Qissa janrida komiklik va fojeaviylikning uyg‘unligi. (M.M.Do‘stning qissalari misolida) - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	121.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Qissa janrida komiklik va fojeaviylikning uyg‘unligi. (M.M.Do‘stning qissalari misolida)

Купить

Qissa janrida komiklik va fojeaviylikning uyg‘unligi. (M.M.Do‘stning qissalari misolida) BITIRUV MALAKAVIY ISHI

MUNDARIJA KIRISH ................................................................................................... ...... 3-6 I BOB. O’ZBEK NASRI TARAQQIYOTIDA M.M.DO’ST QISSALARINING AHAMIYATI ............................................................7-19 1.1. Adabiy tafakkur rivoji va milliy qissachilik.......................................... 7 -13 1.2. M.M.Do’st ijodida “mayda odamlar” tasviri.......................................13-19 II BOB. KOMIKLIK VA FOJ I AVIYLIK KATEGORIYALARINING O’ZARO NISBATI .................................................................................. 20-52 2.1. Komik va tragik kategoriyalar – asar pafosini ta’minlovchi omil sifatida ……………………………………………………………………20-31 2.2. “Mustafo” qissasida shaxs fojiasining komik ifodasi..........................3

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O’zbek adabiyotining rivojida qissa janri muhim o’rin tutadi. Milliy nasrimizning Abdulla Qodiriy, Sadriddin Ayniy, G’afur G’ulom, Oybek, Abdulla Qahhor kabi darg’alari o’tgan asr boshlarida qissaning jahon badiiy tafakkuri durdonalari bilan bo’ylasha oladigan namunalarini yaratdilar. Bu avlod vakillari o’zbek qissachiligiga asos soldilar hamda uni muayyan taraqqiyot bosqichiga ko’tardilar. Keyinchalik, Asqad Muxtor, Saida Zunnunova, Odil Yoqubov, Pirimqul Qodirov, Shukur Xolmirzayev, O’tkir Hoshimov, Xudoyberdi To’xtaboyev, Ne’mat Aminov singari yozuvchilar qissa janrining adabiyotimizda to’la shakllanib, badiiy-estetik jihatdan takomillashuviga hissa qo’shdilar. XX asrning 70-80-yillariga kelib o’zbek adabiyotida Murod Muhammad Do’st, Tog’ay Murod, Erkin A’z

belgilaydi. Shu ma’noda, hozirgi o’zbek qissalaridagi badiiylikning muhim jihatiga aylangan komiklik va fojiaviylikning badiiy-estetik tabiatini o’rganish o’zbek adabiyotshunosligining dolzarb masalalaridan hisoblanadi. Tadqiqotning maqsad va vazifalari. Komiklik va fojiaviylik estetik kategoriyalari o’zaro zid bo’lsa-da, badiiy ijodda o’zaro aloqadorlikda, uyg’unlikda ifodalanishi mumkin. Faqat dramatik asarlarda emas, balki nasriy asarlarda ham bu hodisa yorqin namoyon bo’ladi. Tadqiqotdan maqsad hozirgi o’zbek nasri, xususan, qissalarda komiklik va fojiaviylik mushtarakligi muallif estetik ideali, badiiy g’oya va xarakterlar bilan bog’liq badiiylik ko’rsatkichi bo’lishi mumkinligini M.M.Do’st ijodi misolida tadqiq etishdan iborat. Buni amalga oshirishda komiklik va fojiaviylik estetik k

B.Sarimsoqov, N.Karimov, I.Haqqulov, U.Normatov, B.Nazarov, H.Boltaboyev, S.Meli kabi olimlarning Navoiy, Gulxaniy, Hamza, Fitrat, A.Qodiriy, G’.G’ulom, A.Qahhor, S.Ahmad, N.Aminov, S.Siyoyev kabi atoqli adiblarimiz ijodidagi fojia, satira va yumor kabi estetik hodisalar tabiatini o’rganishga bag’ishlangan ishlari mavjud. Tadqiqotimiz mavzusiga nisbatan yaqin bo’lgan masalalar I.Sulton, M.Qo’shjonov, S.Meli kabi olimlar tomonidan tadqiq etilgan. Akademik Izzat Sulton “Adabiyot nazariyasi” darslik kitobida “Adabiy turlar haqidagi tushunchaning shartliligi”ni, epik asarlarda ham dramatik tur (drama, tragediya, komediya)ning xususiyatlari mavjud, “qorishiq” bo’lishi mumkinligini e’tirof etadi. M.Qo’shjonov “Adabiyotda estetik kategoriyalar” nomli maqolasida go’zallikda fojiaviylik, shuningdek

hayot, uning turli jabhalarida estetik kategoriyalar va tushunchalar chambarchas aloqadorlikda mavjud, o’zbek nasrida ular butun murakkabliklari bilan badiiy voqelikka aylangan asarlar ham ancha. Shundan kelib chiqilsa, ishdagi ilmiy yangiliklar quyidagilarda namoyon bo’ladi: − nafaqat dramatik tur, balki nasriy asarlarda ham komiklik va fojiaviylik asar pafosiga bog’liq hodisa ekanligi qayd etiladi; − hozirgi o’zbek nasrida badiiy g’oya komiklik va fojiaviylik uyg’unligini yuzaga chiqaruvchi omil ekanligi tadqiq etiladi; − “Mustafo” qissasida fojia bilan komiklik almashinib, davr va qahramonlar hayotidagi fojiaviylikni kuchaytirishi isbot etiladi; − “Iste’fo” qissasida komiklik va fojiaviylik yozuvchi estetik ideali va badiiy xarakter bilan bog’liq hodisa ekanligi o’rganiladi. Tadqiqot pr

O’ZBEK NASRI TARAQQIYOTIDA M.M.DO’ST QISSALARINING AHAMIYATI 1.1. Adabiy tafakkur rivoji va milliy qissachilik XX asrning birinchi o’n yilliklarida o’zbek adiblari rus, turk va boshqa xalqlar adabiyoti bilan yaqindan tanishdilar. Jahon adabiyotining noyob durdonalarini o’zbek tiliga tarjima qildilar. Milliy nasrimizda mavjud bo’lgan romantik qissalar – xalq kitoblari o’rnini yangi realistik qissalar egalladi. Shu ma’noda realistik qissa XX asr milliy nasrimiz uchun yangilik, albatta. Bu jarayonda “roman”, “povest” terminlarini erkin qo’llanildi. Aslida povest qissa janrining muqobili. “Qissa” yangidan paydo bo’lgan janr emas. “Qissa” va “povest” aynan bir janrning ikki xil nomlanishidir. Shu bois ularni sun’iy ravishda farqlashga intilish o’zini oqlamaydi. Demak, XX asrning 30-50-yillarida

sha’ni, mardlik va tantilik, or-nomus tuyg’usi, halollik va haqiqatga shaydolik, muhabbat va insoniylik, el-yurtga, ona zaminga sadoqat tuyg’ulari o’ta mahorat, o’ziga xos milliylik bilan tarannum etilgan. Qahramonlar ruhiyatini tasvirlash borasida M.M.Do’st o’zbek qissachiligida keskin burilish yasadi. U an’anaviy qissachiligimizda qo’llanilgan ichki monolog, o’y-mulohaza yuritish, g’azab, hatti-harakatdagi ritmik o’zgarish kabi inson psixologiyasida yuz beradigan holatlarni o’ziga xos bir yo’sinda tasvirladi. XX asrning 80-90-yillarida o’zbek qissachiligiga iste’dodli yosh yozuvchilar kirib keldi. Ular realistik qissachiligimizni faqat son jihatdan emas, sifat jihatdan boyishini ham ta’minladilar. X.Do’stmuhammad, N.Eshonqul, Sh.Bo’tayevlar ijodi fikrimizning dalilidir. X.Do’stmuhammadni

ma’naviyat manbai bo’lib xizmat qilgan. Uzoq vaqt davom etgan qattiq mafkuraviy tazyiqqa qaramay, O’zbekiston xalqi avloddan-avlodga o’tib kelgan o’z tarixiy va madaniy qadriyatlarini hamda o’ziga xos an’analarini saqlab qolishga muvaffaq bo’ldi. Mustaqilligimizning dastlabki kunlaridanoq ajdodlarimiz tomonidan ko’p asrlar mobaynida yaratib kelingan g’oyat ulkan, bebaho ma’naviy va madaniy merosni tiklash davlat siyosati darajasiga ko’tarilgan nihoyatda muhim vazifa bo’lib qoldi” 3 . Gap madaniy qadriyatlar, ma’naviy meros haqida ketar ekan ulug’ ajdodlarimiz qoldirgan ulkan ma’naviy merosni o’rganish va asrab avaylashga bo’lgan e’tiborni kuchaytirish zarurligi oydinlashadi. Yurtimiz mustaqillikka erishgach ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy sohalarda bo’lgani kabi adabiyotshunoslikda shu jumlada

Povest va qissa terminlarini sun’iy ajratish holatlari ham XX asrning ayni shu davriga to’g’ri keladi. Qissalarga tarixiy-qiyosiy nuqtai nazardan yondoshmaslik oqibatida bunday holat yuzaga kelgani sabablardan birini tashkil etadi. 60-yillarda yaratilgan qissa va ularda ko’tarilgan muammolarni 70-80- yillarda yaratilgan qissalar va ularda ko’tarilgan muammolar bilan qiyoslasak masala oydinlashadi. Ayrim qissalarni (masalan, O.Yoqubovning “Muqaddas”, P.Qodirovning “Qadrim”) e’tibordan soqit qilganda, mazkur janrda yaratilgan ko’pchilik qissalar his-tuyg’u, oilaviy, turmush muammolari atrofidagi tasvirdan nariga o’tmasdi. Ayrim qissalar sevishganlardan birining o’limi bilan yakunlanib, bu kabi fojea bilan tugagan “sevgi qissalari” ko’payib ketdi. 70-yillarga kelib bu janrda jonlanish pallasi

qissasida ham bu mavzu davom ettirilib, sho’ro siyosatining yugurdagi qiyofasi ochib beriladi. XX asrning so’nggi choragida o’zbek adabiyotida yaratilgan qissalarda qissa poetikasi, yozuvchining individual uslubi va ishontirish san’atini tadqiq etish jarayonida qissalarga xos yetakchi xususiyat – milliy o’ziga xoslik o’zbek xalqi tarixi bilan bog’liq voqeliklarda, shuningdek, xalq urf-odatlari, milliy mentalitetga xos qadriyatlar, an’analarga hurmat, e’tibor kabi chizgilar aniqlandi. Keyingi yillar adabiyotini yangi pog’onaga olib chiqayotgan xususiyat ijtimoiy voqelik muammolarini ko’tarib chiqish va ularni hal etish jarayoni emas, balki ana shu ijtimoiy voqealar bosh sababchisi bo’lmish inson va uning ruhiy evrilishlarini teran tahlil etishga urinish bo’lmoqda. 70-yillar oxiri, 80-yillar

shaxs muammosiga, uning jamiyat bilan o’zaro munosabatiga qiziqish, ma’naviy- ruhiy tahlilga moyillik kuchaydi. Bu tendensiya qissa janrining barcha ko’rinishlarida namoyon bo’ldi, desak xato hisoblanmaydi. Bu davr o’zbek yozuvchilarining qissalarini zamonaviy hayotga monand yangi qahramonni topish masalasi birlashtirib turadi. Qahramonning yangi konsepsiyasi faol ravishda o’zligini, o’z mavqyeini aniqlab olishga intilayotgan, sho’ro zamonining sarqit va taassublariga qarshi kurasha oladigan ruhan kuchli xarakterni nazarda tutardi. Shuningdek, o’zbek qissachiligi uchun xos bo’lgan umumiy jihat badiiy konfliktning kengayganligi bilan izohlanadi: yozuvchilar diqqat-e’tiborini qahramonning faqat ijtimoiy mohiyati emas, balki kundalik hayotda uchraydigan oddiy hodisalar ham jalb eta boshladiki

fikrlarni har tomonga yoyib-sochishdan ko’ra, ko’proq yagona hikoya yo’siniga diqqat qaratishni afzalroq biladilar. Ulardagi akslar esa reallikka mengzab ketadi. Ayni paytda, yozuvchi M.M.Do’st inson ichki olamini ifodalashdagi yangicha usullari, asosan, emosionallik, irrasionallik, xudojo’ylik, andishalilik, neagentivlik kabi o’zbek xarakterining o’ziga xos noyob xususiyatlarini ochishga qaratilganligi bilan muhimdir. Neagentivlik – odamlarning shaxsiy hayoti o’zlarining izmida emasligi, turmush hodisalarini nazorat qilishning cheklanganligi; kishilarning taqdirga ishonuvchanligi (fatalizmga moyilligi), yuvosh va itoatkorligi; individning maqsad sari intilishga va hodisalarning “nazoratchisi” bo’lishga urinishidagi bo’shangligidir. Shuning uchun ham “Iste’fo”, “Mustafo” kabi qissalarni o’

M.M.Do’st ko’pincha adabiy qahramonlari ruhiyatini yaqqolroq, tabiiyroq ochish maqsadida ichki monolog va dialoglardan unumli foydalanadi. Ma’lumki, i chki monolog – badiiy asarda personajning o’z-o’ziga qaratilgan nutqi bo’lib, mohiyat e’tibori bilan qahramon ichki dunyosini ko’rsatishga xizmat qiladi. Ichki monolog, odatda, roviy rivoyasida, o’ziniki bo’lmagan nutq tarzida beriladi-ki, muallif mahorati, estetik tafakkuri nechog’li yuksak ekanligining belgisi hisoblanadi. So’zimiz isboti uchun M.M.Do’stning “Mustafo” qissasiga murojaat etamiz. “Echkiga jon qayg’usi – qassobga moy” deganlaridek, yorug’ dunyoda uch- to’rt kunlik umri qolgan, o’lim to’shagida alahlab yotgan Mustafoni ko’rgani kelgan ukasi Pirimqul Moliya va uning xotini Salomat faqat boylik haqida o’ylashadi. Mustafo esa go’

qilishni aks ettiradi) tarzida bo’y ko’rsatadi. M.M.Do’stning badiiy kashfiyoti ichki monologlarni dialogik suhbat darajasida maromiga yetkaza olganligida ko’rinadi: o’zlarini o’rtayotgan savollarga javob izlayotgan Mustafo, Elomonovlar xayolan tasavvurlaridagi muxoliflariga yoki o’z-o’zlariga murojaat qiladilar. Ayni paytda, ichki monologlar xarakter tabiatiga va asarda harakatlanayotgan har bir shaxs ma’naviy dunyosining fazilatlariga muvofiq individuallashtirilgan. Yozuvchi Murod Muhammad Do’st bir anjumanda: “Kinoda har bir detal gapiradi. Men ham bitta kino qilganman, lekin o’zimga yoqmagan”, - degan edi. Darhaqiqat, 1984 yilda adib ssenariysi asosida “Galatepalik avliyo” nomli qisqa metrajli film suratga olingan. Film haqida yozuvchining yuqoridagicha xulosaga kelishi sababini rejuss

ham obyektiv, ham obyektiv emas, degan xulosaga olib kelayotgandek. Buni qanday tushunish kerak? Gap shundaki, yozuvchi qissada kishilarning ma’naviy-axloqiy qadriyatlarga bo’lgan ziddiyatli munosabatini aks ettiradi. Bunday munosabat faqat Mustafo yoki G’uchchi chol uchungina emas, balki Ibodilla Maxsum uchun ham xos. Hamma o’z fikri, xohish-istaklarini ana shu qadriyatlar bilan asoslashga urinadi. Ko’rinadiki, roviy qahramonlarni ko’rgan–bilgan, ular bilan yonma-yon yashayotgan, qisqasi, bir galatepalik odamdek taassurot qoldiradi. Qissada milliy-ma’naviy qadriyatlar va ularning kishilararo munosabatlarda namoyon bo’lishidagi nomuvofiqlikni anglab turgan va bu ziddiyatga nisbatan munosabatini kitobxonga bildirishi mumkin bo’lgan subyekt roviydir. Hikoyachi qahramonlarga, bir tomondan, ma

kutilmagan tarzda yakunlanishida ko’rinadi. Suhbat boshlanishidagi quyidagi dialog bunga yaqqol misol bo’la oladi: “ - Keling, To’raboy, - dedi u (G’uchchi chol - M.J.) sekin. - Keldik, - dedi To’raboy. -Nega keldingiz, - deb so’radi Ibodulla Maxsum”. Suhbatning goh Ibodulla Maxsum, goh Mustafo yoki G’uchchi cholning luqmasi bilan bunday kutilmagan tarzda uzilib qolishi kinoyaviy effektni yuzaga keltiradi. Bu hol suhbat davomida ko’p bor takrorlanadi. Roviyning kinoyaviy nuqtai nazari kitobxonni personajlardan, ular tafakkuri va qadriyatlaridan chetlashtiradi. Shu sabab ham “Mustafo” qissasining qahramonlari bizdan ko’ra o’zbekroqdek taassurot qoldiradi. Umuman olganda, Murod Muhammad Do’st asarlaridagi kinoya ko’p jihatdan rivoyaning xususiyatlarini belglaydi. Bu adibning keyinroq yaratil

so’nggi yo’lga kuzatajak aroqxo’r jiyanini to’g’ri yo’lga chorlash ilinjida qattiq iztirob chekayotir. Mazkur qissada yana bir buyum – go’ngtepaga ko’milgan tilla taqinchoqlar ham bor-ki, Mustafo obrazining bo’y-bastini belgilashda u ham muhim o’rin tutadi. Bir umr taqinchoqlarni odamlardan yashirib kelgan Mustafoni avvalboshda meshchanlarcha xasislik kayfiyati chulg’ab kelgan bo’lsa, umri adog’ida cholning dunyoqarashida, ma’naviyatida o’zgarish yuz beradi; boylikni u dunyoga ortmoqlab ketib bo’lmasligini, mol-dunyo odamga vafo qilmasligini tushunib yetgan Mustafo odamlarning, yaqinlarining olchoqligidan nafratlanadi, o’lim oldidan bo’lsa-da o’zining shu hislardan ozod bo’lganiga shukr qiladi. Muallif qissada shu nuqtaga urg’u berar ekan, qahramon ruhiyatidagi o’zgarishlarni, poklanishlar

loyiq. U qissadagi epik bayon ritmini butunlay o’zgartirib yubordi, asarlarida milliylik kuchli, milliy xarakter hamda ruhiyatni berishda avval qo’llanilmagan usullardan foydalandi. 4. XX asr so’nggi choragida yozilgan qissalar istiqlol davri o’zbek adabiyotining yirik epik shakli – roman janri rivojini har tomonlama belgilab berdi. Bunga misol qilib, “Iste’fo” qissasining kompozision-hikoya usuli, uslubiy qurilishi “Lolazor” romaniga asos bo’lganini aytishimiz mumkin; 5. O’ tgan asr oxiriga kelib o’zbek qissachiligida analitik yo’sindan sintetik prinsip foydasiga siljish, to’g’ridan-to’g’ri, bevosita tasvir usullaridan bilvosita tomonga yuz burish, ong osti sohasiga yanada sinchkovlik bilan nazar tashlash holatlari qissa janri evolyusiyasining bosh va umumiy tendensiyasiga aylandi. 19

IKKINC H I BOB KOMIKLIK VA FOJ I AVIYLIK KATEGORIYALARINING O’ZARO NISBATI 2.1. Komik va tragik kategoriyalar – asar pafosini ta’minlovchi omil sifatida Aristotel poetik san’atning paydo bo’lishini odamlardagi o’xshatish qobiliyatining tabiiy ravishda mavjudligiga bog’laydi: “Inson boshqa jonli mavjudotlardan o’xshatish qobiliyatiga ega ekanligi bilan ham farqlanadi, hatto dastlabki bilimlarni u o’xshatishdan oladi va bu jarayon samaralari barchaga huzur bag’ishlaydi... Ular tasvirga zavqlanib qaraydilar, chunki unga boqib “manavi narsa bunday ekan”, deb mulohaza yuritishni o’rganadilar” 6 . Ko’rinadiki, Aristotel ushbu ta’rifni barcha poetik san’at asarlariga nisbatan ishlatganida mimesis (avval ham sodir bo’lmagan, keyin ham sodir bo’lmagan balki zaruriyat taqozosi bilan bo’ladigan voqea

oydinlashtirish mumkin. Komediya voqealarida ham keskin o’zgarish, tasodiflar tez-tez sodir bo’lishi mumkin, ammo “zo’riqish bilan kutilgan natijaning hech nima bo’lmay chiqishidan paydo bo’lgan qo’zg’olish” (I.Kant, J.Pol), komik situasiyalar tomoshabinning hafsalasini pir qiladi yoki hammaga ayon narsa bo’lib chiqadi (Xlestakovning revizor emasligi ayon bo’lishi kabi). Komiklik – bu “teskari ulug’vorlikdir” 7 . Bosh qahramonlarning ma’naviy-axloqiy darajalarida ham keskin farq ko’zga tashlanadi: komik qahramon, aksariyat hollarda, tomoshabindan, uning ma’naviy- axloqiy darajasidan ancha past, tragik qahramon esa ancha yuqori pog’onada turadi. Komik qahramon o’tmishning, tragik qahramon kelajakning odami bo’lgani uchun ham ularning taqdiriga munosabat ikki xil bo’lishi tabiiydir − tragik

o’zining yuksak ideallari, ma’naviy-axloqiy sifatlari bilan kurashga kirar ekan, isyonkor qiyofasida namoyon bo’ladi va bu kurashda jismonan mahv etilishi mumkin. Aynan ana shu jisman halok bo’lishi katarsis holatini yanada kuchaytiradi. Bu hol, birinchidan, o’lim hodisasining ro’y berish manzaralari bilan, ikkinchidan esa, ma’naviy-axloqiy ustun bo’lgan shaxsning tubanlik, jaholat tomonidan mahv etilishidan, uchinchidan esa tragik qahramonning «tiz cho’kib yashashdan ko’ra tik turib o’lishni» afzal bilishi, ya’ni jisman yengilsa ham ma’naviy jihatdan g’olib bo’lishidan kelib chiqadi. Ya’ni tragik qahramon sahnada jismonan mahv bo’lgan, o’lgan bo’lsa-da, o’quvchi yoki tomoshabin qalbida qayta tiriladi. Tragik xarakterning o’limi tomoshabinning hayot mohiyati haqidagi mavjud tasavvurlariga

Adabiyotshunos Suvon Meli “Badiiy tragizm qirralari” nomli maqolasida yozadi: “O’lim tragediya janrining zaruriy elementi ekani bejiz emas. O’lim haqidagi qomusiy bir kitobda shunday deyiladi: “Haydegger bejiz o’limni hayotga nisbatan muhimroq hodisa deb hisoblamagan, chunki o’lim hayotga hayot baxsh etadi, unga jon ato qiladi. Bizning borlig’imiz Haydegger nazdida “o’lim tomon borliq”dir 11 . Tragik asarlardagi hayotning o’lim bilan almashinuvi taqdir kuchidir. Qahramon o’z qalbining, ehtirosning qurboni bo’ladi: “Shu bilan baravar poeziyaning hech bir turi bizning ruhimizga tragediya kabi kuchli ta’sir qilmaydi, bizni shunday kuchli jalb qilmaydi, bizga shunday yuksak zavq bermaydi. Va buning asosida buyuk haqiqat, yuksak donolik yotadi. Kurashda o’lgan yoki g’alaba uchun halok bo’lgan q

holatga faol xarakterning munosabatini; 6) olamning falsafiy tarkib topishini; 7) tarixiy, vaqtinchalik hal etib bo’lmas ziddiyatlarni; 8) o’quvchi va tomoshabinda ruhiy poklanishni” 13 . Tragediyaning yuqoridagi pafosida kelajakni ta’min etuvchi hayotbaxsh estetik ideal tasdiqlanadi. Bu idealning mazmunida go’zallik, ulug’vorlik, qahramonlik, olijanoblik, shodlik, baxt kabi ezgu tushunchalar jo bo’ladi. O’lim va hayot, xunuklik va go’zallik kabi tragediya va komediya bir-biriga antipod tushuncha sifatida mavjuddir. Ular falsafadagi qarama-qarshiliklar kurashi va birligi qonuni kabi dialektik harakatda. Ularning qadri,estetik bahosi ana shu zidlik zamirida idrok etiladi. Ispan faylasufi va adibi Ortega-i-Gasset o’zining “Don Kixot”haqida mulohazalar”ida bu ikki estetik kategoriyalar mohiya

madaniyatini o’rgangan D.Lixachev yozadi: “Kulgi ayni bir vaqtning o’zida ham buzuvchilik, ham tuzuvchilik omilini o’z ichiga oladi” 15 . Kulish “koinot gultoji” bo’lmish insonning insoniylik fazilatlaridan biridir. Nemis faylasufi I.Kant insonni be’jiz “kulishni biladigan maxluq”, deb aytmagan. Kulguda ruhiy (psixik) va jismoniy qo’zg’olish hodisasi qo’shilib ketadi. Shuni ta’kidlash joizki, ibtidoiy jamoada yashagan odamdan ko’ra madaniylashgan jamiyatlarda yashayotgan odamning kulgusida katta tafovut bor: neandertal odam o’z raqibini ko’pincha tosh va to’qmog’i bilan mayib etib kulgan bo’lsa, keyingi jamiyatlarda odamlar raqibini so’z vositasi bilan yengib kulganligi, ma’naviy ustunlikga erishganligini eslash kifoya. Jamiyat taraqqiyotining turli bosqichlarida inson ongi, ruhiyati o’sib

g’azabnok tilkalovchi, fosh qiluvchi zaharxandasi, Chexovning dil kash , ma’yus lirik yumori, V.Mayakovskiyning g’olibona qahqahasi, M.Gorkiyning optimistik satirasi, A.Tvardovskiyning halqona sho’x-xandon, tyorkincha beadad yumori... ” 16 . Kulguning mazmun-mohiyatiga e’tibor berilsa, unda tragizmning o’ziga xos birliklari ham yashiringanligini ko’rishimiz mumkin. Shekspir ijodini chuqur o’rgangan olimlardan biri V. Kyuxelbeker yozadi: “Shekspirda quvnoqlik va vazminlik, kulgu va alam ajib bir tarzda birikib ketadi. Ehtimol, ayni shu birikuvdan yumorning ilk o’ziga xosligini izlash kerakdir va shu tufayli Shekspir, shak-shubhasiz, birinchi yumor ustasi, shunday ustaki, bu jabhada boshqa birov uning oldiga tusholmaydi” 17 . Taniqli adabiyotshunos B.Nazarov A.Qahhorning ayrim komediyalarida

“Ilohiy komediya”, “Don Kixot”, “Insoniyat komediyasi”, “Gorio ota”, “Usta va Margarita” kabi bir qator asarlarda anna shu holni kuzatish mumkin. O’zbek realistik adabiyotidagi mumtoz asarlardan “O’tkan kunlar”, “Mehrobdan chayon”, “Sarob”, “Navoiy”, “Ufq”, “Ikki eshik orasi”, “Lolazor”, “Otamdan qolgan dalalar” romanlarida, “Sudxo’rning o’limi”, “Shum bola”, “Sinchalak”, “Yodgor”, “Yolg’onchi farishtalar”, “Javob”, “Galatepaga qaytish”, “Mustafo”, “Iste’fo” kabi qissalarda, A.Qodiriy, Cho’lpon, G’.G’ulom A.Qahhor, S.Ahmad, N.Aminov, Sh.Xolmirzayev kabi adiblar hikoyalarida bu ikki qarama-qarshi pafos birgalikda yoki galma-galdan keladi. Xullas, komiklik va fojiaviylik, garchi bir-biriga zid, qarama-qarshi tushunchalar bo’lsa ham, shu tarzda adabiyot va san’atda ifodalanishi va hayotda bir

shunday sub’stansial kuchlar o’rtasida yashashi haqida mutafakkirlar qadimdanoq fikr bildirib o’tishgan. Tasavvuf falsafasida kamolot yo’li mehnat va mashaqqat bilan bosib o’tiladi, chunki ishq oshiq qalbiga hijron azoblarini soladi: “...Dard doimo insonga yo’l ochadi. Dunyodagi har ish uchun inson yuragida ishtiyoq, havas, dard bo’lishi lozim. Aks holda inson bu ishni qila olmas. Dardsiz va zahmatsiz ish hech muyassar bo’lmas. Dunyo va oxirat, tijorat va shohlik, ilm va boshqa ishlarda bo’lsin, barchasida ahvol shundoq, dunyoda bir narsa bor – unutilmas. Agar hamma narsani unutib, Uni unutmasang, qo’rqmasang ham bo’ladi ... Shuning uchun bu dunyoga inson bir ish uchun kelgan: g’oya Udir. Agar uni qilmasa hech bir ish qilmagan hisoblanadi” 22 . Bashariyatning barcha ilohiy hikmatlari va fa

va inson orzulari o’rtasidagi mutanosiblikni yoki tafovut va nizolarni ochib beradi. Fojiaviylik va kulgulilikni, boshqa estetik tushunchalardan qanchalik farq qilmasin, go’zallik va xunuklik kabi ijtimoiy estetik orzular bilan bog’liq holda, ularning tarixiy va nisbiy tabiatini inobatga olgan holda mushohada qilish zarur. Adabiyotshunos M.Qo’shjonov “Adabiyotda estetik kategoriyalar” nomli maqolasida shunday deydi: “Fojia masalasi yuzasidan yuritilgan fikrlar shunga olib kelyaptiki, fojia qay darajada ijobiy qahramonga yo’ldoshlik vazifasini ado etsa, estetikaning boshqa bir kategoriyasi − hayotni komik va satirik o’zlashtirish shu darajada fojiaga yo’ldoshdir” 24 . Tragediya insonning ma’naviy – subyektiv dunyoqarashi bilan sharoit va muhitning − obyektning o’zaro zidligidan, ko’pincha s

adabiyoti va adabiyotshunosligi tarixida “dard” so’zi bilan ifodalanganligini ham eslatadi. Shuningdek, I.Sultonov yozuvchi ijodining pafosini tushunmaslik oqibatida adabiyot tarixida turli chalkashliklar sodir bo’lganligini, masalan, Gogolning “O’lik jonlar” asari o’z davrida nohaq tanqidlarga uchraganida bu noo’rin tanqidlardan V.G.Belinskiy o’z vaqtida asosli va oqilona himoya qilganligini ta’kidlaydi: “Gogol ijodining pafosi “Hayotni ko’zga tashlanib turuvchi kulgu va ko’zga chalinmaydigan ko’z yoshlari orqali mushohada etishdan iboratdir. Boshqacha qilib aytganda, Gogol o’z asarlari (mas. “O’lik jonlar”)da Rossiyaning holiga achinganidan va uni baxtiyor ko’rishni orzu qilganidan vatanining hayotidagi nuqsonlarni fosh qiladi. Gogol ijodining bu xususiyatini Belinskiy “insonparvar subye

2.2. “Mustafo” qissasida shaxs fojiasining komik ifodasi Prezident Islom Karimovning “Adabiyotga e’tibor – ma’naviyatga, kelajakka e’tibor” nomli risolasida adabiyotimiz rivoji uchun nafaqat yozuvchi va shoirlar, balki butun jamiyat mas’ul ekani alohida ta’kidlanadi. Unda, jumladan, shunday deyiladi: “Ijod – bu o’zini qiynash, mashaqqat chekish, huzur-halovatdan voz kechish, tom ma’noda fidoyilik demakdir. Chinakam yozuvchi odamlarning dardu g’ami bilan yashashi, xalq ichiga kirib borishi, o’zi uchun ilhomni, yangi mavzularni shu hayotdan, unda bo’layotgan o’zgarishlardan olishi kerakligini barchamiz yaxshi bilamiz” 26 . Darhaqiqat, yozuvchi o’z asarida davrining o’tkir muammolarini ko’tarib chiqa olsagina, zamondoshlarining ma’naviy-ruhiy izlanishlariga mos qalam tebrata olsagina, tom ma’

Komiklik va fojiaviylik uyg’unligini o’rganish asnosida biz ham yozuvchining “Mustafo” va “Iste’fo” nomli qissalariga murjaat etdik. Chunki bu qissalarda inson psixikasidagi o’zgarishlar, “qalb dialektikasi” juda chuqur, sinchiklab kuzatiladi. Yozuvchining “E’tibori hammadan ko’proq qanday qilib bir xil tuyg’u va fikr tufayli boshqa tuyg’u va fikrning rivoj olishiga qaratilgan; biron holat yoki taassurot natijasida bevosita paydo bo’lgan tuyg’uning xotira va xayolda paydo bo’ladigan har xil fikr ta’siriga berilib, boshqa tuyg’ular holiga kirishini, yana dastlabki holiga qaytishini, butun shu holatlar dunyosida sayr etib, o’zgarib, yana va yana daydib yurishini juda qiziqib mushohada qiladi” 28 . N.G.Chernishevskiy jahon mumtoz adabiyotining vakillaridan biri L.Tolstoy ijodiga nisbat bergan

ketadi-da!... Eh, Qoraboy asli tentak odam, otasiyam tentakroq edi, garov boylashib otning ustidan hatlab yurardi... 29 ”. Ong oqimi adabiyoti haqida tadqiqot olib borgan. T.Jo’rayev yozadi: “80-90- yillar nasrining yangi qirralari shunda ko’rinadiki, obyektiv olam, voqea va hodisalar, tashqi tasvir, qahramon xatti-harakatlari, uni o’rab turgan muhit va sharoit, zamon va makon endi to’g’ridan-to’g’ri badiiy to’qimaga aylantirilmay, balki ularni inson tasavvuri, shuuriga ta’siri, qahramonning unga ongli munosabati, ya’ni aks ta’sir sifatida, ta’sirga-ta’sir tarzida badiiyatga aylantirildi. Alhol, badiiy qahramon muallif yaratgan xarakter emas, balki o’zini o’zi ixtiro qilgan (shartli asosda, albatta), o’z tasavvurlari, ong oqimi asosida vujud topgan personajga aylandi. Endi kitobxon qahramo

“ - Qaridingizmi, boboy? - deb so’roqlaydi u. - Nima balo, g’irt xotinga o’xshaysiz!.. Qondan qo’rqasiz, pichoqdan ko’rqasiz!.. Xotinchalish odamsiz, boboy!.. Bolta qassob darg’azab chiqib ketadi. Mustafo uni kuzatmaydi. O’zi qolib, sekin o’ylashga tushadi. Endi Boltani mol so’ygani chaqirmayman, deb o’ylaydi. O’zicha Bolta qassobdan g’azablanishga urinadi. Tuzukroq g’azablanish uchun o’zining xotinichalishligini o’ylaydi... Lekin ishonmaydi. Soqoliga qaraydi, cho’ntagidan yog’och taroqcha chiqarib, uni taraydi... Keyin ovoz chiqarib, o’zi bilan bir zum gaplashgan bo’ladi... Keyin o’choq boshida kuymalanib yurgan kampirini gapga solib, uning ovoziga quloq tutadi. So’ng yana o’zi gapiradi, kampirning ovozi bilan o’zining ovozini zimdan solishtirib ko’radi. Ovozi ancha yumshoq, lekin bari bi

− O’zingizdan so’raymiz, aka? − dedi u. − Bolta uni “xotin” deganmish, − dedi G’uchchi chol. − Boltaning o’zi ho’kiz, − dedi Ibodulla Maxsum. − Ho’kizlikka ho’kiz, lekin shunday bir ho’kizning Mustafoni “xotin” atagani yomon-da. − Ko’zi o’lgan tanachaning ko’ziga o’xshaydi, − dedi Ibodulla Maxsum, keyin mung’ayib turgan Mustafoga yuzlandi: − jag’ini urib ushatmabsiz-da? − Odam bolasini urib ko’rmaganman, − dedi Mustafo. − Boltani urish kerak edi, − Ibodulla maxsum Mustafodan ranjidi. − Meni urishgan, − dedi G’uchchi chol. − Juman g’alcha o’g’illariga qo’shilib urgan. Hech esimdan chiqmaydi. − Bolta meni sal xo’rladi, − dedi Mustafo. − Bolta noma’qulni yebdi, − dedi Ibodulla Maxsum. − Siz, Mustafo, agar o’xshasangiz ham, yaxshi ayolga o’xshaysiz... Yuvvosh odamsiz. − Xotinning yuvvoshi bo’l

Yozuvchi M.M.Do’st o’z kuzatuvidagi chol − Mustafoni bir zum ko’zdan qochirmaydi: uni yotganida ham, turganida ham, hovlisidagi mayda-chuyda yumushlari bilan ovora bo’lganida ham, kasalligida ham sog’ligida ham ongida, qalbida sodir bo’layotgan o’zgarishlarni qayd etishga harakat qiladi. Qiziqarli ertaklar, o’tkir sujetli qissalarni o’qib o’rgangan ayrim o’quvchilar uchun Mustafoning hayoti zerikarli tuyulishi ham mumkin. Lekin, bizningcha, hayot mohiyatini, inson xarakterlarini bilishga qiziquvchi kitobxon uchun Mustafoning o’y-xayollari, xotiralarini o’rganish juda maroqli: “Ba’zida kampir: “Pulimiz ko’payib qoldi, nima qilamiz?” − deb so’raydi. Mustafo kuladi. “Ko’p pul hali hech kimga ziyon qilmagan”, − deb kuladi. “Biror bezot o’g’irlikka kelsa-chi?” − deb vahima qiladi kampir. “Olsa

Mustafoning mol-dunyoga bo’lgan munosabati uning ma’naviy dunyosi naqadar boyligini ham ko’rsatadi. Chunki “shusiz ham uning davlati yetarli. Lekin tilla taqinchoq o’z oti bilan tilla taqinchoq, kelgan birov go’ngtepaga tikilibroq qarasa, Mustafo sal bezovtalanadi. Topib olishlaridan qo’rqmaydi, lekin chaqimchilik qilishmasin, deb cho’chiydi. Chaqishsa yomon, qarigan chog’imda ishim so’roqqa tushib yursa yaxshimas, deb o’ylaydi” (20). Dunyo adabiyotida mol-dunyo, xazina juda ko’p tragik va komik asarlar uchun qiziq mavzu bo’lgan. O’zbek adabiyotida E.Vohidovning “Oltin devor” komediyasi ham shunga misol. Bu komediyada devor orasidan topib olgani –ota- bobolardan qolgan oltinni qayerga qo’yishini bilmay jinni bo’lib qolayozgan Mo’min cholni “xaloskor amakilar” − milisiya kelib vaziyatdan qu

yuradigan, tashda kulib, ichdan yig’lab yuradigan fojei odammi, yoki yashashni, o’z oltinlarini o’rniga qo’yib ishlatishni bilmaydigan sodda-merov, ahmoq cholmi (komikmi?). “Bari bir o’lamiz, − deb o’ylaydi. − Ertami, kechmi, bari bir o’lamiz- da... Men oldinroq o’laman, ulardan oldin keluvdim, oldinroq ketaman...”. Mustafo o’ylarining adolatli ekanini sezib, xursand bo’ladi... Boshqa gaplar qabristonda juda bachkana bo’lib tuyuladi... Nima bo’pti, sen o’lasan − ko’mishadi, boshqa o’ladi − ko’mishadi, shuncha yotgan odamning hammasi bir vaqtlar tirik bo’lgan, keyin o’lgan, keyin ko’mishgan... Mana, endi tinchgina yotishibdi. Birovni xafa qilganiyam bilinmaydi, xursand qilganiyam bilinmaydi, hamma birday, ayolu erkak, boyu kambag’al... Yaxshilik bilan yomonlik bu dunyoda qoladi. Kim bilsin,

Mustafo garchi ko’ngli bo’sh bo’lsa-da, nihoyatda oriyatli odam. “Shaytonning qutqusiga uchib, adashib” gap-so’z bo’lgan yagona qizini hech kechira olmaydi, necha marta kampiriga kelib yig’lab, tavba qilsa-da, “zotimda benomus bo’lmagan”, deb kechirmaydi, uyga kiritmaydi. “Nima qilay, tentak mehrim senga tushgan”, deb jiyani Usmonalini merosxo’r qilmoqchi. Chunki Usmonali garchi baxti chopmagan bo’lsa-da, oriyatli yigit. Nafsi buzuq otasi bilan chiqisholmay amakisi Mustafonikida yashaydi. Faqat sevganiga yetisholmaganidan keyin ko’p ichadigan, bezorilik qiladigan bo’lib qolgan. Mustafo o’lim to’shagida yotganida ham Usmonga ichkilikni tashlab “uylanib oila qurib, chirog’imni yoqarmikan” deb umid qiladi. Mustafo yotib qolganida ko’rgani kelgan otasi va o’gay onasiga qarata Usmonali qattiq-q

sergak tortishi. Kitobxon uchun ham kulguli, ham achinarli holat. Biz Mustafoning ko’ngli bo’shligini, soddaligini avval ham ko’rib bilgan edik. Ayni paytda or- nomusi kuchli ekanligini, yagona farzandi-qizining gunohini kechira olmasligidan ham bildik. Nega endi “tilla” so’zini eshitganda bezovtalanadi? Uning keyingi holatlarini kuzatganimizda hammasi ayon bo’ladi: “Bir nafas boyagiday ko’zlarini yumib yotdi. Lekin sal turib bundan ham zerikdi, tag’in ukasi bilan keliniga qaradi. Ularning umidvor yuzlarini ko’rib, negadir o’zini aybli his qildi. Keyin jahli chiqdi... “ Nega meni muncha poylashadi,- deb o’yladi. - Taqinchoqni uyga ko’mganim yo’q-ku. Muncha nafsi yomon bularning... Usmonboyning bekorga ko’ngli qolmagan?.. ” “...− Issig’ingiz bor ekan, aka, −dedi u. − Hozir hech gapmas, kech

Mishkin, Mo’min chol, Avdiy Kallistratov kabi “Ezgulik uchun haqorat va mazax”larga duchor bo’lganligiga e’tibor beradi 32 . Darhaqiqat, qissada ezgu tabiati uchun atrofdagilarning kulgu-mazaxiga uchrasa-da, aslida Mustafo yuksak ma’naviy qadriyatlar egasi ekanligi o’ziga xos tasvirlangan. Uning shayxlar ko’nglidek mehribon, toza, samimiy, ayni paytda, yomonlarga nafratli ko’nglini, dunyo va oxirat haqidagi hikmatli so’zlarini, ham kulguga, ham fojiaga yo’g’rilgan tuyg’ularini ixchamgina qissa orqali ochib beradi. 2.3. “Iste’fo”dagi qahramon istig’fori M.M.Do’st ijodiy uslubiga, o’ziga xosligiga oid jihatlardan biri shundaki, u eng og’riq nuqta – odamning jamiyat ta’siridagi evrilishlarini, baxti va baxtsizligi, quvonchi va iztirobi, kulgusi va qayg’ularini o’rganishga, ularning bosh sabab

voqealarnigina ko’zdan kechiradi. Ammo ana shu bir-ikki kun ichidagi voqealar qahramonlar hayotida, taqdirlarida katta o’zgarishlar hosil qiladi. Asarning nomlanishi sobiq sho’rolar davridagi katta rahbarlarning irodasi bilan mansabga chiqib, davru davron surgan Saidmurod Elomonovning iste’fosi haqida. Gap shundaki, Elomonov yoki uning muhiti uchun rahbarlikdan ketish boshga kulfat tushishi bilan teng edi. Shuning uchun u endi atrofdagi “do’stlar”ning buqalamunday o’zgarishlarini, tovlanishlarini ko’ra boshladi. Sodda, ko’ngli bo’sh odam uchun bu narsa juda og’ir edi. Yaxshiki, Elomonov katta rahbarlikdan ketgan bo’lsa-da, qurilish boshqarmasining bir varaqli gazetasiga bosh muharrir bo’lib qolgan, harna rahbar, uchta xodimi bor. Ma’lumki, jamiyatning eng kichik, ammo eng muhim bo’lagi − o

“- Qo’ying, xonim. Keling, odamga o’xshab gaplashaylik... - Hali men sizga odam bo’lmay qoldimmi? - Endi, gapni hadeb buravermang-da, xonim, - dedi Elomonov. -Albatta, siz ham teng huquqli odamsiz. Shuncha yil siz bilan ahil-inoq yashab, bugun... Og’ziga kuchi yetgan ham bor, yetmagan ham. Ilgari menga bunday ilkis gapirmasdingiz. Sizga nima bo’ldi, ayting?! Elomonov xotiniga yaqin borib, tirsagidan tutdi. Ko’zlariga tik boqdi. So’ng Binafshaxonning bilagidan o’pmoqchi bo’lib, lab juftladi. Binafshaxon qo’lini siltab tortdi. Elomonov boyagi alfozda − qaddi sal bukik, lablari cho’chchaygancha qolaverdi. Alami keldi, zarracha qadrim yo’q ekan-da, deb o’yladi. Qaddini rostlagan mahali Binafshaxon dahlizga chiqib ulgurgan edi, o’sha yoqdan ovozi keldi: - Elomonov! Elomonov indamadi. - Karmisiz

eslaydi: “uning o’sha yigirma yashar chog’ini, quyuq qo’ng’ir sochlarini tepaga turmaklab, ikki qulog’i yonidan yondiruvchi qo’sh gajak tushirgan kezlarini sog’inadi. Hazin tortadi, qanshari achishadi, keyin, ko’ngil qizig’-a, Elomonov, deydi o’ziga o’zi, xotinboz emasmiz, kechirgan umrimiz bunisiga guvoh, lekin xohish deganlari g’alati bo’larkan...”{68}. Xullas, Elomonov diyonatli odam emasmi, Qosimaxonning taklifini ustalik bilan rad etdi, do’stim bo’ling, singlim bo’ling, deb javob berdi. To’g’ri, amalidan foydalanib shahar markazidan yangi uy olishiga yordamlashdi. Ammo buni yomon niyatni ko’zlab qilgani yo’q. Mana, endi oradan yigirma yildan mo’lroq vaqt o’tib, Elomonov mansabu amalidan tushib, yana o’sha damlarni, Qosimaxonni tez-tez eslaydigan, “qanshari achishadigan” bo’lib qoldi,

soddaligidan atrofdagilar kuldi. “Kuldi-yu, lekin yomon ko’rmadi”. Ana shu kulguga qolishining tag zamirida uning fojiasi yashiringan edi. Chunki Elomonov o’zining iqtidor-imkoniyatni bilmagan. Bilmagani mayli, ammo bu haqdagi nasihatlarga quloq solmagani ayb edi: “Galatepaning eski raisi Raim G’aybarov bir zamonlar Elomonov bilan sinashtaga ozroq gurung qilib, oxirida: sen kichikroq amalingda turganing ma’qul, Saidmurodboy, deb aytgan edi, burgut osmon bag’irlab uchadi, chumchuq yer bag’irlab, changaling yumshoq ko’rinadi, otang Zamonboy anchayin cho’pon bo’lsayam, sinchligi bor edi, senda u siyoqdan yo’q, oz-moz siyosatni o’rganganing bilan, asli ko’ngli bo’sh yigitsan, hozir-ku baharnav, lekin kattaroq amalga minsang, ko’p odamning taqdiriga esh bo’lasan, ana o’shanda, birov senga rost

olgan Qo’shshayevning ilonligini sezmadi, qaytanga uning puch yong’oqlari, maqtovlariga uchdi: “...o’rtoq Elomonov, agar shu el omon bo’lsa, Saidmurod Zamon o’g’li zamon turguncha turadi, deb so’z o’yini qilardi. Elomonov indamasdi. Indamaslik ne, moyday yoqtirar edi bu gapni!”{84}. Zamonboy cho’ponning o’g’li Elomonov ko’ngli bo’shligi bilan birga barchani o’zidek halol, to’g’ri deb o’ylardi, ayniqsa qo’l ostidagi muovinlariga qattiq ishonardi. Samadov degan traktorchi yigit Qo’shshayevning kirdikorlarini birma bir aytib berganida ham Elomonov ishonmaydi. Ikki yildan so’ng tergov boshlanib, muovini Qo’shshayev qamaladi. Uchtalab hovli, qator mashinalari musodara qilinadi. Sudda Elomonovni ham tortadi. Ma’lum bo’lishicha, u Elomonovning ishonchiga kirib olgach, uning nomidan ham pora olar

- Siz loaqal pora olishniyam bilmaysiz, qo’rqasiz! - Qo’rqmayman, Binafshaxon. - Qo’rqasiz! Qo’rqmasangiz, siz ham olar edingiz! Binafshaxonni haligacha bu ahvolda ko’rmagan odam, hayratdan yoqa ushlaguday bo’ldi. Uyga taskin izlab kelgan edi, lekin malomat eshitdi. - Hazar qilaman! - deb qichqirdi. - Umrim bino bo’lib, birovning bir so’mini yeganim yo’q. Topganim − o’zimniki, laqma ekanman, mana jazosini tortyapman!... Men sizni sal qayishar deb o’ylovdim, xotinimsiz, axir, yurak deb she’r yozasiz!”{95}. Aslida Elomonov faqat kadrlar tanlashda emas, balki o’ziga umr yo’ldoshi tanlashda ham adashgan edi. Sodda bo’lmasa, Binafshaxon she’r o’qiganida chalingan qarsaklarga qarab uni o’ziga yor saylaydimi: “Garchi nazmga unchalik ixlosi bo’lmasa-da, xalqning chapak chalishiga qarab, bu she’rch

“Kulguli ekanligini bilgan inson kulmaydi” (Antonio Porkiya), u o’z tabiatidagi nuqson va kamchiliklarni anglab qoldi: “Kim bilandir ko’ngil yozib dardlashgisi keldi. Qaniydi, shunday paytda biror birodaring yoki hamshirang bo’lsa, o’tirsang-da, hamma gapingni ochiq aytsang, kuladi, deb hadik olmasang...” {119}. Inson na jamiyatdan, na oilasidan taskin topa olmasa bu − fojia. Yolg’izlik faqat xudoga xos, deganlaridek, jamiyatda yashab jamiyatdan tashqarida bo’lib qolish fojianing ibtidosi bo’lishi mumkin. Elomonov mansabidan tushgani hamon shotirlarining har yonga tirqirab ketganini ko’rdi. Bir-ikkita insofliroqlari esa telefonda ko’ngil so’rab turishadi, xolos. “Men seni uchratdim... S.E.ga” deb she’rlari bilan Elomonovga tegib olib, uning rahbarligi soyasida xalq shoirasi bo’lib obro’ to

- Yo’qol! - deb baqirdi. - Yo’qol, Sanobar! E, sen sadqai Sanobar ket! Yo’qol, Binafsha!...”{160}. Ko’rinadiki, Elomonovning atrofidagi shogirdlariyu shotirlari kabi ko’z ochib ko’rgan umr yo’ldoshi ham niqobli artist, olchoq va xudbin bir kas edi. Elomonovning iste’fosini bir insonning isyoni sifatida – o’zining kitobiy va havoyi tabiatidan yuz o’girmaslik ma’nosida qabul qilish kerak. “Har qanday isyonda isyon qilingan narsaning maqsadga muvofiq emasligi va uning o’rnini boshqasi bilan almashtirishdek istaklarni jamlashtirgan umumiy talablar aks etadi. Shu ma’noda isyon − yangi dunyo qurishga intilishdir” 35 . “Isyonkor odam” muallifining ushbu so’zlari Elomonov kabilarning umumiy dardini anglatishi bilan qimmatlidir. Ehtimol, Elomonovning isyoni nafaqat mansabu lavozimlarga qarab muomal

urardi”{162}. Qissa shu sahna bilan tugaydi. Elomonov yangi lavozimga o’tiradimi yoki uni rad etadimi, bunisi qorong’uligicha qoladi. Ammo qissadagi muammo kitobxon qalbiga ko’chadi, u yerda rivojlantiriladi, qarama-qarshi savollar, turli ruhiy kechinmalarni uyg’otadi-ki, har kim o’z qarichi, fahmi-farosati doirasida uni o’zicha tugallaydi. Muallif Saidmurod Elomonov qismati haqidagi tugal xulosa chiqarishni o’quvchiga qoldiradi. Iste’dodli adib M.M.Do’st “Mustafo” qissasida sho’ro hokimiyatining tiklanishiga umrini safarbar etgan, endi oxirati uchun tadorik ko’rayotgan sodda va halim cholning betakror timsolini yarata oldi. “Iste’fo”da esa uzoq vaqt yuqori lavozimlarda ishlasa-da, irodasiga yetarli baho bermay, katta xatolarga yo’l qo’ygan Elomonov fojiasini yangicha ohangda ifoda eta old

Qo’shshayev kabilarning jinoyatlariga sherik bo’lishiga bir bahya qoladi, qolaversa, oilada ham soddaligi bilan kulguga, hajvga qoladi. Elomonovning kutilmagan iste’fo bilan bog’liq fojiasi davr fojiasi, o’sha davr odamlaridan aksariyatining fojiasi edi-ki, yozuvchi qissada buni yaqqol gavdalantira olgan. Komiklik va fojiaviylik kategoriyalarining o’zaro nisbatiga bag’ishlangan mazkur bob yuzasidan quyidagi xulosalarga keldik: - XX asrning 80-yillarida o’zbek adiblarining ijodiy izlanishlarida real hayotiy ziddiyatlarni, ijodiy niyatni konfliktning botiniy ko’rinishi – qalb dramatizmi vositasida ifodalash ko’zga tashlana boshladi; - bugungi qissa markaziga qo’yilayotgan ziddiyatlar odam va insoniyat tabiatidagi, haq va haqiqat zamiridagi, tarix va davr qatidagi qarama-qarshilik ifodasi o’l

XULOSA Iste’dodli adib M.M.Do’st o’zining “Mustafo” qissasida sho’ro hokimyatining tiklanishiga umrini sarf etgan, endi oxirati uchun tadorik ko’ra boshlagan sodda va halim cholning betakror timsolini yarata oldi. “Iste’fo”da esa ichki irodasiga yetarli baho bermay, uzoq vaqt yuqori mansablarda ishlab, rahbarlik qilib katta xatolarga yo’l qo’ygan Elomonov fojiasini jiddiylik va latifa ohangida ifoda eta oldi. Yozuvchi M.M.Do’st ijodining o’ziga xos xususiyatlaridan biri shundaki, u o’z qahramonlarining hayot yo’liga − subyektning o’zi tomonidan munosabatiga o’tmishi bilan kulib xayrlashuviga yoki tavba-tazarrusiga e’tibor qaratadi. U hikoya va qissalari, “Lolazor” romanida ham ana shu ijodiy niyatini amalga oshirishga intiladi. Jumladan, “Mustafo”da jamiyat hayotining ovloq go’shalarida um

Adabiyot va san’at voqelikni badiiy o’zlashtirish va ifoda etishning eng qulay, ayni paytda haqiqatni anglashning huzurbaxsh yo’li ekan, u insonni komillikka, ezgu faoliyatga undaydi. Hayotda go’zallik xunuklik bilan, ulug’vorlik pastkashlik bilan, komiklik fojiaviylik bilan birga – qarama-qarshiliklar birligi tarzida yashaydi. Adabiyotda ana shu zidlik va qarama-qarshilikning haqqoniy nisbatda aks ettira olish bizningcha, badiiylik talablaridan biri hisoblanadi. 1. Ijtimoiy hayotda va badiiy ijodda estetik kategoriyalar o’zaro qarama- qarshi holda bo’lsa-da, bir-birini taqozo etadi,bir-biri bilan o’zaro ta’sir va aloqada yashaydi. 2. Komiklik va fojiaviylik – badiiy-estetik hodisadir. Ular adabiyot va san’at taraqqiyotida obyektiv mavjud bo’lib, xalq og’zaki ijodi namunalaridan tortib bad

9. Badiiy ijodda, uning ayrim namunalarida estetik kategoriyalar, ularning o’zaro aloqadorligi, xususan, komiklik va fojiaviylik uyg’unligi o’ziga xos tarzda namoyon bo’ladi. Badiiy adabiyotda ana shunday uyg’unlashuv badiiylik ko’rsatkichiga aylanadi. 55

ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. Каримов И.А. Адабиётга эътибор – маънавиятга, келажакка эътибор. – Т.: Ўзбекистон, 2009. – Б. 40. 2. Аристотель. Поэтик а. – Тошкент: Адабиёт ва санъат, 1980. – Б . 22. 3. Асмус В.Ф. Вопросы теории и истории эстетики. – М.: Искусство, 1968. − С. 653. 4. Абдусаматов Ҳ. Ўзбек сатираси масалалари. – Тошкент: Адабиёт ва санъат, 1968. – Б. 208. 5. Адабиёт назарияси. 2 томлик. – Тошкент: Фан, 1978, 1979. 6. Адабий тур ва жанрлар. – Тошкент: Фан, 1989. 7. Аҳмедова Ш. Юмор жилолари. – Тошкент: Фан, 1997. – Б. 52. 8. Барабаш Ю.Я. Во просы эстетики и поэтики. – М.: Современник, 1983. – С . 415. 9 . Бахтин М. Вопросы литературы и эстетики. – М.: Худож. лит., 1975. – С . 502. 10 . Болтабоев Ҳ. Наср ва услуб.Услуб муаммосига назарий нигоҳ. – Тошкент: Фан, 1992. – Б . 180. 11. Б

1968; Имомов Б.Трагедия ва характер.– Тошкент:Адбиёт ва санъат, 1977. – Б . 176. 17. Жўраев Т. Онг оқими ва тасвирийлик. – Тошкент: Фан, 1994. – Б. 106. 18. Жўраев М. Ҳаёт ва комедия. – Тошкент: Фан, 2008. – Б. 55. 19 . Камю А. Исён ва санъат.// Жаҳон адабиёти. – Тошкент: 1997. №1. – Б . 183. 20 . Каримов Б. Трагикомедия. // УзМЭ. 8-жилд. – Тошкент: 2004. – Б . 580. 2 1.Каримов Ҳ. Ҳозирги ўзбек насрида ҳаёт ҳақиқати ва инсон концепцияси: ф .ф.док. дис. – Тошкент: 1994. 22 . Любимова Т. Комическое, его виды и жанры. – М.: Знание,1990. – С . 64. 23 . Мавлоно Жалолиддин Румий. Ичингдаги ичингдадир. – Тошкент: Ёзувчи, 1997. − Б . 191. 24 . Маънавий инқироз илдизлари.Давра суҳбат.//Ёшлик.– Тошкент: 1989. №3. 25 . Мирзаев И. Умид ва ишонч. // Камалак. Адабий-танқидий йиллик тўплам. – Тошкент. 19

32 . Пропп В.Я. Проблемы комизма и смеха. – М.:1976. 33 . Рабғузий Н.Б. Қисаси Рабғузий. – Тошкент: Ёзувчи, 1991. – Б . 36. 34 . Расулов А. Бадиийлик –безавол янгилик. –Тошкент: Шарқ, 2007. – Б . 336. 35. Рустамова М. Истиқлол даври ўзбек қиссалари: Фил.ф.н. дисс. автореф. – Тошкент, 2006. – Б. 24. 36. Сафоев Ж. Қаҳқаҳа сири. – Тошкент: Маънавият, 1998. – б. 78. 37. Султон И. Адабиёт назарияси. – Тошкент: Ўқитувчи, 1980. – Б. 390. 38 . Сувон Мели. Комик катарсис. // Ўзбек тили ва адабиёти. - Тошкент, 2003. 3-сон, − Б . 25. 3 9. Солижонов Й. ХХ асрнинг 80-90 йиллар ўзбек насрида бадиий нутқ. Фил. фан. док. дис.– Тошкент. 2005. – б. 249. 40. Тоғаев О.Адиблар ва жанрлар.–Тошкент:Адабиёт ва санъат,1975. − Б. 352. 41. Тўлаганова У.Насрий шеър./ Ёшлар китоби.–Тошкент: Шарқ,2008.– б. 45. 42. Улуғ

5 0 . Чернишевский Н.Г. Танланган адабий танқидий мақолалар. – Тошкент: Ўздавнашр. 1956. – б. 326. 5 1. Яранцева Н.А. Трагическое и комическое. / Природа и функцы эстетического. – М.:1968. – с. 255 – 280. 52 . Ястребова Н. Категории эстетики в их отношении к идеалу. // Вопросы литературы. – М.: 1964, №11. – с.127 – 141. 53 . Шарафиддинов О. Ҳақиқатга садоқат. – Тошкент: Адабиёт ва санъат, 1989. – б. 58. 54 . Ўзбекистон Миллий энциклопедияси. – Тошкент: 2004.7-жилд. – Б . 529 . 55. Қаршибоев М. Руҳнинг мангу қўнғироғи. / Камалак адабий-танқидий тўплам. – Тошкент: 1990. – б. 120. 5 6. Қосимов Б., Юсупов Ш., Долимов У., Ризаев Ш., Аҳмедов С. Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти. – Тошкент: Маънавият, 2004. 57 . Хотамов Н. Саримсоқов Б. Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча луғати. – Тош

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar