Qissa va hikoya janrida milliylik va bosh qahramon masalasi (Sh. Bo’tayev va N.Norqobilov asarlari misolida) - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	103.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Qissa va hikoya janrida milliylik va bosh qahramon masalasi (Sh. Bo’tayev va N.Norqobilov asarlari misolida)

Купить

Qissa va hikoya janrida milliylik va bosh qahramon masalasi (Sh. Bo’tayev va N.Norqobilov asarlari misolida) 1

MUNDARIJA. KIRISH .....................................................................................................................3 I BOB. SHOYIM B O’ TAYEV QISSALARINING BADIIYATI .......................6 I. 1. SHOYIM B O’ TAYEV QISSALARIDA MILLIYLIK.....................................6 I. 2. SHOYIM BO’TAYEV QISSALARIDA XARAKTER VA RUHIYAT TASVIRI.................................................................................................................18 II BOB. NORMUROD NORQOBILOV HIKOYALARINING BADIIY XUSUSIYATLARI ................................................................................................31 II.1. NORMUROD NORQOBILOVNING HIKOYALARIDA BOSH QAHRAMON MASALASI....................................................................................31 II.2. NORMURO

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Milliy mustaqillikka erishish davri yutuqlarimiz bilan birga о‘zbek adabiyoti, xususan, о‘zbek nasrida sezilarli siljishlar kо‘zga tashlandi. Chunki prezidentimiz ta’kidlaganlaridek, “Adabiyot – sо‘z san’ati azaldan xalq qalbining ifodachisi haqiqat va adolat jarchisi bо‘lib keladi. Xususan, Mustaqillik yillarida yurtimizda ma’naviyatimizning g‘oyat muhim va uzviy qismi bо‘lgan adabiyotni rivojlantirish, shoir va yozuvchilarimizning ezgu mehnatini qadrlash va munosib rag‘batlantirish.... borasida kо‘plab savobli ishlar amalga oshirildi” 1 . Prezidentimiz ta’kidlaganlaridek betakror uslub yо‘lidan borayotgan yozuvchilar asarlarini tahlil va talqin qilish adabiyotimiz, adabiyotshunosligimiz ufqlarida yangi-yangi imkoniyatlar eshigini ochmoqda. Erkin A’zamov, Asa

Bitiruv malakaviy ishning obyekti. Shoyim Bo’tayev “Hayot” T. Sharq 2000 y., N.Norqobilov “Hikoyalar” T. Sharq 2008. hamda ikkala adibning nasriy asarlarini tadqiqiga big‘ishlangan ilmiy tadqiqotlarni ishimizga obyekt qilib oldik. Tadqiqotning metodi. Tadqiqotda tarixiy, qiyosiy tipologik tahlil metodiga ta’nildi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi. О‘zbek adabiyotshunosligida hikoya janri keng о‘rganilgan uni biz yuqorida qayd etib о‘tdik. Ammo ijodkorlar Shoyim Bo’tayev hamda Normurod Norqobilovlarning qissa va hikoyalari misolida, ulardagi milliylik hamda bosh qahramon muammolari yetarlicha tadqiq etilmagan. Biz mazkur muammoni baholi qudrat tahlil qilishga urindik. Bu esa ishimizning о‘ziga xos yangiligini kо‘rsatadi. Tadqiqotning amaliy ahamiyati. Mazkur bitiruv –malakaviy ishdan maktab, li

- Mazkur qissalardagi qahramonlar va muhit tasvirini berishdagi milliylikka e’tiborimizni qaratish. - Qissalardagi xarakter va ruhiyat tasvirini tadqiq etish. - Normurod Norqobilov hikoyalarining badiiy xususiyatlarini о‘rganish. - Adib hikoyalaridagi bosh qahramon masalasini tahlil etish. - Normurod Norqobilov hikoyalaridagi bosh obraz va muhit tasvirini о‘rganish. Bitiruv malakaviy ishning hajmi. Bitiruv malakaviy ish kirish, xulosadan tashqari ikki bob, tо‘rt fasldan iborat bo’lib, foydalanilgan adabiyotlar rо‘yxati ham ilova qilinadi. Ishning hajmi ellik olti bet . 5

I-BOB. SHOYIM BО‘TAYEV QISSALARINING BADIIYATI I.1. Shoyim Bо‘tayev qissalarida milliylik XX asr oxirlab borayotgan mahalida biz yashab turgan dunyomiz tinimsiz evrilishlar, yangilanishlarni boshidan kechirmoqda. Insoniyat ming yillar mobaynida kо‘rmagan hodisalarni sanoqli kunlar ichida boshdan kechirib qо‘yayotganday; tabiiy ofatlar, ruhiy tanazzullar qarshisida esankirab qolayotganday tuyulmoqda. Ilohiyotga taaluqli sо‘z timsolidagi adabiyot abadiyat manzillari tomon intilar ekan, bizga kо‘rib turganimizdan tashqari yana boshqa olamlar haqida ham xabar bermoqda. Ana shu mujdalar dunyomiz dardlariga, yaralariga, zahmlariga malham desak, mubolag‘a bо‘lmaydi. XX asr о‘zbek nasri о‘z boshidan kо‘plab voqealarni о‘tkazdi. U hamon shakllanish, о‘sish jarayonida hisoblanadi. Bugungi nasrimizni

Chorbog‘ qirlari orasidagi Kо‘chkina, Mong‘it, Bolg‘ali, Mujun, Itorchi, Ovchi singari sо‘lim qishloqlarning biri bо‘lib, unda turkiy va о‘zbek urug‘lariga mansub elatlar yashaydi. Bu yerlarining kishilari dexqonchilik va chorvachilik bilan shug‘ullanadilar. Ushbu sohalar esa albatta turkiy xalqlarning milliy, о‘ziga xos yashash tarziga sezilarli ta’sir etmay qolmaydi. Turkiston tizma tog‘lar etaklariga sochilib ketib yashovchi xalqlarning tili lahjalari-yu shevasi rangin boy, urf-odatlari, an’analari qadimiy hisoblanadi. Tog‘ havosi-yu suvidan baxramand bо‘lgan kishilar tabiatday totli, qaysar, chо‘rtkesar, adolat tuyg‘usi kuchli bо‘ladi. Shoyim Bо‘tayev xuddi shunday muhitda о‘sib tarbiyalangan insondir. Shoyim Bо‘tayev о‘zbek adabiy xaritasini yangi jо‘g‘rofiy hudud betakror, adabiy aho

teng tо‘shlariga о‘xshab ketadi. Bu obrazlar tasviri, ruhiy xolati, tili, harakatlari tasviri shunday beriladiki, undan о‘zbeklarga xos xususiyat turkiy xalqlardagi milliy shaxsiyatni sezmaslikni iloji yo’q. Shoyim Bо‘tayev qishloq kishilariga xos hususiyatlarni topib-topib kо‘rsatadi. Masalan, о‘zbek borki, laqab tо‘qishni yaxshi kо‘radi. Laqablar kasbga, nasabga, fe’l- xо‘yga, tashqi kо‘rinishga kо‘ra tо‘qiladi. Aytish lozim adib ayni shu о‘rinlarda ham millatga tegishli, milliy rux beradigan sо‘zlarn qaxramonlarni ismlariga joylashga urinadi. Zokir baxshi, Tilak mirishkor, Jondachi amaki, Nu’mon qirtish, Ergash kalta, Nabi muallim, Raxim indamas, Vali qassob, Mutal jarchi, Sunnat о‘g‘ri, Dakan oqsaqol… singari bir qancha obrazlar kitobxon yodidan chuqur о‘rin oladi. Yozuvchi asarlaridag

kesatik, pichinglarga zо‘r beradiki, bundan kо‘zlangan maqsad yolg‘on munosabatlar, tо‘ralarcha munosabat ajoyibotlari orqali shо‘ro davridagi chetdan kirib kelib о‘zbeklarni о‘zligi, millat e’tiqodi, shaxsiyatiga salbiy ta’sir kо‘rsatishi va yoshlarning tarbiyasida milliy an’analardan kо‘ra yosh xalq urf-odatlarini ta’sirini oshib borishini ochib beradi. Xalq milliy ruhiyatini avvalo uning imon- e’tiqodi namoyon bо‘ladi. Shoyim Bо‘tayev asarlari asosiy g‘oyasi ham qayerdaki imonli, diyonatli kishilar yashar ekan, о‘sha yerda qut-baraka, fayz bо‘ladi. “Shamol о‘yini” qissasi milliylik ruxi о‘zgacha tasvirlarda berilgani bilan ham axamiyatli. Qissada keltirilgan momouloq urf-odati yoki о‘zbek xalqiga xos el xashari udumi buning bir namunasidir. Momouloqni tashkil qilish, о‘tkazish, qishloq

yuksak xurmati kabi о‘ziga xos xislatlar betakror chizgilarda beriladi. Adib tasvirlarni о‘ziga xos tarzda yaratadiki, kitobxon voqelar tizgini orqali bir olis tog‘lik xalk yashovchi qishloq muhitini jamiyat hayotida yuz berayotgan siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy о‘zgarishlardan ma’lum darajada о‘zgarishi, xalqining hayot, tarzidagi munosabatlarda yangi davr jarayonining ta’sirini anglab boradi. Bu yozuvchini davrga shu bilan birga tarixga, ajdodlarning bosib о‘tgan kechagi kuniga nazar tashlab mantiqiy xulosa chiqarishga undaydi. «Shamol о‘yini» qissasida tepaliklar hayotidagi yuz bergan voqealar asli, xalq millatining о‘zligigi, milliyligiga, о‘ziga xos shaxsiyatiga xech qanday ijtimoiy, siyosiy, ma’naviy bosim, taxdid butunlayin ta’sir kо‘rsata olmaydi, degan xulosaga kelishga sabab bо‘lad

Shoyim Bо‘tayev asarlarini о‘qir ekanmiz yozuvchi rus mumtoz adabiyotini chuqur bilishni, jahon adabiyotidan yaxshigina xabardor ekanligini his qilish mushkul emas. Yozuvchi «Shukur Burxon» badiasida Sofokolning «Shox Edip» fojeasi haqida fikr bildiradi. A.Chexov, Saltikoa Shcherdin asarlarini о‘qib lо‘nda, ixcham jumlalarni berish orqali bunday jumlalarga mantiqiy fikr, g‘oyalarni yuksalishni ham о‘zlashtirgandir. Xususan Shoyim Bо‘tayevning Gogol ijodiga bо‘lgan alohida xurmati «Eski arava» qissasida kо‘zga yaqqol tashlanadi. Aytaylik, asarning asosiy qaxramoni Povel Ivanovich Chichikov- «О‘lik jonlar asaridagi ustasi farang, ilonning yog‘ini yalagan odam. «Eski arava»ga Chichikov о‘z malayi Selifan, otboqari Petrushka, oldi-sotdi masalalari bо‘yicha muloqatga kirishgan Sobakevich, Moni

xalqning ichidagi о‘z amalini suiste’mol qiluvchi mansabparast kishilarni avvalo, el-yurt kishilari nomidan ish kо‘rishini oldini olish zarur. Shoyim Bо‘tayev Chichikov ma’naviy olamini yaxshiroq о‘rgangan bu shaxs obrazni yaratishda namoyon bо‘lgan. Bu obraz ta’rifini shunday keltiradi. «… Povel Ivanovich san’atga uncha muncha ishtiyoqi bо‘lsada, she’riyatni kо‘rarga kо‘zi yо‘q edi. Buni sababi shoirlarni dunyodagi eng bemaza odamlar deb bilar edi. Shoirlarda tayin bо‘lmaydi. Masalan, Pushkin degan bir arab imperatorlarning о‘zlari bilan olishishdan ham toymaydigan kimsa, Chichikov haqida ham Gogolmi, Mogolmi deganlarga allaqanday bо‘lmag‘ur gaplarni gaplarni gapirib yurganmish. Gapirsa gapiraversin, Chechikovning sovuniga xali kir yuvmabdi. Garchi u eski aravada yursada , uzoqqa ketadi.

«Ey, uzo q , olis y о‘ l!» Sen kishini teran о‘ y- h ayollarga toldiruvchi nimarsalar bordir; olis-olis manzil- maro m larga yetaklarkansan, y о‘ lovchi о‘ zining yuragi q atlamlariga h am bir k о‘ r nazar tashlaydi va chu q ur- chu q ur x о‘ rsinadi. Buning sababi nimada ekanligini bilarmikansiz, ey, oli s y о‘ l! «Buning sababi shundaki, y о‘ lda kelayotgan kimarsa umr h am xu d di shunday shitobu shaxd-la bosib о‘ tilgach, h ammasi abadiyat ka’riga ch о‘ kib ketishini yaxshi anglaydi» Shoyim Bо‘tayev mashhur “О‘lik jonlar”ni chuqur anglab yetadi yohud Gogol boshning mazasidan huzur qiladi. Ma’lumki, 80-yillarning о‘rtalarida О‘zbekistonni boshqargan ba’zi rahbarlar xalq g‘ururini oyoq osti qildilar uzoq , sovuq о‘lkalardan о‘zbeklarni boshqarish uchun rahbar kadrlar chaqirdilar. Qip- q

hayotimizdagi fojeaviy hodisalarni jonlantiradi. Yozuvchi tasvir ta’rifini о‘qiyotgan kitobxon faqatgina rus vakillarini О‘zbekistonga kelishi va bu yerda kutib olgan mezbonlardan Nishonboy Hurzamonovich obrazlarini kо‘radi. Bu epizodlar hech biri ortiqcha bо‘rtirish yoki kamsitib tasvirlardan holi о‘sha davr sharoitidagi kishilardek harakatga keltiriladi. Buning о‘ziga xos tomoni bu kishilar xoli о‘z insoniy ma’naviy olami, о‘z shaxsiyati asosi, о‘z meniga ega bо‘lmay turib el ustidan ish yuritishni istashadi. -“Sirasini aytganda, Nishonboy Hurzamonovichning ham sarimsoq piyozga bunchalik hushi yо‘q edi. Lekin u aksariyat og‘a-birodarlarining bu sassiq piyozni xush kо‘rib yeyishlarni bilar, о‘zining ularga hamtovoq ekanligini anglatib qо‘yish uzunchoq kо‘zini chirt yumganicha atalgan joyi

о‘sha odamlaringizni, rahbarlikka joylashtiramiz deydi. Gap о‘liklar haqida borayotganini bilganidan keyin ham bо‘sh kelmaydi: Raz, shunday ekan, - dedi qat’iy ohangda. – Siz marhum dehqonlaringizning rо‘yhatini beravering. Ularning nomlarini abadiylashtirish bizlarning zimmamizda... Kо‘chalarga, kolxoz- savxozlarga о‘sha rо‘yxat bо‘yicha beramiz”. Demak yuqorida keltirilgan jumlalardan kо‘rinadiki, ana shunday laganbardor, g‘urursiz kishilar о‘z shaxsiyatlari yо‘qligi orqasidan xalq g‘ururini toptab, elning shaxsiyati, milliy о‘zligi, ma’naviy ruhiyati olamiga putur yetkazishga tomon boshlaydi. Bunday kimsalar bor ekan, u xoh о‘zbek xalqi bо‘lsin, xoh boshqa bir millat ahli о‘z ruhiy olami, ma’naviy mafkurasida mantiqsizlik, siyosiy- ijtimoiy tanazzul kо‘chalariga kirib chorasiz kolishi m

asaridagi obraz Nishonboy Hurzamonovich xuddi shunday kimsalarning umumiy ma’nodagi vakilidar. Bunday kishilarga nisbatan Xurshid Davron “Padarkush” dostonida shunday misralarni keltirib о‘tadi: “... Erkin daryolarning yо‘li tо‘sildi, Nodonlar tarixning qildi haqorat...” Xulosa tarzda fikrimizni umumiylashtirsak, Shoyim Bо‘tayevning ushbu qissasi el milligini tarannum etmay aksincha, toptalgan milliy g‘urur, susaytirilgan e’tiqod va ma’naviy buzuqlik illatlarning fosh etishga qaratilgan desak, ma’lum ma’noda tо‘g‘ri bо‘ladi. “Eski arava”, birinchidan Shoyim Bо‘tayevning san’ai asariga hurmatini kо‘rsatsa, ikkinchidan, yozuvchi Gogolning salbiy qaxramonlarning yozbeklardan yetishgan gо‘l, laganbardor, g‘urursiz kishilarga yо‘liqtiradi. 16

I.2. Shoyim Bo‘tayev qissalarida xarakter va ruhiyat tasviri Shoyim Bo‘tayev o‘z ijodiy asarlariga o‘zligini, shaxsiyatini, xalq “men”ini yashirin tarzda joylagan ijodkorlardan biri. Adib o‘tgan asrning kirli vora kunlarida xalqning boshiga kelgan muommolarni, zulumatli kunlarni turli illatlarni o‘z so‘zlari bilan ayta oldi. Yozuvchi asarini o‘qib aynan toptalgan el g‘ururi-yu, yoshlarga ta’sir o‘tkazgan illatlarni tajallisini ko‘ramiz. Yuqoridagi fikrlarimiz dalili sifatida ijodkorning yana bir qissasi “Muyulishdagi uy” xaqida fikr yuritamiz. Yozuvchining asari borki, u qaysidir tomoni bilan ijodkor hol-xayotiga ulanadi. “Muyulishdagi uy” asaridagi ilgari surilgan masalalardan biri katta hayotga qadam qo‘yish arafasida turgan yoshlarning ruhiyatida zamon o‘zgarishlarning ta’sir kuchi qay

soddalik, oddiylik, o‘zbek ayolida bo‘ladigan o‘zgacha mehr bilan gapiradi. Olisdagi shaharda zamon oqimiga tushib yashayotgan, xatto bir yilda bir eslamaydigan “uka” siga ishonadi. Go‘yo o‘g‘li Yoribekka suyanch bo‘ladigandek his qiladi. Aslida bunday bo‘lmaydi, Yoribek bilan tanishgan “tog‘a” necha yillardan beri ko‘rmagan jiyanini qarshisida bir tuki ham o‘zgarmay begonaday munosabatda bo‘ladi. Yoribek tog‘asi uni uyiga taklif qilganidagi munosabatni kuzatib kitobxon ko‘ngli o‘zi sezmagan holda bundan ranjiydi. YA’ni xonadonda ko‘chaga yaqin darvoza yonidagi xona oldida qo‘yilgan stol va uy bekasining kelgan mehmonga tayyorlab qo‘yilgan sovuo‘ yaxna choyi. Bu vaziyat xuddi kelgan mehmonga teziroq ket degan gapni ko‘rgazmali tarzda aytib turadi. Axir millatning odatiga yot bo‘lgan bu har

jinoiy guruhga qo‘shilib qoladi. Qissada Toshquvvatning institutga kira olmagani sababli, qanday kilib jinoyatchilar to‘dasiga tushib qolishi ko‘rsatilgan. “Muyulishdagi uy” qissasi bosh qaxramoni qishloqdan kelgan Yoribek. U Toshquvvatdan farqli o‘laroq institutni tugatgan. Tog‘asidan yordam ololmagan Yoribekka Toshquvvat moddiy va ma’naviy jihatdan yordam beradi. Yetti yot begona, ustidan ustak qamoqxonadan chiqqan Toshquvvat Yoribekdan ko‘magini ayamaydi. Insoniy mexr-oqibat ko‘rsatadi. Bundan tashqari Toshquvvat Yoribek yordamida o‘z yo‘lini topib oladi. Qissada yuzaki personajlar ham ko‘p Ota Sunnat, Mazbut muallim, Ne’mat, Moyoray singari xira ishonarsiz tasvirlar uchraydi. Asardagi material shu darajada keng, sertarmoqki, uni qissa qolipiga joylash mushkuldir. Qissa poyetikasiga e’t

mehr, samimiylik butunlay o‘lmagandi. Bu xususiyatlar insonlarda, ma’lum ma’nodagi avloddan-avlodga o‘tuvchi genetik hodisalar sirasiga kiradi. Desak, xato bo‘lmas. Toshquvvat ham bir o‘zbek oilasining farzandi edi. Halol vijdonli kishilar tarbiyasini ko‘rgandi. Ammo ma’lum bir muhitning ta’siriga tushib hayoti izdan chiqdi. Qissada shunday tasvirlar beriladiki, u o‘zi tug‘ulib o‘sgan olis qishlog‘i, ota-onasi, yaqinlari, do‘stlari orasiga qayta olmasligini, qanchalik xohlasa ham buning iloji yo‘qligini aytadi. Toshquvvaini o‘z yurtiga qaytishiga imkon bermayotgan qanday yashirin tuyg‘u, his bo‘ldi ekanki, qishloqqa qaytsa xotirjam yashay olmaydi. Bu bir tomondan Toshquvvatda vijdon degan tuyg‘uni o‘lmagani bo‘lsa, boshqa tomondan el kishilari oldida aybdorlikni his qilish. Toshquvvat jino

Yana bu qissada el rizqini yeb kun ko‘radigan poraxo‘r, birovning xaqqidan qo‘rqmaydigan kimsalar orqali elning orasida tarqalgan illatlar ochib beriladi. Fikrlarni umumlashtirsak, Shoyim Bo‘tayev “Muyulishdagi uy” qissasida o‘tgan asrning 70-80 yillarida o‘zbek xalqi yashagan ijtimoiy muhti va jarayonda kishilarning o‘zaro munosabati, yoshlar dunyo qarashi kabi tasvirlar o‘z tasdig‘ini topgan. Ijtimoiy yangi jarayon natijasida yoshlar tarbiyasidaga zamon ta’siri, eldagi ma’naviy o‘zgarishlarning oqibati ma’lum darajada ko‘rsatib berilgan. Aynan yot xalq urf-odatlari kirib kelishi o‘zbek millatiga xos bo‘lmagan odatlar bayon etilgan. Asardagi xarakterlar orqali o‘zbek mentalitetiga to‘g‘ri kelmaydigan odatlar aksi namoyon etilgan. Shoyim Bo‘tayev o‘z tili o‘z so‘zi bor ajoyib yozuvchi. Un

obrazlar kitobxon diqqatini tortadi. Qissada Amaki, Kayvoni, Oqsoqol, Ko‘ksaqollar ismi hatto aytilmaydi ham. Nazoratchining ismi MELS ekanligi aytilsa-da g‘alati nom darxol kitobxon xotirasidan ko‘tariladi. Asar o‘qishda muhim jihat kitobxon zinxor sust, beo‘ylov ergashuvchi bo‘lmasligi kerak. Kitobxon raviy bilan yozuvchi orasidagi nozik aloqalarni, uslub tebranishlarini, asar poetikasi sirlarini anglab yetishi joiz hisoblanadi. Bu fikrni aytishdan maqsad shuki, Shoyim Bo‘tayev asari “Sho‘rodan qolgan odamlar” da hikoyachi shaxsi jiddiy o‘rin egallagan. Raviy voqealarni tasvirlaydi, qaxramonlarning qilmishlari, faoliyatini ko‘rsatadi, asardagi ilgari surilayotgan g‘oyaga kitobxon diqqatini tortishga harakat qiladi va asardagi el timsoli, xalq mafkurasi, ertangi kundagi maqsad, o‘ylarini

“Sho‘rodan qolgan odamlar” qissasi poyetik nuqtai nazaridan yetukligi, kompozision mutonasibligi, matn yashovchanligini ta’minlovchi ichki ziddiyatlarning izchil maromi bilan alohida o‘rin egallaydi. Asar nomidan ham seziladiki, qissadagi obrazlar tarixning yoki bugunning kishilari emas ular aynan o‘tgan asrning sho‘ro hukumati sharoitida yashagan odamlar. Xususan, Nazoratchi MELS qamoqxonada ishlaydi. -“Nazoratchi turgan ko‘tarmadagi lampa lipillaydi: goh xira tortib o‘chib qolay-o‘chib qolay deydi, goh tuyqus charaqlab ketadi. Uning atrofida g‘ujg‘on qor zarralari o‘ynaydi. Shaxarcha chetidagi, tashlandiq bir yerda joylashgan bu qamoqxona rejimining qattiqligi, nazoratchilarning qo‘rs-qo‘polligi bilan dong taratgan, eng ashaddiy jinoyatchilar uning nomini eshitganidayoq titroqqa tushish

ruhiy so‘niqlik, ijtimoiy- madaniy tanazzul ro‘y bera boshladi. Bu ayniqsa, sho‘ro zamonida aniq-tiniq ko‘rindi. Shoyim Bo‘tayev sho‘ro odamlarini kechagi kunnni chuqurroq o‘rgana bordi, ruhiy- ma’naviy tanazzul sirlarini aniqlashga intildi. Imon e’tiqod, fayz- tarovat, murod- maqsadlilik, qalbi uyg‘oq, tavallud topgan ko‘ngilllaridangini bo‘lar ekan. Agar millat kishilarning qalbi uyg‘oq bo‘lib ko‘ngillari tavallud topgan bo‘lsa, bunday el o‘zligi shaxsiyati, milliyligi, o‘z ozodliliga ega, baxtli soadatli odamlar yurti hisoblanadiyu Sho‘ro hukumati siyosati, mafkurasi insoniylikning jon tomiri yaratgani tanigan ko‘ngillarga tajovuz o‘ildiyu Masjid-u madrasalarni buzib tashlandi, yaroqsiz xolga keltirildi, imomu ulomalar, ahli ilm mahv etildi. Minglab qishloqlariu kentlardan imon ko‘taril

kishilar ongi, qalbi, vijdoniga singigan bo‘ladi. “Sho‘rodan qolgan odamlar” asaridagi muallim echkisini yo‘qotgan dehqon, eri qamalib ketgan ayol kabi kishilar yashagan muhitni nursiz, so‘niq deb bo‘lmaydi. Xolayiq orasida imon- insoflilar, tag-tubli teran tomirlilar borki, el ulusini, qavmni, xalqni yo‘q qilib, o‘zligidan qaytarib bo‘lmaydi. Shoyim Bo‘tayevning ushbu qissasidagi uvoq timsollarning mag‘zi to‘q, xalqonaligi bilinib turadi. Qissada qamoqxona boshlig‘i, Sunnat o‘g‘ri, oqsaqolu ko‘ksaqollar, koyvani, chakagi baquvvat qo‘shni kampir, eshak mingan qariya singari uvoqday ammo esda qolarli timsollar mavjud. Yozuvchining boshqa asarlaridagi bunday timsollardan “Sho‘rodan qolgan odamlar” tiniq, puxta, zalvorli ekani bilan ajralib turadi. Bunday timsollardan biri Sunnat o‘g‘ri. U na

ekani Nazoratchi uchun ahamiyatsiz. Shunga qaramay yozuvchi asar oxiri jumlalariga katta bir mazmun joylaydi, kelgusida yuz berishi mumkin bo‘lgan o‘zgarishlarni xabarini qistirib o‘tadi. Qamoqxonada Nazoratchining o‘g‘liga maxbus mehr ko‘rsatishadi, hamqishloqlari Toshmurdga hamdard bo‘lib muruvvatla so‘zlashadi. Toshmurd qalbi o‘lmaganda, u uyg‘oq edi.O‘g‘lining “tavallud topgan kuni” Nazoratchiga ham ta’sirini o‘tkazadi. “Ota yuring endi-i...”- degan nido Nazoratchini chaqmoq urganday seskantirib yuboradi. Qissa Nazoratchining “Hozir-ir, o‘g‘lim...” degan so‘zlari bilan tugaydi. “Hozir-ir, o‘g‘lim...”- tug‘ulayotgan ko‘ngilning ilk mujdasi edi. Demak, asliyat qanday bo‘lsa, inson har qanday sharoitda ham undan ajray olmaydi. Inson shaxsiyati uyg‘oq ekan, xalqning o‘zligi, milliyligi o‘z

Shoyim Bo‘tayev qissalaridagi roviy kesatiq pichingga usta. U sho‘ro davridagi rasmiy siyqa munosabatlarni o‘rniga qo‘yib tasvirlaydi. Bir o‘rnida “bo‘yniga bo‘yinbog‘ bog‘langan xirandmand”ning vilmish qidirmishlari bo‘yinbog‘ga nisbatan berib tasvirlanadi: “Maxsus oshxonalarga kirib, egasining to‘yimli, xushbo‘y ovqatlarni ishtaxa bilan tushirayotganiga guvox bo‘ladi, uning kekira-kekira yana o‘zining salobatli xonasiga ko‘tarilayotganidan zavqlanadi. Kekirib turgan insonning sipolanishi haqiqatan ham zavqli-da, to‘g‘rimasmi?” Roviy hikoyasida piching, kesatiq, soxta balandparvozlik kuchaydimi, bilingki, rasmiy, g‘ayritabiiy xolatlar, soxta munosabatlar tasvirlanayotgan bo‘ladi. “Shamol o‘yini”dagi roviy rais, Berkinboy, Yoshiuzoq haqida gapirar ekan, bulbulgo‘yo bo‘lib ketadi, labi- la

e’tiqod, fayz-tarovat, murod- maqsadlilik, qalbi uyg‘oq tavvalud topgan ko‘ngillardagina bo‘lar ekan. Sho‘ro mafkurasi, siyosati insoniylikning jon tomiri - Yaratganni tanigan, unga talpingan, undangina qo‘rqqan ko‘ngillarga tajavuz qildi. Masjid-u madrasalar buzilib tashlandi, yaroqsiz holga keltirildi; imomu ulomalar, ahli ilm mahv etildi. Minglab qishloqlardan, shaharlardan imon ko‘tarilib, fayz keta boshladi. “Sho‘rodan qolgan odamlar” qissasida mana shunday qishloqlardan biri tasvirlangan. Imonu e’tiqod inson qalbining tub-tubidan joy oldigan ruhiy-ma’naviy qadriyatdir. Uni yulib tashlash, butun xalqni bu ne’matdan mosuvo qilish aslo mumkin emas. Xalqimiz ne-ne azoblarga, ruhiy-ma’naviy tazyiqlarga giriftor qilinmadi, lekin u o‘zligini yo‘qotgani yo‘q. “Sho‘rodan qolgan odamlar” qissa

Bugungi o‘zbek prozasida iste’dodli va taniqli adib Normurod Norqobilov o‘z uslubiga, betakror tiliga ega ekanligini hozirgi kunda uning kitobxonlari, muxlislari tan olishadi, asarlarini sevib o‘qishadi. Adabiy tanqidchilikda ham uning asarlari xususida turli xil ijobiy fikrlar bildirilyapti, anjumanlarda bahs- munozaralarga sabab bo‘lyapti. Bularning barchasi bejiz emas, albatta. Adib asarlarining badiiy xususiyatlari haqida ko‘p ijobiy gaplarni aytish mumkin. Normurod Norqobilov uslubining o‘ziga xosligi, qahramonlarining hayotiyligi u ning asarlarini o‘qimishli, yuqori saviyadaligining asosiy omillaridan biridir. Normurod Norqobilovning «Ajal chorlagan kun» hikoyasi ko‘ngildagi bir qator hislarning bir umr davomida hech vaqt so‘nmasligini, yurakning eng tub- tubigacha ildiz otib doimo

to‘yib-to‘yib yalagisi keladi.Ammo Oysuluv kampir bunga izn bermaydi.Bolani turtkilab, itni kaltaklab qoladi» . Chin va beg‘ubor mexrni uning dum-dumaloq qora ko‘zlaridan topgan Yovqir ketishga majbur. Umri poyoniga yetayotgani tushlaridan ma’lum. Uni ajdodlar ruhi o‘ziga chorlamoqda : -«Kuni bitayotganini bugun tunda tasodifan sezib qoldi.Ajdodlarining timsoli bo‘lmish ulkan malla it boshida yulduzlr g‘ujg‘on o‘ynagan tepalikda cho‘nqayib uzoq va uzoq uvladi. Uni yonig chorladi.Yovqur ulkan bu malla itni ilgari ham tushida ko‘p ko‘rgan. Ammo bu safarga chorlavchi bo‘lakcha edi. U tushi tufayli emas, ichdan kuni bitayotganini sezgandi. Ketmoq kerak, imkoni boricha tezroq. Biroq vidolashmasdan ketmog‘i ham qiyin edi» . Butun hovli ahli bilan vidolashar ekan tanini mayus bir horg‘inlik egall

Asarda insonning nechog‘lik murakkab mavjudod ekanligi yorqin namoyon etilgan. Uning o‘z nafsining quli ekanligi katta aybi bo‘lsa, g‘oyat soddaligi bir kamchiligidir. Ana shunday kamchilik sohibi Suvonqul, makkor Ta’lat bilan aka-uka tutunib ko‘z qorachig‘iday asrab kelayotgan, har kimdanda qizg‘anayotgan iti. Yovqirni osongini Ta’latga ilinadi : -«- Aka, shu sizga yoqdimi? -Suvonqul ming qo‘yli boyday kerildi.- Yoqqan bo‘lsa, oling! Hech kimga bermaganman, lekin sizga beraman. Chunki siz akamsiz. Siz uchun kerak bo‘lsa jonimniyam hadya qilaman. Bu harom bir jonivor ekan. Oling, aka! Oti Yovqir. O‘zim qo‘yganman otini. Bo‘ri oladign kuchuk- da bu. Oling, sizga hadya bu, aka!» Asarda qahramonimiz Yovqir haqida va uning xislatlari haqida iliq fikrlar qalamga olingan. Bu hislatlari Yovqir l

Insonlar ko‘nglidagi bor dard alamlarni kimgadir aytib yengil tortadi. Biroq hayvonlarchi? Tutqunlik uning ruhiyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ozodlikda yurgan ko‘ziga ko‘ringan har narsaga nisbatan unda nafrat hissi uyg‘ondi. Uning ongida yovuzlik vaxshiylik illatlari kurtak yoza boshlаdi : -“Suvonqul kelib-ketganidan so‘ng erksizlik va bekorchilikdan yurak-bag‘ri qon bo‘lgan jonivor uvlashni odat qildi.Bora-bora bu qilig‘i o‘ziga ham yoqib qoldi. Negaki, uvlagan kezlari qandaydir yengil tortardi. Ammo bu vaqtinchalik holat, simto‘r ortidan hovlida emin-erkin yurgan odamlarga, mushuklarga donlashayotgan tovuqlaru daraxtlardagi qushlarga ko‘zi tushganda to‘satdan qutirib ketardi. O‘zini simto‘rga urib, neki tirik jon bor, barini bo‘g‘izlamoq, tishlamoq qasdida irg‘ishlardi, sakrardi.Seki

ko‘rgan Ta’lat uni tayyor bo‘lganini, dalalarga olib chiqish vaqti yetganini anglaydi. Bunday davralarni ilk bor ko‘rgan Yovqir holati shunday yoritiladi : -“O‘sha kuni Yovqir ilk bor davraga ro‘baro‘ keladi. Qizil qoniga belanib olishayotgan itlarni ko‘radi. Odamlarning jazavasidan hayratda qotadi. Umri bino bo‘lib, bu qadar ko‘p odamu itlarni bir yerda yig‘in holda ko‘rmagani bois, dastlab dovdiraydi. G‘ingshishi ingrashga aylanadi. Bo‘layotgan hodisadan emas, manzaraning g‘oyat xunukligidan vahimaga tushib, g‘ingshiydi. So‘ng itoatkorona bir chetda cho‘nqayib, kishilarga olishayotgan itlarga, ko‘kdagi qushlarga alahsiydi.” Bu kabi davralarda bir necha bor g‘olib chiqqan Yovqir ovozasi har tarafga yoyiladi.Endi u Ta’latning erkatoyi, hammadan qizg‘onadigan gavhari edi. Biroq baxtli kunla

Vajohati “Chavkar”nikidan pesh emasdi. Ko‘zlarida vahshiyona yovvoyi bir zavq o‘ynardi.Yovqurga qarshi yangi itni gij-gijlardi. Va shundagina Yovqirning diqqati sobiq egasidan Chavkvrga ko‘chdi. Yuragida rashkka o‘xshash nimadir uyg‘ondi va raqibiga o‘sha qizg‘anish zaptida tashlandi.Bir hamladayoq uni tap tagiga bosdi”. Itdek vafodar jonzot mehr ko‘rsatgan qo‘lni hech qachon unutmaydi. Uni doimo qadrlaydi. Uni havfdan ogohlantirgisi, himoya qilgisi keladi. Oradan bir muncha vaqt o‘tgan bo‘lsada Yovqir hamon Ta’latni esidan chiqarmagan edi : -“Shu kundan e’tibordan Tal’at uning g‘animiga aylandi. Har safar yangi-yangi itlarni unga qarshi qo‘ymoqqa harakat qila boshladi. Ammo u janga mutlaqo yaramaydi deb o‘ylagan sobiq it har gal g‘olib chiqaverardi. Oqibat, u Yovqirga qayta ega bo‘lmoqni

oyoqlaridan quvvat ketayotganini sezar, barcha sezish qobiliyatlari yo‘qolib borayotganini anglardi. Shunday ekan u faqat tezroq harakat qilish ozroq sustkashlik qilsa kech qolishi mumkinligi haqida o‘ylardi. Birgini tepalik shu birgina tepalikni oshsam u yog‘i mening jonajon dashtim degan hayol unga kuch bag‘ishlardi. Biroq tepalik ortida nima borligi haqida o‘zi ham hech narsani bilmasdi. Ammo unga omad kulib boqadi. U o‘z dashtini topdi : Inson mehri yavvoyi hayvonlarnida o‘ziga bo‘ysindira oladigan bir sexrdir. Ana shunday sexr soxibi Jondosh yirtqich hayvonlarni ham o‘z mehrining asiri qila olgan, biroq ularning qo‘rasida hech vaqt tutub qolishga urunmas edi : -“U yirtqich jonivorlarni imkon boricha uzoq saqlab turmaslikka tirishadi. Faqt Chiporgina bundan mustasno. Yag‘rinidagi jaroh

o‘z mulki deb hisoblaydigan tog‘ va tog‘ jonivorlarini himoyalardi : -“ Boshda u ovchalarga oshkora qarshi chiqib yurdi. Ammo bir safar ikki yigitdan o‘lasi bo‘lib kaltak yegach, bu xatti- harakati g‘irt bema’niligini fahmlab, kurashning yashrin yo‘liga o‘tdi. Panadan turib ularning yuragiga qutqu soladigan bo‘ldi, ya’niki yonib turgan olovni yoki yon-atrofini mo‘ljallab o‘q uzardi. Ana shunda ko‘ring vahimani. O‘tirganlar kutilmagan bu hujumdan dovdirab, sichqonning inini ming tanga sanab qolishardi. Ammo Jondosh ularni “in”da ham tinch qo‘ymasdi. Pusib o‘tirgan joydan ularni “in”dan chiqishga va orqa-oldiga qaramay qochishga majbur etardi. Bu ishda archalaru, xarsanglar, butalaru o‘t-o‘lanlar ko‘makka kelardi. Jondosh panadan turib xayoliga kelganini qilardi. Bu jihatdan, bu qiziq ermak

Uning dilida hech qanday qo‘rquv hech qanday xadik yo‘q edi. O‘z hayollariga g‘arq bo‘lganicha o‘tirar ekan birdan to‘zg‘ib ketgan diqqatni bir joyga to‘pladi :-“U mayda-chuyda tashvishli o‘ylarga erk bermaslikka tirishib, etning pishishini kutib o‘tirarkan, Bo‘ynoqning irilashidan o‘ziga keldi. It tikilgan tomonga o‘girilib, kapalagi uchib ketdi. Ne ko‘z bilan ko‘rsinki, quyidagi changalzordan pogonidagi yulduzlarni yiltillatib, ikki milisioner chiqib kelardi. Ular zo‘rma-zo‘r odimlashayotgan bo‘lishsa-da, Jondoshning naxdida shiddatli yugurib kelishayotgandek tuyuldi. U ilk da’fa qo‘rquvni chuqur his qildi. Bu shu qadar yoqimsiz va noxush tuyg‘u ediki, bunaqasini hali hech boshidan kechirmagandi. “To‘xta!” degan hayqirig‘u, osmonga ketma-ket uzilgan o‘qdan emas, yuzaga kelgan vaziyatnin

shakllanib, ular chiqib kelgan changalzor rangi bilan uyg‘unlashib ketgandi. Bu manzara nihoyatda tunda va dahshatli edi. Uning qaridan o‘pirgan sovuq epkin kishi vujudini muzlatib, qochmoqqa majbur etardikim, bunday paytda bandasi toshlar bag‘riga singisi, biror-bir archaga, yohud butaga aylanib odam oyog‘i yetishi qiyin bo‘lgan tog‘lar bag‘rida abadiy qolib ketgisi kelardi. Afsus, tirik vujud tosh qotmaydi, shuningdek, archa-yu butaga ham aylanmaydi. U xuddi yovvoyi jonivorlardek qochmog‘i, bekinmog‘i mumkin, xolos.” Tabiat go‘zal xilqat. Inson ham unig yaratig‘i, Bir bo‘lagi hisoblanadi. Uning fusunkorligini, go‘zalligini his etish qiyin emas. Biroq Jondosh shu vaqtga qadar tog‘ go‘zalliklariga nazar solmaganligini, uning go‘zalligini his etmaganligini mana endi tuymoqda edi. Yohud bir

beparvo holatda sokin mudrar, uning hatto ko‘kdagi quyosh ham bu yerga begonadek edi.” Bashir chandir va Sadir nazir uning ortidan borar, tobora tog‘ oralab ketardi. U yolg‘izlik hissini ko‘nglidan quvish uchun Bo‘ynoq va Chiporni doimo o‘zigi hamrox qilib dardlarini to‘kib solardi. Bo‘ynoq unga sodiq va vafodor. Chipor bo‘lsa u ham Jondosh uchun yaxshi do‘st va himoyachi edi. Biroq u yovvoyi tabiat vakili. Uning ajdodlari o‘ziga xon, o‘ziga bek, tabiat qo‘ynida emin erkin yashab kelgan. U ham shu ajdodlarning davomchisi, tog‘-u tosh egalaridan biri. Kuni kelib uning bosh olib ketishi tayi edi va shunday ham bo‘ldi. Butazor oralab ko‘zdan yo‘qolar ekan Jondosh ortidan qarab qoladi :-“-Ovga ketdi, - dedi o‘zini chalg‘itish uchun. Bunga javoban it g‘ingshidi. -Keldi,- dedi Jondosh itning g‘i

besaramjon qilgan, tuni bilan uyqusizlikdan aziyat chekib holdan toygan edi. Tongda o‘q ovozi va iti Bo‘ynoqning ingrashidan cho‘chib uyg‘ongan Jondosh, kechki ziyofat quyuq bo‘lganligidan boshi gangib tinmay miltig‘ni izlardi :-“Kuilmagan bu talato‘pdan bazo‘r o‘ziga kelgan Jondosh g‘or devoriga behol suyanarkan, shundoqqina tumshug‘i tagida dum silkib turgan beo‘xshov itni ko‘rdi. Unga hov birda ko‘zi tushganday bo‘lardi. So‘ng tepasida shiftday bo‘lib turgan ko‘lankaga razm soldi. Bashir chandir tantanavor qiyofada iljayib turardi.” Jondosh go‘r og‘zida cho‘zilib yotgan bo‘ynoqning tanasini ko‘rib achinmadi ham. Endi unda hech qanday hatto anglash hissi ham yo‘q edida. U hech vaqt tog‘dan ayro yashashni o‘ylamas va buni ham tasavvuriga ham sig‘dira olmas edi. Mana hozir qo‘li bog‘liq tu

tutqinlikdan ko‘ra jahannamni avzal bildi va ko‘zlarini yudi :-“Jondosh o‘zining bu “parvoz”i hademay jahannam tubidagi toshlar saltanatida yakun topishini bilgani bois, ko‘zlarini qayta ochmoqni istamadi. Uning tasavvuri ko‘zga aylangandi. Tasavvurida esa o‘sha burgut qanotlarini keng yozganicha ohista parvoz etardi. Ammo burgut parvozi uzoq davom etmadi... Jondosh kuchli zarbdan ko‘zlarini ochib, o‘zini archa shaxldari og‘ushida ko‘rdi. U tik jarlik devorini yorib chiqqan archa ustiga borib tushgandi. Sershox archaning baquvvatligini tanida his etarkan, shuursiz bir ravishda butoqlardan biriga yopishdi. Tasavvuridagi parvoz izsiz yo‘qolib, u tag‘in hayotga yuzma-yuz kelgandi. Tepadan mo‘ralashayotgan basharalarga, oppoq daydi bulut zeb berib turgan ko‘m-ko‘k osmonga, zalvori ostida ohist

- Xarakterlarni individuallashtirishda obrazning tashqi ko‘rini chizgilari ya’ni potretga ham alohida ahamiyat beradi. Potret chizgilarida obrazni xarakterlaydi. - Individuallashtirish personaj nutqi orqali, nutqdagi ma’no – mazmun orqali ham amalga oshiriladi. - Muallif qahramonini psixologik jihatdan tavsiflaydi va uning kechinmalari va ruhiyati orqali ushbu shaxs o‘ziga xosliklarini ko‘rsatib o‘tishga harakat qiladi. Xullas, shaxs obrazi yaratilishida uni individuallashtirish asar muvafaqiyatini ta’minlovchi va yozuvchi mahoratidan darak beruvchi omillardandir. 42

II.2. Normurod Norqobilov hikoyalarida bosh obraz va muhit tasviri «Ovul oralagan bo‘ri» asari yozuvchi Normurod Norqobilovning qalamiga mansub bo‘lib, ikki ming beshinchi yil, «Sharq» nashriyoti - matbaa aks siyad orlik kompaniyasi tomonidan nashr etilgan. Yozuvchi asarida tiriklikni tebratuvchi qator tuyg‘ularni, go‘zal bir yo‘sinda ochib berishga harakat qiladi. Muqaddima o‘rnida esa, shunday f ikrlarni qog‘ozga chizadi. «Insonning insonligini belgilovchi muhim omillardan biri juftining qorda qolgan izlaridan izlab borayotgan cho‘nkalla kutilmaganda qonli halqopga duch keladi. Buni qaranki, qo‘rquv, hadik, havotir kabi hislar faqat insonlargagina hos emas ekan. Yirtqich hayvonlar sirasiga kiruvchi bo‘rilar hayoti va va tabiati yuksak mahorat bilan tasvirlangan :-“Qon Oqyolniki, ammo jas

yu quyonlarga qiron keltiruvchi bu kimsa bo‘rini ilk bor qo‘lga tushurishi edi.” Bir jonivorning ayriliq azobidan qiynalishi, fig‘oni samolarni qahshatib, ko‘ngli mahzun oh chekishi, mag‘rur boshini g‘am egishi kishini hayratli tarzda taajubga soladi :-“Yaydoq dashtda hidning saqlanishi qiyin. Shunga qaramay, Cho‘nkalla ayrim hidlarni farqlay bildi. Ammo bundan ko‘ngli orayish topmadi. Yolg‘izligi kor qilib, ichki bir dard bilan g‘ingshib yubordi.Bu nidoda judolik alami emas, yolg‘izlik mavjud edi. Oqyoldan judo bo‘lganini u hanuz xayoliga keltirmasdi. Oqyol shunchaki bandi, bandini esa qutqarmoq kerak.” Bu azobli xijrondan qiynalar ekan, qaxramonimiz Cho‘nkalla, hozirda qavtida bo‘lmagan juqti Oqyol bilan boshidan kechirgan yaxshi, quvonchga to‘la xushbaqt kunlarini, shu bilan birga birda

qo‘rigan, tunlari ovga chiqib, o‘lja bilan qaytgan. Biroq Oqyol xo‘rakka og‘iz urmagan.” Bu fojeali yo‘qotishdan butunlay tushkunlikka tushib, o‘zini yo‘qotib qo‘ymagan qolaversa befarq va loqayd tushkun ruhiy holati o‘z izmiga sola olmagan bu arloni bo‘rini asarda qatiyat timsoli sifatida ko‘rishimiz mumkin. U har qanday sharoitda ham, har qanday vaziyatda ham cho‘kalla bir necha bir Oqyolni izlab fishloq tomon yo‘l soladi. Uning sevgisi shu darajada kuchliki, odamlar tomonidan beriladigan adadsiz qiynoqdan ham, o‘zimdan ham qo‘rqmaydi. Uni faqat oqyolning ish o‘ziga chorlaydi. Biroq bu is uni o‘zi uchun mutlaqo begona bo‘lgan yod xidlar tomon yetaklar, yuragida xadik va qo‘rquv hislarini uyg‘otar edi. Qishloq yoqasida joylashgan balandlikda ulkan boshini, baquvvat oyoqlarigi qo‘yib, qish

boshi beoxshov bu jondorni qo‘lga tushirish yo‘llarini o‘ylar shu tufayli avvalgidan ko‘ra bir oz vazmin, mulohazakor va hayolchang bo‘lib qolgandi. Cho‘nkallaning bo‘lsa, qaxri jo‘shgandan jo‘shib, Salom merganni oq panja kabi g‘ajib tashlagisi kelar edi. Uning kechinmalari tuyg‘ulari eng muhim inson haqidagi o‘y- fikrlarni yozuvchi tomonidan shunday qalamga olinadi . Cho‘nkalla Salom mergan oldida uning qarshisida juda ojiz qolmoqda edi. Ayriliq azobi har qanday qat’iyatni, har qanday irodini sekin astalik bilan yemiradi. Qat’iyat bir tog‘ bo‘lsa, tosh yo‘nuvchi uni bir chekkadan yo‘nib ado qiladi. Uzoq ayriliq xijroni Cho‘nkallaning ruhiyatini mahzun ezmoqda edi . Cho‘nkalla bo‘rilarcha kuldi va harakatini sal sekinlatdi. Oqpanjaning quvib yetishiga imkon yarata boshladi. Ana u oppoq pa

Salom mergan obrazi asarda bir qator qat’iyatsiz irodasi bo‘sh, tez havolanuvchi, o‘zgalar fikriga tez og‘ishib ketuvchi shaxs sifatida tasvirlangan. U tabiatdan fe’li yumshoq inson sifatida keltirilgan, bo‘lsada, boylikka o‘chlik hissi uning bu hislatlarini ko‘mib tashlaydi. Manmanligi, tajangligi uning muvofaqqiyatiga erishish yo‘lidagi eng katta muommoli to‘siq ekanligini asarda yaqqol ko‘rsatilgan :-“Shunga qaramay, oxirgi daqiqada miltiq milini atay titradi. Ichki bir istak so‘nggi lahzada uni shu ishga undadi va oqibat, yirik qrg‘oshin Cho‘nkallaning boshi ustidan o‘tib ketdi. Cho‘nkalla jonholatda dasht tomon qochdi. Salom mergan ikkinchi o‘qni bo‘shatmadi. Otgani bilan tekizishi qiyin edi. U itlarning xurujiga birpas quloq tutib turarkan, sovuqdan yorilgan lablaridan shu so‘zlar u

dabdaba bilan o‘tgan bo‘lsada, to‘yning ovozini ertasi bilan tarqalgan shov-shuv o‘z ortida qoldirdi. Barcha to‘yning dovrig‘ini unutishib, Hamida muommo ahvoli haqida g‘iybatlashadilar: -“O‘sha kuni Yovqir ilk bor davraga ro‘baro‘ keladi. Qizil qoniga belanib olishayotgan itlarni ko‘radi. Odamlarning jazavasidan hayratda qotadi. Umri bino bo‘lib, bu qadar odamu itlarni bir yerda yig‘in holda ko‘rmagani bois, dastlab dovdiraydi. G‘ingshishi ingrashga aylandi. Bo‘layotgan hodisadan emas, manzaraning g‘oyat xunukligidan vahimaga tushib g‘ingshiydi. So‘ng itoatkorana bir chetda cho‘nqayib, kishilarga olishayotgan itlarga, ko‘kdagi qushlarga alahsiydi.” Hol so‘rab eshik qoqonlar esa bu gap so‘zlarning mutloqa teskarisiga guvoh bo‘lishadi. Tabiatan fe’li bir muncha tor, to‘g‘ri so‘z, qat’iyatli

nafas oldi. Shu nafas olishda joni jismini tark etiyu, u manguga ko‘z yumdi.” Bu obraz orqali yozuvchi insondagi ayrim salbiy hislatlarni ko‘rsatib o‘tadi :-“-Uling keldi,- Mayram chaqqon dugonasini turtkilaydi. -Kutib oladigan xotini bor, - Hamida momo holatini o‘zgartirmaydi. -Buncha diydang qattiq. -Bo‘larim shu!- Hamida momoning ko‘zlari endi ko‘kda ohista parvoz qilayotgan burgutga qadaladi.- Senga o‘xshab ikki bet emasman, irshayganga irshayib. Enaning qarashida shunday bir istehzo mavjud edi-ki, bu na g‘azabga o‘xshardi, na pichingga. Botirning qo‘rqoqqa mardning nomardga qarashiga o‘xshash nimadir edi bu. Bu xil qarash qarshisida kishi o‘zini mayda va arzimas his etardi. Shomurod polvon beixtiyor ko‘zlarini olib qocharkan, yaqindagini xuddi shu xil qarashga yana qayerdadir duch kel

qalbidagi hasratlar asarda shunday keltiriladi : -“Momo aytmoq istaydi. Ammo hasrati tiliga ko‘chmay dilida charx ura boshlaydi. O‘lim bel olishadigan bo‘lgandan beri davralarga yaqin bormayman, dedi tili emas, dili so‘zlab, ko‘zimdan qo‘rqaman, so‘ng g‘ayratim qo‘zib, yuragim hapqiradi. Tunov kuni falokat bosib borib qopman desang. Qarasam, Shomurod sorigina bir yigit bilan bellashayapti. Birrovgina tomosha qilay-chi debman men o‘lgo‘ram. Odamlar orasidan qarab turibman. Ulim bavosining qo‘lini qilib bor, kishi ko‘zi ilg‘amay qoladi. G‘irrom qiliq. Yomon qiliq. Erkakka xos bo‘lmagan qiliq. Bu qiliqqa duch kelgan polvonning nafasi ichiga tushib ketadi.” O‘z o‘g‘liga kurashning halol olishuv dunyosini ko‘rsatishni istab Shomurod polvon bilan olishadi. Biroq Hamida momoning o‘g‘li Shomurod p

Momo kirib kelgan o‘g‘lining yuzigi qarashni istamay samoda sokin qanoat qoqayotgan burgutni kuzatadi. Chunki u g‘irrom qilmaydi u halol pok. Hamida momo ruhiyatidagi ulug‘vorlikdir go‘yo, shu tobda o‘g‘lining naq qansharida tabassum qilib turganini ko‘rib, unga shunday nazar tashladiki, Shomurod polvon beixtiyor ko‘zlarini olib qochdi. Chunki u bu taxlit qarashga avval ham duch kelgandida: -“Enaning qarashida shunday bir istehzo mavjud edi-ki, bu na g‘azabga o‘xshardi, na pichingga. Botirning qo‘rqoqqa mardning nomardga qarashiga o‘xshash nimadir edi bu. Bu xil qarash qarshisida kishi o‘zini mayda va arzimas his etardi. Shomurod polvon beixtiyor ko‘zlarini olib qocharkan, yaqindagini xuddi shu xil qarashga yana qayerdadir duch kelganini o‘ylaydi.” Qarshisidan chiqib momo ko‘nglini ko‘tar

- Yozuvchi xarakter psixologik holatini yoritishda badiiylik unsurlaridan unumli foydalangan; - Har bir xarakter badiiy to‘qima va hayot haqiqatning mutonosiblashtirilishi orqali yuzaga kelgan. - Xarakter psixikasini yoritilishida yozuvchi badiiy tasvir vositalaridan unumli foydalangan. Xususan, peyzaj tasvir, personaj nutqi, ayrim leksik resurslar shular jumlasidandir. - Xarakter psixologiyasi ularning xatti – harakatlari va holatlari orqali ham tavsiflaga harakat qilingan. Bundan badiiy detalning o‘rni ham sezilarli darajadadir. UMUMIY XULOSALAR Makon va zamon nuqtai nazaridan umumbashariy ma’naviy-axlokiy, intellektual kadriyatlarni yoqlagan, himoya etgan va ularning yuzaga chikishi 52

uchun kurashayotgan real shaxslarning kaysi belgilariga, jixatlariga karab milliy mansubiyatlarini aniqlash mumkin? Har bir ijtimoiy-tarixiy tarakkiyot boskichida uz millati, vatani manfaatlarini yoklagan va kurashgan real shaxslarning fe’li- faoliyatiga kura, ezgulik, adolat, guzallik singari bashariy kadriyatlarga munosabati, nuktai nazarga ko‘ra milliyligi namoyon bo‘ladi. Ushbu xulosalarga adib asarlarini tekshirish, o‘rganish jarayonida kelingan bo‘lib, ushbu asarlardagi tarixiy muhit va sharoitning tasviri bir xil emasligi ham ikki xil muhit va sharoitning tasvirida adibdjan orignallik talab etganini alohida ta’kidlash zarur. Xulosa qilib shuni ta’kidlash lozimki, yozuvchi muhim hayotiy faktlarga tayangan holda yaratgan badiiy obrazlari o‘zining haqqoniyligi bilan ajralib turadi. Zer

kutayotgan mavzulardandir. Biz mazkur bitiruv malakaviy ishmizda mavzu yuzasidan baholi qudrat o‘z fikr –mulohazalarimizni bildirdik. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch T.: Ma’naviyat 2008. 2. Q.Yo‘ldoshev “ Yoniq so‘z” Toshkent. 2006-y. 3. Q.Yo‘ldoshev “ Badiiy asar tahlili metodikasi” Toshkent. 2005-y. 54

4. B.To‘xliyev “ Adabiyot o‘qitish metodikasi” Toshkent. 2008-y. 5. U. O‘ljaboyev “ Badiiy tasvir haqqoniyligi” “Ziyo” nashriyoti Guliston 2006- y. 6.A.Quljonov “O‘zbek adabiy tanqidi tarixi” “Ziyo” Guliston. 2008-y. 7.H.Mirhaydarov “Tafakkur gavhari” Xo‘jand. 2006y. 8. N.Rahimjonov, Q.Kubayev “Tarixiy qissalar haqiqat izlaydi” Adolat nashriyoti. Toshkent 2005-y. 9. http: // WWW/ ziyonet. uz/ ru/ library/ book/ Ergasheva SH.T, Po‘lotov A.R, Tabayev.A.Z. Bitiruv malakaviy ishini yozish va himoya qilish bo‘yicha metodik qo‘llnma. Toshken t irrigasiya va meliorasiya instituti. 2008-y. 10. Adabiyot nazariyasi. 2 jildlik. Adabiy asar. -Jild.1.-T.: Fan, 2001. – 416 b. 11. Adabiyot nazariyasi. 2 jildlik. Adabiy-tarixiy jarayon. – Jild.1.-T.: Fan, 2002. – 448 b. 12. N.Hotamov. B. Sarimsoqov. Adabi

21. Sharafiddinov O. Adabiy etyudlar. (adabiy-tanqidi y maqolalar). – T.: Adabiyot va san’at, 1968. – 168 b. 22. N.Norqobilov “Qissalar va hikoyalar”. Toshkent. “Sharq”, 2005-yil. 23. SH.Bo‘tayev. Hayot. Sharq 2000. 24. w.w.w. ref.uz. 25. w.w.w. google 26. w.w.w. ziyonet uz. 27. w.w.w. literature. uz . 56

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar