Qissasi Rabg’uziy (Qissasul-anbiyo) o’zbek badiiy nasrining ilk namunasi sifatida - Литература - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	1.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	09 Октябрь 2022
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Литература

Qissasi Rabg’uziy (Qissasul-anbiyo) o’zbek badiiy nasrining ilk namunasi sifatida

Купить

Qissasi Rabg ’ uziy ( Qissasul - anbiyo ) o ’ zbek badiiy nasrining ilk namunasi sifatida REJA: I. Kirish II.Asosiy qism 1)Nosiruddin Rabg’uziy- qissa va hikoyatlar ustasi 2)”Qissasi Rabg’uziy” asari va uning g’oyaviy badiiy talqini 3)Payg’ambarlar tasvirini berishda adibning tasavvur kuchi va mahorati 4)Rabg’uziy qissa va hikoyalarida axloqiy ta’limiy qarashlar III. Xulosa IV . Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati

Asar o’zbek nasrining ilk namunasi

KIRISH Mustaqillikning dastlabki kunlaridanoq haqqoniy tariximizni qayta tiklashga, ma’naviyatimizni yuksaltirishga, milliy san’atimizga adabiyitimizga alohida urg’u berildi. Prezidentimiz I.A.Karimovning 1 “Jahon madaniyati yutuqlariga ulkan hissa qo’shgan buyuk ajdodlarimizning madaniy va ma’naviy merosi teranligi va chuqurligi anglab olinganligi, har bir avlodning o’z o’tmishiga oliyjanob milliy va diniy an’analarga hurmat bilan qarash,ularni asrab avaylash ruhida tarbiyalanayotganligi ayni chog’da hozirgi zamon jahon svilizatsiyasi ma’naviy qadriyatlarini o’zlashtirish va ularga oshno bo’lish zarurligi ravshan anglab etilganligi-mana shularning hammasi hayotbaxsh bir zamindirki bizning yangilanish va xalqimizning milliy o’zligini anglashini oshirish, aholining milliy ma’naviy yetukligi

asaridagi badiiy xususiyatlar talqini, Rabg’uziy qissalari mavzu doirasi, kompozitsiyasi haqida baholu qudrat ma’lumotlar berishga harakat qilganmiz. Asar badiiy nasrining ilk namunasi sifatida katta ahamiyatga ega. Chunki asarda badiiy adabiyotimizdagi ko’plab elementlar ilk marotaba Rabg’iziyning yozuvchilik mahoratida nomoyon bo’lgan __________ 1I.A.Karimov “Jamiyatimiz mafkurasi xalqni xalq, millatni millat qilishga xizmat qilsin” “Tafakkur” jurnali 1998y 7b NOSIRUDDIN RABG’UZIY QISSA VA HIKOYATLAR USTASI Rabg’uziy o’zbek mumtoz adabiyoti tarixida alohida mavqe qozongan adibdir. U Xorazmning Raboti O’g’uz degan joyida tug’ilgan. Rabg’uziy “Qissasi Rabg’uziy” asarining muqaddimasida otasi Burhoniddinning O’g’uz Rabotining qozisi bo’lganligini aytib o’tadi. Asar Nosiruddin To’qbo’g’aning

so’zlayur so’zni uqa” singari sifatlari keltirilgan. Rabg’uziyning ushbu asardan boshqa ijodiy merosi haqida ma’lumotlar mavjud emas. “Qissasi Rabg’uziy” asari turkiy xalqlar orasida tarqalgan. U payg’ambarlar haqidagi qissalardan iboratdir. Bu asar o’zbek nasrining eng qadimiy namunalaridan biridir. Unda XIIIasr oxiri XIV asr boshlaridagi o’zbek adabiyotining bir qator o’ziga xos xususiyatlari juda yorqin nomoyon bo’lgan. Payg’ambarlar haqidagi Rabg’uziyning olam va odam haqidagi qarashlarini badiiy jihatdan ifodalash uchun vosita bo’lgan. Ularda adib olamning yaratilishi, tabiat va jamiyat hodisalari insoniy munosabatlar borasida fikr yuritadi. Qissalar asosini tarixiy voqealar tashkil qiladi. Ular o’z ildizlari bilan “Qur’on” va “hadis”larga tarixiy ma’nbalarga, xalq og’zaki ijodiga bor

tasvirlarga ega. Olamdagi butun mavjudot egasi bo’lgan Ollohni ulug’lash payg’ambarlar hayotiga doir lavhalarni eslash, Vatan, vatanparvarlik,erk va adolat, ota-ona farzand minosabatlari, sevgi- sadoqat, do’stlik va hamjihatlik urush va tinchlik kabi mavzular shular jumlasidandir. Bular asardagi 72 bob qissalarda o’z ifodasuni topgan. Bu qissalarning hajmi turlicha. Masalan “Qissasi Yusuf” salkam yuz sahifadan iborat bo’lsa “Lut” haqidagi qissa bir necha sahifadan iborat. Qissalarning ko’pi hayot va qahramon haqidagi muayyan xabar bilan boshlanadi. So’ng she’riy madh, keyin asosiy voqealar bayoni keladi.Ba’zi qissalar ichida yana mustaqil hikoya, rivoyat va naqllari ham bor, Masalan Yusuf qissasida bir necha hikoya, latifa, bayt, g’azal va boshqa janr namunalari uchraydi, ammo ular asarda

uchun ham bu asar asrlar davomida qo’ldan tushmay o’qildi. Dovud bilan bog’liq hikoyalarda adib adolat va zulm, hunar egalari, ota-ona farzandlar munosabati singari muommolarga asosiy e’tiborni qaratgan. “Aytmishlar, Dovud yalavoch tunla o’zin belgusiz qilib raiyatlardin so’rar erdikim, podshoh sizing birla netag muomala qilur ? Aytur erdilar: yavloq “juda odil turur” Bir kecha andog’ so’zlayurda Mavlo Taollo bir farishtani izdi (jo’natdi) bir qurtqa (kampir) surati uza. Andin so’radi: ________ 1 Nosiruddin Burhonuddin Rabg’uziy “Qissasi Rabg’uziy” (birinchi kitob) Toshkent “Yozuvchi” nashriyoti 1990y 51b “Podshohingiz netag turur, o’ntasi (shunisi) bor, kishilar molin yeyur” Dovud duo qildi: Iyo (egamey), menga bir harf hunar o’rgatgil. Aning birla qazg’achiligi (Nasibamni) yeyayin. Xalq

komillikka ko’tarish AHLOQIY poklik, ma’naviy barkamollik sari undash g’oyalari yetakchilik qiladi. Ular orasida til odobi qalb pokligi ham alohida o’rin tutadi. Bu jihatdan “Luqmon va uning xojasi” hikoyati ibratlidir. “Luqmong’a xojasi aydi:”Borg’il bir qo’y bo’gizlab etindin qayu yaxshiroq ersa menga kelturgil. Qo’yni bo’g’izladi, tili birla yurakni olib keldi. Xojasi so’radi-“bularni naluk (nima uchun ) kelturding?” Aydi: “qo’yda tildin, yurakdin yaxshiroq yo’qdur. Agar yovuzroq ersa tildin yurakdin yovuzroq yo’q.” Tilga e’tibor berish, har bir aytiladigan so’z mas’uliyatini ta’kidlash, hikoyadagi g’oyaviy niyatdir. Bu yerda donolik hozirjavoblik ulug’langan. Hikoyalarda xalq og’aki ijodining ta’siri ham yorqin seziladi. Xususan, latifa janriga xos belgilar hikoyaga ko’chib o’tgan. Suh

1 Nosiruddin Burhonuddin Rabg’uziy “Qissasi Rabg’uziy” Namrudning ko’kka og’gan so’zlari” hikoyati Toshkent ‘’Yozuvchi”68-bet. uchun “Uzum hikoyati” berilgan. Undagi asosiy qahramon Shaytondir . U to’g’ridan-to’g’ri Shaytoni mal’undir“-,deb ta’riflanadi. “Mal’un” –la’natlangan haydalgan demak. Ana shu uzumning urug’ini o’g’irlagan . Bu hol oshkora bo’lib qolgach, uni Nuh payg’ambar huzuriga olib kelishadi. Shayton aybini bo’yniga oladiyu, lekin urug’ni qaytarib berishdan oldin uni uch marta sug’orishga imkon so’raydi. Bu ish uchun rozilik oladi. Chog’ir ichkilikning paydo bo’lishini shu tarzda shayton nomi bilan bog’lanadi. Chog’ir ichgan odamning holati ham nihoyatda ta’sirchan o’xshatishlar bilan tasvirlanadi. Buning uchun tulki yo’lbars, to’ng’iz obrazlaridan foydalangan. Hikoyada Nuh p

o’ziga xos munosabatlar izohlanadi, badiiy tadqiq etiladi. Namrud haqidagi hikoyatda inson hayolotining imkonlari madh etiladi. Unda Namrudning osmon mamlakatiga chiqishi tasvirlangan. Hikoyada o’sha davr kishilarining osmon haqidagi tasvirlari ham ifodasini topgan. Ayni paytda hikoya mazmuni badiiy jihatdan to’la asoslangan va shuning uchun ham kishida zavq uyg’otadi. Shu bilan birga hikoyada shuhratparastlik takabburlik kabi illatlar qattiq qoralanadi. Erishgan muvaffaqiyatlardan boshi aylanib qolgan Namrud hech kimni pisand qilmaydigan kimsaga aylanadi, hatto xudoni ham tan olmaydi. Oqibatda u qattiq jazolanadi, o’g’ir dardga chalinib xor-zorlikda halok bo’ladi. Bu ibratli hikoya har qanday o’quvchiga kuchli ta’sir ko’rsatadi. Rabg’uziy qissalari va hikoyalarida axloqiy- ta’limiy qarash

Sulaymonni chumolilar podshosi bilan suhbati hikoyasi katta ma’rifiy va axloqiy-ta’limiy ahamiyatga bog’liq hodisa hisoblanadi. Unda kishilik jamiyatiga xos bo’lgan ayrim illat va kamchiliklar ustida so’z boradi. Hikoyada Sulaymon katta mavqega ega bo’lgan manman, kibrli, manfaatdor hukmdor sifatida gavdalanadi. Aksincha, qarinchqa chumolilar podshosi dono, tadbirkor, xalq g’amini yeydigan hukmdor sifatida gavdalanadi. Chumolilar podshosi sifatida Sulaymonni izza qilish tasviri kishini qiziqishini uyg’otadi. Rabg’uziy shaxs kamoloti faqat shaxs jismoniy sifatlar bilan belgilanmasligini buning uchun aqliy ma’naviy belgilar mezon bo’lishini ta’kidlaydi. Nosiruddin Rabg’uziy mahoratli nosirgina emas nozikta’b shoir hamdir. “Qissasi Rabg’uziy” dagi qissa hikoyatlar orasida o’nlab she’rlar ham

Tasvirda jonlantirish sifatlash va o’xshatishlar asosiy o’rin tutadi. Muhimi, ularda Rabg’uziyning tasavvur kuchi va badiiy mahorati ochiq ko’rinadi. O’rlasa bulutlari gulchirar bog’-u bo’ston, Tol yig’ochlar yeng solushur o’ynayurtek qo’y qo’zi. Lola sag’roqin icharda sayrar usrub sanduvoch. Turna un tortib o’tarda sakrashur baqlan qo’zi. Ko’kda o’ynar qo’l solushur qug’u, qoz, qil, qarlug’och, Yerda yugrub juft olushur as, tiyin, kishi, qunduzi Tol yig’ochlar minbarinda to’tiqush majlis tutar, Qumri, bulbul, muqri bo’lib un tuzar tun kunduzi, Huri ayn ujmoh ichinda yeng solib tahsin qilur Yoz uza mundog’ g’azallar aymishdi nosir Rabg’uziy. O’zbek adabiyotidagi bu ilk g’azalda Rabg’uziy janrining barcha shakily-badiiy talablarini mukammal darajada ado etgan. Dastlabki bayt –matla’dan to o

uchun musamman nomini oladi. Musamman arabcha so’z bo’lib sakkiz degan ma’noni bildiradi. Oxirgi rukn avvalgilaridan qisqaroq. Unda bir hijo kam. Uning ushbu shakli mahzuf deyiladi. Vaznning to’liq nomi ramali musammani mahzuf deyiladi. G’azalning barcha baytlari hozirgi shaklda o’zaro mantiqiy ip g’azal yaxlitligini ta’minlamoqda. Uning o’zagini Navro’z-ilk bahor tashkil etadi. Dastlabki bayt umumiy axborot berishga qaratilgan. Qishning o’rniga bahorning kelishi ko’rsatilgan. Bunda muallif munosabatining ochiq ifodalanishi e’tiborni tortadi. Bahorga nisbatan olam navro’zi ifodasi qo’llansa qishga nisbatan bahman (ayoz qahraton izg’irin) “zamharir” (qirovli qahraton qattiq sovuq ) sifatlashlari tanlangan. Keyingi baytlar bahorning xususiy shakldagi tasvirini ko’zda tutadi. Dastlab, dunyoni

asosan “daraxt” tushunchasini ifodalagan. Navbatdagi bayda tilga olingan “tol yig’ochlarining borinda” ifodasi (tollarning ya’ni shohlarida) xuddi shu ma’no ifodalaydi. Bu baytda bir qator qushlarning xonishi, sayrashi orqali bahor faslining tarovati yana bir bor ta’kidlanmoqda. Qissa va hikoyatlari haqida: qissa epik janrga mansub. Unda muayyan voqea hodisalarning izchil tasviri, ularda ishtirok etuvchilarning o’ziga xos xususiyatlarini aks ettirish yetakchilik qiladi. Qissalar hajmiga ko’ra emas balki tasvirlanayotgan voqea- hodisalar ko’lami ishtirokchilar sonida ham ko’rinadi. Rabg’uziy qissalarida qahramonlar voqea-hodisalar rivoji davomida o’zligini o’ziga xos xususiyatlarini ko’rsatib borishadi. Qissalarda bir necha sujet yo’nalishlari bo’lishi mumkin. Asar qurilmasi ham sujetning s

Sulaymon payg’ambar, Luqmoni Hakim, Dovud payg’ambarlar bilan bog’liq qissalarda ana shu ruh kuchlilik qiladi. Tasvirda mubolag’a, hayolot fantastikaga keng o’rin berilgani sehrli hodisalar tavsifi bayonda ertakona ohang bevosita og’zaki ijod tasirida yuzaga kelgan. Qissalar tarkibida hikoyatlar ham uchraydi. Ular qissalardagi muayyan voqea hodisalar alohida qahramonlarga xos fazilatlarni izohlash vazifasini bajaradi. Bu hikoyatlar ham nasrda ham nazmda bitilgan bo’lib juda uxchamligi bilan ajralib turadi. Shunga ko’ra ularning sujeti ham anchayin sodda hikoyat uchun faqat bir epizod tanlab olinadi; Voqealarning bundan oldingi yoki keyingi rivojiga ahamiyat berilmaydi. Ko’ramizki, hikoyatlarda qahramonlarning muayyan xususiyati ko’proq ular amalga oshirgan ish faoliyat orqali aks ettirilad

so’zlashganda ozroq o’rin tutsa, boshqa hikoyatlarda ancha kattaroq, “Namrud hikoyati” da esa asosiy o’rinni egallaydi. Hikoyatlarda ham og’zaki ijodning kuchli ta’siri seziladi. Ularda katta latifa janriga xos tasvir usullari ham ko’zga tashlanadi. Umuman “Qissasi Rabg’uziy” o’zbek badiiy nasrining ilk namunalaridan biri sifatida adabiyotimizda o’ziga xos o’ringa ega. Yodgorlikning insonlarni o’zaro to’g’ri munosabatda bo’lishga, bir-birlariga nisbatan jabr-zulm qilmaslikka, nohaq qon to’kmaslikka, harom-harish ishlarga berilmaslikka, sharm-hayoni yo’qotmaslikka undovchi o’gitlari bugungi kunda ham o’z mohiyatini yo’qotgani yo’q:” Ma’siyatdin yig’iling, xalq orasinda ko’ni hukm qiling, kuch qilmang, zino qilmang, qon to’kmang, xiyonat qilmang” Tarixiy muhit, diniy tafovutlar xalqlar va mi

Turkiy adabiy tillar, turkiy tilda bunyod etilgan yozma manbalar shakllanish va rivojlanishning murakkab bosqichlarini bosib o’tgan. Ma’lumki, XIII-XIV asrlar turkiy xalqlar va turkiy tillar tarixida alohida va murakkab davrni tashkil etadi. Bu davrda O’rta Osiyo va Oltin O’rda muzofotlarida til xususiyatlari jihatidan bir-biridan farq qiluvchi asarlar yuzaga keldi. Ushbu asarlarning bir-biridan farq qilishiga ularning juda katta maydonda va turli joylarda bunyod etilgani sabab bo’lgan. Til jihatidan “Tafsir” “Xusrav va Shirin” “Naxjul farodis” “Sirojul-qulub” obidalariga yaqin turuvchi “Qissasi Rabg’uziy” O’rta Osiyoda yashovchi turkiy xalqlar orasida “Qissasul anbiyo” nomi bilan mashxur bo’lib kitobxonlar tomonidan e’zozlab o’qiluvchi oqin va baxshilar tomonidan sevib kuylanuvchi asarla

insonlarni o’zaro to’g’ri munosabatda bo’lishga, jabr-zulm qilmaslikka, nohaq qon to’kmaslikka, harom-harish ishlarga undovchi o’gitlari bugungi kunda ham o’z ahamiyatini yo’qotgani yo’q. Xulosa o’rnida yana shuni ta’kidlash lozimki, Rabg’uziyning payg’ambarlar haqidagi qissalari ham badiiylik jihatidan ham til nuqtai nazardan katta yozma yogorlikdir.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI 1. Adabiyot nazariyasi II jildlik Ijild 234b 2. Lapasov J. “Mumtoz adabiy asarlar o’quv lug’ati” T. “O’qituvchi” 1994y 310b 3. Abdurahmonova B To’xliyev B. “Adabiyot” Kasb-hunar kolleji va akademik litseylar uchun darslik 3-nashr T. “Cho’lpon” 2012y 215bet 4. N. Burhonuddin Rabg’uziy “Qissasi Rabg’uziy”1-nashr T. “Yozuvchi”1990y 234bet 5.Valixo’jayev “o’zbek adabiyotshunosligi tarixi” T.1993y” 315b 8. Hojiahmedov A. “Mumtoz badiiyat malohati”287b T. Sharq 1990y 6.To’xliyev B “Adabiyot” 2003 T “O’qituvchi” 288bet.

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar