Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 107.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qo‘llanilishi chegaralangan so‘zlarga doir o‘quv loyihasi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYA FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: ʻ O ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ HOZIRGI O ZBEK TILI (LEKSIKOLOGIYA) FANIDAN ʻ “Qo‘llanilishi chegaralangan so‘zlarga doir o‘quv loyihasi” MAVZUSIDA YOZGAN KURS ISHI Toshkent – 2025 qwertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwe MUNDARIJA:: I. Bob. Qo llanilishi cheklangan va cheklanmagan leksika to’g’risidagi ʻ qarashlar. 1.1. So zlashuv nutqi leksikasining xarakterlovchi belgi va mezonlari ʻ 1.2. So zlashuv nutqiga xoslangan oddiy muomalaga oid so zlar ʻ ʻ 1.3. So zl ʻ ashuv nutqi uslubi tushunchasi 1.4. So zlashuv nutqiga xoslangan tabu va evfemizmlar ʻ 1.5. So zlashuv nutqiga xoslangan kinoya, piching so zlar ʻ ʻ II. Bob. So‘zlashuv nutqiga xoslangan jargo va argolar. 2.1. So zlashuv nutqiga xoslangan jargo va argolarning tasnifi ʻ 2.2. Xotin-qizlar va talabalar nutqida qo llaniluvchi jargolar ʻ 2.3. So ʻ zlashuv nutqiga xoslangan argolar 2.4. Jargo va argolar adabiy nutqning sofligiga putur yetkazuvchi belgilar ekanligi 2.5. Dialektizmlar, varvarizmlar, vulgarizmlarning ishlatilishi III. Xulosa IV. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati. Hozirgi o‘zbek tilshunosligida bir qancha muommoli masalalar ijobiy hal etilmoqda. Jumladan, matn lingvistikasi, nutq madaniyati masalasi, aniqrog i o‘qituvchiʻ va o‘quvchi nutqi masalasi, nutqning mantiqiyligi, adabiy norma masalasi, joy nomlari, urug lar nomlarini o‘ganish masalasi va boshqalar. ʻ 80-yillar tilshunoslarning diqqatini jalb etgan hodisa, ya’ni so‘zlashuv nutqi xodisasi uch to rtta nomzodlik va birgina doktorlik ishi bilan yakunlanganligini qator ʻ materiallar tasdiqlaydi. Bular filologiya fanlar doktori, professor B.O‘rinboyevning “So‘zlashuv nutqi sintaksisi” 2 , M.Tursunpo‘latovning “O‘zbek so‘zlashuv nutqi leksikasi” 3 , X.Usmonov va S.Usmonovlarning ishlaridir. Manbalar shu narsani ko‘rsatadiki, 70-80-yillarda tilshunoslikning muammoli sohalaridan biri bo‘lgan bu soha keyingi yillarda e’tibordan chetda qoldi. Hozirda ham so‘zlashuv nutqi tushunchasi muommosi qay tarzda o‘rganildi va qay tarzda o‘rganilishi lozim edi deyilgan savolning yuzaga kelishi tabiiydir. Yuqorida qayd etilganidek, o‘zbek tilshunosligidagi bir qator o‘rganilishi kerak bo‘lgan muommoli tomonlarga so‘zlashuv nutqi hodisasi tushuchasini ham qo‘shish kerakka o‘xshaydi, bizning nazarimizda. Chunki, so‘zlashuv nutqi hodisasini kundalik turmush nutqiga (“Rozgovornaya bultavaya rech”, “Gorodskaya rech” “Shaharliklarning so‘zlashuv nutqi”) nutqining radio, televideniye nutqiga munosabati, so‘zlashuv nutqidagi yuzma- yuzlik, emotsionallik, so‘zlashuv nutqidagi psixik holat, ta’sirchanlik masalasi yetarli o‘rganilmagan. Manbalardan shu narsa ravshanlashadiki, shu kunga qadar o‘zbek nutqi til faktoriga misol keltirish uchun tadqiq qilingan.Masalan: ma’lum morfologik forma keltiriladi. Shu formaga misol sifatida ma’lum matndan olingan misol keltiriladi. Aslida nutqning o‘zi, ya’ni o‘zbek nutqining o‘ziga xos tomonlari yetarli o‘rganilmagan. Demakki, nutq, til va nutq, nutqning muhim lingvistik bo‘lmagan tomonlari, o‘zbek nutqining turlari, stillari, ichki va tashqi, nutqning lingvistik, psixologik, mantiqiy, estetik, etikaviy tomonlari va ularning o‘zaro munosabati, nutq vositalari va ularning o‘zaro munosabati kabi hodisalar ilmiy ravishda o‘rganilishi kerak. 2 O‘rinboyev B. “So‘zlashuv nutqi sintaksisi” T. “Fan” 3 Tursunpo‘latov M. “Лексика узбекской разговорной речи” AKD. T.1982 O‘zbek tilshunosligida o‘rganilishi, ilmiy tadqiq etilishi kerak bo‘lgan tomonlar hali ko‘p. Ana shunday muammolardan biri o‘zbek so‘zlashuv nutqiga xoslangan jargo va argolardir, ya’ni ilmiy ma’noda so‘zlashuv nutqi muammosidir. So‘zlashuv nutqiga xoslangan jargo va argolar, ularning shu nutqqa xoslanganlik tomonlardan o‘rganilgan emas. So‘zlashuv uslubining badiiy, rasmiy, ilmiy, maktubiy, publitistik uslublariga munosabatini ilmiy ravishda o‘rganish muhim ahamiyatga egadir. Ma’lumki, shu kunga qadar o‘zbek tilshunosligida barcha qardosh tillar tilshunosligida bo‘lgani kabi tilning sistemasini o‘rganishga e’tibor qaratilmaganligini bir qator manbalar tasdiqlaydi. Shu tufayli ham o‘zbek tilining morfologik, sintaktik strukturasi juda yaxshi o‘rganilgan. Ma’lumki, til nutqda moddiy bazaga, real kuchga aylanadi. Til sistemasi nutqda reallashadi. Til nutqda chinakam ijtimoiy hodisaga aylanadi, kishilarning o‘zaro aloqa qilish quroli vazifasini bajaradi. Tilshunoslarning qayd etishlaricha, til aloqa materiali bo‘lsa, nutq aloqa formasidir. 4 Shu sababli ham tilni til, ya’ni material sifatida emas, nutqiy hodisa sifatida o‘rganish tilni jonli, hayotiy holatda o‘rganishdir. Ma’lumki, nutq yakka tarzda yuzaga chiqadi. Uni ayrim, yakka bir kishi amalga oshiradi. Ko‘rinadiki, nutq turli sharoitda, kishilarning aloqalari jarayonida yuzaga chiqadi. Ammo bu yakkalik umumtil sistemasi qoidalariga tayanadi va uning doirasida bo‘lib, uni buzmaydi. Til hayotda yakka shaxs tomonidan amalga oshirilsa-da, tilda birgina kishi emas, ko pchilik butun bir xalq so‘zlashadi.ʻ O‘zbek so‘zlashuv nutqiga xos jargo va argolarning mavzu sifatida tanlashimizga asosiy sabab ham jargo va argo atamalari bir-biridan farqlanmagani, jargo va argolarning so zlashuv nutqi hodisasi ekanligi, bu hodisalar adabiy nutqqa salbiy ta’sir ʻ korsatuvchi hodisalar qatorida talqin etilmaganligidir. Umuman tilning va nutqning o‘zaro aloqasi yakka(individual) va jamoa nutqiy jarayonining murakkab ko‘rinishlaridan iboratdir. Zotan, tilning boyish, taraqqiysi ayrim shaxsning nutqidan jamoa nutqiga, undan yana shaxsning nutqiga kabi ko‘rinishda uzluksiz davom etadi. 5 4 Usmonov S. “Umumiy tilshunoslik” T.1972yil 151-bet 5 Vinokur T.K. Характеристика поэтика«Разговорная речь». «Русский язык в национальной школе» 1976№2 Leksemalar ishlatilish doirasi jihatdan avvalo 2 guruhga bo’linadi: ishlatilish doirasi chegaralanmagan qatlam va ishlatilish doirasi chegaralangan qatlam. Bunday guruhlarga ajralish asosan ot, sifat, ravish va fe’l turkumlaridagi leksemalarga xosdir. Son va olmosh turkumlarida, shuningdek, bog lovchi, yuklama, va undovlardaʻ ishlatilish doirasi chegaralangan so zlar yo q. ʻ ʻ Ishlatilish doirasi chegaralanmagan leksemalar o zbek tilida so zlashuvchilarning ʻ ʻ barchasi uchun umumiy bo’lgan, hammaga tushunarli va hammaning nutqida bir xil darajada qo llanadigan so zlardir: qo l, qosh, ko z, daraxt, meva (otlar); oq, qora, katta, ʻ ʻ ʻ ʻ kichik, yaxshi, yomon (sifatlar): tez, oz, ko p, atayin, jo rttaga (sifat - ravishlar); ʻ ʻ yurmoq, o qimoq, yozmoq (fe’llar) va boshqalar. Bunday leksemalar umumxalq ʻ lug aviy birliklari deb ham yuritiladi. ʻ Ishlatilish doirasi chegaralangan leksemalar dialektga, kasb – hunar leksemasiga va jargon – argolarga xos so’zlardir. Jonli so zlashuvda ishlatiladigan vulgarizmlar ham ʻ qo llanilishi chegaralangan lug aviy birliklar sanaladi. ʻ ʻ “Qo llanilishi chegaralanmagan leksemalarning aksariyati umumturkiy va ʻ o zbekcha so’zlardir. Ammo, shu bilan birgalikda, ular orasida o zlashmalari ham ko p. ʻ ʻ ʻ Masalan: Tojikcha: go sht, non, dard, bobo, dugona. ʻ Arabcha: avlod, bilan, inson, sinf, millat. Yevropa tillaridan o zlashgan leksemalar o z qatlamga oid ham, o zlashgan ham ʻ ʻ ʻ bo lishi mumkin. ʻ O zbek tilidagi keng iste’mol so’zlar. Bunday so zlar kundalik turmushda keng ʻ ʻ qo’llanilishi, ko’pchilik uchun tushunarli ekanligi va stilistik jihatdan neytralligi bilan xarakterlanadi. O zbek tilining keng iste’mol so zlari yetarli o rganilgan emas. “Ayrim ʻ ʻ ʻ tadqiqotlarda bu guruh so zlar “qo llanish doirasi chegaralanmagan leksika” nomi bilan ʻ ʻ talqin qilindi. Keng iste’mol so zlarga E. Begmatovning “Hozirgi o’zbek adabiy tilining leksik ʻ qatlamlari” kitobida yigirma olti xil guruhchalarga bo lib, har biriga misollar bilan ʻ izohlangan. Ulardan ba’zilarini keltiramiz: tabiiy borliqqa oid narsa va hodisalarning nomlari: quyosh, oy, suv, havo, osmon, yulduz, daryo, tog kabi;ʻ tabiatning turli o zgarishlarini anglatuvchi tushunchalarning nomlari: shamol, ʻ bo ron, toshqin, chaqmoq, yashin, sel, tuman, zilzila kabi; ʻ harakat va holatni, shuningdek insonning mehnat faoliyatini ifodalovchi so zlar: ʻ yurmoq, turmoq, urmoq, yugurmoq, chopmoq kabi; insonning psixik holati bilan bog liq so’zlar: sevinch, sevinmoq, quvonch, ʻ achinmoq, yig lamoq kabi; ʻ odam va hayvonlarning nomlari: kishi, ayol, bola, qiz; ot, qush, it, kabi; odam va hayvon a’zolari va muchallarining nomlari: bosh, oyoq, qo l, barmoq, ʻ jigar, o pka, yurak kabi; ʻ qarindosh – urug likka oid so zlar: ota, ona, o g il, qiz, opa, singil, bola, amaki, ʻ ʻ ʻ ʻ bobo, amma, tog a va boshqalar; ʻ kishilar o rtasidagi munosabatni, uzoq – yaqinlikni ifodalovchi so zlar: qadrdon, ʻ ʻ mehribon, g amxo r, jonkuyar, do st va boshqalar. ʻ ʻ ʻ Odam va hayvonlarning xarakteri, xulqini ifodalovchi so zlar: chaqqon, epchil. ʻ Dialektal leksika ma’lum hududda yashaydigan hamma kishilar qo llaydigan, ʻ o sha hudud aholisi nutqiga xos bo’lgan so zlardir. Bundan tashqari dialektal leksika ʻ ʻ faqat og zaki nutqqa xosdir. Bu jihatdan u oddiy so zlashuv leksikasiga o xshab ketadi. ʻ ʻ ʻ Lekin oddiy so zlashuv leksikasining qo llanilishi doirasi hududiy jihatdan ʻ ʻ chegaralangan bo lmaydi. ʻ Dialektal so zlar adabiy til leksikasi hisoblanmaydi. “Dialektizm – umumtilga ʻ emas, balki shu umumtilning mahalliy ko rinishlari bo lgan dialektlarga xos hodisa; ʻ ʻ Shunga ko ra bular odatda biror dialektning vakillari nutqida ishlatilib, ko pincha ʻ ʻ boshqa dialektlarning vakillariga, shuningdek, adabiy tilga ham xos bo ladi. ʻ Dialektizm asosan uch turli: Lug’aviy dialektizm – lug aviy birliklardagi turi. ʻ Grammatik dialektizm – grammatik hodisalardagi turi (masalan, ba’zi dialektlarda o rin ma’nosi uchun – ga, aksincha, jo nalish ma’nosi uchun –da ʻ ʻ ishlatilishi kabi). Fonetik dialektizm – tovush talaffuzi va tovush o zgarishiga bog liq turiʻ ʻ (masalan, ovoz tovushlarining ba’zi dialektlarda cho ziqroq va yumshoqroq talaffuz ʻ qilinishi, ayrim dialektlarda bir tovush o rniga boshqa tovushning kelishi va boshqalar). ʻ Dialektal leksika adabiy butunlay o zlashib ketsa, unday leksika dialektal leksika ʻ doirasidan chiqib, chegaralanmagan leksik qatlamga kiradi. Masalan, darg a (o g . qip) ʻ ʻ ʻ – kema boshlig i, kapitan, archimoq (Farg ona), shamoyil, ziyod, yelvagay, aymoqi ʻ ʻ kabi so zlar keyingi yillarda o’zbek tilining turli dialektlardan adabiy tilga o zlashgan ʻ ʻ so zlardir. ʻ Hozirgi o zbek tilining ham qishloq, tuman va viloyatlaridagi shevalari ʻ farqlanadi. Masalan, sut beradigan qoramolni turli shevalarda sigir – siyir – sig ir – mol ʻ – inak; tomga oyoq qo yib chiqadigan asbobni narvon – shoti – zangi (zanggi) deb ʻ ataydilar. Shuningdek, kepchik – zog ama – yelpishtovoq; keli – o g ir – so ki; ʻ ʻ ʻ ʻ qalampir – garmdori – buruch; nonpar – nompar – chekich – chakich – tikach – bejak kabi turli shakllarda ishlatiladigan predmet nomlari bo yicha juda ko p misollar ʻ ʻ keltirish mumkin. Bu hol o zbek tilining nihoyatda boy so zlar xazinasiga ega ʻ ʻ ekanligining yaqqol dalilidir. 1.1. So‘zlashuv nutqi leksikasi tushunchasi qanday hodisa? O‘zbek tilshunosligida keyingi yillarda e’lon qilingan va qilinayotgan ishlar yig indisi shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek tilshunosligida ham ilmiy, ham amaliy jihatdanʻ tahlil etilishi lozim bo‘lgan bir qator masalalar mavjuddir. Badiiy asar lingvopoetikasi, badiiy matn tahlili, lug aviy polisemiya masalasi sozlashuv nutqi morfologiyasi, ʻ so‘zlashuv nutqining asosiy belgilari va mezonlari shular jumlasidandir. Ma’lumki, ijtimoiy hodisa bo‘lgan til nutqda moddiy bazaga, real kuchga aylanadi. ”Til sistemasi nutqda reallashadi.Til aloqa formasidir”. Shu sababli tilni ham til, ya’ni material sifatida emas, balki nutq va nutqiy jarayon sifatida o‘rganish uni jonli, hayotiy holda o‘rganishdir. O‘zbek tilshunosligida, turkologik manbalarda quyidagi ikki ko‘rinishi qayd etiladi: 1.Adabiy nutq. 2.So‘zlashuv nutqi. Nutqning bu ikki ko‘rinishi o‘rganilish sohasiga qarab bir necha turlarga bo‘linadi. “So‘zlashuv nutqi” atamasi bilan yuritilayotgan lingvistik hodisa kundalik turmush, hodisalarining o‘zaro aloqa jarayonlarida amal qiluvchi nutqiy hodisadir. So‘zlashuv nutqi manbalarda 6 qayd etilishicha, monologik va ko‘proq diologik nutq shaklida yuzaga chiqadi. Shu narsani alohida qayd etish kerakki, so‘zlashuv nutqiga xos yetakchi nutqiy shakl birdan ortiqlik, ya’ni ikki yoki undan ortiq shaxslarning o‘zaro so‘zlashuvidan, fikr almashinuvidan yuzaga keluvchi holatdir. Keltirilganlardan ko‘rinadiki, so‘zlashuv nutqi uchun yetakchi nutqiy forma dialoglikdir. Arqub: Labbay xo‘jayin? Abu Aza: Bu yoqqa kel-chi... Menga kimningdir ovozi eshitilgandek bo‘ldi... Nima, anavi ayol hali qaytmadimi? 6 5 Usmonov S. “Umumiy tilshunoslik” Toshkent “ O‘qituvchi” I972.151-bet. Arqub: Qanaqa ayol? Uyimizning bekasimi? Hali qaytgani yo‘q. Abu Aza: O‘zing qayoqlarga yo‘qolib ketding? Arqut: Hojat yuzasidan chiqqan edim. Abu Aza: Vaqtni topibsan. Sen olamshumul lahzaga shohidlikdan quruq qolding. Sening sohibing taxtga chiqdi 7 ... Kuzatilgan manbalardan shu narsa oydinlashadiki, so‘zlashuv nutqi deb yuritilayotgan hodisaning asosiy mohiyati, unga xos muhim lingivistik bo‘lmagan belgilar, mezonlar hali tilshunoslik va sotsial lingivistikada yetarli darajada o‘rganilmagan va o‘z navbatida ancha muammoli, qator ilmiy izlanishlarni talab qiluvchi sohalardan biridir. So‘zlashuv nutqi atamasi bir qancha ko‘rinishlarda qo‘llanilayotganligi ham bu sohaning yetarli o‘rganilmaganidan dalolatdir. Masalan, diologik nutq, adabiy tilning og‘zaki shakli, og‘zaki nutq, xalq jonli tili, dialektal nutq, kundalik turmush nutqi kabi. So‘zlashuv nutqi hodisasini izohlash borasidagi bunday chalkshliklar rus, o‘zbek, turkologik tilshunosligining ishlarida ham mavjuddir. O‘zbek tilshunosligida so‘zlashuv nutqi hodisasini tadqiq etish oltmishinchi yillar o‘rtalarida boshlandi. So‘zlashuv nutqi hodisasining nutq shakllari, adabiy til va kundalik turmush jarayonlaridagi o‘rni va roli masalasi ham tilshunoslikda turlicha ko‘rinishlarda talqin qilinganligini ko‘ramiz. Jumladan tilshunos B.O‘rinboyev so‘zlashuv nutqining sintaktik xususiyatlarini tahlil qilgan holda so‘zlashuv nutqining quyidagi ko‘rinishlarini keltiradi: 1. So‘zlashuv nutqi - bu og‘zaki nutq. 2. So‘zlashuv nutqi - ishlanmagan, normalashtirilmagan og‘zaki nutq. 3. So‘zlashuv nutqi - adabiy tilning og‘zaki adabiy so‘zlashuv shakli. 4. So‘zlashuv nutqi - funksional uslub ko‘rinishlaridan biri. 5. So‘zlashuv nutqi - adabiy tilning og‘zaki shaklining uslub ko‘rinishlaridan biri. 6. So‘zlashuv nutqi - nutqiy formalardan biri. So‘zlashuv nutqi - nutqiy tiplardan biri. 7. So‘zlashuv nutqi - adabiy til bilan jonli xalq so‘zlashuv tili o‘rtasida turuvchi nutq ko‘rinishlaridan biri. 7 Sa’dulla Vannus, “Sulton baribir sulton.” Jahon adabiyoti, 1999, noyabr, 61-bet 8. So‘zlashuv nutqi - kundalik turmushda amal qiluvchi nutq turi. 9. So‘zlashuv nutqi - o‘ziga xos mustaqil, alohidalashgan nutqiy sistema 8 . Xulosa shundan iboratki, so‘zlashuv nutqi o‘ziga xos shakl va uslubga ega, mustaqil lingivistik belgilarga ( leksik, sematik, grammatik xususiyatlarga) ega bo‘lgan nutqdir. So‘zlashuv nutqi o‘ziga xos bo‘lgan funksional uslub ko‘rinishlardan biridir. So‘zlashuv uslubi uchun: so‘zlarning diologik shakilda bo‘lishi, so‘zlarning ko‘chma ma’noda qo‘llanilishi, so‘zlashuv uslubiga xos bo‘lgan har xil takorlar, intonatsion vositalar ( gumon, ishonch, piching, qat’iylik, hazil)ning ko‘proq bo‘lishi, so‘zlashuv uslubi uchun xos bo‘lgan emotsional-ekspressivlikning mavjudligi, so‘zlashuv uslubiga xos situatsiya (vaziyatlik), yuzma-yuzlik, hazil-mutoyiba elementlarining ko‘proq bo‘lishi, haqorat, erkalov, kichraytuv, oddiy muomalaga oid so‘zlarning ko‘proq bo‘lishidir 9 1.2. So‘zlashuv nutqiga xoslangan oddiy muomalaga oid so‘zlar So‘zlashuv uslubida o‘zining barcha stilistik bo‘yog‘i bilan ajralib turadigan lug‘aviy birlikar so‘zlashuv nutqining asosiy qatlamini tashkil etadi.Ularda soddalik, ta’sirchanlik, erkinlik, vaziyatboblik sezilib turadi. Masalan, o‘zbek so‘zlashuv nutqida qo‘llaniluvchi “jigar” so‘zi (to‘g‘ri ma’noda inson, hayvon organizmining bir turi) umumnutqqa xoslangan so‘z bo‘lib, ko‘chma ma’noda “yaqin o‘rtoq”, “do‘st”, “jo‘ra”, “yaqin qarindosh”, “haqiqiy o‘zbek” kabi ma’nolarida oddiy so‘zlashuv nutqiga xoslangan birlikdir. So‘zlashuv uslubiga xoslangan oddiy muomalaga oid so‘zlarga quyidagilami kiritish mumkin: tuzuk, binoyiday, nozaninday, avliyo, poshaxon, bijildoq, kelishgan, xushqomat, almoyi-ajoyi, avom, vojib, gardun, gumbaz, xo‘jayin, do‘ndirmoq, minnat, mirquruq, naynov, xoin, savil, tepsa tebranmas, karmon ko‘tarmaydi, gumonasi bor, dumbul odam va boshqalar. Nutqda shaxslarni atash, ularga murojaat qilish, ularni ta’riflash, chaqirishda ma’lum tartib va qoidalar mavjud.So‘zlashuv uslubining xarakterli xususiyatlaridan biri keltirilgan qonun va qoidalardan chetga chiqish hollarining mavjudligidir. 8 O‘rinboyev B.”O‘zbek so‘zlashuv nutqi sintaksisi masalalari. Toshkent.1973,4-5-betlar. 9 Tursunpo’latov M. “ Лексика узбекской разговорной речи ” Toshkent. “Fan”. 1968, 84-bet So‘zlashuv nutqiga xos bo‘lgan oddiy muomalaga oid so‘zlar semantik xususiyatlariga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadilar: 1. Ijobiy ma’no anglatuvchi oddiy muomalaga oid so‘zlar. 2. Salbiy ma’no anglatuvchi oddiy muomalaga oid so‘zlar. Ijobiy ma’no anglatuvchi oddiy muomalaga oid so‘zlarda so‘zlovchining tinglovchiga nisbatan intim munosabati, so‘zlovchining zavq-shavqi ifodalanadi. So‘zlashuv nutqida “chiroyli” tishunchasini ifodalash uchun kelishgan, xushqomat, xushro‘y, ko‘rkam, bejirim, ketvorgan, lobar, kundek, suluv so‘zlari ishlatiladi. Keltirilganlar ichida “chiroyli” so‘zi boshqalariga nisbatan neytral sanaladi. Xushro‘y so‘ziga nisbatan go‘zal so‘zida, go‘zal so‘ziga nisbatan qunduzday so‘zida ijobiylik ottenkasi kuchlidir. “Qunduzdek” so‘zida qosh-u ko‘zini qunduzga nisbat berish, o‘xshatish, ta’riflash ma’nolari kuchlidir. “Ketvorgan” so‘zi oddiy so‘zlashuv uslubiga xos forma, unda belgi-daraja kuchli, lekin ketvorgan so‘ziga nisbatan go‘zal so‘zida, go‘zalga nisbatan kunduzday so‘zida ijobiy olttenka kuchlidir. Masalan: -Parda, men taklif qilgan go‘zal soat yettilarda keladi. Men unga gullar keltirib qo‘yishim kerak. (“Sharq yulduzi”1999-y. noyabr) -Bilmay yurgan ekanman, xolamning qizi ketvorgan go‘zal qiz ekan (“Sharq yulduzi”). So‘zlashuv uslubiga xoslangan oddiy muomalaga oid salbiy ma’no ifodalovchi so‘zlarda so‘zlovchining tinglovchiga nisbatan kinoyasi, pichingi, nazar-pisand qilmaslik ottenkalari kuchli bo‘ladi. Masalan, “Xo‘jayin”, “kalompo” so‘zlari oddiy so‘zlashuv uslubiga xos forma bo‘lib salbiy bo‘yoqqa egadir. -Uning ko‘z tanish kalompolari ko‘p. -Kimga suyanadi? -Ha, endi, bor-da.(N.Hayitqulov). Xo‘jayinda, xo‘jayin... A, Xo‘jayin?! Yoqmadi shekilli?! (“Sharq yulduzi”). Oddiy so‘zlashuv nutqida “Yemoq” so‘zining tanovul qilmoq, iste’mol qilmoq formalari mavjuddir. Bu so‘zlarning paqqos tushirmoq, paqqos urmoq, totimoq, olmoq, tushirmoq kabi oddiy so‘zlashuv uslubiga xos formalari ham mavjuddir. Keltirilganlar ichida urmoq, tushirmoq, olmoq, formalari oddiy so‘zlashuvga xos forma bo‘lib, salbiy ma’no ottenkasiga egadirlar. Masalan:  Paqqos uribsan-ku Bo‘dir! (M.Qoriyev).  Bemalol tushiraveringlar, men hozir kelaman. (K.Yashin).  Sodiq. Qo‘lbola masallas ekan, paqqos tushirdilar. (Uyg‘un).  Ammo ulamolar go‘yo uch kundan beri tuz totishmaganday laziz ovqatlarga chigirtkaday yopirilib ura ketdilar. (Oybek). So‘zlashuv nutqida ovoz chiqarmay ko‘z, lab harakatlari bilan kulgi ifodalash uchun jilmaymoq, tirjaymoq, irjaymoq so‘zlari stilistik jihatdan neytral so‘zlar sanaladi. Irjaymoq, tirjaymoq, ishshaymoq so‘zlari oddiy so‘lashuv nutqiga xos formadir. So‘zlashuv nutqida bir qator: boshida yong’oq chaqmoq, ochiq mozorda, jon bermoq, qaysi go‘rda, dardisar, jinidan basir bo‘lmoq, og’iz ochmadi, do‘ppisi tor keldi, boshi qotdi, boshini qotirdi kabi bir qator oddiy muomalaga oid iboralar ham ishlatiladi. So‘zlashiv nutqining tayyorgarliksiz nutqligi, erkin, betakalluf, bevosita nutqligi, uning yakka shaxs tomonidan aytilib kimgadir qaratilganligi aslida uning situativ holatlarini ifodalaydi. So‘zlashuv nutqidagi situatsiya va situativ holatlar ikki ma’noda tushunilishi mumkin. Birinchidan, so‘zlashuv nutqini yuzaga keltiruvchi situativ shartlar, holatlar. Ikkinchidan, so‘zlashuv nutqi jarayonining nutq so‘zlanayotgan holatda yuz beruvchi situatsiyaga ko‘ra o‘zgarishi va turlanib turishi bilan xarakterlanadi. -Chimboyda to‘qilgan bo‘zga kelinglar! -Qong‘irot ustalari yasagan charxlar, bellar, ketmonlar bormi? -Bo‘zatovning shirin-shirin olmalari, mazali olmurtlari, tami tilni yoradigan qindek qovunlariga kep qoling! -Bo‘zatovning mevalari, qovun-tarvuzlari qishga chidamli bo‘ladi, -deyishadi... -Xivaning shamchiroqlari bor! -Xo‘jaylining lampochkalaridan-chi? (T.Qaytberganov “Sahro bulbuli”, “Jahon adabiyoti” 2002-yil. yanvar ). 1.3. So‘zlashuv nutqi uslubi tushunchasi Nazariy va ilmiy adabiyotlari so‘zlashuv nutqi, og'zaki nutq, dialektal nutq, adabiy tilning og‘zaki shakli atamalari bilan bir qatorda so‘zlashuv nutqi uslubi, so‘zlashuv nutqi uslubining funksional uslublarga munosabati kabi tushunchalar keng qo‘llanganligini ko‘ramiz. Ma’lumki, til har tomonlama o‘ziga xos murakkablikka ega bo‘lgan ijtimoiy hodisadir. Qadim-qadimdan insonoyatning tili paydo bo‘lgan davrdan e’tiboran, ya'ni yozuv paydo bo‘lgan kuniga qadar insonlarning asosiy aloqa vositasi so‘zlashuv nutqi bo‘lganligini inkor etib bo‘lmaydigan holat ekanligini alohida ta'kidlash kerak. Yozuv paydo bo‘lgandan dastlabki sodda so‘zlashuv nutqi turli yozishmalarda (tugun yozuvi, buyum yozuvi, rang yozuvi, piktografik yozuvi, iogriflar va nihoyat alfavit) xatlar janrida, folklor asarlari tilida o‘z izini qoldirdi. Tilshunoslarning qayd etishlaricha, qog’ozdagi yozuvlarning barchasi yozma nutq bo‘lavermaganidek, talaffuzdagi barcha og‘zaki vositalarni ham so‘zlashuv nutqi elementlari deb aytish mumkin emas. So‘zlashuv nutqiga xoslangan vaziyatboblik, erkinlik, norasmiylik, hozirjavoblilik, etikaviy, estetik vositalarini ta’minlovchi intonatsiya, pauza, mimika, imo-ishora kabi holatlar, ko‘chma ma’no nozikliklari, frazeologik iboralaming ko‘pligi, nutq jarayonida qisqa (chala) uslubga xos qisqaliklami ta'minlovchi fonetik, leksik, morfologik, sintaktik hodisalar ham keng qamrovda o‘rganilishi kerak bo‘lgan sohalardandir. Tilshunos M.Asomiddinovaning qayd etishicha, so‘zlashuv nutqining quyidagi masalalari o‘rganilishi kerak: 1. So‘zlashuv nutqi quyi stil (uslub) kundalik turmush nutqi sifatida M.V.Lomonosov o‘zining “Ritorika” asarida quyi uslubga quyidagilarni kiritadi; 2. So‘zlashuv nutqi maxsuslashgan, o‘ziga xos sistema sifatida; 3. So‘zlashuv nutqi barcha stillararo funksiya o‘tovchi nutqiy til sifatida; 4. So‘zlashuv nutqi adabiy tilning nutqiy ko‘rinishlari sifatida; 5. So‘zlashuv nutqi adabiy tilning og'zaki shakli bilan aloqador nutqiy til sifatida; 6. So‘zlashuv nutqi yarim dialekt sifatida; 7. So‘zlashuv nutqi adabiy tilni to‘ldirib turuvchi nutqiy vosita safatida . Rus tili lug‘atlarida raz. (razgovornaya rech) belgisi bilan umuman so‘zlashuv nutqi tushunilsa, prostorechiye - belgisi bilan sodda so‘zlashuv nutqi birliklari ifodalanadi. Shuning uchun ham so‘zlashuv nutqi uslubini uning tarkibiga kiruvchi kundalik turmush nutqi yoki sodda sozlashuv nutqi elementlari bilan tenglashtirish mumkin bo‘lmagan bir holdir. Jonli so‘zlashuv nutqi va unga aloqador nutqiy birliklar leksikografiyada quyi uslub belgisi bilan yuritiladi. Badiiy asar tilining jonliligi, ta’sirchanligi ana shu nutqiy birliklarning qatnashishi bilan baholanadi. So‘zlashuv nutqi bilan quyi uslubning o‘ziga xos xususiyatlarini ko‘pchilik tilshunos olimlar quyidagicha ko‘rsatadilar: 1. So‘zlashuv nutqi so‘zning turli-tumanlikka ega bo‘lgan jonli faoliyati bo‘lib, u norasmiy, erkin kommunikativ munosabatda funksiya o‘taydi. 2. Quyi uslub adabiy tilda maxsus sistemaga ega bo‘lib, u qarg‘ish, so‘kish, kulish, erkalash, nafratlanish kabi bir to‘da bo‘yoqdor vositalarni o‘z ichiga oladi. 3. Quyi uslub o‘zining maxsus grammatik sistemasiga ega emas: faqat unga xos ayrim leksik-frazeologik birliklar quyi uslub belgisi bilan adabiy tilda turli vazifalarni o‘taydi. So‘zlashuv nutqi esa, o‘ziga xos nominativ (atash) vositalariga, o‘zining leksik- frazeologik, grammatik belgilariga ham egadir. 10 Ma'lumki, so‘zlashuv nutqi boyliklarining ma’lum qismini sodda so‘zlashuv belgili dag‘al, qo‘pol, so‘kish, nafratlanish, suyish, erkalsh, hazil, piching kabi modal ma’noli emotsional buyoqli so‘zlar hamda kundalik jonli so‘zlashuvga xos so‘zlashuv belgisi bilan yuritiluvchi so‘zlar tashkil etadi. So‘zlashuv nutqi leksik vositalarni neytral variantlariga solishtirilganda ularning o‘ziga xos bo‘yoqdorliligi seziladi. Bular: zarda (jahl), barzangi (haybatli), betamiz (farosatsiz), mahmadona (sergap), bola- baqra(oila a’zosi), bordi-keldi (yaqin munosabat), bosqi (tug‘ma kasal), bo‘ydoq (uylanmagan), dali-g‘uli (ko‘ngli ochiq odam), oldi-qochdi (yolg'on-yashiq), irkit (isqirt), pattachi (bilet sotuvchi), qaysar (o‘jar), uvada (juldur kiyim), chiqim (sarf- xarajat), sandiraqlamoq (ko‘cha ko‘yda bekor yurmoq). 1. Rivoyat qilinishicha, Pahlovon Mahmud dali-g'uli odam bo‘lgan (“Jahon adabiyoti”2010). 2. Oriyati kuchlilik qildi, Eshmatvoy bola-baqrasi bilan cho‘lga ko‘chib ketdi. 3. Bu qaysar odamlar aytganlarini qilishdi. Mingboshining uyiga o‘t qo‘yishdi. 4. Hozirda qiz to‘ylarining chiqimi borgan sari ko‘paygandan-ko‘payib bormoqda. 5. Ular ko‘p 10 Zemskaya Ye.A., Kitaygorodskaya M.V, Shariyev Ye.N. " Русская разговорная речь " M.1981 yillardan beri bordi- keldi qilishar, o‘rtalarida hech qanday sir yo‘q edi. 6. Nima bo‘ldi- yu, oralariga qora mushuk oraladi. Kommunikativ munosabatlarda, ayniqsa, askiya, so‘z o‘yini, kinoya va shunga o‘xshash turli xil assotsiativ aloqalarda sodda so‘zlashuvga oid birliklarning rolini alohida qayd etmoq kerak. Kundalik turmush nutqida keng iste’moldagi so‘zlarning ko‘chma ma'nolarda qo‘llanishi ham ekspressiv ma’nolarini yuzaga keltiradi. Masalan: Kun bo‘yi yoqqan yomg‘ir bizni kompot qilib yubordi. Bugun yonyapti, tiqilinch avtobusda shashligimiz chiqib ketdi. Keltirilgan misollarda qiynalish, ezilish, azoblanish ma'nolari salbiy bo‘yoqdorlik ifodalagan kompot, shashlik so‘zlariga yuklatilgan. Kundalik turmushga oid sodda so‘zlashuvda dag‘al so‘zlar - g‘alamis, qavoqbosh, xotinboz, g'arvachcha, lattachaynar, cho‘loq kabi salbiy bo‘yoqli so‘zlar insonlarning xarakteri, tashqi qiyofasi, mijozidagi kamchiliklarini ifodalashda qo‘l keladi. Masalan: -Bu g‘'alamislar, -dedi chol, ikki-uch kundan beri qishloq atrofida o‘ralashib yurishuvdi. (''Sharq yulduzi" 80-bet). -Sen bola,-dedi direktor qo‘lidagi ruchkani o‘ynab, lattachaynarlik qilma-da, bo‘ladigan gapni gapir. ("Sharq yulduzi" 75-bet). Ko‘rsatilgan tor doirada qo‘llaniladigan dag‘al, salbiy ottenkali so‘zlar badiiy asar tilida vaziyat talabi bilan ishlatilib turiladi. Aslini olganda adabiy so‘zlashuv munosabatlarida vulgarizmlarni (haqorat so‘zlarni) ishlatib nutqiy estetikaga,nutq madaniyatiga salbiy ta'sir ko‘rsatadi. Badiiy asar tili jonliligi, ta'sirchanliligi, obrazliligini ta'minlovchi kundalik sodda nutq vositalari, dialektizmlar, jargon, argolar, personajlar nutqida ba‘zi so‘zlarning noo‘rin qo‘llanish hollari ekspressivlikni ta’minlaydi. Bular quyidagicha: a) so‘zlarni buzib talaffuz qilish. Masalan: Eshmato‘p-chi Eshmato‘p. O‘sha kuni kettila; b) o‘zlashma so‘zlarni buzib talaffuz qilish: - Ho o‘rtoq nachali, sizni telepunda so‘rashayapti; d) dialektal so‘zlarni qo‘llash bilan: Otni ot qilaturg ‘ on narsa andiz, - dedi chol; e) argo, jargo, dag'al so‘zlarni qo‘llash bilan: -Sen xaromi, bir kunmas-bir kun pirimning duoyibadiga qolasan. Ikki qishloqini yaxshilab sochini oldik. G'amza bilan jonim oling, Katmonda (kistada) darmon qolmadi ( "Mushtum" ). So‘zlashuv nutqiga xos vositalarning bir qismini murojaat so‘zlari, emotsional undovlar tashkil etadi. Emotsional undovlar kishilarning psixologiyasi bilan bog'liq holda tug'iladigan rang-barang ruhiy holatni, his-hayajonni, subyektning obyektga bo‘lgan munosabatini anglatish uchun xizmat qiladi. Ularda zavqlanish, quvonch, xursandlik, achinish, shafqat, mamnunlik, huzur, ajablanish, hayratlanish, taajjub , qoyil qolish, shodlanish, minnatdorchilik, qo‘rqish, cho‘chish, afsuslanish, norozilik, e’tiroz, jirkanish, nafratlanish, alam, vahima kabi xilma-xil ma’nolami ifodalaydi. 11 Masalan: - Eh, attang, attang. Odamlarning bunchalik bezbet bo‘lib ketganlarini qarang-a! - Voy, bolajonimey, senga nima bo‘ldi, bolajonimey (O.Yoqubov). -Bu dardisarlar yana kelishibdi-da, endi nima qilamiz? (''Sharq yulduzi"). -Pochchajon, siz meni odam qilgansiz, unutmayman, pochchajon (S.Ahmad).-Bularning dastidan dod! dod! Men qachongacha bularning dardi bilan yashayman? ("Sharq yulduzi" , 2- son). -Obbo ezmachurugey, bir gapga tushgandan keyin odam bolasi to‘xtatolmaydi (J.Sharipov). Nutqiy estetikaga amal qilgan har qanday kishi, ya’ni so‘zlovchi o‘z nutqida tinglovchini ranjitmaslik maqsadida qo‘pol, yoqimsiz, odobsiz deb topilgan noqulay so‘z va iboralar o‘rnida ularning yoqimli variantlarini qo‘llashga harakat qiladilar. Bu holat tilshunoslikda tabular o‘rnida qo‘llaniluvchi evfemizmlar nomi bilan yuritiladi., bu leksik birliklarning tilshunoslikda bu sohaning o‘z o‘rni va o‘z tarixi bor. 1.4. So‘zlashuv nutqiga xoslangan tabu va evfemizmlar Kishilarning o‘zaro so‘zlashuvda ayrim narsalarning nomini aytishdan, ayrim so‘zlarni qo‘llashdan va talaffuz qilishdan qochishi hodisasi uchraydi. Shuning uchun ham kishilar o‘z nutqlarini madaniy, yoqimli qilishga, qo‘pol, odobsiz, aytilishi noqulay bo‘lgan so‘zlarni ishlatmaslikka harakat qiladi. Evfemizm tildagi stilistik hodisa bo‘lib, tilning tasviriy vositalaridan biridir 12 . Evfemizmlar so‘zlashuv nutqi leksikasining boyishida, so‘z ma’nolarini kengaytirishda, so‘zlardan turli stilistik maqsadlarda foydalanishda muhim ahamiyatga ega 13 . 11 Sirotinina O.B. “Соврименная русская речь” Moskva 1977. 77-bet. “O‘zbek tili grammatikasi” 1-qism.Toshkent 1977. 592-bet 12 N. Ismatullayev O‘zbek tilidagi evfemizmlar va ularning klassifkatsiyasiga doir. ”O‘zbek tili 13 B.O‘rinboyev.So‘zlashuv nutqi va evfemizm. ”O‘zbek tilshunosligining ayrim masalalari”. T.,1979.3- bet Ozbek tilshunosligida, shuningdek turkologiyada evfemizmlarni izohlashga bag’ishlangan bir qator maqolalar va dissertatsion ishlar mavjud. Ushbu ishlarda tabu va evfemizmlarning paydo bo‘lish sabablari, klassifikatsiyasi, ularning badiiy adabiyotda qo‘llanish doirasi, evfemizmlarni o‘rganilish tarixi haqida fikr yuritiladi. Hozirgi o‘zbek tilida, so‘zlashuv nutqida taba va evfemizmlarning qo‘llanishi, ularning ifodalanishi kabi masalalarni hozirgi kunda muhim ahamiyatga egadir. So‘zlashuv nutqida so‘zlar o‘z ma’nolaida ham, ko‘chma ma’nolarda ham qo‘llaniladi. Shunga ko‘ra ular turli ma’no ottenkalarini ifoda etish xususiyatiga ham egadirlar. So‘zlashuv nutqidagi evfemizmlar qo‘llanish doirasiga ko‘ra bir nechta turlarga bo‘linadi: a) er-xotin nutqida qo‘llanuvchi evfemizmlar ; b) oila qurish va homiladorlik bilan bog’liq evfemizmlar; c) o‘lim bilan bog’liq bo‘lgan evfemizmlar; d) kishilarning jismoniy kamchiliklarini ifodalovchi evfemizmlar; e) shifokorlar tilida qo‘llanuvchi evfemizmlar. Qadimgi kelayotgan urf-odatga ko‘ra oilada er va xotin bir- birlariga murojaat qilganlarida eri xotinini, xotini erini nomini tilga olmasligi kerak. Bu qoidani buzish hurmatsizlik sanaladi. Shuning uchun ular o‘zaro murojaatda farzandlarining birontasini nomi bilan yoki boy, oqsoqol, ahay, hoy, onasi, otasi, dadasi, bolalarning onasi, yostiqdosh, umrdosh, jufti halol, javza to‘ra, kuyov, yor, o‘rtoq, turmush o‘rtoq, rafiq, bek, zaifa, oila, zavja, qiz kabi evfemizmlardan foydalanadilar. Masalan, ”Dadasi, qizingiz unaqangi chizgan chizig‘ingizdan chiqadigan bola emas, sevib qo‘shilganga nima yetsin, dadasi” (O.Yoqubov).- Onasi, xo onasi! Men Qumqishloqqa ketdim, qayg‘urmanglar. (H.G’ulom). Keltirilgan misollardagi onasi, dadasi so‘zlari so‘zlashuv nutqiga xos forma bo‘lib, uning adabiy formasi er va xotindir. Ushbu so‘zlar Marhamatoy, Roziyaxon so‘zlari o‘rnida qo‘llangandir. Er va xotinlar farzandli bo‘lganlaridan keyin ular o‘zaro so‘zlashuvlarida bir- birlarini farzandlari nomlari bilan ataydilar. Masalan: Men senga aytib qo‘yay, Kumush,- dedi turar ekan qutidor Oftoboyimga, - bu kunga bir mehmon aytgan edim. (A. Qodiriy ) - Asqarjon, cho‘t keltir! (H.H.Niyoziy). Keltirilgan misollardagi Kumush, Oftoboyim o‘rnida, Asqarjon Gulnora o‘rnida ishlatilgandir. Yoki: - Hoy, Ra’no,- dedi Mahdumga,- nonlarimizning suvi qochgan, xamir qilishga vaqt oz, bozordan issiq non oldirasizmi? (A.Qodiriy) Yuqoridagilardan tashqari, er va xotinlar bir-birlariga murojaat qilganlarida ”ahay”, ”hoy”, ”uy”, ”ayu”, kabilardan ham foydalanadilar. Masalan: Hoji. Hoy! Xalcha. Ha, aka? Hoji. Anovi qani? Kimyo. (Chiqib). Mana men, nima deysiz otasi? (Yashil). Bu misollarda Hoji o‘z turmush o‘rtog’ini uning nomini aytib chaqirmasdan ”hoy”, ”anavi”, ”xotin” so‘zlari bilan chaqiryapti. So‘zlashuv nutqida oila qurish xotin-qizlarning homiladorlik holati bilan bog’liq bo‘lgan bir qator (erga tegmoq, xotin olmoq, o‘g‘ilga xotin olib bermq, qizini erga bermoq) tushunchalar mavjuddir. Ushbu tushunchalarni kishilar o‘z nutqlarida qo‘llashga o‘ng‘aysizlanadilar. Shuning uchun ular o‘zaro so‘zlashuv nutqida ushbu so’zlardan foydalanadilar: Uylanishimning uchinchi yili Saodat yukli bo‘ldi (A.Qodiriy). Keltirilgan misollardagi qutilib oling so‘zi nutqiy odob yuzasidan nutqiy so‘zlashuv nutqidagi tug‘moq so‘zi o‘rnida qutilib olmoq, erga bermoq o‘rniga egasiga topshirmoq so‘zlari qo‘llangandir. Bu evfemizmlar muayyan nutqiy vaziyat talabi bilan yaratilgandir. Malum kontekstda evfemistik ma’no kasb etgan so‘zlar kontekstdan tashqarida shu ma’noni ifodalamaydi. Hali erga tegmagan hali xotin olmagan tushunchalarini ifodalash uchun boshi ochiq , bo‘sh, uylanmagan, yigit, ko‘zi ochilmagan kabi evfemizmlar ishlatiladi. Tug’moq so‘zi o‘rnida so‘zlashuv nutqida yengillashmoq, ko‘zi yorimoq, farzandli bo‘lmoq, tirnoq ko‘rmoq kabi evfemistik so‘zlar qo‘llaniladi. Masalan: Asalning ko‘zi yorigan kuni men Xitoydan qaytib kelgan edim (Ch.Aytmatov). Xuddi shuningdek, kichik yoshlilar o‘zidan kattalarning nomini aytmaydi, ular ismini aytib murojaat qilmaydi. Natijada tilda yaqinlik, qarindoshlik ifodalovchi bir qator evfemizmlar yaratilgan. Masalan: Komilov: Bundan chiqdiki, Dadavoy aka senga qaynota bo‘lar ekanda? (Uyg’un. ”Navbahor”). -Xolva muborak inim. -To‘y muborak, qayliq muborak kuyovora! So‘zlashuv nutqida o‘lim tushunchasi o‘rnida shu so‘zning ma’nosini ifodalovchi qazo qildi, halok b o‘ldi, jon berdi, ravona bo‘ldi, vafot etdi, ko‘z yumdi, olamdan o‘tdi, shahid ketdi, bandalikni bajo keltirdi, mangulik uyqusiga ketdi, marhum, yuragi urishdan to‘xtadi, tinchidi, hayotdan ko‘z yummoq kabi evfemistik so‘zlar ishlatiladi. Masalan: Ha, Xudoning xohishi shu ekan. Otang olamdan o‘tdi. U qizg‘in jang borayotgan bir paytda halok bo‘ldi. So‘zlashuv nutqida o‘ldi so‘zi o‘rnida marhum, rahmatli kabi evfemizmlar ham ishlatiladi. Masalan: Xudo umrini bersin. Raxmatli otasining o‘zi. Keltirilgan misollardagi olamdan o‘tmoq, qazo qilmoq kabi evfemizmlar o‘zlarining emotsional - ekspressiv va stilistik bo‘yog‘i jihatidan bir-biridan farqlanadi. Yuqoridagilardan tashqari shevalarda o‘lim tushunchasini ifodalaydigan uchdi, nobud bo‘ldi, xazon bo‘ldi kabi evfemizmlar ham uchraydi. Kishilarning salbiy tomonlarini, ularning jismonan kamchiliklarini ifodalash uchun so‘zlashuv nutqida quyidagi evfemizmlar ishlatiladi: o‘g‘ri so‘zi o‘rnida qo‘li egri, qari chol o‘rnida mo‘ysafid, cho‘loq o‘rnida mayib, majruh, kamroq, nogiron, notavon, muhtoj, qo‘pol o‘rnida dilozor, xunuk o‘rnida pachaq, firibgar, ayyor o‘rnida g‘alamis. So‘zlashuv nutqida qo‘llanuvchi bunday evfemizmlar ma’nosi qo‘pol bo‘lgan so‘zlar o‘mida ishlatilib, nutqni madaniy bo‘lishi uchun xizmat qilgan va turli - tuman semantik-stilistik vazifalarni o‘taydi. Masalan: Ravshan, Ha sen! Po‘ksan... Yuqoridagilardan tashqari so‘zlashuv nutqida stilistik maqsadda qo‘llanuvchi evfemizmlar, irim qilish bilan bog‘liq bo‘lgan evfemizmlar ham mavjud. Ma’lumki, chorvachilik o‘zbeklarning qadimiy kasblaridan biridir. Irim qilish bilan bog‘liq bo‘lgan evfemizmlarning bir turi chorvachilik bilan bog‘liq holda yuzaga kelgandir. Bu o‘rinda ”ilon ” va ”bo‘ri” so‘zlarini ko‘rsatish mumkin. Ilon va bo‘ri mollarga ko‘proq ziyon yetkazadi. Shuning uchun chorvadorlar tilida ilon tabu bo‘lib, ilon so‘zi o‘rnida ”qayish”, ”arg‘amchiq”, bo‘ri so‘zi o‘rnida ”oting o‘chgur”, ”ko‘k yolli”, ”jondor” so‘zlari qo‘llaniladi. So‘zlarning evfemistik ma’nolari so‘zning asl, to‘g‘ri ma’nolaridan farq qiladi va o‘ziga xos xususiyatlarga egadir. Evfemistik funksiya bu so‘zning o‘ziga xos, alohida funksiyasidir. Buni anglash uchun quyidagi sxemaga diqqat qilish mumkin. So‘z So‘zning to‘g‘ri ma’nosi So‘zning evfimistik ma’nosi Lozim Modal so‘z Kiyim Eshak Hayvon Chiyon Otasi Padar Eri , erim Onasi Volida Xotin , xotinim Kishi Odam Er, erim Ko‘k yolli Hayvon yolining rangi Bo‘ri ma’nosida Bir kam Miqdor anglatadi Jinni,telba Qamish Yovvoyi o‘simlikning bir turi Ilon Hoy,ahay Undov so‘z Er,xotin O‘n olti Miqdor anglatadi Miltiq Momo Katta ona Jin, ajina, arvoh Don olishmoq Jinsiy aloqa qilmoq Ravona bo‘lmoq Yo‘l yurmoq O‘lmoq 1.5. So‘zlashuv nutqiga xoslangan kinoya, piching so‘zlar ” Qochiriq so‘zlar g‘oyat murakkab hodisalarning mohiyatini yaxshi ifodalab beradi ” 14 , deyiladi nazariy adabiyotlarda. So‘z bir predmet yoki voqelikning nomini atashdan tashqari g‘azab, nafrat, haqorat, mensimaslik, masxaralash, hazil-mutoyiba, kinoya, piching kabi emotsional- ekspressiv ma’no anglatish xususiyatiga ham egadir. So‘zlashuv nutqida qo‘llanuvchi piching so‘zlar salbiy baho ottenkasiga ega bo‘lgan so‘zlar qatoriga kiradi. Bunday so‘zlarga quyidagilarni kiritish mumkin: 14 Begmatov E., O’rinboyev B. “Tabu va evfemizmlar” (to’plam’Tilologik tadqiqotlar” ). Toshkent. 1979. 5-bet oyimcha, oyimchaxon, bolaxur, soyaparvar, aylanay-xonim, aylanay, jonidan, o‘zlari, kechirgaylar, sodiqcha, oshpazcha va boshqalar. So’zlashuv nutqida qo‘llanuvchi so‘zlarda so‘zlovchining tinglovchiga bo‘lgan salbiy munosabati, ya’ni mensimaslik, masxaralash, jirkanish, past nazar bilan qarash holati o‘z ifodasini topadi. So‘zlashuv nutqida qo‘llanuvchi piching so‘zlarni quyidagi guruhlarga bo‘lish mumkin: 1. Xotin-qizlar nomiga -cha, -xon, -oyim, -oyim tilla, aylanay kabi elementlarni qo‘shish orqali hosil qilinuvchi piching so‘zlar. 2. So‘zlashuv nutqida qo‘llanuvchi ”tavba”, ”qulluq”, ”kechirgaylar”, ”gunohkormiz” kabi undov funksiyasida qo‘llanuvchi so‘zlar orqali hosil boluvchi piching so‘zlar. 3. Frazeologik iboralardan hosil bo‘luvchi piching so‘zlar. Kichraytish-erkalash ma’nolarini ifodalovchi - cha affiksi kishilar nomiga, ularning kasb-korini anglatuvchi so‘zlarga qo‘shilib kelib, ayrim hollarda kinoya, mensimaslik, masxaralash holatlarini ham ifodalab keladi.Masalan: Shunaqa, deng, shu gaplarni hammasi o‘zingiznikimi, oyimcha? (”Sharq yulduzi”). Sevish-erkalash, hurmat qilish ma’nolarini ifodalovchi - xon affiksi ham xotin- qizlar nomiga qo‘shilib kelganda, ayrim hollarda kesatish, piching, mensimaslik ma’nolarini ifodalaydi. Bu holatni ko‘proq intonatsiya belgilaydi. Masalan: O‘zaro so‘zlashuv nutqida qo‘llanuvchi bir qator undovlar ham o‘zidan oldingi yoki keyingi so’zlarga qo‘shilib, piching, kesatish kabi ma’nolarni ifodalab keladi. Masalan: - Iya, muborak bo‘lsin, oyimposhsha. E, didingga balli-e! So‘zlashuv nutqida qo‘llanuvchi ”tavba”, ”qulluq”, ”kechirgaylar”, ”o‘zlarini”, ”e, o‘zlarimi”, ”rahmat” kabi undov funksiyasida qo‘llanuvchi so‘z va iboralar ham piching, kesatish ma’nolarini ifodalab keladiki, bunday holatda so‘zlovchining intonatsiyasi, holati asosiy o‘rinni egallaydi. Masalan: Qulluq, ming marta qulluq dedik, akasi jonidan! (”Sharq yulduzi”). II. BOB SO‘ZLASHUV NUTQIGA XOSLANGAN JARGO VA ARGOLAR 2.1. Jargo va argolarning o‘rganilishi va tasniflanishi So‘zlashuv nutqi jonli, hayotiy va kundalik turmush nutqidir. So‘zlashuv nutqida so‘zlovchilarning psixik olami, holati, o‘zaro munosabatlari, ijobiy, salbiy, intim munosabatlari o‘z ifodasini topadi. Shu tufayli so‘zlashuv nutqida shunday leksik guruhlardan bo‘lgan jargon va argolar ham ishlatiladi. So‘zlashuv nutqiga xoslangan jargo va argo so‘zlarning gapdagi vazifalari va ishlatilish xususiyatlariga ko‘ra so‘zlashuv nutqiga xoslangan boshqa so‘zlardan farq qiladi. Bunday so‘zlarda so‘zlovchining tinglovchiga bo‘lgan ichki yashirin munosabati namoyon bo‘ladi. So‘zlashuv nutqiga xoslangan jargonlar sinfiy ayrimliklarni ko‘rsatib beradigan yuqori tabaqa vakillari va ayrim guruhdagi kishilar uchun tushunarli bo‘lib, boshqalar uchun malum ma’noda tushunarli bo‘lmagan so‘z va iboralardir. O‘tmishda xalqni ekspluatatsiya qiluvchi sinf vakillari, saroy doirasiga mansub bo‘lgan yuqori mansabdorlar, savdogarlar, din ahllari, qalandar va maddohlar, xalqni aldab yuruvchi gadoylar, o‘g’rilar va boshqa firibgarlar o‘z niyatlarini xalqdan yashirish maqsadida o‘zlari uchungina tushunarli bo‘lgan so‘zlar va iboralardan foydalanganlar. Bunday so‘zlar ko‘proq fors-tojik, arab tillariga (keyinchalik rus tilidan ham olingan) old bo‘lib, ular tovush tomonidan ham, ma’no tomonidan ham sun’iy ravishda o‘zgartirilgandir. Demak, ”Ayrim ijtimoiy guruhlar tomonidan yaratilib, umumxalq tilidan farq qiladigan dabdabali so‘z va iboralar jargolar deyiladi 15 . Jargo - fransuzcha “buzilgan til” ma’nosini anglatadi. Jargon va argolar asosan so‘zlashuv nutqida va badiiy adabiyotda, tarixiy asarlarda, felyetonlarda voqelikni to‘laroq aks ettirish uchun ishlatiladi. Til sinfiy xarakterga ega bo‘lmagan ijtimoiy hodisadir. Feodalizm yoki kapitalizm davrlarida, jamiyatning antogonistik guruhlarga, sinflarga bo‘linishiga qaramay, til birgina guruh yoki sinfning ehtiyojini qondirish uchun xizmat qilmaydi, u jamiyat 15 Mirzayev M.,Usmonov SRsulov I. “O‘zbek tili” Toshkent.1966 yil.42-bet. a’zolarining hammasiga bab-baravar xizmat qiladi. Til kishilik jamiyatining asrlar davomidagi butun tarixi jarayonida yolg‘iz bir sinf tomonidan yaratilgan emas, balki butun jamiyat va jamiyatdagi barcha sinflar tomonidan yaratilgan ijtimoiy hodisadir. Shu bilan birga, til bironta davrning, bironta ijtimoiy-iqtisodiy formatsiyaning mahsuli bo‘lmay, balki butun jamiyat tarixi jarayonidagi bir qancha davrlarning mahsulidir. Demak, faqat bir sinfga xizmat qiluvchi til bo‘lmagan va bo‘lishi ham mumkin emas. Shuning uchun til sinfiy xarakterga ega emas. Lekin har bir hukmron sinf tilga farqsiz qaramaydi, balki tildan o‘z manfaat yo‘lida foydalanishga harakat qiladi. Chunonchi, burjuaziya sinfi mehnatkash xalq ommasini o‘ziga itoat qildirish, o‘zining ekspluatatorlik basharasini yashirish, kapitalizm tuzumini yoqlash, o‘zining reaksion ideologiyasini mehnatkashlar ongiga singdirishga intiladi. Shuning uchun ham burjuaziya sinfining namoyondalari o‘z sinfining manfaatlarini ko‘zda tutib, tilga o‘zlarining ayrim so‘zlari, terminal va iboralarini kiritishga urinadi. Ular ana shunday yo‘l bilan o‘zlarini xalqdan yuqori turganliklarini ko‘rsatishga ham harakat qiladi. Natijada har qaysi hukmron sinf (masalan,burjuaziya)ning o‘ziga xos jargon va dialektlari yaratiladi. Har qaysi sinfning ana shunday so‘zlari, terminlari va iboralari ijtimoiy jargon yoki ijtimoiy dialekt deb ataladi. Lekin bunday ijtimoiy jargon yoki dialektlarni sinfiy til deb da’vo qilish tamomila noto‘g‘’ridir, chunki bunday ijtimoiy jargon yoki dialektlarning alohida so‘z boyligi va grammatik qurilishi bo‘lmaydi. Ular umumxalq tilidan, uning so‘z boyligidan va grammatik qurilishidan foydalanadilar. Shuningdek, bunday jargon va dialektlar faqat ma’lum bir tabaqadagi kishilargagina xos bolib, ularni keng xalq ommasi tushunmaydi. Shunday qilib, til jamiyatga xizmat qiluvchi ijimoiy hodisadir. Jamiyat a’zolarining sinflar, tabaqalar va guruhlarga bo‘linishidan qat’iy nazar, til hammaga bab-baravar xizmat qiluvchi aloqa vositasi bo‘lib qoladi. So‘zlashuv nutqi turli kasb-kor muayyan sinf vakillari tabaqalariga mansub shaxslar nutqida yuz beruvchi jarayondir. Shu tufayli bu nutq tilida jargolardan foydalanish hollari ko‘p uchraydi. So‘zlashuv nutqida qo‘llanish doirasiga ko‘ra jargonlarni quyidagicha tasniflash mumkin: 1. Saroy amaldorlari nutqida qo‘llanuvchi jargonlar. 2. Din peshvolari nutqida qo‘llanuvchi jargonlar. 3. Savdogarlar nutqida qo‘llanuvchi jargonlar. 4. O‘g‘rilar va bezorilar nutqida qo‘llanuvchi jargonlar. 5. Otarchilar (sozandalar) nutqida qo‘llanuvchi jargonlar. 6. Xotin-qizlar nutqida qo‘llanuvchi jargonlar. 7. Talabalar va o‘quvchilar nutqida qo‘llanuvchi jargonlar, jargon va argolar. 8. Umum omma tomonidan qo‘llanuvchi jargon va argolar. Bu turdagi jargonlarga o‘tmishda saroy doirasiga mansub bo‘lgan shaxslarning hamda din ahllarining dabdabali balandparvoz so‘zlari, ya’ni “kiborlar tili” edi. Ular o‘zlarini mehnatkash xalqdan yuqori tutish va o‘z maqsadlarini mehnatkash ommadan yashirish niyatida ana shunday so‘zlardan foydalanganlar. Manbalarda bu borada quyidagilar bayon etiladi: ”Таким образом, отдельные общественные группы создали отличаюший от общенародного языка... тайный «диалект», который называются «жаргоном». 16 Yozuvchilar, so‘z san’atkorlari o‘sha davrga murojaat qilganlarida, ularning tilidan voqea-hodisalarni bayon etganlari, ularning holatlarini ochib berish jarayonida bunday so‘zlarga murojaat qilishlari tabiiydir. Aslida jargon va argolar adabiy til normasiga halal beruvchi elementlar sanaladi. Hozirgi tilimizda ham ayrim o‘sha davr qoldiqlaridan qutila olmagan, kishilarning nutqida bunday jargonlar uchrab turadi. So‘zlashuv nutqida qo‘llanuvchi bunday jargolar o‘zlarining qo‘llanilishiga ko‘ra bir necha turlarga bo‘linadi. Ular saroy aristokatiyasi, ruhoniylar, savdogarlar, individual shaxslar tomonidan ham yaratilgan bo‘lishi mumkin.Ulaming o‘zaro so‘zlashuv nutqida qo‘llanuvchi jargonlar umumxalq uchun tushunarli bo‘lmay, forscha va arabcha, internatsional so‘zlardan tashkil topgan bo‘lishi mumkin. Masalan: Pirim shu yerda manzul-u murodlarini topib, ilohiyatning dargohiga matqul etildilar.(A.Muxtor'). 16 Pinxasov Y.Hoziigi zamon o‘zbek tili leksikasi” T.1966,Shomaqsudov A.”O‘zbek tili stilistikasi haqida” T.1974.Shoabdurahmonov Sh.va boshqalar.Hoziigi o‘zbek adabiy tili”.T.1980. Mulladust (o‘zini ko‘rsatib): Tangang yo‘q, uylanishga bir chaqang, turma jahonni tor qilib, bo‘l oxirot sari dakang.(H.H.Niyoziy). -...Xudo nasib etsa yaqin knlarda yangi rutbai oliy bilan janoblarini tabrik qilurmiz. (Oybek). -Boymat bir nayrang ishlatmasak ishlar kishtimotga yetib, oyog‘imiz osmondan keladi. (“Mushtum”). -Bizga ziyofat malhuz emas, ne’mati jannatni keltur.(H.H.Niyoziy). Aloviddin: Assalomu alaykum, yaxshilar! Uzr, picha hayollab qoldim. Huzuri muborakka kirib chiqdim.(S.Tursun). Keltirilgan misollardagi “matqul etildilar” birikmasi “o‘ldi” ma’nosida, ”oxirat sari dakang” birikmasi “o‘lganing yaxshi”, ”narigi dunyoga ravona bo‘ldi”, ”bandasini bajo keltirdi” ma’nosida, ”rutbai oliy” so‘zi “yangi farmon”, ”yangi mansab” ma’nosida, ”kishtimotga yetib” so‘zi “sir ochilmoq”, ”sirdan boshqalar voqif, xabardor bo‘lmoq” ma’nosida, ”malhuz emas” so‘zi ”mulohaza qilinadigan emas”, ”tatimaydi”, ”kerak emas”, “ne’mati jannat” - “yor, mahbuba, qiz” ma’nosida, “huzuri muborak” birikmasi “amir, podshoh, hokim” qabuli kabi ma’nolarda qo‘llanilgan. Ayrim hollarda oddiy muomalada qo‘llaniluvchi so‘zlar ham individual shaxslar nutqida jargon ma’nosini kasb etadi. Masalan: Ahmad ponsod. O‘ho‘. Momo qaymog’i to‘rga tushibdiku! (K.Yashin). -Yangi mehmon bilan uch-to‘rt kun aylanaylik.(H.H.Niyoziy). -Cho‘loq! Doridan keltir.(Oybek). Bo‘lmasa charlarni kutmaginda, yugura qol, - dedi o‘zbek oyim, - marg‘ilonlikning okchangingdan urganligi aniq ekan. Kumush juda ham to‘nini teskari kiydi va yuzini chetga burdi: -Yalhaqlikni qo‘ying (A. Qodiriy). Keltirilgan misollardagi “momoqaymog‘i” so‘zi chiroyli, gozal, suluv, yosh qiz ma’nosida, ”ayag‘lashmoq” so‘zi maishat qilmoq, jinsiy aloqaga bormoq, ”dori” so‘zi musallas, aroq ma’nosida, okcha” so‘zi “xayolini, o‘y- fikrini o‘g‘irlamoq, yuragidan urmoq” ma’nosida, ”yalhaqlik” so‘zi esa “ikkiyuzlamalik” kabi ma’nolarda qo‘llanilgandir. Bu turdagi jargonlarga o‘tmishda saroy doirasiga kiruvchi din peshvolari toifasiga mansub bolgan mansabdor va ularning vakillarining dabdabali, balandparvoz so‘zlari, ya’ni “kiborlar tili” kirgan. 2.2. Xotin-qizlar nutqida qo‘llanuvchi jargolar Ijtimoiy ishlab chiqarishda ishtirok etmayotgan har bir guruh kishilarining o‘zaro so‘zlashuv nutqida qo‘llanuvchi jargonlari bo‘lganidek, xotin-qizlaming nutqida ham faqatgina ularning o‘zlarigagina tushunarli bo‘lib, boshqa kishilar uchun tamomila tushunarsiz bo‘lgan jargonlar ham mavjuddir. Xotin-qizlar nutqida qo‘llanuvchi jargonlarni ularning o‘zaro so‘zlashuv nutqlarida qo‘llanilishi va anglatgan ma’nolariga qarab quyidagi guruhlarga ajratish mumkin: 1. Xotin-qizlaming homiladorlik xolatini ifodalovchi jargonlar. Masalan: -O‘zim bilmayman, qachon o ‘ tlab qo‘yganimni. Yuzidagi dog‘larga qaraganda zambur chaqqaniga ancha bo‘lgan. (“Sharq yulduzi”). 2. Yomon yo‘lga yuruvchi xotin-qizlarning nutqida qo‘llanuvchi jargonlar. Masalan: - Nima ham qilar edim, shundan keyin sayohatchi ayollarga qo‘shildim.(“Sharq yulduzi”). -Asta-asta mahalla-ko‘y har kuni yangi kino qo‘yishimni seza boshladi. Ular meni ko‘rganlarida jirkanganday aftlarini burishtirar edilar. (E.Rayim). -Qumrini har kuni raisning bog‘ida sayrashini bilaman. (N.Qobul). Ha, shunay bo‘ldi.Ota-onasining gapiga ko‘nmadi, bir olqindini topib ketdi.Ota- onadan, og‘a-inidan mahrum bo‘ldi. (N.Qobul). 3. Qo‘li egri, g‘iybatchi xotin-qizlar nutqida qo‘llanuvchi jargonlar. Masalan: - Nima haqida so‘zlashyapsizlar, ovsinlar? -Nima haqida bo‘lar edi, shpionlar haqida.(S.Ahmad). -Ovsinimning xolis xizmatkorligini hamma bilardi-yu, lekin betiga aytishga iymanar edilar. -Uning musichaday “beozor” ligi ko‘plarni qon qaqshatgan edi. Keitirilgan misollardagi “o‘tlab qo‘ymoq” birikmasi homilador bo‘lib qolmoq ma’nosida, ”zamburga chaqtirmoq” esa jinsiy aloqada bo‘lmoq ma’nosida, ”sayohatchi” so‘zi yomon yo‘lga yuruvchi ma’nosida, ”qora yuzli” fohisha ma’nosida, ”bog‘ida sayramoq” so‘z birikmasi ham yomon yo‘lga yuruvchi ma’nosida, ”olqindi” so‘zi (aslida bo‘lak, sovunning qoldig‘i) bu o‘rinda yomon yo‘lga yuruvchi ayol ma’nosida, ”shpion” chaqimchi, ayg‘oqchi ma’nosida, ”xolis xizmatkor” esa qo‘shmachi, ”musichaday beozor” birikmasi pismiq, indamas, g‘alamis ma’nolarida qo‘llanilgan. Talabalar va o‘quvchilarning tilida qo‘llanuvchi jargolar Ma’lumki, til tarixi xalq tarixi bilan bog‘liq hodisa. Agarkim, xalq tarixida ma’lum o‘zgarish yuz bersa, bu hol tilda ham o‘z aksini topmay qolmaydi. Shuning uchun turli davrlarda turli so‘zlar paydo bo‘ladi, ayrimlari zamon talabi bilan iste’mol doirasidan chiqib ketadi, ayrim so‘zlar yangi ma’no kasb etadi. Aslida, jargonlar ham o‘zbek tilining lug‘at fondida mavjud bo‘lgan so‘zlar guruhini tashkil etadi. Bunday guruhdagi so‘zlar ichida turli so‘zlarni uchratish mumkin. Tildagi bunday so‘zlardan turli kishilar turli maqsadda foydalanadilar. Demishki, ma’lum guruhlar ana shu mavjud so‘zlardan boshqa ma’noda, ya’ni o‘z maqsadlari yo‘lida foydalanadilar. Keyingi paytlarda ijtimoiy sharoit taqozosi bilan boshqa kishilar nutqida bo‘lgani kabi talabalar nutqida ham qator jargonlar paydo bo‘ldi. Talabalarning so‘zlashuv nutqida qo‘llanuvchi jargonlarni ham faqat o‘zlarigina emas, boshqalar ham tushunadilar. Talabalar nutqida qo‘llanuvchi jargonlarni ham quyidagi guruhlarga ajratish mumkin: 1. Talabalar nutqida sinov va imtihonlar bilan bog‘liq bo‘lgan jargonlar. Masalan: ”pili surot”, ”yigitning bahosi”, ”dumbul baho”, ”po‘stagi qoqilmoq”. 2. Talabalar nutqida ularni himoya qiluvchi shaxslar uchun qo‘llanadigan jargonlar: tanka, jigar, hamtovoq, buldozer, qanot, tog‘a. 3. Ular o‘rtasidagi ayrimliklarni ko‘rsatuvchi jargonlar: sardor, aloqachi, chigirtka, muzyorar, ho‘l, quruq, aloqachi. Masalan: -Pili surotdan o‘tdingmi yoki kalla tashladingmi? -E, so‘rasang do‘stim, yigitning bahosi. -Beshni dumbulini kissaga yaxshilab joylab chiqdik. -Rosa po‘stagingni qoqishibdi-ku. -Solijonning tankasi kuchlida, unga teng keladigani yo‘q. -Jigar qanday, jigar zo‘rmi? -Hamtovog‘ing senga salom aytdi. -O‘, bizni bilasanmi, charchatib tashlaymiz. -Kapsanchi keldimi yoki boshi og‘rib qoldimi? -Sardor omon bo‘lsa, changalda sho‘rva, birodar. Keltirilgan misollardagi “pili surot” (imtihon), ”kalla tashlamoq” (yiqilmoq), ”yigitning bahosi” (uch baho), ”dumbul besh” (ikki), ”po‘stagini qoqmoq” (yiqitmoq), ”tanka” (sinov imtihonlariga yordam beruvchi shaxs), ”jigar” (homiy, yordam beruvchi kishi), ”hamtovoq” (talabalar bilan hamkor bo‘lgan kishi), ”charchatmoq” (o‘z yo‘liga solib olmoq), ”kapsanchi” (talabalar stipendiya olganda har biridan ulush olib turuvchi), ”sardor” (yo‘l-yo‘riq ko‘rsatuvchi shaxs) ma’nolarida qo‘llanilgan. 2.3. So‘zlashuv nutqiga xoslangan argolar So‘zlashuv nutqining xarakterli tomonlaridan biri shundaki, bu nutqda jargonlardan tashqari argolar ham ishlatiladi. Argolar dastlab (o‘g‘rilar jargoni sifatida) XIX asrdan boshlab, professional jargon sifatida qo‘llanila boshlagan. 17 Argotizmlar o‘zaro so‘zashuvda biror uslubiy maqsad yo‘lida ishlatilishi mumkin. Ayrim guruhlar (bu hol ko‘proq yoshlar nutqiga tegishli ekanligini qayd etish kerak) o‘zlarini yuqori tutish va o‘z maqsadlarini boshqalardan sir tutish niyatida argolardan ham foydalanganlar va foydalanmoqdalar. Ilmiy grammatikalarda jargonlarga “buzilgan til” deb ta’rif berilgan, lekin argolarga ta’rif berishda o‘g‘rilar nutqida uchraydigan ba’zi sozlarni, ya’ni jargonlarga argolar qo‘shib yuborilgan. Argolar ham fransuzcha “buzilgan til” bo‘lib, ular ham ayrim ijtimoiy guruhlar tilida mavjud so‘zlarning uchrashi bilan xarakterlanadi. Argotizmlar asosan o‘zbek tilida mavjud so‘zlarning boshiga, o‘rtasiga, oxiriga turli qo‘shimchalar qo‘shish orqali hosil qilinadi. So‘zlashuv nutqida qo‘llanuvchi argotik qo‘shimchalarga quyidagilarni ko‘rsatish mumkin: 1. -za,-zo,ze,-zi,-zor,-zir,-zo‘ ,-zu,-oz; 2. -fa,-fash,-fi,-bi,-di; 3. -ra,-ru,-ur,-ro,-re va boshqalar. Masalan: 17 Moren M.K. Peterevnikova N.N. “Стилистика современного французкого языка” Moskva.1960. 1. Sa-fan-ga-fa bi-fir ga-fap afay-ta-fa-ma-fan. (Men senga bir maxfiy gap aytaman) (Jonli nutqdan). Ushbu gapda -fa,-fi,-fan qo‘shimchalari so‘z o‘rtasi va oxirida ishlatilgan. 2. Ma-ran-ga-ra bi-zir ki-fi-shi-fi-da-fan xa-fat ke-fel-di-fi. (Menga bir kishidan xat keldi). 3. -ra,-zi,-fi,-fe,-fa qo‘shimchalari so‘z o‘rtasida, oxirida qo‘llanilgan. 4. A-zay-ti-zib qo‘-zuy,!na-zan-ga-fa ke-ze-re-zak e-ze-re-maz. (Aytib qo‘y menga kerak emas). Yo‘-zoq bo-zor-ma-zay-ma-zan. (Yo‘q bormayman) . (Jonli nutqdan). 5. Ma-ron sa-ra-niri ya-rax-shi-ri ko‘-zo‘-ra-za-ma-dan. (Men seni yaxshi ko‘raman).(Jonli nutqdan). -ro,-ra,-ri,-zu kabi qo‘shimchalar so‘zning o‘rtasida, oxirida kelgan. Misollardan ko‘rinib turibdiki, argolar ham jargonlar kabi nutqning o‘ta g‘aliz ko‘rinishi bo‘lib, salbiy ta’sir ko‘rsatadi. 2.4. Jargon va argolar adabiy nutqning sofligiga putur yetkazuvchi belgilar ekanligi Adabiy nutqning sofligiga putur yetkazuvchi belgilarga dialektal so‘zlar, jargon va argolar, piching, haqorat so‘zlar, o‘rinsiz ishlatilgan turli takorlarni, noo‘rin ishlatilgan chet sozlarni kiritish mumkin. ”Adabiy til o‘zining yozuviga asoslanishi va millat uchun umumiyligi hamda normativligi bilan jonli so‘zlashuv tilidan, sheva va dialektlardan farq qiladi” 18 . Sheva unsurlari umumtilga emas, balki shu umumtilning mahalliy ko‘rinishlariga xos bo‘lgan hodisa sanaladi. Masalan: ota (dada), achchi (achchiq), bag‘onagi (boyagi), shoti (narvon), kallapo‘sh (qalpoq), isliqi (ko‘hna), hemiri (bir chaqa) va boshqalar. Dialektal so‘zlar umumtil lug‘at boyligining bir qismini tashkil qiladi. Dialektizmlarning badiiy asar tilida so‘zlashuv nutqida qo‘llanishi haqida aytilgan mulohazalar ko‘p. Demak badiiy asarlarda shevalarning o‘rinli qo‘llanilishi asar tilini, uning sinonimik qatorini, obrazliligini , tasviriyligini oshirish mumkin. 18 Shoabdurahmonov Sh. va boshqalar. “Hozirgi o’zbek adabiy tili”. Toshkent. “O’qituvchi”. 1982. Masalan: -Neg‘lay dedi-hujrasida kitob o‘qiyotganmikan, deb kirsam u yerda ham yo‘q. -Otlarga beda solgani chiqqandir-da bo‘lmasa? -Neg‘lay.(M. Ismoiliy). Qishloq maktablarida namunali nutq egalari bo‘lmish yozuvchilar, shoirlar, jamiyatning boshqa ilg‘or kishilari, fan arboblari bilan uchrashuvlar kam bo‘ladi. Bunday hol aholining ko‘pchiligi nutqida ham, maktab o‘quvchilari nutqida ham sheva unsurlarining ko‘proq saqlanib qolishiga sabab bo‘lmoqda. Nutqiy jargonlar sinfiy farqlar bo‘rtib ayrim tabaqa vakillari yoki ayrim kishilar uchun xos bo‘lib, boshqalar uchun esa tushunarsiz so‘z va iboralardir. O‘tmishda savodsiz bo‘lgan ommani ezuvchi sinf vakillari, saroy ahli, mansabdor shaxslar, qalandarlar va savdogarlar nutqida jargonlar ko‘plab qo‘llangan. Jargonlar adabiy normani buzadi va nutq madaniyatiga putur yetkazadi. Nutq turli kasb- kor, muayyan ijtimoiy sinf vakillari, mansabdor shaxslar, oddiy shaxslar o‘rtasida yuz beruvchi jarayondir. Shu sababli nutqda jargonlardan foydalanish hollari uchraydi. Jargonlarning nutqda qo‘llanishiga ko‘ra ikki turga ajratish mumkin: l. Inqilobga qadar mahalliy saroy vakillari, oq suyaklar va din peshvolarining (qalandarlar, maddohlarning) o‘zaro so‘zlashuv nutqida ishlatilgan jargonlar. 2. Inqilobdan keyin, ya’ni savdogarlar, o‘g‘rilar, otarchilar va boshqalar nutqida qo‘llangan va qo‘llanib kelinayotgan jargonlar. Kundalik nutqda ishlatiluvchi bunday jargonlar o‘zlarining vazifalariga ko‘ra bir necha guruhga bo‘linadi. Ular saroy, oqsuyakar, ruhoniylar, savdogarlar, boylar, shuningdek, boshqa yakka shaxslar tomonidan ham yaratilgan bo‘lishi mumkin. Nutqdagi bunday jargonlar umumxalq uchun tushunarli bo‘lmagan forscha, arabcha so‘zlardan hosil qilinadi. Masalan: Boymat. Bir nayrang ishlatmasak ishlar kishtimotga yetib oyog‘imiz osmondan keladi. (K. Yashin). Kishtimotga yetib so‘z birikmasi “sir ochilmoq”, ”barbod bo‘lmoq” ma’nosidadir. Ko‘p hollarda oddiy muomalaga oid so‘zlar ham yakka shaxslar nutqida jargon ma’nosiga ega bo‘lishi mumkin. Masalan: Ahmadponsot. O‘ho‘, momoqaymog‘i to‘rga tushibdiku. (K.Yashin). (go‘zal, suluv ma’nosida). Jargonlarning ikkinchi turi chayqovchilar, otarchilar nutqida uchraydi. Ijtimoiy ishlab chiqarishga qatnashmay, maishiy buzuqlikka o‘tib olgan ba’zi savdogarlar nutqidagi jargonlardir. Bunday jargonlarning aksariyat qismi hozirgi adabiy tilning lug‘at fondida mavjud bo‘lgan so‘zlardan foydalanadi. Masalan: Yakandan gapir, yakandan, yakani mo‘lmi? (“Sharq yulduzi”). “Yakan” so‘zi pul ma’nosida qo‘llangan. Jargonlarning uchinchi turi o‘g‘rilar, bezorilar nutqiga tegishlidir.Ular ham o‘z qilmishlarini, kirdikorlarini boshqalardan yashirish uchun turli jargonlardan foydalanadilar: arra qilmoq, nota topshirmoq, ayiq, tulki, zamri, bedana va boshqalar. Hozirgi kunda talabalar nutqida ham turli xil jargonlar paydo bo‘lmoqda. Masalan: jiyan, jigar, tanka, yigitning bahosi, bel, homit, egov va boshqalar. Hozirgi kunda maktab o‘quvchilari, talabalar nutqida keng tarqalgan jargon shakllaridan biri argolardir. Argolar ham adabiy til normalariga halal beruvchi holatlardan biridir. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida mavjud bo‘lgan so‘zlar tarkibiga - zor,- zir,-an,-fan,-ke,-sifon va boshqa xil qo‘shimchalarni so‘z boshida, so‘z o‘rtasida, so‘z oxirida qo‘shib ishlatish orqali hosil qilinib nutqning o‘ta qo‘pol, buzuq, g‘aliz ko‘rinishi hosil qilinadi. Masalan: marangara bizir kifishifix xafat kefeldifi. (Menga bir kishidan xat keldi). Jargon va uning belgilari muayyan ijtimoiy muhitning niyatlarini shaxsiy manfaatlarini yashirish tufayli yuzaga kelgan bo‘lib, u ommaviy, umumxalq tili va adabiy til normalariga qarama-qarshi turadi. Shu tufayli jargon ko‘pchilik kishilar uchun tushunarsiz sanaladi. Bunday nutq ataylab tuzilgan yoki o‘ylab topilgan g‘aliz, qo‘pol va sun’iy tildir. Bunday nutqda so‘zlovchi kishilar o‘zlarini madaniyatli, savodxon kishilar sifatida boshqa kishilardan ustun qo‘yadi, o‘z niyatlarini sir tutishga harakat qiladilar. Aslida madaniyatsiz, o‘z ona tilisiga nisbatan befarq, e’tiborsiz, madaniyatdan orqada qolgan odamlardir. Badiiy asarlarda yozuvchilar jargonlardan faydalanadilar. Buning o‘ziga xos sabab va asoslari bor, albatta.Chunki yozuvchi o‘z asarida o‘zi tasvirlayotgan davr ruhini, qahramon tilini, ruhiyatining o‘ziga xosligini yetkazib berishda bunday so‘zlarga murojaat qiladi, bu tabbiy holdir . Ishlab chiqarishning rivojlanishi, fan va texnikaning taraqqiyoti, ta’lim- tarbiya samaradorligining oshishi, madaniyatning kunda-kun o‘sib borishi natijasida jargonlar, argolar asta-sekin iste’moldan chiqadi va barham topadi. Varvarizmlar (yun. barbaros — aynan ajnabiy) — ma lum bir tilga chet tillardanʼ kirib kelgan, tilda to la o zlashmay, yotligi bilinib turadigan so z va iboralar. ʻ ʻ ʻ Varvarizm, asosan, so zlashuv uslubiga xos, tilning adabiy me yorini buzadi va uning ʻ ʼ asosiy lug at tarkibiga kirmaydi. Varvarizmdan ba zan badiiy adabiyotda mahalliy ʻ ʼ muhitni berish, obrazlarni xoslashtirishda foydalaniladi. Masalan pulni ("ko kidan" ʻ bormi — dollar bormi), lavozim va shaxsni ("mer", "shef", "bos", "baron") va hokazoni anglatadi, shuningdek mazax qilishda foydalaniladi. O zbek tili davlat tili maqomini ʻ olgach, turli tillardan, ayniqsa rus tilidan kirgan varvarizmdan ("madam", "bratan", "zemlyak", "paxan", "dedulya" va b.) o zbek so zlashuv tili faol tozalana boshladi. ʻ ʻ Vulgarizmlar - haqorat ma’nosida qo llanadigan so kishlar: ximasa, dayus, ʻ ʻ so tak, to nka kabilar. Bunday leksemalar yoki ularning vulgar ma nolari adabiy til ʻ ʻ ʼ birligi sanalmaydi, ularni qo llash nutq madaniyatiga xilof deb qaraladi, ammo badiiy ʻ asar tilida bunday so zlardan uslubiy vosita sifatida foydalaniladi. Masalan: ʻ 1. U qizig ar mashinasini Qoraqamishga qarab uchirdi. (T.M.). ʻ 2. Yolg on gapirasan, xunasa, uyida bo lmagansan. Ayvoni yo q uning. (T.M .). ʻ ʻ ʻ 3. Anavi to nkani nima qilamiz? (T.M). ʻ 1. -Bova, bu odamlar qayerda? -Televizorning ichida-da , ulim... ( Tog ay Murod. ,,Bobosi bilan nevarasi . 152- bet.) ʻ ʼʼ 2. Alla, bubagim, alla- yo, shirin bubagim alla- yo. Uxlamasang, sadqai sarim-a. ( Tog ay Murod. ,,Oydinda yurgan odamlar . 99- bet). ʻ ʼʼ 3. Puchug im maktabga ketgandi- da, hamsoya. Bo masa jonim bilan edi. ʻ ʻ ( Tog ay Murod. ,,Oydinda yurgan odamlar . 100- bet). ʻ ʼʼ 4. Uh, pidananing isini. ( Tog ay Murod. ,,Oydinda yurgan odamlar . 142- bet). ʻ ʼʼ Xulosa. Xulosa sifatida fikr bildirganimizda, umuman, bu qo llanilish doirasiʻ chegaralangan leksemalar o z ichiga: dialektlar, kasb-hunar leksikasiga oid so zlar, ʻ ʻ jargon, argolar, vulgarizmlar, varvarizmlar, (qisman tabu, evfemizm) terminlarga oid so’zlarni qamrab oladi. Bu yuqorida keltirganlarimizning har biri tor doirada qo llanilganligini uchun ʻ qo llanilishi chegaralangan leksika deb ataladi. Tarixiylik nuqtai nazardan u uchta ʻ asosiy qatlamga bo’lib o rganiladi: Neytral leksika, eskirgan leksika, yangi leksika ʻ kabilar. Qo llanish doirasi chegaralangan leksika mavzusini manbalarga tayangan holda ʻ ilmiy matn va maqolalardan foydalanib chuqurroq yoritishga harakat qildim. Shu bilan birga, bu mavzu to g risida ma lumotlarga ega bo ldim. ʻ ʻ ʼ ʻ Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Karimov I.A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. Toshkent, 2008.ʻ 2. Karimov I.A. O zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo li. Toshkent, 1992. ʻ ʻ 3. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q. Toshkent. “Sharq”, 1998. ʻ 4. Azizov O. Tilshunoslikka kirish. Toshkent, 1963. 5. Azizov O. Tilshunoslikka kirish. Toshkent, 1996. 6. Begmatov E. Nutq madaniyati masalalari. Toshkent, 1980. 7. Begmatov E. Bobiyeva A. Asomiddinova M. Adabiy norma va nutq madaniyati. Toshkent, 1983. 8. Begmatov E. Notiqning nodir boyligi. Toshkent, 1980. 9. Doniyorov X.Yo ldoshev . Badiiy til va badiiy stil. ʻ Toshkent. “Fan”, 1988. 10. Husanov M. O zbek adabiy publitsistikasi. Toshkent, 1978. ʻ 11. Nurmonov A. O zbek tilshunosligi tarixi. Toshkent, 2002. ʻ 12. Qochqortoyev I. Badiiy nutq stilistikasi. Toshkent, 1975. 13. Qochqortoyev I. Badiiy soz ustasi. Toshkent, 1967. 14. Qochqortoyev I. Tilshunoslikka kirish. Toshkent, 1975. 15. Rozental D.E. Практическая стилистика русского языка. Москва,1987. 16. Sodiqov A. Abduazizov A. Irisqulov M. Tilshunoslikka kirish. Toshkent, 1981. 17. Tursunov U. Muxtorov A.Raxmatullayev Sh. Hozirgi ozbek adabiy tili. Toshkent, 1976. 18. Tursunpolatov M. Лексика узбекской разговорной речи .Toshkent, “Fan” 1986. 19. Tursunpolatov M. Sattorov G . So’zlashuv nutqiga xoslangan jargo va argolar ʻ (“Filologik tadqiqotlar”) Toshkent, 1979. 20. Usmonov S. Ozbek tili. Toshkent, 1977. 21. Vinogradov V.V. Проблемы культуры речи и некоторые задачи русского языкознание. Москва, 1974. 22. Orinboyev B . O ’ zbek so ʻ zlashuv nutqi . Toshkent, “Fan” 1982. 23. Orinboyev B. O’zbek tili so zlashuv nutqi sintaksisi masalalari. Toshkent, ʻ 1974. 24. Shoabdurahmonov va boshqalar. Hozirgi o zbek adabiy tili. Toshkent, 1980.ʻ 25. Shomaqsudov A.Sh. O zbek adabiy tilining tillari haqida. Toshkent, 1970. ʻ 26. Shomaqsudov A. XIX asrning oxiri va XX asr boshlaridagi adabiy tilda publitsistik stilning rivojlanish harakteri. Toshkent, 1970. 27. Begmatov E. Hozirgi o zbek adabiy tiling leksik qatlamlari. - Toshkent, ʻ 1989. 28. Jamolxonov H . Hozirgi o ʻ zbek adabiy tili . – Toshkent : “ Talqin ”, 2005. 29. Nosirov Sh. Shevaga oid so zlar haqida. Til va adabiyot ta limi №2, 1996, ʻ ʻ 58- bet. 30. Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o zbek tili. –Toshkent: “Universitet”, ʻ 2006. 31. Sayfullyeva R ., Mengliyev B ., Qurbonova N ., Boqiyeva G . Hozirgi o ’ zbek adabiy tili . – Toshkent , 2005. 32. Sultonova M.Tilshunoslikning noadabiy qatlamlariga oid so zlar. Til va ʻ adabiyot ta limi №3. 2007. 18- bet. ʻ 33. Tursunov U ., Muhtorov A . Rahmatullayev Sh , Hozirgi o ʻ zbek adabiy tili . – Toshkent : ”O ʻ zbekiston” , 1992. 34. O zbek tili leksikologiyasi - Toshkent: ”Fan”, 1981. ʻ 35. Shoabdurahmonov Sh.Asqarova M.Rasulov I.Doniyorov X. Hozirgi o zbek adabiy tili - Toshkent: ”O qituvchi”, 1980. ʻ ʻ

MUNDARIJA

Bob. Qoʻllanilishi cheklangan va cheklanmagan leksika to’g’risidagi qarashlar

Soʻzlashuv nutqi leksikasining xarakterlovchi belgi va mezonlari

Soʻzlashuv nutqiga xoslangan oddiy muomalaga oid soʻzlar

Soʻzlashuv nutqi uslubi tushunchasi

Soʻzlashuv nutqiga xoslangan tabu va evfemizmlar

Soʻzlashuv nutqiga xoslangan kinoya, piching soʻzlar

Bob. So‘zlashuv nutqiga xoslangan jargo va argolar

Soʻzlashuv nutqiga xoslangan jargo va argolarning tasnifi

Xotin-qizlar va talabalar nutqida qoʻllaniluvchi jargolar

Soʻzlashuv nutqiga xoslangan argolar

Jargo va argolar adabiy nutqning sofligiga putur yetkazuvchi belgilar ekanligi

Dialektizmlar, varvarizmlar, vulgarizmlarning ishlatilishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati

Купить