Qo’shilgan qiymat solig’ini hisoblash va to’lash tartibi - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	102.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Qo’shilgan qiymat solig’ini hisoblash va to’lash tartibi

Купить

“Qo’shilgan qiymat solig’ini hisoblash va to’lash tartibi” BITIRUV MALAKAVIY ISHI

MUNDARIJA Betlar KIRISH.................................................................................... 3 I BOB. QO’SHILGAN QIYMAT SOLIG’INING IQTISODIY MOHIYATI VA DAVLAT BUDJETI DAROMADLARINI SHAKLLANTIRISHDAGI AHAMIYATI............................................................................ 7-20 1.1. Qo’shilgan qiymat solig’ining iqtisodiy mohiyati..................... 7 1.2. Qo’shilgan qiymat solig’ining davlat budjeti daromadlarini shakllantirishdagi o’rni va ahamiyati......................................... 11 II BOB. QO’SHILGAN QIYMAT SOLIG’INI HISOBLASH VA TO’LASH TARTIBINING AMALIY TAHLILI (URGUT TUMANI KORXONALARI MISOLIDA)............................ 21-36 2.1. Qo’shilgan qiymat solig’i to’lovchilari, soliq ob’ekti hamda soliq solinadigan bazani aniqlash tartibi........

ILOVALAR.............................................................................. 62 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O’zbekiston Respublikasi istiqlol yillarida ijtimoiy himoyalangan bozor iqtisodiyotiga o’tish jarayonida bosqichma-bosqich mustaqil soliqlar tizimini barpo etdi. Bu jarayonda eski, bozor iqtisodiyoti tamoyillariga mos kelmaydigan soliqlar (oborot solig’i, foydadan ajratma, o’rmon solig’i va hakazolar) tugatildi va bozor iqtisodiyoti talablariga mos keladigan yangi soliq tizimi joriy etildi. Demak, bozor iqtisodiyotiga o’tish jarayonida moliyaviy va soliq munosabatlarini takomillashtirish o’ta muhim va murakkab muammolardan biri bo’lib qolmoqda. Respublika soliq tizimidagi o’zgarishlar bu masalaning ijobiy hal etilishi, turli xil yo’llar orqali amalga oshirilishini amalda

ketgan sarf xarajatlar kiradi. Bittagina tovar boshqatdan sotilayotgan bo’lsa, soliq xarid va sotish narxlari o’rtasidagi ayirmani hosil qiluvchi qo’shilgan qiymatdan hisoblanadi. So’ngra bu soliq tovarning uzil-kesil narxiga qo’shiladi, ya’ni bunda ishlab chiqaruvchini emas, balki iste’molchining daromadi soliq solish ob’ekti bo’ladi. Qo’shilgan qiymat solig’i respublikada joriy qilingan soliqqa tortishning eng murakkab, ko’p qirrali va nisbatan kam takomillashgan qismidir. Qo’shilgan qiymat solig’i tovarlarni sotish, ishlarni bajarish va xizmatlar ko’rsatilganda aksariyat yangi xosil qilingan qiymatdan kelib chiqib byudjet daromadiga o’tkazishning bir shaklidir. Xozirgi kunda soliq tizimi tarkibida qo’shilgan qiymat solig’i umumdavlat soliqlari sifatida davlat byudjetini shakllantiruvchi

solinadigan baza, soliqdan beriladigan imtiyozlar, soliq stavkalari, soliqni hisoblash va byudjetga to’lash tartibini nazariy va amaliy material asosida tadqiq qilish hamda xorijiy davlatlarning ilg’or tajribalarini o’rganish asosida mazkur soliqning hozirgi zamon talablari asosida takomillashtirish yo’llarini ishlab chiqishdan iborat. Ushbu maqsadga erishishda quyidagi vazifalarni amalga oshirish belgilab olindi:  qo’shilgan qiymat solig’ini egri soliq sifatida iqtisodiy mohiyati va mazmunini ochib berish hamda mamlakatimizda bozor munosabatlariga o’tish jarayonida uning asosiy vazifalarini aniqlash;  qo’shilgan qiymat solig’ining byudjet daromadlarini shakllantirishdagi ahamiyatini yoritish;  qo’shilgan qiymat solig’ining respublikamiz soliqqa tortish amaliyotida qo’llanilish mexanizm

Bitiruv malakaviy ishi tarkibi kirish, uchta bob, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iboratdir. Bitiruv malakaviy ishining kirish qismida mavzuning dolzarbligi, tadqiqot ob’ekti va predmeti, maqsadi va vazifalari, nazariy va amaliy ahamiyati asoslab berilgan. Bitiruv malakaviy ishining birinchi bobida qo’shilgan qiymat solig’ining iqtisodiy mohiyati, qo’shilgan qiymat solig’ining shakllanishi va rivojlanishi, uning byudjet daromadlarini shakllantirishdagi ahamiyati yoritilgan. Ishning ikkinchi bobida qo’shilgan qiymat solig’ini undirish va byudjetga to’lash mexanizmi amaliy materiallar asosida tahlil qilingan. Bitiruv malakaviy ishining uchinchi bobida qo’shilgan qiymat solig’i bo’yicha imtiyozlarni qo’llashdagi muammolar va ularni bartaraf etish yo’llari hamda qo’shilgan q

1-BOB. QO’SHILGAN QIYMAT SOLIG’INING IQTISODIY MOHIYATI VA DAVLAT BYUDJETI DAROMADLARINI SHAKLLANTIRISHDAGI AHAMIYATI. 1.1. Qo’shilgan qiymat solig’ining iqtisodiy mohiyati. Hozirgi kunda soliq tizimi tarkibida qo’shilgan qiymat solig’i (QQS) umumdavlat soliqlari sifatida davlat byudjetini shakllantiruvchi manba bo’lib, ushbu soliq turidan foydalanish darajasi o’sib borayotganligini ko’rsatish mumkin. Qo’shilgan qiymat solig’ining zarurligi bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat tomonidan tartibga solib turish va uni boshqarish vazifasi bajarayotgan paytda namoyon bo’ladi. Shu davrda davlat o’z funktsiyasini bajarishi uchun albatta moliyaviy manbaga ega bo’lishi kerak. Ana shunday manbalarni byudjetga jalb qilishning asosiy, balki, kelajakdagi yagona yo’li soliqlardir. Qo’shilgan qiyamt sol

byudjet daromadlarini shakllantirishdir, ya’ni fiskal funktsiyasini bajarishga xizmat qiladi. Bu soliqdan iqtisodiy va ijtimoiy funktsiya sifatida foydalanish imkoniyatlari chegaralangan. Umuman egri soliqlar iqtisodiy qiyinchiliklar mavjud mamlakatlarda davlat xarajatlarini mablag’ bilan ta’minlash maqsadida joriy etiladi. Har qanday buyum, narsa, voqelikni chuqur bilish uchun uning mohiyatini chuqur tushunib etmoq zarur. Qo’shilgan qiymat solig’ini ham boshqa solikdar kabi mohiyati, ya’ni soliqchi va soliq to’lovchilar o’rtasidagi munosabatlarni ifodalashda o’z aksini topadi. Shunday ekan qo’shilgan qiymat solig’ining mohiyatini shakllantirishda uni qat’iy doimiy takrorlanib turadigan munosabat deb tushunishimiz lozim. Qo’shilgan qiymat solig’ining doimiy takrorlanib turishi uni iqtisodi

Amaliyotda QQS deganda bevosita byudjetga tushadigan majburiy pul to’lovi tushuniladi. Bu esa QQSni boshqa soliq turlariga tenglashtirilayotganligidan dalolat berishi, qolaversa QQSni mohiyati boshqa soliq turlariga bog’liq holda befarqli ta’riflanishiga sabab bo’lishi mumkin. Bunda soliqlarni guruhlash orqali ularning mohiyati va ahamiyatini asoslashga extiyoj qolmagan bo’lar edi. Shuni etiborga olish joizki, QQS bilvosita soliqlarning funktsional elementidir. Uning to’lovchilari iste’molchilar bo’lib hisoblanadi. QQSni ana shunday tabiatidan kelib chiqqan holda, uning mohiyatini ifodalovchi darajada ta’rif berish maqsadga muvofiqdir. Shunday qilib, QQS - bu tovarlar, ishlar xizmatlarni realizatsiya qilish jarayonida yuzaga keladigan pul munosabatlari doirasida yangi hosil qilingan qiymat

ittifoq davrida oborot solig’i 62 yil o’zgarmasdan iqtisodiyotga xizmat qildi. Bizning mustaqil Respublikamizda QQS ham ana shunay uzoq yillarga xizmat qiladigan oddiy, hammaga tushunarli bilvosita soliq bo’lishi kerak. Buning uchun ular Respublika iqtisodiyotiga xos xususiyatlarni to’liq ifoda eta oladigan va ilmiy asoslangan bo’lishi zarur. O’zbekistan Respublikasi iqtisodiyotining rivojlanishi erkin bozor munosabatlari bilan ifodalanadigan bo’lsa, davlat bilan bozor munosabatlari sharoitida ishlaydigan korxona, birlashma va tashkilotlar o’rtasidagi munosabat faqat huquqiy munosabat asosida bo’lishi taqozo etiladi. Bunday munosabatlar qisman QQS bilan amalga oshiriladi. Demak, QQS - bu iqtisodiy qiymat kategoriyasi bo’lib, ma’lum bir iqtisodiy munosabatni o’zida shakllantiradi. Bunday iq

sifatida hisoblanar edi. Korxona va tashkilotlarga o’z tovar va xizmatlariga baholarni o’zlari belgilashi huquqi berilganligi davlat qo’lidan bu huquqni olib qo’ydi. Natijada oborot solig’i tubdan o’zgartirilib, qo’shilgan qiymat solig’i yosh, mustaqil respublikamizning soliq tizimiga kirib keldi. O’zbekiston Respublikasida amal qilayotgan soliqlar orasida QQS muhim o’rin tutmoqda. Bilvosita tusdagi bu soliq byudjet tushumlari orasida juda katta qiyosiy salmoqqa ham ega (bu haqda keyingi cavolimizda to’liqroq to’xtalamiz). QQS ko’pgina mamlakatlar, shu jumladan, O’zbekiston Respublikasi iqtisodiyotini rivojlantirishda katta rol o’ynamokda. Uni savdoda soliqqa tortishnint muvaffaqiyatli chorasi deb tan olinib ham kelinmoqda 5 . Shu soliq sharofati bilan eksport solig’ini aniq belgilash va q

(Germaniya, Daniya, Niderlandiya, Frantsiya, Shveytsariya)da 60 yillarning oxirida, (Belgiya, Buyukbritaniya, Italiya, Lyuksemburg, Norvegiyada) 70yillarning boshlarida QQS joriy etilgan va hozirgi kungacha amal qilib kelmoqda. Qo’shilgan qiymat solig’i Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasidagi 35dan ortiq davlatlarda joriy etilgan va undirilib kelinmoqda. Mustaqil Davlatlar hamdo’stligiga kirgan barcha davlatlarda 1992 yildan boshlab QQS joriy etilgan. Qo’shilgan qiymat solig’i Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (IHTT)ga a’zo bo’lgan barcha mamlakatlarda joriy etilgan bo’lib, Avstraliya va AQSh bundan mustasnodir. QQSni chiqarib tashlash usulidan foydalaniladigan Yaponiyadan tashqari mazkur mamlakatlarning hammasi QQS kredit hisobkitobi usulidan foydalanadi. Bu usul korxona - shaxsla

kuzatib turish imkoniyati bo’lgani uchun aldash imkoniyatlarini kamaytiradi. Bu esa QQSning ancha yuqori stavkalarini belgilashga, binobarin iste’molga umumlashtirilgan soliqlarning boshqa turlariga nisbatan ko’proq daromad olishga imkon beradi. QQSning faktura usulidan foydalanib, ma’lum tovarlardan yig’ilgan QQS miqdorini aniq bilish imkonini berishi ham juda muhimdir. Bu usul bojxona orqali tartibga solishga yanada aniqrok tus beradi. Ayni shu maqsadda Evropa Ittifoqi (EI)ga kirish istagini bildirgan mamlakatlarda QQSni joriy etish zarurdir. Ko’pgina mamlakatlarda QQS davlat soliq daromadlarining 12 foizdan 30 foizgacha bo’lgan daromad qismini qoplaydi, ya’ni yalpi milliy mahsulotning o’rtacha 5-10 foizini tashkil qiladi 7 . O’zbekistonda 1992 yildan beri qo’llanilib kelinayotgan QQS (a

• soliqning bu stavkasi yiliga 1-2 foizdan kamayib borayotgan foyda solig’i stavkasining pasayishi natijasida olinmay qolinayotgan byudjet daromadi o’rnini qoplash imkoniyatini beradi. QQS - ishlab chiqarish va taqsimlashdan tortib iste’molchiga, sotishgacha bo’lgan jarayonda har bir tsikldan olinadigan bilvosita ko’p pog’anali soliqdir. Uning ob’ekti qo’shilgan qiymat, ya’ni mahsulotlar ishlab chiqaruvchi yoki xizmatlar bajaruvchi tomonidan yangi buyum yoki xizmatni bajarish uchun sotib olingan xom ashyo, materiallar yoki mahsulotlar qiymatiga qo’shilgan qiymat hisoblanadi. Ushbu soliq mahsulot narxining barcha unsurlarini cheklaydi va ishlab chiqaruvchini ishlab chiqarish chiqimlarini kamaytirishga undaydi. QQS bo’yicha hisob-kitoblar jarayonida davlat sanoat va savdo sarmoyasi aylanishi

hisoblash va eksport subsidiyalari berilishida buzilishlarning oldini olish imkonini beradi. Bundan tashqari bunday ko’p bosqichli soliqlardan foydalanish yagona firma tuzilmasi yoki korxonalar uyushmasi doirasida mahsulotlar ishlab chiqarishda soliq summasini kamaytiradi va shu tariqa firmalarning vertikal integratsiyasiga turtki bo’ladi. Davlat byudjetining iqtisodiy tushunchasi, umumjamiyat miqiyosida markazlashgan va davlat ishtirokida to’plangan va sarflanadigan moliyaviy resurslarni anglatadi. Umuman byudjet inglizcha so’z bo’lib, davlat, korxona, muassasasi va ayrim shaxslarning ma’lum muddatga olinadigan belgilab qo’yilgan kirim-chiqim, ya’ni daromad va xarajatlari majmuini ifodalaydi. O’zbekiston Respublikasining davlat byudjeti asosan soliqlar yordamida to’planadigan hamda davlat

1-chizma. O’zbekiston Respublikasi Davlat budjetining tarkibiy tuzilishi 8 Bevosita soliqlar salmog’ini kamaytirish hisobiga bilvosita soliqlar ulushini oshirish, soliq yukini ishlab chiqaruvchilar zimmasidan iste’molchilar zimmasiga o’tkazish bevosita korxonalar hamda fuqarolarning moliya-xo’jalik faoliyatiga, ya’ni ularning daromadlari hajmiga ta’sir ko’rsatishi bilan bog’liq. Bevosita soliqlarning kamayishi bilan ishlab chiqarishning rivojlanishi rag’batlantiriladi, tegishlicha soliqqa tortish bazasi kengayib, byudjetga tushumlar ortadi. Bevosita soliqlar stavkalarini kamaytirish va bilvosita soliqlarga tortish bazasini kengaytirish orqali bunga erishish mumkin. Bundan tashqari, soliq stavkalarini yanada ko’proq pasaytirish yo’li bilan ayrim yo’nalishlar eksport, xorijiy investitsiyala

1-jadval O’zbekiston Respublikasi Davlat byudjeti daromadlarining asosiy ko’rsatkichlari (foizda) 9 Ko’rsatkichlar 2009 yil 2010 yil 2011 yil 2012 yil Davlat maqsadli jamg’armalar daromadlarisiz - jami 100 100 100 100 To’g’ri soliqlar 26,6 26,1 26,2 25,2 Egri soliqlar 49,5 53,1 53,5 54,3 Mol-mulk solig’i va resurs to’lovlari 16,0 15,1 14,3 13,3 Ustama foyda solig’i 2,3 0,2 0,8 1,2 Boshqa daromadlar 5,6 5,5 5,1 6,0 Jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, byudjet daromadlarini shakllantirishda egri soliqlarning o’rni muhim ahamiyatga ega bo’lib, bu turdagi soliqlar 2009 yilda 49,5 foizni tashkil qilgan bo’lsa, 2012 yilda 54,3 foizni tashkil etmoqda. To’g’ri soliqlar bo’yicha tushumlar esa 2009 yilda 26,6 foizni tashkil qilgan bo’lsa, 2012 yilda bu ko’rsatkich 25,2 foizni tashkil etgan, 20

Yuqorida biz Respublikamiz byudjetida soliqli to’lovlarning salmog’ini tahlil qildik quyida esa Samarqand viloyati Urgut tumani byudjetida soliqli to’lovlarning salmog’ini tahlil qilamiz: 2-jadval Urgut tumani byudjeti daromadlarining asosiy ko’rsatkichlari dinamikasi (foizda) 10 Ko’rsatkichlar 2010 yil 2011 yil 2012 yil Daromadlar - jami 100 100 100 To’g’ri soliqlar 38,6 36,4 32,9 Egri soliqlar 50,0 52,1 51,7 Mol-mulk solig’i va resurs to’lovlari 6,6 6,5 6,6 Boshqa daromadlar 0,8 1,1 0,4 Jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, yillar bo’yicha to’g’ri soliqlar mos ravishda masalan, 2010 yilda jami daromadlarga nisbatan 38,6 foizni, 2011 yilda 36,4 foizni tashkil etgan bo’lsa, 2012 yilda 32,9 foiz bo’lgan, ya’ni kamayish tendentsiyasiga ega. Bunday holatni egri soliqlarda ham ko’rish mum

Ko’rsatkichlar 2009 yil 2010 yil 2011 yil 2012 yil Davlat maqsadli jamg’armalar daromadlarisiz - jami 100 100 100 100 Egri soliqlar 49,5 53,1 53,5 54,3 Qo’shilgan qiymat solig’i 29,7 30,4 32,3 33,0 Aktsiz solig’i 14,4 16,7 15,3 15,1 Bojxona boji 3,5 3,8 3,2 3,5 Transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va gaz ishlatganlik uchun olinadigan soliq 1,9 2,4 2,6 2,7 Yuqoridagi jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, keyingi yillarda O’zbekiston Respublikasining davlat byudjetiga kelib tushayotgan egri soliqlar tarkibida aktsiz solig’idan tushumlarning 2010 yildan boshlab kamayib borganligini kuzatishimiz mumkin. Masalan, davlat byudjeti daromadlari tarkibida aktsiz solig’idan tushumlar 2009 yilda 14.4 foizni tashkil qilgan bo’lsa, 2010 yilda bu soliq 16.7 foizgacha ortgan. Biroq, 2011 y

Ko’rsatkichlar 2010 yil 2011 yil 2012 yil Egri soliqlar 100 100 100 Qo’shilgan qiymat solig’i 59.1 67.3 66.5 Aktsiz solig’i 36.4 29.2 29.1 Transport vositalariga benzin, dizel yoqilg’isi va gaz ishlatganlik uchun olinadigan soliq 4.5 3.5 4.4 Jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, keyingi yillarda Urgut tuman byudjetiga kelib tushayotgan egri soliqlar salmog’i nobarqarorlik xarakteriga ega. Tuman byudjeti daromadlari tarkibida eng yuqori salmoq qo’shilgan qiymat solig’iga tegishli bo’lib uning salmog’i 2010 yilda 59.1 foizni, 2011 yilda 67.3 foizni tashkil etgan bo’lsa, 2012 yilda 66.5 foiz bo’lgan. Qo’shilgan qiymat solig’ini to’lash mexanizmi ichki va ayniqsa tashqi soliqqa tortishda – mo’ljallangan joyiga qarab xalqaro standartlarga muvofiqlashtirildi. QQS bo’yicha yagona stavkaning

munosabatlariga o’tish davrida korxonalar va aholi daromadlarining juda past darajada bo’lishi natijasida, davlat ko’proq egri soliqlarni oshirishga majbur bo’lmoqda. Lekin davlat o’z xarajatlarini qoplash uchun yuqori darajaga ko’tarishi salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin 13 . Uning ma’lum darajada iqtisodiy asoslangan, korxonalar moliyaviy holatini va aholi turmushi moddiy darajasini normal xolatda ta’minlaydigan chegarasi bo’lishi lozim. Jismoniy shaxslar daromad solig’i undirilishda (to’g’ri soliq) soliq to’lovchining daromadi darajasi, to’lov qobiliyati va boshqa e’tiborga olinadi. Qo’shilgan qiymat solig’ida esa bunday xolatlar e’tiborga olinmaydi. Tovarlarni ehtiyojini qondirish uchun sotib olgan aholi bu soliqni to’layveradi. 2-BOB. QO’SHILGAN QIYMAT SOLIG’INI HISOBLASH VA TO’L

• zimmasiga O’zbekiston Respublikasi norezidentlari tomonidan amalga oshirilayotgan soliq solinadigan oborotlar uchun qo’shilgan qiymat solig’i to’lash bo’yicha majburiyat yuklatiladigan yuridik shaxslar; • tovarlarni O’zbekiston Respublikasi hududiga import qiluvchi yuridik va jismoniy shaxslar, o’z ehtiyojlari uchun bojsiz olib kirish normalari doirasida tovarlar olib kiruvchi jismoniy shaxslar bundan mustasno; • oddiy shirkat soliq solinadigan oborotlarni amalga oshirayotganda zimmasiga uning ishlarini yuritish yuklatilgan (ishonchli shaxs) oddiy shirkat shartnomasining sherigi (ishtirokchisi). Quyidagilar qo’shilgan qiymat solig’i to’lovchilar hisoblanmaydi: • notijorat tashkilotlar, bundan tadbirkorlik faoliyati doirasida tovarlarni (ishlarni, xizmatlarni) realizatsiya qilish oborotla

Soliq to’lovchilar 2011 yil 1 yanvar holatiga ko’ra 2012 yil 1 yanvar holatiga ko’ra 2013 yil 1 yanvar holatiga ko’ra soni foizda soni foizda soni foizda Tumanda ro’yxatdan o’tgan jami yuridik shaxslar 1901 100 2072 100 2181 100 Shundan, qo’shilgan qiymat solig’i to’lovchi yuridik shaxslar 197 10.4 198 9.6 127 5.8 Jadvaldan ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, qo’shilgan qiymat solig’i to’lovchilari tumanda kamayish tendentsiyasiga ega. Jumladan, 2010 yilda jami soliq to’lovchilarga nisbatan qo’shilgan qiymat solig’i to’lovchi yuridik shaxslar ulushi 10.4 foizni tashkil etgan bo’lsa, 2011 yilda 9.6 foizni, 2012 yilda esa 5.8 foizni tashkil etmoqda. 2012 yilda 2010 yilga nisbatan 70 ta korxonaning yopilishi hisobiga salmoq 4.6 foizli punktga kamaygan. Soliq kodeksining 198-moddasiga muvofiq

2-chizma. Qo’shilgan qiymat solig’i soliq solish ob’ekti 15 Soliq kodeksining 199-moddasiga muvofiq tovarlarni (ishlarni, xizmatlarni) realizatsiya qilish oboroti deb quyidagilar e’tirof etiladi: • mol-mulkka bo’lgan mulk huquqini o’tkazish, ishlar bajarish, xizmatlar ko’rsatish, shu jumladan: - tovarni va boshqa mol-mulkni jo’natish (sotish); - ustav fondiga (ustav kapitaliga) qo’shilgan hissa; - mol-mulkni bepul berish (ishlarni bajarish, xizmatlar ko’rsatish), shu jumladan yuridik shaxs xodimlariga ularning mazkur yuridik shaxs faoliyati bilan bog’liq bo’lmagan shaxsiy ehtiyojlari uchun mol-mulkni bepul berish (ishlarni bajarish, xizmatlar ko’rsatish); - qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda boshqa tovarlarga (ishlarga, xizmatlarga) almashtirish uchun mol-mulkni berish (ishlar b

• bitta yuridik shaxsning bir tarkibiy bo’linmasi tomonidan boshqa tarkibiy bo’linmasiga mol-mulkni berish, ishlarni bajarish, xizmatlar ko’rsatish; • mol-mulkni moliya ijarasiga (shu jumladan lizingga) berish; • to’lovni bo’lib-bo’lib to’lash sharti bilan tovarni jo’natish; • mol-mulkni operativ ijaraga berish; • intellektual mulk ob’ektlariga bo’lgan huquqni o’tkazish yoki ulardan foydalanish huquqini berish. Quyidagilar tovarlarni (ishlarni, xizmatlarni) realizatsiya qilish oboroti bo’lmaydi: • soliq to’lovchining xarajatlari sifatida qaraladigan uning o’z ehtiyojlari uchun tovar berish, ishlar bajarish, xizmatlar ko’rsatish; • bitta yuridik shaxsning bir tarkibiy bo’linmasi tomonidan boshqa tarkibiy bo’linmasiga ishlab chiqarish ehtiyojlari (zavod ichki oboroti) uchun mol-mulk berilish

• ob’ekt qiymatini ijaraga beruvchi (lizingga beruvchi) oladigan ijara (lizing) to’lovining bir qismi tarzida qoplash. Tovarlarni (ishlarni, xizmatlarni) realizatsiya qilish oboroti soliq solinadigan oborotdir, bundan quyidagilar mustasno: • qo’shilgan qiymat solig’idan ozod qilingan oborot; • realizatsiya qilingan joyi O’zbekiston Respublikasi bo’lmagan oborot. O’zbekiston Respublikasi norezidenti tomonidan O’zbekiston Respublikasi rezidenti uchun bajariladigan ishlar va ko’rsatiladigan xizmatlar mazkur ishlarni, xizmatlarni oluvchining soliq solinadigan oborotiga belgilangan tartibda kiritiladi. Soliq solinadigan baza, realizatsiya qilinayotgan tovarlarning (ishlarning, xizmatlarning) qiymati asosida, unga qo’shilgan qiymat solig’ini kiritmagan holda belgilanadi. 2.2. Qo’shilgan qiymat s

ma’muriytexnik xodimlarining, shu jumladan ular bilan birga yashayotgan oila a’zolarining, agar ular O’zbekiston Respublikasi fuqarosi bo’lmasalar hamda O’zbekiston Respublikasida doimiy yashayotgan bo’lmasalar, shaxsiy foydalanishi uchun realizatsiya qilinayotgan tovarlarga (ishlarga, xizmatlarga);  bojxona to’g’risidagi qonun hujjatlariga muvofiq, «bojxona hududida qayta ishlash» bojxona rejimiga joylashtirilgan tovarlarni qayta ishlash bo’yicha bajarilgan ishlarga (ko’rsatilgan xizmatlarga), agar qayta ishlash mahsulotlari O’zbekiston Respublikasining bojxona hududidan tashqariga olib chiqiladigan bo’lsa;  xalqaro yo’nalishda tashishlar bo’yicha ko’rsatiladigan quyidagi xizmatlarni realizatsiya qilish oborotiga;  suv ta’minoti, kanalizatsiya, issiqlik ta’minoti, gaz ta’minoti bo’yich

Qo’shilgan qiymat solig’idan ozod qilingan yoki qo’shilgan qiymat solig’idan ozod qilingan tovarlar (ishlar, xizmatlar)ni sotadigan korxonalar erkin (shartnomaviy) narx va tarifga qo’shilgan qiymat solig’i summasini qo’shmaydilar. Bunday tartib amaldagi qonunchilikka muvofiq soliq solishning alohida tartibi ko’zda tutilgan yuridik shaxslarga nisbatan ham qo’llaniladi. Soliqdan beriladigan imtiyozlar soliq kodeksining 208-moddasida berilgan bo’lib, mazkur imtiyozlarni quyidagicha guruhlash mumkin: 3-chizma. Qo’shilgan qiymat solig’i bo’yicha imtiyozlarning guruhlanishi 17 . Yuqoridagi moddaga muvofiq qo’shilgan qiymat solig’idan quyidagi realizatsiya qilish oborotlari ozod etiladi: 17 Respublikasi Soliq kodeksiga muvofiq tayyorlandi. 29 Qo’shilgan qiymat solig’i bo’yicha imtiyozlar ( O’zbek

• davlat organlari, fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlari hamda boshqa vakolatli tashkilotlar tomonidan ko’rsatiladigan, davlat boji va yig’imlar undiriladigan xizmatlar (harakatlar); • maktabgacha ta’lim muassasalarida bolalarni tarbiyalashga doir xizmatlar; • bemorlar va keksalarni parvarish qilishga doir xizmatlar; • dafn etish byurolari va qabristonlarning marosim xizmatlari, diniy ashyolarni realizatsiya qilish, diniy tashkilotlar hamda birlashmalarning udumlar va marosimlar o’tkazishga doir xizmatlari; • protez-ortopediya buyumlari, nogironlar uchun mo’ljallangan inventarlar, shu jumladan ularni ishlab chiqaruvchilar tomonidan realizatsiya qilinayotgan buyumlar va inventarlar, shuningdek nogironlarga ko’rsatilayotgan ortopedik protezlash xizmatlari, protez-ortopediya buyumla

• oliy, o’rta, o’rta maxsus, kasb-hunar o’quv yurtlarida, shuningdek kadrlarning malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash bilan shug’ullanuvchi tashkilotlarda ta’lim berishning haq evaziga o’qitishga doir qismi bo’yicha xizmatlar; • vakolatli davlat organiga saqlab turish uchun topshirilgan qimmatbaho metallar; • tibbiy (veterinariya) xizmatlari, kosmetologiya xizmatlari bundan mustasno, shuningdek dori vositalari va tibbiy (veterinariya) buyumlari, shu 31

jumladan ularni ishlab chiqaruvchilar tomonidan realizatsiya qilinayotgan shunday vositalar va buyumlar. • davlat mulkini xususiylashtirish tartibida realizatsiya qilinayotgan molmulk; • gidrometeorologiya va aerologiya ishlari; • geologiya va topografiya ishlari; • bosma mahsulotlar, shuningdek bosma mahsulotlar ishlab chiqarish va ularni realizatsiya qilish bilan bog’liq tahririy, matbaa va noshirlik ishlari (xizmatlari); • O’zbekiston Milliy teleradiokompaniyasining, uning tarkibiga kiruvchi korxonalar va tashkilotlarning hamda O’zbekiston Milliy axborot agentligining asosiy faoliyatiga doir mahsulot va xizmatlar; • O’zbekiston Respublikasi hududidan eksport qilinayotgan tovarlarni tashish, yuklash, tushirish, qayta yuklash, ekspeditsiya qilishga doir xizmatlar, ishlar; • nogironlarning

• jismoniy shaxslar tomonidan tovarlarni bojsiz olib kirishning bojxona to’g’risidagi qonun hujjatlarida tasdiqlangan normalari doirasida olib kirilayotgan tovarlar; • chet el diplomatik vakolatxonalari va ularga tenglashtirilgan vakolatxonalar rasmiy foydalanishi uchun, shuningdek ushbu vakolatxonalarning diplomatik va ma’muriy-texnik xodimlari, shu jumladan ularning o’zlari bilan birga yashayotgan oila a’zolari shaxsiy foydalanishi uchun mo’ljallangan tovarlar; • O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan tartibda insonparvarlik yordami tariqasida olib kirilayotgan tovarlar; • davlatlar, hukumatlar, xalqaro tashkilotlar tomonidan xayriya yordami maqsadida, shu jumladan texnik ko’mak ko’rsatish maqsadida olib kirilayotgan tovarlar; • O’zbekiston Respublikasining xal

taqdirda, mazkur imtiyozning amal qilishi qo’shilgan qiymat solig’i to’lash bo’yicha majburiyatlar tiklangan holda bekor qilinadi; • investor bilan davlat mulkini boshqarish bo’yicha vakolatli davlat organi o’rtasida tuzilgan shartnomaga muvofiq investitsiya majburiyatlari sifatida olib kiriladigan mol-mulk; • vakolatli davlat organining yozma shakldagi tasdig’i mavjud bo’lgan taqdirda, telekommunikatsiyalar operatorlari va tezkor-qidiruv tadbirlari tizimining texnik vositalarini sertifikatlashtirish bo’yicha maxsus organ tomonidan olinadigan tezkor-qidiruv tadbirlari tizimining texnik vositalari; • bolalar poyabzali ishlab chiqarishga ixtisoslashgan chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxonalar o’z ishlab chiqarishida foydalanish uchun olib kirayotgan xom ashyo, materiallar va yarim m

yakunlari bo’yicha esa yillik moliyaviy hisobot topshiriladigan muddatda taqdim etiladi. Soliq to’lovchilar, bundan kredit va sug’urta tashkilotlari mustasno, qo’shilgan qiymat solig’ining hisob-kitobi bilan bir vaqtda soliq davri mobaynida olingan tovarlar (ishlar, xizmatlar) bo’yicha hisobvaraq-fakturalar reestrini taqdim etadi. Soliq to’lovchilar, bundan kredit va sug’urta tashkilotlari mustasno, qo’shilgan qiymat solig’ining hisob-kitobi bilan bir vaqtda soliq davri mobaynida olingan va realizatsiya qilingan tovarlar (ishlar, xizmatlar) bo’yicha hisobvaraq-fakturalar reestrlarini taqdim etadi. 4-chizma. Qo’shilgan qiymat solig’ini byudjetga to’lash tartibi 18 Qo’shilgan qiymat solig’ini to’lash quyidagicha amalga oshiriladi: • qo’shilgan qiymat solig’i to’lovchisi bo’lgan mikrofirmalar

• mikrofirmalar va kichik korxonalar jumlasiga kirmaydigan soliq to’lovchilar tomonidan - har oyda, keyingi oyning 25-kunidan kechiktirmay, yil yakunlari bo’yicha esa yillik moliyaviy hisobot taqdim etiladigan muddatdan kechiktirmay. Import qilinadigan tovarlar bo’yicha qo’shilgan qiymat solig’ini to’lash bojxona to’g’risidagi qonun hujjatlarida belgilangan muddatlarda amalga oshiriladi (4-chizmada qarang). Qo’shilgan qiymat solig’i hisob-kitobini Urgut tumanida faoliyat yuritayotgan “URG-GAZ KARPET” O’zbek-Turk qo’shma korxonasi hamda “SAM-NEGIN” MChJi misolida ko’rib o’tamiz. Buning uchun ushbu korxonalarning 2012 yil uchun qo’shilgan qiymat solig’i bo’yicha hisobkitobiga murojat qilamiz. 6-jadval “URG-GAZ KARPET” QKsining qo’shilgan qiymat solig’i hisob-kitobi (so’m hisobida) 19 Ko’rsat

681 119.23 so’mni tashkil etgan bo’lsa, tovarlarni realizatsiya qilish oboroti bo’yicha qo’shilgan qiymat solig’i summasi - 2 875 209 644.75 so’mni tashkil etmoqda. Natijada soliq bo’yicha manfiy qoldiq hosil bo’lmoqda. Demak, korxonaga byudjetdan 5 348 471 474.48 so’m ortiqcha to’langan qo’shilgan qiymat solig’i qatarilishi lozim. Soliq kodeksining 227-moddasiga muvofiq, nol darajali stavka bo’yicha soliq solinadigan oborot hisobidan hosil bo’lgan qo’shilgan qiymat solig’ining ortiqcha summasi davlat soliq xizmati organi soliq to’lovchining soliqni qaytarib berish to’g’risidagi yozma arizasini olgan paytdan e’tiboran o’ttiz kun ichida soliq to’lovchiga qaytariladi. Qo’shilgan qiymat solig’ini qaytarish quyidagi ketma-ketlikda amalga oshiriladi: • Soliq kodeksining 207-moddasiga muvofiq to

tovarlar bo’yicha tushum joriy soliq davrida kelib tushishi munosabati bilan hisobga olinadigan QQS summasi Hisobga olinadigan jami QQS summasi (010-satr + 020satr) 030 604 624 802.86 Tovarlarni (ishlarni, xizmatlarni) realizatsiya qilish oboroti bo’yicha QQS summasi 040 416 396 877.8 Byudjetga to’lanadigan (kamaytiriladigan) QQS summasi (040-satr – 030-satr) 050 -188 227 925.06 Jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, “SAM-NEGIN” MChJida hisobot davrida hisobga olinadigan qo’shilgan qiymat solig’i summasi - 604 624 802.86 so’mni tashkil etgan bo’lsa, tovarlarni realizatsiya qilish oboroti bo’yicha qo’shilgan qiymat solig’i summasi - 416 396 877.8 so’mni tashkil etmoqda. Natijada korxonada qo’shilgan qiymat solig’i bo’yicha manfiy qoldiq hosil bo’lmoqda. Demak, korxonaga byudjetdan -188

qarzlarning solishtiruv dalolatnomasi hisobot oyidan keyingi oyning 15-kuniga qadar tuziladi va bir kalendar oy mobaynida amal qiladi; • qo’shilgan qiymat solig’ining hisob-kitobi; • agar yuridik shaxsga ilgari qo’shilgan qiymat solig’i qaytarib berilgan bo’lsa, qaytarilgan summalar va qaytarib berish sanasi to’g’risidagi ma’lumotlar. 3-BOB. IQTISODIYOTNI MODERNIZATSIYA QILISH SHAROITIDA QO’SHILGAN QIYMAT SOLIG’INI HISOBLASH VA TO’LASH TARTIBINI TAKOMILLASHTIRISH. 3.1. Qo’shilgan qiymat solig’i bo’yicha imtiyozlarni qo’llashdagi muammolar va ularni bartaraf etish yo’llari. O’zbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 30-moddasiga muvofiq, Soliq kodeksida, boshqa qonunlarda va O’zbekiston Respublikasi Prezidentining qarorlarida nazarda tutilgan, boshqa soliq to’lovchilarga nisbatan ayrim toif

resurslarni (ishlar, xizmatlarni) qo’shilgan qiymat solig’i bilan birga sotib oladilar. Bunda sotib olingan tovarlar (ishlar, xizmatlar) bo’yicha qo’shilgan qiymat solig’i ishlab chiqarish (muomala) xarajatlariga kiritiladi. QQS bo’yicha imtiyozlarni quyidagi yo’nalishlar bo’yicha ajratish mumkin: • ijtimoiy yo’nalishli - bu ta’lim, tibbiyot, jismoniy tarbiya va sport uchun, bolalarni maktabgacha muassasalarda va bolalar dam olish oromgohlarida saqlash uchun berilgan imtiyozlar, nogironlarga mahsulot sotish va xizmatlar ko’rsatish uchun, aholiga turarjoy - kommunal va ekspluatatsion xizmatlarni ko’rsatish, diniy tashkilotlar xizmatlari, shahar yo’lovchi transporti va h.k. uchun imtiyozlardir; • iqtisodiyotning ustuvor yo’nalishlarini hamda davlat byudjetidan moliyalashtiriladigan tarmoqlar

protezortopedik buyumlarni ishlab chiqaruvchi korxona o’z mahsulotini O’zbekiston Respublikasi hududida nogironlar jamiyatiga vositachi firma orqali sotadi. Protez-ortopedik buyumlar ishlab chiqaruvchi korxonada etkazib berish qiymati 16 000 ming so’mni tashkil etadi. Vositachi firma etkazib berish qiymatidan (16000 ming so’m) 10 foiz miqdorida (yoki 1600 ming so’m) tovarni sotish bo’yicha xizmatlar uchun komissiya mukofotini qo’llaydi. O’zbekiston Respublikasi Soliq kodeksiga muvofiq (208-modda 5-bandi) protez-ortopediya buyumlarini realizatsiya qilish oborotlari QQSdan ozod qilinadi. Ko’pincha amaliyotda ushbu imtiyozni vositachilik savdosida ham qo’llaydilar. Ta’kidlash joizki, bunday imtiyoz faqat ishlab chiqaruvchi korxona tomonidan foydalanilishi mumkin, bunday buyumlarni realizatsiy

shuningdek yuridik shaxsning o’z extiyojlari uchun (xarajatlar sifatida qaraladigan) oborotga to’g’ri keladigan qo’shilgan qiymat solig’i summasi hisobga olinadi. Hisobga olinadigan summa qo’shilgan qiymat solig’i to’lovchining tanloviga binoan alohida-alohida va (yoki) mutanosib usulda aniqlanadi. Hisobga olinadigan qo’shilgan qiymat solig’i summasini aniqlashning tanlangan usuli kalendar yil mobaynida o’zgartirilishi mumkin emas. Mutanosib usul qo’llanilganda hisobga olinadigan qo’shilgan qiymat solig’i summasi soliq solinadigan oborotning umumiy oborot summasidagi ulushidan kelib chiqib aniqlanadi. Alohida-alohida usul qo’llanilganda qo’shilgan qiymat solig’i to’lovchi soliq solinadigan va soliq solinmaydigan oborot maqsadlarida foydalanish uchun olingan tovarlar (ishlar, xizmatlar) yuz

investitsiya davrida ushbu loyiha doirasida xarid qilinadigan tovarlar (ishlar, xizmatlar) va transport vositalari qo’shilgan qiymat solig’i to’lashdan ozod etilgan. Asoslashda “2009 yil 10 avgustdagi PK-1172-sonli qaror, 8-band” deb ko’rsatiladi. Asoslashni to’ldirmaslik QQS bo’yicha imtiyozlarni asossiz qo’llashga olib keladi. Turtinchidan, soliq to’lovchilarga imtiyozlar berilayotganda ularni maqsadli qo’llash kuzda tutilishi ham, tutilmasligi ham mumkin. Amaliyotda maqsadli qo’llash kuzda tutilgan va kuzda tutilmagan imtiyozlarni qo’llashda QQSdan foydalanishni chalkashtirib yuborishadi. Yuridik shaxslarga soliqlar, bojxona va majburiy to’lovlarni byudjetga to’lash bo’yicha berilgan imtiyozlarni rasmiylashtirish va buxgalterlik hisobida aks ettirish tartibi to’g’risida nizomga muvofiq

QQS summasi hisoblanmaydi, hisobvarak-fakturalar QQSsiz yoziladi, xarid qilinadigan (shu jumladan import qilingan) tovar-moddiy zaxiralar (tovarlar) bo’yicha soliq summasi hisobga olib borilmasdan, xarid qiymatiga qo’shiladi. Biroq ko’pchilik korxonalar imtiyozlardan maqsaddan tashqari foydalanganda ham hisobrakam-fakturalarni QQSni ajratgan holda yozadilar, xaridorlar esa ajratilgan soliq summasini hisobga qabul qiladilar, bu esa hisoblangan soliq summasining kamayishida aks etadi. Imtiyozlardan maqsadli foydalanganda, ya’ni QQS hisoblanib, u hisobvaraq-fakturalarda ajratib ko’rsatilganda, korxonalar QQSni hisoblashga 2ilovada (Hisobga qabul qilinadigan qo’shilgan qiymat solig’i summasini hisoblash) 3-chi ustunning 0101-0104 satrlarida realizatsiya soliq solinadigan va soliq solinmaydigan

qo’llaganda etkazib beruvchilarga to’langan qo’shilgan qiymat solig’i, QQS bo’yicha soliq solishdan ozod qilingan oborotlar (imtiyozli) uchun ko’zda tutilganidek, tovarlar qiymatiga qo’shilmaydi, balki Soliq kodeksining 39bobida ko’zda tutilgan tartibda hisobga qabul qilinadi (qoplanadi). Bunday oborotlar qatoriga quyidagilar kiradi: • tovarlarni xorijiy valyutaga eksportga realizatsiya qilish; • tovarlar (ishlar, xizmatlar)ni chet el diplomatik vakolatxonalari va ularga tenglashtirilgan vakolatxonalarga rasmiy foydalanish uchun realizatsiya qilish; • “bojxona hududida qayta ishlash” bojxona rejimiga joylashtirilgan tovarlarni qayta ishlash bo’yicha ishlarni bajarish (xizmatlar ko’rsatish); • xalqaro yo’nalishda tashishlar; • axoliga kommunal xizmatlar ko’rsatish. Amaliyotda korxonalar nol

Kelishuvda ko’zda tutilishicha, eksport bojxona rejimiga joylashtirilgan, bir Taraf davlatining bojxona hududidan olib chiqilgan va boshqa taraf davlati bojxona hududiga olib kirilgan tovarlar bilvosita soliqlarga (QQS va aktsiz) nol darajali stavkalarda tortiladi, tabiiy gaz va neft, jumladan barqaror gaz kondensati bundan mustasno. Shunday qilib, Rossiyaga tabiiy gaz va neftni, jumladan barqaror gaz kondensatini eksport qilganda respublikamiz korxonalari qo’shilgan qiymat solig’ini 20 foizli stavkada hisoblaydilar, ya’ni bu holda QQSning nol darajali stavkasi qo’llanilmaydi. Ikkinchidan, keyinchalik korxonada qoladigan va O’zbekiston Respublikasi hududidan tashqariga chiqmasdan, “erkin muomalaga chiqarish” bojxona rejimiga joylashtirilgan tovarlarni qayta ishlash bo’yicha xizmatlar ko’rs

jumladan tovarlarni import qilishda to’lanadigan qo’shilgan qiymat solig’i ham to’lanishi lozim. Misol: Korxona O’zbekiston Respublikasi hududiga “Bojxona hududida qayta ishlash” rejimida vtulkalar ishlab chiqarish uchun po’lat olib kiradi. Olib kirilayotgan po’latning bojxona qiymati 60 000 ming so’mga teng, undan 1000 ta vtulka ishlab chiqarish mumkin, ular to’lik hajmda bojxona hududidan olib chiqib ketiladi. O’zbekiston Respublikasi rezidenti tomonidan bajariladigan vtulkalar ishlab chiqarish bo’yicha xizmatlar - 20 000 ming so’mni tashkil qiladi. O’zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi 202-moddasi 5-bandiga ko’ra vtulkalarni ishlab chiqarish bo’yicha xizmatlarni realizatsiya qilish joyi O’zbekiston Respublikasi deb e’tirof etiladi, chunki xizmatlarni bajaruvchisi faoliyati joyi O’zbeki

O’zbekiston Respublikasi hududida qoldiriladigan tovarlar (xom ashyo) qiymatidan kelib chiqib to’lanadi. Misol: Ishlab chiqaruvchiga vtulkalar ishlab chiqarish bo’yicha ishlar uchun haq to’lash hisobiga 200ta vtulka qoldirilgan, ularni ishlab chiqarish qiymati 4 000 ming so’mni tashkil etadi. Ushbu misolda nol darajali stavka ishlab chiqarish bo’yicha ishlarning butun qiymatiga emas, balki olib chiqib ketiladigan vtulkalarga to’g’ri keladigan qismiga qo’llaniladi. Vtulkalarning faqat 800 donasi O’zbekiston Respublikasi hududidan tashqariga olib chiqilishi bois, nol darajali stavka 16 000 ming so’mlik ishlar qiymatiga qo’llaniladi. Ishlab chiqarish ishlarining qolgan 4 000 ming so’mlik qismi QQSga 20 foizli stavkada tortiladi. Korxonada uning ishlari (xizmatlari) uchun haq to’lash hisobiga

Respublikasi bo’lsa, bu xizmat O’zbekiston Respublikasi hududida soliqka tortiladi, ya’ni QQS O’zbekiston Respublikasi hududida to’lanadi. O’zbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 202-moddasiga muvofiq, O’zbekiston Respublikasi hududi xalqaro tashuvlar bo’yicha xizmatlarni realizatsiya qilish joyi deb e’tirof etiladi, agarda bu xizmatlarni ko’rsatuvchi shaxsning tadbirkorlik faoliyati O’zbekiston Respublikasi hududida amalga oshirilayotgan bo’lsa. Bunda mazkur moddaga kura, realizatsiya qilish joyi O’zbekiston Respublikasi deb e’tirof etilgan xalqaro tashuvlar bo’yicha xizmatlar nol darajali stavkada soliqka tortiladi. Nol darajali stavkada soliqqa tortiladigan xalqaro yo’nalishda tashishlarga quyidagilar kiradi: • tranzit yuklarni O’zbekiston Respublikasi hududi bo’ylab tashish; • yulov

tashish uchun o’zbek korxonasiga 10,0 ming so’m to’laydi va xorijiy korxonaga 20,0 ming AQSh dollari to’laydi. Ushbu xolatda yukni tashigan o’zbek korxonasi uchun nol darajali stavka qo’llanilmaydi, chunki yukni jo’natish joyi O’zbekiston Respublikasi hududida joylashgan, yukni etkazish joyi ham O’zbekiston Respublikasi hududidan chiqmaydi. Korxona xizmatlar qiymatiga belgilangan tartibda QQS hisoblashi kerak (10,0 x 20%). Bunda yukni tashish bo’yicha ko’rsatilgan xizmatlar qiymati respublika hududida QQS bilan 12,0 ming so’mni tashkil qiladi. 3.2. Qo’shilgan qiymat solig’ini hisoblash va to’lash tartibini takomillashtirish. Iqtisodiyotni modernizatsiya qilish sharoitida aynan soliqlar davlatning iqtisodiyotga ta’sir o’tkazishida asosiy vositalardan biri bo’lib qolmoqda. Davlat soliqlarnin

• qo’shilgan qiymat solig’ini undirish yuzasidan Evropa ittifoqiga a’zo bo’lgan etakchi davlatlarning soliq amaliyotidagi ilg’or tajribalaridan respublikamiz sharoitida keng ko’lamda foydalanish zarur. Xususan, soliq stavkalarini ijtimoiy ahamiyatga ega bo’lgan tovarlarning turlari bo’yicha tabaqalashtirish tartibini, tadbirkorlarning soliqqa tortilmaydigan oborotlari bo’yicha minimal miqdorni belgilash usulini respublikamizning soliq amaliyotida qo’llash ijobiy natijalar beradi; • qo’shilgan qiymat solig’ini undirish va hisoblash usullarini takomillashtirish zarur; QQSni hisoblashning chegirmalash usulida korxona to’lanishi lozim bo’lgan QQS summasini sotib olingan va ishlab-chiqarish jarayonida ishlatilgan tovarlar (xizmatlar) qiymatini bu tovarlarni ishlatish yo’li bilan ishlab chiqaril

bosqichlarda soliq stavkasi past bo’lgan bo’lsa yoki soliqdan ozod qilingan bo’lsa, bu engillik ishlab chiqarishning so’nggi bosqichida olingan soliq summasi hisobidan qoplanib ketadi. Demak, chegirmalash usulida voz kechish usuliga xos bo’lgan mazkur kamchilik mavjud emas. Buning ahamiyatga molik jihati shundaki, QQS bo’yicha beriladigan imtiyozlarining asosiy qismi tovarlarni ishlab chiqarish bosqichiga tegishlidir. Bu esa, ko’plab imtiyozlarni ta’sirchanligini pasayishiga olib keladi, chunki xo’jalik sub’ektlar QQS bo’yicha muomala bosqichida imtiyozga ega bo’lmaganligi sababli imtiyozga ega bo’lgan ishlab chiqaruvchilar bilan oldi-sotdi munosabatlarini amalga oshirishdan manfaatdor bo’lmaydi. Shunday qilib, xulosa qilish mumkinki, voz kechish usulida QQS bo’yicha imtiyozlar berish faqa

tortilgandir. Shunday kilib, xo’jalik sub’ektlarini qo’shilgan qiymat solig’idan ozod qilinishi yoki alohida soliqqa tortish tartibi joriy qilinishi haqida gapirilganda ular tomonidan qo’shilgan qiymat solig’ini hisoblamasligi va uni byudjetga to’lamasligiga e’tibor berishimiz, biroq ishlab chiqarish uchun olingan ishlab chiqarish xom ashyolar uchun, yonilg’i-moylash materiallari, elektroenergiya, boshqa materiallarga, shuningdek ishlab chiqarish uchun olingan ishlab chiqarish vositalari uchun qo’shilgan qiymat solig’ini to’laydilar. Qo’shilgan qiymat solig’idan ozod qilinishi, alohida soliqqa tortish tartibi joriy qilinishi xo’jalik sub’ektlari moliyaviy faoliyati uchun o’ziga xos ikki xususiyatga egadir. Chunki ular xo’jalik sub’ektlarining moliyaviy faoliyatiga turlicha ta’sir qiladi. B

qiymat solig’ini to’lashda mahsulotlarni sotishda hisoblangan soliq va mahsulotlarni sotib olishda to’lagan soliq orasidagi farqni to’lamay, balki sotish oborotidan xisoblangan soliqni to’liq to’lashga majbur bo’ladi. Buning natijasida qo’shilgan qiymat solig’iga tortish zanjirida soliqdan ozod qilingan bo’linma tushib qolishi tufayli qo’shilgan qiymat soliqqa bir necha marotaba tortiladi va soliq to’lash og’irligi keyingi bo’linma zimasiga tushadi. Chunki u soliqdan ozod qilingan mahsulotlarni o’z ishlab chiqarishi uchun ishlatadi. Qanchalik qo’shilgan qiymat solig’idan ozod qilingan mahsulotlar va ishlab chiqaruvchilar ko’paysa, qo’shilgan qiymat ikki yoki undan ortiq marta soliqqa tortilishi extimoli ko’paya boradi. Qo’shilgan qiymat solig’idan ozod etilishi, alohida soliqqa tortish tar

iste’mol qilingan oraliq tovarlar, xom-ashyolar va xizmatlarning qiymati o’rtasidagi farqdan iboratdir. Bunda ishchi kuchi bilan bog’liq xarajatlar hisobga olinmaydi. Ushbu bildirilgan fikrdan kelib chiqadiki, qo’shilgan qiymatni ishchi kuchiga qilingan xarajatlar (ishlab-chiqarish jarayonida ishtirok etuvchi xodimlarga berilgan ish haqi, mukofotlar va ularga tenglashtirilgan to’lovlar) va tovarni ishlab chiqarish natijasida olingan foyda summasiga teng bo’lgan miqdor sifatida ham ko’rish mumkin. Tabiiyki, ishlab-chiqarish jarayonida va keyinchalik mehnat taqsimoti natijasida ma’lum bir tovar bozorga olib chiqilgunga qadar ishlab chiqarish va muomala jarayonidagi bir nechta bosqichlardan o’tadi, bu bosqichlarning har birida qo’shilgan qiymat yaratiladi. Tovarlarni ishlab chiqarish va sotis

Qo’shilgan qiymat solig’idagi muammo va kamchiliklarni bartaraf etish va uni takomillashtirishning asosiy yo’nalishlarini respublikamizdagi yutuq va kamchiliklarni hisobga olgan holda hamda xorijiy mamlakatlarning soliq tizimidagi yutuqlarini hisobga olib quyidagi takliflarni kiritmoqchimiz: 1. Qo’shilgan qiymat solig’ini hisoblash mexanizmining soddalashtirilgan tartibini ishlab chiqish va mazkur soliq bo’yicha tabaqalashtirilgan soliq stavkalarini joriy qilish lozim; 2. Soliq kodeksiga muvofiq nashriyotlar, gazeta va respublikamizning matbuot va kitob savdosi korxonalarining asosiy faoliyatiga doir mahsulotlar va xizmatlari qo’shilgan qiymat solig’idan ozod qilingan. Xorijiy davlatlarda gazeta va jurnallarga pasaytirilgan stavkada qo’shilgan qiymat solig’i solinadi. Bizning respublikamiz

foizlik oldindan to’lovni va qolgan 85 foizlik keyingi to’lovni qanday bo’lsa shunday holatda qoldirishni maqsadga muvofiq deb, ayni shu davrda sotuvchilar uchun QQS bo’yicha soliq tanaffusi berishni yo’lga qo’yish va shu davrlar ichida (so’nggi 85 foizni to’liq to’lagunga qadar, ya’ni 90 kun ichida) aybona va jarimani undirishni bekor qilish lozim. Ana shunday moliyaviy chora-tadbir amal qilsa, sotuvchi korxonalar o’z aylanma mablag’larini maqsadli yo’nalishi bo’yicha sarflashga qulay imkoniyat tug’iladi. 5. Bizning fikrimizcha qo’shilgan qiymat solig’i quyidagi talablarga javob berishi lozim: • qo’shilgan qiymat solig’ining maqsadlarini amalga oshirish uchun uning bazasi lozim darajada keng bo’lishi, tovarlar va xizmatlarning imkoni boricha ko’p sonini qamrab olishi zarur; • qo’shilgan q

• Respublika va mahalliy byudjetlarga qo’shilgan qiymat solig’idan tushumni ilmiy yondashgan holda ko’rib chiqish; • qo’shilgan qiymat solig’ini takomillashtirishda murakkab vazifalar qo’yilayotgan bir paytda, qo’shilgan qiymat solig’idan muammolarni chuqur o’rganib chiqishni talab qiladi. Shuning uchun ham qo’shilgan qiymat solig’ining ijtimoiy ahamiyatini alohida-alohida mezon sifatida olib, bajarish zarur bo’lgan vazifalarni belgilash ana shu muammo doirasida amalga oshirilmog’i kerak; • O’zbekiston Respublikasi davlat byudjetining ijtimoiy xarajatlarini o’sish tendentsiyasiga ega ekanligi, hukumatning bosh islohotchi sifatida yirik investitsion xarajatlarining mavjudligini hisobga olib, davlat byudjeti daromadlarining umumiy hajmida qo’shilgan qiymat solig’i bo’yicha tushumlar summasin

1.1. O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. –T.: “O’zbekiston”, 2012 1.2. O’zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi. –T.: “Adolat”, 2012 1.3. O’zbekiston Respublikasining “Davlat soliq xizmati to’g’risida”gi Qonuni. //Xalq so’zi, 1997 yil 29 avgust 1.4. O’zbekiston Respublikasining “Byudjet tizimi to’g’risida”gi Qonuni. //Soliqlar va bojxona xabarlari, 2000 yil 14 dekabr 1.5. O’zbekiston Respublikasining “Soliq maslahati to’g’risida”gi Qonuni. //Xalq so’zi, 2006 yil 21 sentyab 1.6. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2012 yil 25 dekabrdagi “O’zbekiston Respublikasining 2013 yilgi asosiy makroiqtisodiy ko’rsatkichlari prognozi va Davlat byudjeti parametrlari to’g’risida”gi 1887-sonli Qarori 1.7. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2011 yil 30 dekabrdagi “O’zbekiston Respubli

1.10. Karimov I.A. Bosh maqsadimiz – keng ko’lamli islohotlar va modernizatsiya yo’lini qat’iyat bilan davom ettirish. –T.: “O’zbekiston”, 2013. –32 b. 1.11. Karimov I.A. 2012 yil Vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko’taradigan yil bo’ladi. –T.: “O’zbekiston”, 2012. –36 b. 1.12. Karimov I.A. Demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini shakllantirish - mamlakatimiz taraqqiyotining asosiy mezonidir. –T.: “O’zbekiston”, 2011. –360 b. 1.13. Karimov I.A. O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. –T.: “O‘zbekiston”, 2011. –432 b. 1.14. Karimov I.A. Bank tizimi, pul muomalasi, kredit, investitsiya va moliyaviy barqarorlik to’g’risida. –T.: “O’zbekiston”, 2011. –528 b. 1.15. Karimov I.A. Jahon inqirozining oqibatlarini yengish, mamlakatimizni modernizatsiya qi

2.6. Sanaqulova B. Kichik biznes va tadbirkorlikni soliqqa tortish. O’quv qo’llanma. –T.: “NOSHIR”, 2012. –236 b. 2.7. Gadoev E. Bilvosita soliqlar: qo’shilgan qiymat solig’i, aktsiz solig’i. –T.: “NORMA”, 2011. –328 b. 2.8. Musagaliev A. Yuridik shaxslarni soliqqa tortishni takomillash-tirishning dolzarb masalalari. –T.: O’zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo’mitasi Soliq akademiyasi, 2010. –116 b. 2.9. Toshmurodova B., Elmirzayev S. Korporativ soliq menejmenti. O‘quv qo‘llanma. –T.: “MUMTOZ SO‘Z”, 2010. –104 b. 2.10. Zavalishina I. Soliqlar: nazariya va amaliyot. –T.: “Iqtisodiyot va huquq dunyosi”, 2005. –544 b. 2.11. Gadoev E., Kuzieva N. O’zbekistonning jahon bozorlarida raqobatbardoshliligini oshirish va ishlab chiqarishni modernizatsiyalashga soliq imtiyozlari va preferentsiyalarn

2.19. Александров И. Налоги и налогообложение. Учебник. –М.: “Дашков и К”, 2006. –318 с. 2.20. Пансков В. Налоги и налогообложение в Российской Федерации. Учебник. –М.: “МЦФЭР”, 2006. –592 с. 2.21. Перов А., Толкушкин А. Налоги и налогообложение. Учебное пособие. –М.: “Юрайт”, 2012. –899 с. 2.22. Алиев Б., Абдулгалимов А., Алиев М. Теория и история налогообложения. Учебное пособие. –М.: “Вузовский учебник”, 2011. –240 с. 2.23. Скворцов О. Налоги и налогообложение. Практикум. Учебное пособие. –М.: “Академия”, 2010. –208 с. 2.24. Жидкова Е. Налоги и налогообложение. Учебное пособие. –М.: “Эксмо”, 2010. –240 с. 2.25. Качур О. Налоги и налогообложение. Учебное пособие. –М.: “Кнорус”, 2009. –360 с. 2.26. Евстигнеев Е. Налоги и налогообложение. Учебное пособие. –Спб.: “ПИТЕР”, 2009. –320 с. 2.27

statistik to’plam. –T.: “O’zbekiston”, 2011. –140 b. III. Internet saytlari: 3.1. http:// www . gov . uz (O’zbekiston Respublikasi hukumat portali) 3.2. http:// www . soliq . uz (O’zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo’mitasi) 3.3. http:// www . lex . uz (O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi) 3.4. http:// www . mf . uz (O’zbekiston Respublikasi moliya vazirligi) 3.5. http:// www . stat . uz (O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi) 3.6. http://www. ziyonet.uz (Jamoat axborot ta’lim tarmog’i) 3.7. http:// www . nalog . ru (Rossiya Federatsiyasining Federal soliq xizmati) 3.8. http:// www.fmc.uz (“FINMANCONSULT” kompaniyasi) 3.9. http:// www.norma.uz (“NORMA HAMKOR” MChJ) 63

Купить