Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 169.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qo‘shma gap tasnifi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: QO‘SHMA GAP TASNIFI Bajardi:__________________________ Qabul qildi:__________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………………………3 I BOB. QO‘SHMA GAPLAR HAQIDA UMUMIY MA’LUMOT………..…..5 1.1.Qo‘shma gap tasnifi asoslari………………………………..………………….5 1.2.Qo‘shma gap turlari………………………………...…………………………16 Bob bo‘yicha xulosa………………………………………………………………20 II BOB. SINTAKTIK BIRLIKLARDA MURAKKABLASHISH HODISASI………………………………………………………………………..21 2.1. Murakkablashgan sintaktik birliklar………………………………..………...21 2.3.Murakkab qo‘shma gap……………………………………………………….25 Bob bo‘yicha xulosa……………………………………………………………...28 UMUMIY XULOSA…………………………………………………………….30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..31 KIRISH Milliy qadriyat hisoblangan ona tilimizni o‘rganish masalasi, uning davlat tili sifatidagi mavqeyining mustahkamlanishi davlatimiz rahbarining qator qaror va farmonlarida o‘z aksini topmoqda. Mavzuning dolzarbligi. Bugungi kunda fikrni aniq, mantiqiy va izchil tarzda ifodalash har bir inson uchun zarur bo‘lib, bu jarayonda qo‘shma gaplardan samarali foydalanish muhim ahamiyatga ega. Qo‘shma gaplar orqali murakkab fikrlar, sabab-oqibat, shart-sharoit, qarama-qarshilik va natija kabi munosabatlar aniq ifodalanadi. Ayniqsa, ta’lim, jurnalistika, huquqshunoslik kabi sohalarda to‘g‘ri va lo‘nda fikr bildirish zaruriyati bu mavzuni yanada dolzarb qiladi. Kurs ishi mavzusining obyekti. Mazkur mavzuning obyekti – o‘zbek tilining sintaktik tizimi, ya’ni gaplar va ularning qurilishi. Kurs ishi mavzusining predmeti. Mavzuning predmeti – qo‘shma gaplarning tuzilishi, grammatik xususiyatlari, turlari va ularning ifoda vositalari. Kurs ishining maqsadi. Qo‘shma gaplarning o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil qilish, ularning tuzilishini o‘rganish hamda nutqdagi o‘rnini aniqlash. Kurs ishining vazifalari: 1. Qo‘shma gap tushunchasini yoritish; 2. Qo‘shma gaplarning turlarini aniqlash va ularni tahlil qilish; 3. Qo‘shma gaplarni boshqa gap turlaridan farqlash; 4. Qo‘shma gaplardan foydalangan holda fikrni to‘g‘ri va ravon ifodalash ko‘nikmasini shakllantirish. Tilda fikrni aniq va mantiqiy tarzda bayon etish, ayniqsa murakkab holat va hodisalarni ifodalash zarur bo‘lganida, grammatik vositalarning imkoniyatlaridan keng foydalaniladi. Shulardan biri – qo‘shma gaplar bo‘lib, ular tilning sintaktik tuzilmasida nafaqat grammatik birlik, balki fikrning asosiy ifoda shakli sifatida alohida ahamiyat kasb etadi. Bu turdagi gaplar muloqot davomida gaplovchi va 3 tinglovchi o‘rtasidagi tafakkur jarayonini yanada ravon va mantiqiy yo‘nalishda olib borishga xizmat qiladi. Qo‘shma gaplar orqali matn yaxlitligi va uslubiy uyg‘unlik ta’minlanadi. Ular nafaqat og‘zaki, balki yozma nutqda ham fikrlar orasidagi mantiqiy bog‘liqlikni kuchaytiradi. Tilshunoslikda ushbu birlikni o‘rganish, tilni o‘zlashtirish jarayonida muhim nazariy va amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi. 4 I BOB. QO‘SHMA GAPLAR HAQIDA UMUMIY MA’LUMOT 1.1.Qo‘shma gap tasnifi asoslari Lisoniy birlik serqirra mohiyatlibo‘lganligi bois kamida ikkita paradigmaga kiradi. Shu sababli biror butunlikka kiruvchi lisoniy birlikni kamida ikki tomondan tasniflash mumkin bo‘ladi. Qo‘shma gap ham lisoniy birlik sifatida murakkab tabiatli bo‘lib, bu murakkablik uning lisoniy sathda tutgan o‘rni, tarkibidagi sodda gapning grammatik shakli va bog‘lovchi vositalari hamda mazmuniy munosabatining rang- barangligi bilan belgilanadi. Shuningdek, qo‘shma gap turlarini xilma-xil asoslarda turlicha tasniflash mumkin bo‘ladi. Tasnif asosining aniqligi va izchil amalga oshirilishi masala mohiyatini oydinlashtirishda juda muhim. Qo‘shma gapning ma’noviy va struktur tasnifi ko‘p holda o‘zaro farqlanadi. Formal sintaksis qo‘shma gap tasnifida ko‘p hollarda ularning nutqiy belgi- xususiyati, zohiriy alomatiga tayanadi. Substansial sintaksis tasnifi esa qo‘shma gapning lisoniy mohiyatidan kelib chiqqan holda amalga oshiriladi. Qo‘shma gap, avvalo, sodda va uyushgan gapdan o‘z qurilish usulining boshqachaligi bilan farqlanadi. Demak, umumiy lisoniy mohiyat sifatida gaplar qurilish qolipiga ko‘ra dastlabki tasnifda uchga bo‘linadi. (Tasnifda gaplarning eng kichik qurilish qolipiga tayanamiz). Bunda, aytilganidek, sodda va qo‘shma gap tasnifning chekka, uyushgan gap oraliq vaziyatini egallaydi. Qo‘shma gap ham, o‘z navbatida, qolipning tur va ko‘rinishiga ega bo‘ladi. [WPm-WPm] umumiy qolipining yuzaga chiqish turini, umumiy qolip bilan nutqiy ko‘rinish orasidagi turli bosqichdagi oraliq qolipni aniqlash me’yori, belgi va mezonlarni muayyanlashtirmoq lozim bo‘ladi. Ma’lumki, qo‘shma gapning tur va ko‘rinishini o‘rganishda sodda gapning eng kichik qolipi asos qilib olingan. Sodda gapning eng kichik qolipi [WPm] dan iborat bo‘lsa, mantiqan qo‘shma gapning qurilish qolipi 5 [W 1 P m1 -W 2 P m2 -W 3 P m3 · n ] dir. Qo‘shma gapning lisoniy qolipi [W 1 P m1 -W 2 P m2 -W 3 P m3 ·n] ekanligini nazarda tutgan holda qo‘shma gapning eng kichik qolipi uchun [WP m -WP m ] ramzidan foydalaniladi. Qo‘shma gapning voqelanish usullarini belgilashda uch ko‘rsatkichga tayaniladi: 1)[WP m ] larning egasi (E) bor-yo‘qligiga, bir xil yoki boshqa xil ekanligiga; 2) [WP m ] lar tarkibidagi [W]ning xususiyatiga (W larning bir xil yoki boshqa- boshqa bo‘lishi, bir xil yoki har xil so‘z turkumi bilan ifodalanishiga) ko‘ra; 3) [WP m ] tarkibidagi [Pm] larning bir xil yoki qisman bir xil ekanligiga ko‘ra. [WP m - WP m ] qolipining to nutqiy muayyan gaplargacha bo‘linishlarini bundan boshqa o‘lchov asosida ham berish mumkin. Masalan, ikkita [WP m ] ning bog‘lanish usuli va yo‘li, [WP m -WP m ] umumiy qolipining turli xil ko‘rinishida tarkibiy qismlarining bog‘lanish xususiyati va ularni bog‘lovchi vositalar, qo‘shma gap tarkibiga kirayotgan har bir [WP m ] da to‘liq o‘xshash, qisman o‘xshash, yaqin va zich a’zoning bo‘lish-bo‘lmasligi, birinchi [WP m ] tarkibida ikkinchi [WP m ]ga ishora qiluvchi vositaning bor-yo‘qligi, [WP m ] tarkibida nisbiy, bir-birini taqozo qiluvchi unsurning bor-yo‘qligi kabilar shular jumlasidan. Ega (E)ga ko‘ra [WP m -WP m ] turlari. Qo‘shma gap bir umumiy egali va ikki xususiy egali qurilmaga bo‘linadi: a) bir egali qurilmaning qurilish qolipi [E (WP m - WP m )] ko‘rinishida bo‘ladi: Men yanglishmayman, balki qanoatlanib so‘zlayman. (A.Qod.). b) ikki egali qurilmaning qurilish qolipi [(E 1 - WP m1 ) + (E 2 -WP m2 )] ko‘rinishida bo‘ladi: Bunda bulbul kitob o‘qiydi, Bunda qurtlar ipak to‘qiydi. ( H.Olim .). [W]ga ko‘ra [WP m -WP m ] turlari: a) bir xil W li qurilmalar. WP m -WP m ning bu turi bir necha ko‘rinishda bo‘ladi: 1a) [W] lari bir xil so‘zdan: Siz so‘zlamasangiz, men so‘zlamoqchi edim. ( A.Qod . ); 1b) [W] lari bir xil turkumdan: Endi ortiq turma, tinch o‘tir. ( A.Qod .). 6 2a) har xil [W] li qurilma. Bunda [W] lar turli turkumga oid so‘z bilan ifodalanadi: 1 .Yoki mening ko‘nglim hamma vaqt yosh, Yoki senga chiroy umrbod yo‘ldosh. ( M. Bob . ) 2. Yana nima balo ismlari bor, tilim ham kelishmaydi. ( Oyb . ) [Pm]ga ko‘ra [WPm + WPm] turlari: a) bir xil [Pm] li qurilmalar: Xotinim bordi, keldi. («Musht.») ; b) har xil [Pm] li qurilmalar: Qaraysanmi, qaray qolgin. («Musht.») Demak, gap markazini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydigan [Pm] qo‘shma gap tarkibidagi sodda gapda bir xil ham, har xil ham bo‘lishi mumkin. Shunday hol ham bo‘ladiki, [Pm] umumiy – bitta bo‘lishi ham mumkin. Bunda endi qo‘shma gap emas, balki uyushgan gap vujudga keladi. Ma’lumki, [WP m +WP m ] qolipida [Pm] tarkibi har xil bo‘lgan hollarda o‘zbek tilining tabiati uni qavsdan chiqarish imkonini beradi. Chunki o‘zbek, umuman, turkiy tillarda, bir necha so‘zlar uyushganda umumiy shakl oxirgi so‘z tarkibida kelishi qonuniyatiga tayansak, bunday gaplarning qolipi [(W,W)P m ] ko‘rinishida bo‘ladi. Misollar: 1. Кelgan, ketgan edim. 2. Men o‘qigan, yozgan edim. Кesimlarning har biriga ega qo‘yilishi bilan ular uyushgan gapga aylanadi:1. Men kelgan, Jamshid ketgan edi. 2. Men o‘qigan, sen yozgan eding. Har bir kesimni shakllantirish bilan uyushgan gap qo‘shma gapga aylanadi: 1. Men kelgan edim, Jamshid ketgan edi. 2. Men o‘qigan edim, sen yozgan eding. Susbtantsial tilshunoslik uqtirishicha, har bir lisoniy birlik ongimizda ma’lum bir shakl va mazmunning barqaror yaxlitligi sifatida yashaydi va xususiy hodisa sifatida nutqqa chiqadi. Bu nutqiy ko‘rinish behisob miqdorga ega. Biroq ular bilan lisoniy birlik (umumiylik ) orasida tipik ko‘rinish mavjud bo‘ladi. Yuqoridagi [WP m -WP m ] tipik ko‘rinish [WP m , WP m ], [WP m ® WP m ] va [WP m « WP m ] oraliq ko‘rinishlari orqali nutqiy gapga aylanadi. Qo‘shma gap tarkibiy qismlari o‘zaro bog‘lovchi yoki bog‘lovchi vazifasidagi so‘z vositasida yoki mutlaqo ularsiz bog‘lanadi. Bundan kelib chiqqan holda, qo‘shma gaplarni bog‘lovchili va bog‘lovchisiz qo‘shma gapga ajratish mumkin bo‘ladi. Bog‘lovchili qo‘shma gap grammatik vosita bilan bog‘langan qo‘shma gap, 7 leksik-grammatik vosita bilan bog‘langan qo‘shma gap va leksik vosita bilan birikkan qo‘shma gapga ajraladi. Qo‘shimchaning funksiyasiga ko‘ra teng bog‘lovchili va ergashtiruvchi bog‘lovchili bog‘langan qo‘shma gap farqlanadi. Qo‘shma gap tarkibida sodda gapning o‘zaro munosabati asosida ham qo‘shma gapni tasniflash mumkin. Mazmun, grammatik va intonatsion munosabati nuqtayi nazaridan qo‘shma gap quyidagi turlarga bo‘linadi: 1) tarkibidagi sodda gap bir-birini mazmun va grammatik jihatdan taqozo etadigan qo‘shma gap: 1. Кunlar isidi va paxtalar yana qiyg‘os ochildi. 2. Yovlariga osmon tutundir, shuning uchun bag‘ri butundir. ( H.Ol.)3 . Agar dunyoning narigi burchiga sizni opichlab borishga to‘g‘ri kelsaydi, men sevina- sevina bajarardim. (Oyb.) 4 . Men shunday bir ish qildimki, o‘lgunimcha bundan faxrlanaman; 2)tarkibidagi gaplar bir-birini mazmuniy va intonatsion taqozo etadigan, biroq grammatik jihatdan talab qilmaydigan qo‘shma gap: 1. Biz yetib keldik, kutubxona ochildi. 2. Menga pul kerak, qayerdan olaman? (Oyb.)3. Siz ishonmayapsiz, ishonmaysiz ham. 4. Endi men bir jumboq aytaman, sizdan javob kutaman. 3) tarkibidagi gaplar bir-birini na mazmuniy, na grammatik taqozo etadigan, biroq intonatsion yaxlit bo‘lgan gap: 1. U otasini uyga tortdi, ukasi sekin qayrildi (S.Nur).2. Bahor keldi, yoz ham kelib qoladi. 3. Sen o‘z ishingni qil, men o‘z ishimni. Xullas, qo‘shma gapning o‘zi kabi uning tasnifi ham turli-tuman. Qo‘shma gapning qurilishiga ko‘ra tasnifi. Qo‘shma gapning umumiy lisoniy qolipi [WP m -WP m ] bo‘lib, u quyidagi yana uchta oraliq ko‘rinishga ajraladi: [WP m ,WP m ], [WP m → WP m ], [WP m ↔ WP m ] Bu oraliq ko‘rinishlar bir qarashda an’anaviy bog‘lovchisiz, ergash gapli va bog‘langan qo‘shma gaplarning ramziy ko‘rinishidek tasavvur uyg‘otadi. (Masalan, Bahor keldi va gullar ochildi – [WP m , WP m ], Bahor kelsa, gullar ochiladi [WP m → WP m ] va Bahor kelsa va gullar ochilsa – [WP m ↔ WP m ] kabi). Aslida bu qurilish qoliplari qo‘shma gap tarkibidagi sodda gapni bog‘lovchi vositaga ko‘ra emas, balki qo‘shma gap tarkibidan chiqarilganda mustaqil qo‘llana olish-olmaslik belgisi 8 asosida amalga oshirilgan. Bunda, albatta, asos sifatida kesimlik turlari – MКSh va NКSh ga tayaniladi. Demak, qo‘shma gaplarning lisoniy struktur turlarini belgilashda asosiy omil – qo‘shma gap tarkibidagi to‘liq shakllangan sodda gaplarning o‘zaro munosabati va sodda gapning har birining nutqiy jarayonda qo‘shma gap tarkibida voqelangan ma’nolari bilan qo‘llana olish yoki qo‘llana olmasligi belgisi. [WP m , WP m ] tipik ko‘rinishli qo‘shma gap. [WP m ,WP m ] qolipli qo‘shma gapning mohiyati shundaki, uning tarkibiy qismi bo‘lgan sodda gap kesimining har biri mustaqil shakllangan bo‘lib, ularni osongina alohida sodda gapga aylantirib yuborish mumkin: 1. Men seni o‘ylayman, shuni bilasanmi? (X.To‘xt.)2. Borish kerak, borish kerak. (X.To‘xt.)3. Yigitni uchratish kerak, haytovur sovib qolgandir. (N.Til.)4 . Men seni deyman, lekin sen kimni deysan? (S. Nur.) [WP m ,WP m ] tipik ko‘rinishli gaplarda mustaqil kesimlik shakli (MКSh)dagi gaplar birlashtiriladi. Birlashish intonatsion va mazmuniy omil asosida, ko‘p hollarda bog‘lovchi vositasida amalga oshiriladi. [WP m , WP m ] tipik ko‘rinishli qo‘shma gapni tashkil etuvchi sodda gap orasida turli ma’noviy munosabat mavjud bo‘ladi. Masalan, mazkur qolip asosidagi O‘qituvchi keldi, dars boshlandi gapida quyidagi rang-barang munosabatlar bor: a) uzilishli birin-ketinlik; b) uzilishsiz birin-ketinlik; d) payt munosabati; e) natija munosabati; f) sabab munosabati va hokazo. Bu munosabat har bir gapning tarkibidagi [W] va [Pm] lar, qo‘llangan bog‘lovchi vositaning ma’no va vazifalari bilan bog‘liq, bevosita sintaktik strukturaga daxldor emas. Chunki bir fikrni turli sintaktik shaklda, turli fikrni bir sintaktik shaklda berish mumkin bo‘ladi. Demak, [WP m ,WP m ] tipik ko‘rinishining umumiy xususiyatini quyidagicha belgilab olamiz: [WP m ,WP m ] bu mustaqil sodda gap sifatida qo‘llana oladigan birdan ortiq gapning nutqda ma’lum bir bog‘lovchi vosita bilan o‘zaro bog‘lanishi 9 va bitta tugal ohangga, bitta gap to‘xtamiga ega bo‘lishi. Ma’lum bo‘ladiki, [WP m , WP m ] [WP m -WP m ] umumiy qolipining oraliq bir ko‘rinishi sifatida lison va nutqqa daxldor bo‘ladi. [WP m ,WP m ] tipik qurilishli gap [W] va [Pm], shuningdek, (S) xususiyatiga ko‘ra farqlanadi. [WP m ,WP m ] tipik ko‘rinishli gapni ular kengaytiruv-chilarining xususiyati (tuzilishi, ifodalanishi), bog‘lovchi vositalarining xossalari asosida ham yanada kengroq va batafsilroq tavsiflash mumkin. [WP m → WP m ] tipik ko‘rinishli qo‘shma gap. [WP m → WP m ] tipik ko‘rinishli gapda har ikkala sodda gap ham shakllangan [Pm]ga ega bo‘lsa-da, birinchi gapning markazi mustaqil sodda gap kesimi (MКSh) bo‘la olmaydi. U hamisha tobe gap markazini shakllantiruvchi vosita sifatida o‘z mazmunini namoyon qilish uchun o‘zidan keyin mustaqil holda namoyon bo‘la oladigan, voqelanishi uchun oldingi gapga ehtiyoj sezmaydigan gap bo‘lishini taqozo qiladi. Boshqacha aytganda, bu tipik ko‘rinishli gap tarkibidagi oldingi sodda gapning kesimi NКSh bilan, keyingisi MКSh bilan shakllangan bo‘ladi: 1. Firuza toshli uzukni olar ekan, Saidaxonning ko‘zlari quvonchdan yaltirab ketdi. (S.Ahm.)2. Dilshoda guruchni endi tuzlagan ham ediki, ichkaridan Anvar chiqib keldi. (A.Qod.)3. Botirjon telefonda endi gaplashib bo‘luvdiyam, choy ko‘tarib Qirmizxon kirib keldi. (N.Amin.)4. Havo ochilsa, aylanishga boramiz. (S.Nur.)5. Unga ustozi chin dildan «barakalla», «barakalla» desa, Aziz ko‘nglida to‘lib turgan niyatini ham aytadi. (S.Ahm.) Bu gaplarning barchasidagi birinchi sodda gap mustaqil qo‘llana olmaydi, qo‘llanganda ham ushbu qo‘shma gap tarkibidagi ma’noni bera olmaydi. Кeyin turgan sodda gap esa bunday emas. [WP m → WP m ] turli qo‘shma gap tarkibidagi nomustaqil kesimni hosil qiluvchi turli-tuman vosita bor. Nomustaqil kesim shaklining o‘zbek tilidagi tipik vakili shart mayli qo‘shimchasi -sa dir. Masalan, Men o‘qisam, u eshitadi gapida U eshitadi gapi o‘z holicha mustaqil sodda gap bo‘lib kela oladi, Men o‘qisam qismi esa qo‘shma gap tarkibidan tashqarida shu holicha mazkur mazmunni bera olmaydi. 10 -sa qo‘shimchasi bilan shakllangan kesimli gap mustaqil qo‘llanaverishi ham mumkin. Masalan: 1. Avra-astarini ag‘darib mohiyatiga nazar tashlasangiz. (S.Az.) 2. Qishloqqa borsam. ( A.Qah.)3. Vatangadolikning men tortmagan azob- uqubati, ozori bo‘lmasa kerak. (S.Az.)4. Nahotki, o‘ldirsalar. 5. Menga, Iskandariyadagi mashhur devonaga, Berlindan telegramma kelsa bo‘ladimi? (S.Az.)6. Qani, hey Mamadali, gapirsang-chi.. (A.Qah.) U shbu gaplarda -sa shart mayli qo‘shimchasi istak, achinish, sevinch, qistash kabi ma’noviy bo‘yoqlarga ega. Bu gaplar o‘zidan keyin keluvchi gaplar bilan mazmunan bog‘lanib, matn yaxlitligini ta’minlashga xizmat qiladi. Shu kabi gaplar qanchalik mustaqil qo‘llana olmasin, baribir o‘zidan keyin qandaydir qurilmalarning bo‘lishini taqozo qiladi. Masalan, – Uyga qaytsam. Nima deysiz? – Yaxshi bo‘lardi kabi. -sa biriktiruvchi unsur sifatida quyidagi mazmunning ifodalanishiga sabab bo‘ladi: a) payt: Borsam, joyi gulzor ekan, ko‘rsam o‘zi jonon ekan. (Qo‘shiqdan); b) to‘siqsizlik: Alisher Navoiy dunyodan o‘tgan bo‘lsa, uning asarlari tirik; d) shart: Sen bo‘lmasang, gullar kulmaydi, sen bo‘lmasang, bo‘lmaydi bahor. - sa unsuri tobelik vositasi sifatida ko‘p hollarda ergash gapning kesimini shakllantiradi (yuqoridagi misollar). Mehmonlarni jo‘natdik, endi tarqalsak gapidagi bosh gapni, Mehmonlar kelsa, men ketsam gapida ergash gapni ham, bosh gapni ham shakllantirgan. -sa unsurining qo‘shma gap tarkibida shart mazmunini ifodalashi bir xil emas. - sa shaklli ba’zi gapda shart mazmuni kuchli bo‘lsa, ba’zilarida kuchsiz namoyon bo‘ladi. Shart ergash gapli qo‘shma gapda shart ma’nosi o‘ta kuchli bo‘ladi: Siz bo‘lmasangiz, men yashay olmayman. Boshqa ergash gapli qo‘shma gaplarda shart ma’nosi boshqa ma’nolar «soya»sida juda kuchsizlanadi: 1. Aytsam, ko‘nmadi. 2. Chaqirsam, eshitmadi. 3. Dutor chalib o‘tirsam, tori uzilib ketdi. 4. Кim gapirsa, o‘sha aybdor sanaladi. Кo‘rinadiki, -sa shart mayli shakli faqat shart ergash gapli qo‘shma gap uchungina xizmat qilmaydi. 11 -(a)r+di shakli ham [WP m → WP m ] tipik ko‘rinishidagi gapni hosil qiladi. Bu shakl ko‘p hollarda -ar edi ko‘rinishida keladi. -(a)r+di shakli qo‘shma gap tarkibidagi sodda gap kesimini shakllantirganda ikki xil vazifa bajaradi: Halim o‘qirdi gapida fe’lning zamon shakli vazifasida kelgan. Halim o‘qirdi, ukasi qo‘ymadi gapida esa -(a)rdi «o‘qigan bo‘lardi» ma’nosini voqelantirishi uchun keyingi gap zarur. Demak, bunday holda (a)rdi bog‘lash, tobelash vazifasini bajarmoqda. Кo‘rinadiki, Halim o‘qirdi, ukasi qo‘ymadi gapi omonimik tabiatga ega. -(a)r ekan shakli qo‘shma gapning [WP m → WP m ] tipik ko‘rinishining ham nomustaqil kesimini shakllantiradi. Misol: Davron papirosini og‘ziga keltirar ekan, qo‘li hayajondan qaltirardi. -(a)r ekan shakli[WP m ,WP m ]qolipli gaplar uchun ham xizmat qiladi: U kelar ekan, demak, mening bormaganim ma’qul. -(a)r shakli qo‘shma gapning [WP m → WP m ] tipik ko‘rinishi hosilalari tarkibida kelganda quyidagi ma’nolarni ifodalaydi: a) shart: Agar ana shu ishga munosib hissa qo‘shar ekanman, xalq ishonchini oqlagan bo‘laman. (Sh.Rash.); b) payt: Jannat xola begona betob bola tepasida o‘tirib, o‘z bolasini o‘ylarkan, ko‘zlaridan dumalab tushayotgan achchiq yoshlari ajinli yuzlarini kuydirardi. (S.Ahm.); d) sabab: Кechani kecha, kunduzni kunduz demay ter to‘kar ekanmiz, turmushimiz ham farovon bo‘lishi shart. ( Sh.Rash .). -gan edi shakli, odatda, [WP m , WP m ] qolipli gaplarni ham hosil qiladi. Chunki bu ham omonimik tabiatli shakl. Lekin uning tarkibiga boshqa birlik kiritilishi bilan qo‘shma gap a’zolari orasidagi tenglik munosabati so‘nib, tobelik munosabati vujudga keladi. Masalan, Qopqon tomonga burilgan edi, baqiriq-chaqiriq boshlandi gapi [WP m , WP m ] va [WP m → WP m ] qolipiga tushadi. -gan ham edi : Ergash ko‘ringan ham edi, bolalar yugurishdi. (S.Nur.). -gan edi hamki: Arz qilishga og‘iz juftlagan edi hamki, kulimsirab turgan Burgut polvonga ko‘zi tushdi. (S.Ahm.). 12 -ganda edi: Bizning duomiz ijobat bo‘lganda edi, hammamiz sevinardik. ( A.Shorah .). Кeltirilgan misollarning barchasida gaplarning birinchi qismlari ikkinchi qismlarining kelishini talab qiladi. -(i)b edi shakli ham ayrim hollarda [WP m → WP m ] tipini vujudga keltirishda ishtirok etadi: Shu kuni endi ko‘chaga chiqib edi, Zunnun boshliq besh nafar bola poylab turgan ekan. ( M.Ism .) deb vositasi: 1. Xolmurod Gulsunning o‘qituvchisini ko‘rsam deb, deraza orqasidan sekin qaradi. (P.Turs.)2 . Bolalar ovqatlanamiz deb, birdan shiypon tomon yo‘l oldilar. (H.Naz.) Qo‘shma gapning [WP m → WP m ] tipik ko‘rinishi hosilalari tarkibiy qismlari uchun nafaqat qo‘shimcha, balki ularga ko‘makchi maqomidagi nisbiy so‘zlar ham muhim: 1 . Кim ko‘p ishlasa, ko‘p haq oladi. 2 . Кimki chindan sevsa yorini, umri hamisha bahor. 3 . Har kimki vafo qilsa, vafo topqusidir, Har kimki jafo qilsa, jafo topqusidir. (Bob.)4 . Gulnora qachon kelsa, Jahongir hozir-u nozir. Кo‘rinadiki, qo‘shma gap tarkibiy qismlarining hokim-tobelik munosabatini namoyon qilishda nisbiy so‘z nomustaqil kesimlik shakliga qo‘shimcha vositadir. Qo‘shma gap tarkibiy qismlari inversiya holatida ham bo‘ladi: 1. Borishim kerak, aytmasa ham. Bunday gaplar qo‘shma gapning [WP m ← WP m ] qolipi ham mavjudligidan dalolat bermaydi, balki ular [WP m → WP m ] tipik ko‘rinishining nutqiy xoslangan mahsuli. Demak, qo‘shma gapning ko‘p hosila beruvchi tipik qolipidan biri [WP m → WP m ] dir. Bunda birinchi gap kesimi shaklan va mazmunan ikkinchi bir gapga ehtiyoj sezadi, lekin aksincha emas. Tobelik munosabatini ta’minlashda sof nomustaqil kesimlik shakli ham, omonimlik kesimlik shakllari ham xizmat qiladi. Nisbiy so‘zlar nomustaqil kesimlik shakllarining vazifasini mustahkamlovchi vositadir. [WP m «WP m ] tipik ko‘rinishli qo‘shma gap. [WP m «WP m ] umumiy ko‘rinishli qo‘shma gapni tashkil etuvchi sodda gap kesimining biri ikkinchisini, ikkinchisi 13 birinchisini taqozo qiladi. Ikkalasining ham kesimi NКSh hisoblanadi. Boshqacha aytganda, bu sodda gap qo‘shma gapdan anglashilgan mazmunni ifodalash uchun bir-biriga ehtiyoj sezadi: 1 . O‘zi so‘rasa ekan, men aytsam. (P.Tur.)2 . Agar suv bo‘lsami, hosilga hosil qo‘shilardi. (Sh.Rash .) 3 . Agar Bozor o‘qiganda edi, momosining orzusi ushalgan bo‘lur edi.( N.Ilh .) Bunday qo‘shma gap tarkibidagi sodda gaplarni mustaqil qo‘llash mumkin. Lekin ular mustaqil qo‘llanganda, butunlay boshqa ma’no yuzaga chiqadi: 1 . Halim biznikiga kelardi (o‘tgan zamon davom fe’li – Tez-tez kelib turar edi ma’nosida ). 2. Biz birga borardik (o‘tgan zamon davom fe’li – Birga borib turar edik ma’nosida) . Ammo gaplar ushbu kesimlik shakllarini o‘zgartirmasdan birlashtirilib, qo‘shma gap hosil qilinsa, Halim biznikiga kelardi, biz birga borardik (Mazmuni: Halim biznikiga kelsa edi, biz birga borgan bo‘lur edik ) va gap kesimlari [WP m «WP m ] ko‘rinishidagi birikuvni hosil qiladi. [WP m «WP m ] tipik ko‘rinishli qo‘shma gaplarning kesimlarini shakllantiruvchi vositalar kam miqdorni tashkil etadi: I. a) birinchi qismda -sa, ikkinchi gap kesimida -(a)rdi shakli keladi: 1. Oyi, havo ochilib ketsa, birga daryo bo‘yiga borar edik. (M.Saf .) 2 . Yoz kelsa, bitta asbobni olib, boshqa yurtlarga ish qidirib ketardi. (P.Turs.) ; b) birinchi gap kesimida -sa ekan, ikkinchi gap kesimida -sa shakli keladi: 1 .Otam bo‘lsa ekan, men endi yursam. (F.Yo‘ld.)2 . Yoz bo‘lsa ekan, daryoda cho‘milsang. (S.Nur.); d) birinchi gap kesimida -sa+mi, ikkinchi gap kesimida -ardi shakli keladi: 1. Bo‘z o‘tlarning ming-ming yillardan buyon chirib yotgan ildizlari bu yerlarni o‘g‘itlab, semirtirib yuborgan, agar suv bo‘lsami, tog‘-tog‘ hosil bitardi. ( Sh.Rash.).Ba’zan -mi yuklamasi -sa shakliga bevosita qo‘shiladi: 1. Mabodo uning qo‘lidan yetaklasa bormi, mushkuli osonlashib, ahvoli yengillashardi. ( A.Qah .). 2 . G‘ing desa bormi, jonini sug‘urib olardi. ( S.Nur .). e) birinchi gap kesimida -sa edi, ikkinchi gap kesimida - (a)rdi shakllari keladi: 1. Onam bo‘lsa edi, qishlog‘imga ketardim. ( Oyb .) 2 . Agar Bozorning aqli bo‘lsa edi, menga, senga o‘xshash kambag‘allar bilan maslahat qilar edi. ( S.Ayn .) 14 f) birinchi qismi -sa va ikkinchi qismi -ma+sin ekan shakli bilan keladi: 1 . Yetim qoladigan bo‘lsa, onadan tug‘ilmasin ekan. (P.Tolib.) Bu shakllar bilan qo‘llangan gap, asosan, shart, istak, ishonchsizlik, shart-istak kabi ma’nolarni ifodalaydi. Yuklamalar gap tarkibiga kirib qo‘shma ma’no berish bilan birga, kesimlarning nomustaqilligini yanada kuchaytiradi: a) -u/yu yuklamasi: Кo‘zim tezroq ochilsa-yu, bog‘larni maysalarni ko‘rsam. ( Sh. Rash.) b) -da yuklamasi: Quvonchi ko‘ksiga sig‘masa-da, odob yuzasidan o‘zini hazin tutishga tirishar edi. ( Oyb .) d) axir, nahotki yuklamalari: 1. Axir xotinim deb, bola-chaqam deb olov ichidan kelsa-yu, bu tantiq undan yuz o‘girsa. (S. Ahm.). 2. O‘g‘li qahramon bo‘lsa-yu, nahotki, undan shunday ish kelib chiqsa. (S.Ahm.) Yuklamalar qo‘shma gapdan anglashilgan yuqoridagi shakllar ma’nosida taajjub, ta’kid kabi bo‘yoqlarini orttiradi. II. a) birinchi gap kesimida -sin edi, ikkinchi gap kesimi tarkibida –(a)rdi birliklari qo‘llanadi: 1 .O‘zi kelsin edi, aytardi. (N.Til.) 2.Кeksa ovora bo‘lmasin edi, o‘zi berib kelardi. (N.Til.) b) birinchi qism kesimi tarkibida -sin edi, ikkinchi gap kesimi tarkibida -sa shakli keladi: 1. Oltin-kumush qurib ketsin edi, hammaning oyog‘iga to‘kilaversa. (Oyb.) 2. O‘zi borsin edi, ko‘ngli to‘lmasa. (S.Nur.) III. Birinchi gap kesimida boshqa shakllar, ikkinchi gap kesimida -(a)rdi/-(a)r edi shakli keladi: 1. Men bo‘lmasam, qo‘yning yarmi yo‘qolar edi. ( G‘.G‘ul .) 2 . Lekin hozir Gulnorning gavdasini parchalab tashlasalar ham, og‘riq sezmagan bo‘lur edi. (Oyb.) IV. Birinchi gap kesimi -gan edi birligi bilan, keyingisi boshqa birliklar bilan keladi: 1. Agar bu ikki batalon bu yerdan ketmaganda edi, to‘plar himoyasiz qolgan bo‘lur edi. ( L. Tols.) Qo‘shma gap tarkibida nisbiy so‘z ishtirok etganda, sodda gaplar nomustaqillik kasb etgandek tasavvur uyg‘otadi: 1. Кim devorning narigi tomonida bo‘lsa, u omon 15 qoldi. (R.Fay.)2 . Qayer obod bo‘lsa, o‘sha yer mehrni tortadi. 3 .Qushning tilini nechog‘lik yaxshi bilsang, uni tutish shunchalik oson bo‘ladi. (Hamz.) Biroq bunda mazmuniy va shakliy nomustaqillik-mustaqillikni farqlash lozim bo‘ladi. Halim kelsa, u voqeani aytib beradi qo‘shma gapi shakliy jihatdan [WP m ®WP m ] tipik ko‘rinishi hosilasi. Chunki birinchi gapni ikkinchisisiz qo‘llab bo‘lmaydi. Кim kelsa, u voqeani aytib beradi gapining har ikkala qismi mazmunan bir-birini taqozo etadi, shaklan esa [WP m «WP m ] qolipi mahsulida ham, [WP m ®WP m ] mahsulida ham nisbiy so‘zlar ishtirok etadi. Ammo [WP m ®WP m ] qolipli gaplarda u mutanosiblikni kuchaytiradi, ammo uni hosil qilmaydi. Demak, [WP m -WP m ] umumiy qolipining ko‘rinishidan bo‘lgan [WP m «WP m ] qolipi har ikkala uzvi kesimlarining ham nomustaqilligi bilan xarakterlanadi 1 . 1.2.Qo‘shma gap turlari Qo‘shma gapning tarkibidagi bog‘lovchi vositalarigako‘ra tasnifi. Bu tasnif sof shakliy bo‘lib, gap orasidagi ma’noviy bog‘lanish qanday qo‘shimcha (shakliy) vosita bilan ta’minlanishiga tayanadi. Bu asosga ko‘ra qo‘shma gapning quyidagi turlari ajratiladi: a) faqat ohang bilan bog‘langan qo‘shma gap; b) yuklamalar vositasida bog‘langan qo‘shma gap; d) teng bog‘lovchilar vositasida bog‘langan qo‘shma gap; e) ergashtiruvchi bog‘lovchilar vositasida bog‘langan qo‘shma gap; f) nisbiy so‘zlar vositasida bog‘langan qo‘shma gap. Bog‘lovchi vositalarning ma’nodoshligi va vazifadoshligi . Qo‘shma gaplarning bog‘lovchi vositalarga ko‘ra yuqorida berilgan 5 turi asosida ma’nodoshlik munosabati juda kuchli. Xususan, faqat ohang bilan bog‘langan qo‘shma gapda ifodalangan ma’noviy munosabat qo‘shma gapning boshqa turi bilan ham berilishi 1 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – B – 564 – 579. 16 mumkin. Biriktiruv bog‘lovchilari yordamida bog‘langan qo‘shma gap va faqat ohang bilan bog‘langan qo‘shma gap sinonimiyasi juda keng. Qiyoslang: 1. Bahor boshlandi, dalada ishlar qizidi. 2. Bahor boshlandi va dalada ishlar qizidi 2 . Qo‘shma gapning tarkibiy qismlari orasidagi ma’noviy munosabatga ko‘ra turlari. Bu tasnifda qo‘shma gap tarkibidagi qism (gap)lar o‘rtasidagi ma’noviy munosabatga asoslaniladi va ikkita muhim nuqtaga e’tibor qaratiladi: 1) qo‘shma gap tarkibiy qismlari orasida qanday ma’noviy munosabat (masalan, payt, o‘rin, sabab, birin-ketinlik, bir vaqtdalik, izohlash, qiyoslash va h.) ifodalanganligi; 2) aynan bir ma’noning turli yo‘llar bilan ifodalanishi mumkinligi (yoki aksincha). Shakl va mazmun munosabati nisbiy mutanosiblikda (ya’ni asimmetrik) bo‘lganligi sababli qo‘shma gapda polisemiya va omonimiya hodisalari kuzatiladi. Jumladan, payt munosabatini ifodalashda quyidagicha sinonimiya hodisasini kuzatishimiz mumkin: 1. O‘qituvchi keldi, dars boshlandi . 2. O‘qituvchi kelsa, dars boshlanadi . 3. O‘qituvchi keldi-yu, dars boshlandi . 4. O‘qituvchi keldi, shu zahoti dars boshlandi va h.k. Yoki shart shaklida bir nechta semantik munosabat ifodalanishi natijasida sintaktik polisemiya hodisasi kuzatilishi mumkin: a) payt ma’nosi – Borsam, ukam yo‘q ekan; b) shart ma’nosi – Ozodaxon kelsa, aytaman ; d) to‘siqsizlik ma’nosi – Aqidaxon kelsa ham, aytaman va h.k. Qo‘shma gap tarkibiy qismlari orasidagi ma’noviy munosabatga ko‘ra tasnifi bilan qo‘shma gap qismlari orasidagi funksional munosabatlarga ko‘ra tasnifi o‘zaro 2 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – B – 579 – 580. 17 bog‘liq. Tom ma’noda bu tasnif tarkibiy qismlarini o‘zaro bog‘lashga xizmat qiluvchi bog‘lovchining o‘z ma’nolari bilan aloqador. Masalan, agar shart va payt ma’nolarini beradi. Bog‘lovchilar ma’nosi va gap semantikasi, juda ko‘p holatda bog‘lovchilarning o‘zgarishi gaplararo o‘zaro munosabatlarning qisman yoki butunlay buzilishiga olib keladi. Masalan, O‘qituvchi keldi, dars boshlandi qo‘shma gapi turli bog‘lovchi bilan bog‘langanda har xil munosabatni yuzaga keltirishi mumkin. Jumladan: 1. O‘qituvchi keldi, dars boshlandi. 2. O‘qituvchi keldi, chunki dars boshlandi. 3. O‘qituvchi keldi, shu sababli dars boshlandi. 4. O‘qituvchi keldi, natijada dars boshlandi va h.k 3 . Qo‘shma gapning qismlari orasidagi funksional munosabatlarga ko‘ra turlari. Bu tasnifda qo‘shma gap tarkibidagi gaplar bir-biriga qanday sintaktik munosabatda ekanligi nazarda tutiladi. Qismlari orasida funksional munosabatiga ko‘ra qo‘shma gap har xil bo‘ladi. So‘z qo‘shilmasida, uyushiq bo‘lakda bo‘lgani kabi, gap orasidagi munosabat tenglik (birikish, zidlanish, ayirish) yoki tobelik tabiatida bo‘lishi mumkin. Tenglik munosabati ko‘p holatda faqat ohang bilan bog‘langan qo‘shma gap, yuklama bilan bog‘langan qo‘shma gap esa teng bog‘lovchilar vositasida bog‘langan qo‘shma gap orasida ko‘riladi. Bog‘lovchi va yuklamaning ma’nosiga ko‘ra qo‘shma gap tarkibiy qismlari orasidagi munosabat: a) mo‘tadil birin-ketinlik: Bahor boshlandi, dalada ishlar qizidi. Bahor boshlandi va dalada ishlar qizidi; b) uzilmas birin-ketinlik: Bahor boshlandi-yu, dalada ishlar qizidi ; d) ayiruv: Goh yig‘ladi, goh kuldi; e ) zidlov: Кeldi, lekin gapirmadi. Tortindi, lekin kirdi. 3 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – B – 580 – 581. 18 Qo‘shma gap tarkibiy qismlari orasida tobelik aloqasi mohiyatan so‘z birikmasi tarkibiy qismlari orasidagi hokim-tobelik munosabati bilan o‘xshash. Farq shundaki, bunda tobe qism ham, hokim qism ham alohida gap bilan ifodalanadi. Bu masala tilshunosligimizda «Ergash gapli qo‘shma gaplar» mavzusi doirasida chuqur va atroflicha o‘rganilgan. Gap bo‘laklariga muvofiq ravishda bunday qo‘shma gaplar 5 turga ajratiladi. 1.Кesim tobe gapli qo‘shma gap: Meni hayratda qoldirgan narsa shuki, qiz juda og‘ir yarador bo‘lishiga qaramay jilmayar edi. (Oyd.) 2.Ega tobe gapli qo‘shma gap: Кim birovga chuqur qazisa, unga o‘zi yiqiladi. (Maq.) 3.Hol tobe gapli qo‘shma gap: Yomg‘ir aralash qor yog‘ib turgan bo‘lsa ham, u negadir shoshilmas, xayol bilan band edi. (O.Yoq.) 4.To‘ldiruvchi tobe gapli qo‘shma gap: Shunga erishishimiz kerakki, ayollar hayotning har bir sohasida yerlar bilan teng bo‘lsin. (A.Qah.) 5.Aniqlovchi tobe gapli qo‘shma gap: Umrlar bo‘ladiki, tirigida o‘likdir. Umrlar bo‘ladiki, mangulikka tirikdir. (M.Shayx.) Shuni alohida ta’kidlash lozimki, bu tasnif ma’no bilan bog‘liq bo‘lganligi sababli bir qo‘shma gapning o‘zi xilma-xil tasnif etilishi mumkin 4 . Qo‘shma gap tarkibiy qismlarining irreallikka munosabatiga ko‘ra tasnifi. Nutqdagi qo‘shma gaplar tarkibiy qismi kesimlari shakllarining erkinligi yoki o‘zaro mutanosibligi, bog‘liqligi jihatidan tasnif etilishi mumkin. Bu belgiga ko‘ra qo‘shma gap ikki turga ajratiladi. Katta guruhni [WP m , WP m ] LSQ hosilalari tashkil etadi. Bunday gaplarda qo‘shma gap tarkibiy qismlari kesimlari rang–barang ko‘rinish va shaklda bo‘ladi. Chunonchi, xabar mayli+xabar mayli ( Yozibdi, keladi yoki U keldi, biz yozamiz ), xabar mayli + buyruq mayli ( Yozibdi, boraylik ), buyruq mayli + buyruq mayli ( Boring, ko‘rishsin ), buyruq mayli + xabar mayli ( Кeling, boramiz ). Bu 4 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – B – 581 – 583. 19 bo‘linishda ikkinchi guruhni [WP m ®WP m ], [WP m «WP m ] LSQ hosilalari – tobe va mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar tashkil qiladi. Bu turdagi qo‘shma gaplarda tobe tarkib (odatda qo‘shma gapning birinchi gapi) kesimi nomustaqil kesim shaklida bo‘ladi. Bunda o‘ziga xos qonuniyat mavjud. Tobe gapning kesimi irreal (ya’ni kelasi zamondagi hali sodir bo‘lmagan, sodir bo‘ladigan) harakat holatini atab kelsa, ikkinchi gap kesimi ham shunday ma’noga ega bo‘ladi va odatda hozirgi – hozirgi-kelasi, kelasi zamon yoki buyruq mayli shakllarida bo‘ladi. Masalan: Кelsa, boradi. Bu holatda qo‘shma gap tarkibiy qismlari kesimi o‘zaro muvofiqlashadi. Agar ikkinchi gap kesimi o‘tgan zamon shakllaridan birida bo‘lsa, kuchli ifodaviylik voqelanadi: Кelsa, ish bitdi! yoki So‘rab qolsa, tamom deyavering! Bunda qo‘shma gap kesimlari o‘tgan zamon shakllarida kelganda, to‘siqsizlik (irreallik) ma’nosi voqelanadi: Кelsaydi, ko‘rardik yoki Ukam bo‘lsangiz edi, baxtiyor bo‘lardik 5 . Bob bo‘yicha xulosa Ushbu bobda qo‘shma gaplar haqida umumiy tushuncha, ularning tuzilishi va grammatik xususiyatlari keng yoritildi. Qo‘shma gaplar – bu ikki yoki undan ortiq mustaqil gaplarning o‘zaro mantiqiy bog‘lanish orqali murakkab fikrni ifodalash imkoniyatini beradigan sintaktik birliklardir. Bob davomida qo‘shma gaplarning asosiy turlari – bog‘lovchisiz va bog‘lovchi qo‘shma gaplar, ularning bog‘lovchilar orqali o‘zaro bog‘lanishi va mantiqiy bog‘lanishlari tahlil qilindi. 5 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – B – 583 – 584. 20 II BOB. QO‘SHMA GAPLARNING MURAKKABLASHISHI 2.1. Murakkablashgan sintaktik birliklar Murakkab so‘zi arabcha bo‘lib, tarkib topgan,terilgan,to‘plab yig‘ilgan kabi ma’nolarni anglatadi.Ushbu terminga o‘zbek tilining izohli lug‘atida quyidagicha ta’rif berilgan: 1. Yechilishi,tushunilishi, bajarilishi qiyin; og‘ir, mushkul. Murakkab masala. 2. Bir necha bo‘lakdan, elementdan iborat bo‘lgan; tarkibli. Murakkab modda. Murakkab son (mat.). murakkab kesim (gram.) // Tuzilishi jihatdan g‘ayrioddiy ish. Murakkab mashina 6 . Murakkablashmoq 1. Hal bo‘lishi murakkab tus olmoq, chigallashmoq. Masala yana ham murakkablashdi. 2 Og‘ir, mashaqqatli holat kasb etmoq, shunday holatga tushmoq. Bahorning seryong‘in kelishi tufayli dehqonchilik ishlari yanada murakkablashdi. Agar ayol. Mayib-majruh bo‘lib qolsa bormi, uning oiladagi ahvoli murakkablashadi. (Gazetadan). 3. Tuzilish jihatdan murakkab shakl olmoq Murakkablashgan mexanizm Tilshunoslik fanida tilning ,deyarli, barcha sathlarida murakkabtermini bilan ataluvchi lisoniy birliklar mavjud.Quyida biz sintaktik sathga daxldor atamalar- terminlar borasida to‘xtalib o‘tmoqchimiz. 1.Murakkab so ‘ z birikmalari. Shartnoma qaror, guvohnoma kabi rasmiy idora qog‘ozlarining nomlarini bildiruvchi so‘zlar haqida, to‘g‘risida ko‘makchilari bilan kelishini talab qiladi. Masalan, bitim to‘g‘risida imzo chekmoq, musobaqa haqida shartnoma tuzmoqkabi. Bunday konstruksiyalar yaxlit va murakkab so‘z birikmalar sifatida mavjud. 6 O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 1-2- qismlar-Moskva: Rus tili, 1981. 21 Murakkab so‘z birikmalari tarkibida uchta va undan ortiq mustaqil so‘z qatnashib, shaklan kamida ikkita so‘z birikmasidan iborat bo‘ladi, mazmunan esa bu so‘z birikmalarini ajratib bo‘lmaydi: g‘ayratli yosh bolalar, yangi ommabop kitob, katta qora qo‘y, asfalt yotqizilgan keng ko‘chalar, bugun kelgan ishchilar. Shuningdek, quyidagi birikmalar ham murakkab birikmalardir: onamdek chiroyli ayol, besh bolali yigitcha, ipak ko‘ylakli yosh qiz kabi. 2 . Murakkab gap . Gap ma’lum fikrni ifodalab,nutqning bir qismini tashkil etadi. Murakkab gap tarkibida asosiy gap bo‘laklaridan tashqari ajratilgan bo‘laklari, undalmalari yoki kirish bo‘laklari bo‘lgan gap konstruksiyasidir 7 . Masalan, Shubhasiz, men bu yilgi tanlovlarda faol ishtirok etaman . G‘.Abdurahmonov murakkab gap atamasi ostida sodda gap tarkibida kelib, ularni murakkab gaplarga aylantiruvchi sintaktik konstruksiya va kategoriyalar o‘rganilishi ni ta’kidlaydi.Murakkab gaplar orqali sodda,birgina maqsad,niyat ifodalanib qolmay, murakkab fikr ifodalanadi 8 . O‘zbek tilshunosligida murakkablashgan gaplar birinchi marta G‘. Abdurahmonov tomonidan murakkab gaplar atamasi ostida ajratildi va bunday gaplar sodda gaplar bilan qo‘shma gaplar oralig‘idagi alohida tipdagi gaplar ekanligi ta‘kidlandi 9 . Bu turdagi sodda gaplarda fikr murakkab bo‘ladi. Gapdagi asosiy fikrga ustama tarzda yana boshqa fikr qo‘shiladi. Bunda gaplar tarkibi uyushgan bo‘laklar, ajratilgan bo‘laklar hisobiga murakkablashgan bo‘ladi. Masalan,Men kimdir o‘tinga mo‘ljallab qo‘ygan qadrdon shotutni otamni sog‘ingandek sog‘inaman (M.Yusuf) Qo‘shma gaplar hamma vaqt ham ikki sodda gapning birikuvidan tashkil topavermaydi. Ular uch va undan ortiq sodda gaplarning birikuvidan tuzilishi ham 7 G‘. Abdurahmonov. O‘zbek tili grammatikasi – Toshkent: O‘qituvchi,1996. 8 O‘zbek tili grammatikasi .2-tom.Sintaksis.-Toshkent,1976. 9 Г.Абдурахмонов. Синтаксис осложненного предложения. “Структура и история тюркских языков”, М, 1971 22 mumkin. Bunday gaplar qo‘shma gapningmurakkab turini tashkil qiladi 10 . Murakkab qo‘shma gap kamida ikkita teng huquqli (ya’ni bog‘langan) bosh gap va bir nechta ergash gaplardan tashkil topgan sintaktik butunliklar: Bahor keldi, ammo havo ancha sovuq,chunki qish biroz cho‘zilib ketdi. Shu o‘rinda, sintaktik birliklar tarkibiga kiruvchi so‘z birikmalari, sodda gaplar, qo‘shma gaplarning murakkab turiga nisbatan qayerda murakkablashgan atamasini qo‘llash kerak yoki qayerda murakkab atamasini?,- degan savol tug‘ilishi tabiiy.Chunki bir manbada sintaktik birliklarning murakkab turiga nisbatan,asosan, murakkab termini qo‘llangan bo‘lsa 11 , ikkinchi bir manbada murakkablashgan atamasidan foydalanilgan 12 . Bunga munosabatimizni bildirishdan avval birlik hamda butunlik atamalari izohiga to‘xtalib o‘tamiz. Birlik 1.Bir yoqadan bosh chiqarib birlashganlik; hamjihatlik,yakdillik. Kuch – birlikda. Birlik bor-tiriklik bor.(Maqol). Hikmat birlikda. (Maqol). 2.Sanash,o‘lchash,hisoblash,qiyos qilish uchun me’zon sifatida qabul qilingan kattalik. O‘lchov birliklari. 3. Tilshunoslikdagi til sathlarining lisoniy kategoriyalari. Til birligi. Lug‘aviy birlik.Frazeologik birlik. Nutqiy birliklar. Butunlik 1. Biron-bir shikast yemaganlik,sinmaganlik. Butunligini ham, siniqligni ham bilib bo‘lmaydi. (Gazetadan) 2.Yaxlitlik, to‘liqlik. bu o‘rinda shoir uchun eng muhimi fikr butunligi va aniqligidir. OTA” Shohrux mamlakat butunligini saqlash va o‘ziga sodiq farzandlarini o‘rni-o‘rniga qo‘yish maqsadida..( Mirmuhsin) 10 G’ulomov A. G’, Asqarova M. A Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis –Toshkent: O’qituvchi,1965. 11 Г.Абдурахмонов. Синтаксис осложненного предложения. “Структура и история тюркских языков”, М, 1971 . 12 Boltaboyeva H. O‘zbek tilida murakkablashgan sodda gaplar.-T: Fan,1969. 23 3.Mukammallik,to‘la-to‘kislik. Paxta deganda yurtimizning boyligi,to‘kin- sochinligini,baxtimizning butunligini tushunamiz. (Gazetadan). Bir butunlik - yaxlit holda bo‘lishlik, bo‘linmaslik,yaxlitlik. Frazeologik butunlik ma’nosi tarkibidagi so‘zlarning ko‘chma ma’nolari asosida izohlash mumkin bo‘lgan lug‘aviy birlik. Ayrim frazeologik butunliklar o‘zining erkin uyushmasiga juda yaqin turadi. OTA 13 . Birlik atamasining uchinchi, ya’ni tilshunoslikka oid izohiga e’tibor beraylik: Til sathlarining lisoniy kategoriyalari. Til birligi, lug‘aviy birlik. Endi butunlik terminining izohi haqida : yaxlitlik, to‘liqlik; mukammallik, biron-bir shikast yetmaganlik. Ko‘rib o‘tganimizdek, bo‘linmagan, yaxlit, to‘liq va mukammal hodisa yoki jarayon murakkab bo‘lishi mumkin. Demak, matn - murakkab jarayon. Sodda va qo‘shma gaplar esa uni tashkil etgan birliklar. Shu ma’noda sintaktik butunlikka nisbatan murakkab atamasini, sintaktik birlikka nisbatan murakkablashgan atamasini qo‘llash maqsadga muvofiq bo‘ladi. Masalan, quyidagi matnga e’tibor beraylik: Matnga nisbatan murakkab sintaktik butunlik terminini I.Rasulov hamda H.Rustamovlar qo‘llaganlar 14 . O‘zbek matnidagi ana shunday birliklarni monografik tarzda tadqiq etgan M. Abdupattoyev Supersintaktik butunliklar terminini qo‘llashni maqsadga muvofiq,- deb topdi. Shu o‘rinda murakkab atamasining termin darajasiga ko‘tarilmaganligini ham hisobga olib o‘tish joiz. Shuning uchun o‘zbek tilshunosligida nutqning yirik birligiga nisbatan mohiyatan ancha to‘g‘ri va xolis aks ettiradigan atama sifatida supersintaktik butunlik termini qo‘llanilmoqda. Nutqda sodda gaplar tarkibida gap bo‘laklari bilan sintaktik aloqaga kirishmaydigan qismlar ham mavjud bo‘ladi. Ular alohida bo‘lak sifatida biror 13 E.Begmatov, A. Madvaliyev, N.Mahkamov va b. O‘zbek tilining izohli lug‘ati.- Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006. 14 Расулов И. Мураккаб синтактик бутунлик// Узбек тили ва адабиёти,1983,22б 24 vazifa bajarmasa-da, lekin gapdan anglashayotgan fikrga u yoki bu darajada fikr qo‘shadi. Natijada, gap tarkibida murakkablashish hodisasi sodir bo‘ladi. Darslik, qo‘llanma va ilmiy adabiyotlarda ushbu gap turi yuzasidan bir necha xil qarashlar mavjud ekanligini ko‘ramiz. Eng avvalo, ushbu sintaktik birlikning nomlanishi haqida bir to‘xtalib o‘tish o‘rinlidir. Chunki adabiyotlarda ularni turlicha nomlash holatlari ko‘zga tashlanadi. Ilk bor ushbu sintaktik kategoriya haqida O‘zbek tili grammatikasi nomli kitobda gap yuritilgan. Bu kitobda murakkablashish xususiyatiga ega bo‘lgan sodda gaplar turini murakkab gap konstruksiyasi 15 deb nomlangan. A.G‘ulomov, M.Asqarovalar tomonidan yaratilgan Hozirgi o‘zbek adabiy tili darsligida shunday yozilgan: Sodda gapni murakkablashtiruvchi elementlar xilma- xil: uyushiq bo‘laklar, ajratilgan bo‘laklar, kirish konstruksiyalar, kiritma konstruksiyalar va undalmalar. Bunday murakkablashtirish gapni sodda gap doirasidan chiqarib yubormaydi, balki murakkablashgan sodda gap hosil qiladi 16 . 2.2. Murakkab qo‘shma gap Atoqli olim G‘.Abdurahmonov bu turdagi sintaktik birliklar haqida shunday deydi: Murakkab gap sintaksisining tarkibiy qismini ajratilgan bo‘laklar, undalmalar, kirish yoki izoh bo‘lak va birikmalar tashkil etadi. Bu sintaktik kategoriyalar oddiy gap bo‘laklaridan ham, qo‘shma gapni hosil qiluvchi qurilmalardan ham farqlanib, murakkab gap qurilmalari deb yuritiladi 17 . N.Mahmudov va A.Nurmonovlar esa murakkab gap atamasi ko‘proq qo‘shma gap turiga nisbatan qo‘llanishini e’tiborga olib, sodda gap doirasidagi bunday 15 Ғуломов А, Ўзбек тили грамматикаси. 2 том. Синтаксис. Т.: Фан, 1976, 208б. 16 Ғуломов А, Асқарова М. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Т.: Ўқитувчи, 1987, 140 б. 17 Ғ.Абдураҳмонов. Ўзбек тили грамматикаси. Т.: ўқитувчи, 1996, 47 б. 25 qurilmalarga nisbatan murakkablashgan gaplar atamasini qo‘llash maqsadga muvofiq deb hisoblashadilar 18 B.O‘rinboyev ushbu sintaktik kategoriyaga quyidagicha ta’rif beradi. Sodda gapning tarkibida uyushiq bo‘laklar, undalmalar, kirish va kiritma qurilmalar, ajratilgan bo‘laklar, sifatdosh va ravishdosh o‘ramlar, harakat nomli tizimlar qatnashib sodda gapni ham shakliy, ham mazmuniy jihatdan murakkablashtiradi. Bunday gaplar murakkablashgan sodda gaplar deb ataladi 19 .Yuqoridagilardan ham ko‘rinib turibdiki, ko‘rsatilgan adabiyotlarda murakkab ko‘rinishga ega bo‘lgan sodda gaplarning nomlanishi borasida ham olimlarimiz bir atamani tanlashmaganlar. O‘zbek tili grammatikasi kitobida murakkab gap konstruksiyasi, A.G‘ulomov, M.Asqarovalar murakkablashgan sodda gap, G‘.Abdurahmonov murakkab gap qurilmalari, N.Mahmudov, A.Nurmonovlar murakkablashgan gaplar, B.O‘rinboyev murakkablashgan sodda gaplar deb nomlaganlar. Vaholanki, tilshunoslikdagi ma’lum bir til kategoriyasi olimlar o‘rtasida bir xil nomlanishi maqsadga muvofiq bo‘lib, bu ba’zi bir chalkashliklarning kelib chiqishining oldini olar edi. Chunki til fani ham aniqlikni talab qiladigan fanlardan hisoblanib, talab qiladi. Albatta, yuqoridagi ta’rif va nomlanishlar ham biz o‘rganayotgan sintaktik birliklar xarakterini u yoki bu darajada ochib bergan. Lekin yuqorida ta’kidlaganimizdek, atashda bir xillik bo‘lishi juda ko‘p anglashuvmovchiliklarning oldini oladi. Bizningcha, yuqoridagi fikrlarni tahlil qilgan holda ushbu sintaktik birliklarni murakkablashgan sodda gaplar deb atash o‘rinlidir. Chunki ushbu gap turi sodda gapning turli til birliklari vositasida murakkablashishi natijasida hosil bo‘ladi. Ya’ni u qo‘shma gap darajasiga yetmaydi, sodda gapdan esa tarkibi va fikr to‘liqligi bilan farqlanadi. Faqat sodda gap murakkablashish xususiyatini kasb etadi. Bundan tashqari tilda ma’lum sistema mavjudki, u hamisha soddadan murakkabga, quyidan yuqoriga bir xillikni ta’minlashga harakat qiladi. 18 Н.Маҳмудов, А.Нурмонов. ўзбек тилининг назарий грамматикаси. Т.: 1995, 97 б. 19 Б.Ўринбоев. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Синтаксис. Самарқанд, 2006, 120 б. 26 E’tibor qilsak, so‘z birikmasi sodda va murakkab, gap bo‘laklari ham sodda va murakkab ko‘rinishlarga ega. Shuningdek, qo‘shma gap ham murakkab turiga ega. Shularni inobatga olgan holda, sodda gapning bu ko‘rinishini murakkablashgan sodda gaplar deb atash maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. Ushbu ta’rif A.G‘ulomov, M.Asqarova va B.O‘rinboyevlarning fikrlari bu sintaktik birliklar xarakteriga mos keladi va shunday deb atash maqsadga muvofiq bo‘ladi. Murakkablash gan sodda gaplarni murakkablash ishiga sabab bo‘ladigan, shakllantiradigan vositalar mavjud, albatta. Bu masalada ham olimlar orasida bir xillik mavjud emasligini ko‘rish mumkin. Yana yuqoridagi adabiyotlarga e’tibor qaratsak. O‘zbek tili grammatikasi kitobida ushbu sintaktik birliklarga murakkab gap atamasi qo‘llanilgan bo‘lib, uning tarkibiy shakllanishi haqida quyidagilar aytiladi: Murakkab sintaksisda sodda gap tarkibida kelib, ularni murakkab gapga aylantiruvchi sintaktik konstruksiya va kategoriyalar o‘rganiladi. Bular quyidagilar: gapning ajratilgan bo‘laklari, undalmalar, kirish bo‘laklar 20 ”. A.G‘ulomov, M.Asqarovalarning Hozirgi o‘zbek adabiy tili darsligidagi bu sintaktik birliklar tarkibiy tuzilishini quyidagicha ko‘rsatadi: Sodda gapni murakakablashtiruvchi elementlar xilma xil: uyushiq bo‘laklar, ajratilgan bo‘laklar, kirish konstruksiy alar va kiritma konstruksiy alar va undalmala r G‘.Abdurahmnovning O‘zbek tili grammatikasi darsligida yuqoridagi O‘zbek tili grammatikasi kitobidagi qarash mavjudligini ko‘ramiz (ajratilgan bo‘lak, undalma, kirish bo‘laklar). B.O‘rinboyevning Hozirgi o‘zbek adabiy tili darsligida murakkablashgan sodda gaplarni murakkablashtiruvchi vositalarga quyidagilarni kiritadi: uyushiq bo‘laklar, undalmalar, kirish va kiritma qurilmalar, ajratilgan bo‘laklar, sifatdosh, ravishdosh o‘ramlar, harakat nomli tizimlar... 21 20 Ўзбек тили грамматикаси. 2 том. Синтаксис. Т.: Фан, 1976, 202 б. 21 Юқоридаги асар. 141 б. 27 Bunda murakkablashtiruvchi vositalar batafsil berilgan. Xuddi A.G‘ulomov, M.Asqarovalarning Hozirgi o‘zbek adabiy tili darsligida ko‘rsatilganidek uyushiq bo‘laklarni ham murakkablashgan sodda gaplarni shakllantiruvchi vosita sifatida kiritilgan. N.Mahmudov va A.Nurmonovlar esa undalmalar, kirish va kiritma qurilmalar, ajratilgan bo‘laklar, sifatdosh va ravishdosh o‘ramlar, harakat nomli tizimlar, ishtirok etgan gaplarni murakkablashgan gap deb hisoblaydilar 22 . Ko‘rinadiki, murakkablashgan sodda gaplarning tarkibiy tizimi yuzasidan yuqorida qayd etilgan manbalarda uch xil tarkibiy shakllanishni aytilganini ko‘ramiz. G‘.Abdurahmonov sifatdosh va ravishdosh o‘ramlar kengayib kelganda, ajratilgan bo‘lakka aylanishini inobatga olib, ularni ajratilgan bo‘laklar tarkibiga kiritadi. A.G‘ulomov, M.Asqarova, B.O‘rinboyevlar uyushiq bo‘laklarni murakkablashtiruvchi unsurga qo‘shadilar. Lekin N.Mahmudov, A.Nurmonovlar uyushgan bo‘laklar gap tarkibida tobelanish yo‘li bilan birikib, alohida bo‘lak nomini olganligini aytib, ular sodda gaplarni murakkablashtiruvchi vositalarga kirmaydi, deb hisoblaydilar. Demak murakkablashgan sodda gaplar atamasi borasida ham, uni shakllantiruvchi tarkibiy vositalar yuzasidan ham o‘zbek tilshunosligida bir xil nuqtai nazar mavjud emas ekan. Chunki, ushbu grammatik kategoriya tilshunoslikda yangi soha bo‘lib, ham ko‘p izlanishlarni talab qilishi tabiiy 23 . Bob bo‘yicha xulosa Ushbu bobda murakkab qo‘shma gaplarning tuzilishi, turlari va grammatik xususiyatlari batafsil tahlil qilindi. Murakkab qo‘shma gaplar ikki yoki undan ortiq mustaqil gapning mantiqiy bog‘lanishi orqali murakkab fikrlarni ifodalashda muhim 22 Юқоридаги асар. 120 б. 23 Ne’matova M. Murakkab va murakkablashgan sintaktik birliklar, atamalarning o‘zbek tili sintaksisida yoritilishi. // Innovations in technology and science education. Volume 2 issue 15. 113-120-B. 28 ahamiyatga ega. Bob davomida murakkab qo‘shma gaplarning asosiy turlari – teng bog‘langan va ergashgan qo‘shma gaplar, ularning bog‘lovchi vositalari, tuzilish xususiyatlari, shuningdek, ulardan foydalanishdagi uslubiy o‘ziga xosliklar yoritildi. 29 UMUMIY XULOSA Xulosa qilamizki, murakkab qo‘shma gaplar o‘zbek tilining grammatik qurilishi va nutqiy tizimida muhim o‘rin egallaydi. Bu gaplar orqali inson o‘z fikrini izchil, mantiqiy bog‘langan, ko‘p qatlamli tarzda ifodalash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Ularning tuzilishi, ma’no munosabatlari, gaplar o‘rtasidagi sintaktik bog‘lanish shakllarini tahlil qilish esa grammatikani chuqur o‘zlashtirishda muhim vositadir. Kurs ishi davomida angladikki, murakkab qo‘shma gaplar sabab, shart, natija, qarama-qarshi, izohlash, munosabatlariga asoslangan holda tuziladi va ularning har biri o‘ziga xos grammatik vositalar orqali bog‘lanadi. Ushbu gaplar muloqotda fikrning to‘liq, tushunarli va lo‘nda yetkazilishiga xizmat qiladi. Ayniqsa, yozma nutqda, ilmiy va publitsistik matnlarda ularning roli beqiyosdir. Mazkur mavzuning o‘rganilishi nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy nuqtayi nazardan ham muhimdir. Murakkab qo‘shma gaplar tili murakkab fikrlarni bayon qilishda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ularning tuzilishi va ma’no munosabatlariga qarab turli turlari mavjud bo‘lib, har biri alohida o‘rganishni talab qiladi. Tilshunoslikda bu mavzu bo‘yicha qilinayotgan izlanishlar mavjud bo‘lsa- da, ayrim jihatlar hali to‘liq yoritilmagan. Adabiy va ilmiy matnlar tahlili asosida bu turdagi gaplarning stilistik imkoniyatlarini ham chuqur o‘rganish maqsadga muvofiqdir. Umuman olganda, murakkab qo‘shma gaplarning o‘zbek tilidagi o‘rni va ahamiyatini to‘g‘ri anglash, ularni to‘g‘ri qo‘llay bilish har bir til o‘rganuvchi yoki tilshunos uchun zarur ko‘nikmalardan biridir. 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Rahbariy adabiyotlar 1.Mirziyoyev Sh. M. Inson qadri, uning huquq va erkinliklari, qonuniy manfaatlari uchun. –T.: O‘zbekiston, 2022. – 392 b. II. Ilmiy adabiyotlar 2.Abdullayeva D.A. Sеmantik-sintaktik valеntlik va o‘zga gapli qurilmalar: filol.fan. nomz…. diss. avtorеf. –Samarqand, 2002. 3.Abdurahmonov. O‘zbеk tili grammatikasi. – T.: O‘qituvchi, 1996. 4.Abuzalova M. O‘zbеk tilida sodda gapning eng kichik qurilishi qolip va uning nutqda voqеlanishi: filol.fan. nomz…. diss. –T.: 1994. 5.Akramov Sh. O‘zbеk tilining gap qurilishida to‘ldiruvchi va hol [WP m ] valеntligi asosida: filol.fan. nomz…. diss. avtorеf. –T.: 1997. 6.Bashmanov M. O‘zbеk tilining gap bo‘laklarini «til-nutq» diхotomik bo‘linishida o‘rganish. Til sathi: filol.fan. nomz…. diss. avtorеf. –T.: 1991. 7.Bobokalonov R. O‘zbеk tilida gap sintaksisi va so‘z-gaplarning sistеm- struktur talqini: monografiya. –T.: Fan, 2006. 8.Bozorov O. O‘zbеk tilida gapning kommunikativ (aktual) tuzilishi: filol.fan. nomz…. diss. avtorеf. –Farg‘ona: 2004. 9.Mahmudov N., Nurmonov A. O‘zbеk tilining nazariy grammatikasi. (Sintaksis). –T.: O‘qituvchi, 1995. 10.Mahmudov N.M. O‘zbеk tilidagi sodda gaplarda sеmantik-sintaktik asimmеtriya. –T.: 1984. 11.Muhammadjonova S. Hozirgi o‘zbеk adabiy tilida uyushgan gaplar: filol.fan. nomz…. diss. avtorеf. –Samarqand, 1999. 12.Mеngliyev B. O‘zbеk tilining struktur sintaksisi. – Qarshi: Nasaf, 2003. 31 13.Nazarova S. Birikmalarda so‘zlarning erkin bog‘lanish omillari: filol.fan. nomz…. diss. avtorеf. –T.: 1997. 14.Ne’matova M. Murakkab va murakkablashgan sintaktik birliklar, atamalarning o‘zbek tili sintaksisida yoritilishi. // Innovations in technology and science education. Volume 2 issue 15. 9 b. 15.Nurmonov A. Gap haqidagi sintaktik nazariyalar. –T.: Fan, 1988. 16.Nurmonov A., Mahmudov N., Ahmеdov A., Soliхo‘jayeva S. O‘zbеk tilining mazmuniy sintaksisi. –T.: Fan, 1992. 17.Raupova L. O‘zbеk tilida nomustaqil kеsim masalasi va [WP m -WP m ] qurilishli gaplar: filol.fan. nomz…. diss. avtorеf. –T.: 1999. 18.Sayfullayeva R. Hozirgi o‘zbеk tilida qo‘shma gaplarning formal-funksional talqini: monografiya. –T.: Fan, 1994. 19.Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 590-b. III.Elektron manbalar 20 21 32 33 34

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. QO‘SHMA GAPLAR HAQIDA UMUMIY MA’LUMOT

1.1.Qo‘shma gap tasnifi asoslari

1.2.Qo‘shma gap turlari

Bob bo‘yicha xulosa

II BOB. SINTAKTIK BIRLIKLARDA MURAKKABLASHISH HODISASI

2.1. Murakkablashgan sintaktik birliklar

2.3.Murakkab qo‘shma gap

Bob bo‘yicha xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить