Qutadg‘u bilig” ning ikki tarjimasi - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	45.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Qutadg‘u bilig” ning ikki tarjimasi

Купить

Mavzu: ”Qutadg‘u bilig” ning ikki tarjimasi Reja Kirish: Badiiy tarjima – do‘stlik ko‘prigi Asosiy qism: I-BOB Dastlabki tarjimalar tahlili II-BOB ”Qutadg‘u bilig” ning nemischa ikki tarjimasi qiyosiy tahlili Xulosa.

MUNDARIJA Kirish............................................................................. Badiiy tarjima – do‘stlik ko‘prigi.............................. Asosiy qism I-BOB.............................................................................. Dastlabki tarjimalar tahlili........................................ II-BOB............................................................................ ”Qutadg‘u bilig” ning nemischa ikki tarjimasi qiyosiy tahlili............................................................... Xulosa.

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Yusuf Xos Hojibning dunyoga mashhur ”Qutadg’u bilig ” asari jahon kitobxonlari qalbidan muhim o’rin egalladi. ”Qutadg’u bilig ” dostonining nemis tiliga o‘girilishida nemis olimi Herman Vamberining hissasi juda katta .Bu asar ustida Evropa adabiyotshunoslari ko‘pgina tatqiqotlar olib bormoqda. O‘tmishni bilmasdan turib , ilgari keta olmaymiz. ”Qutadg’u bilig ” asari tarjimasini tahlil etish,tarjima tarixini tadqiq etish mavzuning dolzarbligidir. Muammoning o‘rganilganlik darajasi. Yusuf Xos Hojibning 1069 yilda yozilgan ”Qutadg’u bilig ”asarini ustida nemis olimlari H.Vamberi va V.V.Radlov, turkiyalik Rashid Arat, Italiyalik Amrio Bambachi, Amerika Qo‘zshma Shtatilik olim R.Dankof va boshqalar ilmiy tatqiqot ishlarini olib borganlar.”Qutadg’u bilig ” asari ik

Tadqiqotning ob’yekti va predmeti. Yusuf Xos Hojibning ”Qutadg’u bilig ” asari mazkur tadqiqotning ob’ektidir. ”Qutadg’u bilig ” asarining nemis tiliga qilingan tarjimalarini qiyoslab o’rganish mazkur tadqiqotning predmetidir Tadqiqotning metadalogik asosi va tatqiqotning usullari. Qiyoslash, tahlil qilish va statistika.Tarjima tarixini o‘rganishda mustaqillik mafkurasi nuqtai nazaridan yondashdik. Bunda birinchi galda yurtboshimiz I.A.Karimov asarlaridagi tarixiy o’tmishimizga hurmat,madaniy merosni o’rganish va yoshlarni ongiga singdirish fikrlari dastur-ul amal qilib olindi. Prezidentimiz I.A.Karimov tomonidan chiqarilgan farmonlar va qarorlar ishning metodologik asosini tashkil qiladi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Tarjima sohasida bir necha olimlar va tarjimonlar ishlar olib borishdi

Prezidentimiz Islom Karimov ”Yuksak ma’naviyat va yengilmas kuch ” asarida shunday fikr bildiradilar:” Ma’lumki, o‘zlikni anglash milliy ong va tafakkurning ifodasi avlodlar o‘rtasidagi ruhiy – ma’naviy bog‘liqlik til orqali nomoyon bo‘ladi. O‘zbek tilining kompyuter va Internet, aniq fanlar, tibbiyot, iqtisodiyot kabi maxsus termin va tushunchalarni talab qiladigan sohalarda ham keng qo‘llanila boshlagani uning imkoniyatlari nechog‘lik katta ekanini ko‘rsatadi. Biz ajdodlarimizdan avlodlarga o‘tib kelayotgan bebaho boylikning vorislari sifatida ona tilimizni asrab avaylashimiz , uni boyitish, nufuzini yanada oshirish ustida doimiy ishlashimiz zarur.Ayniqsa fundamental fanlar , zamonaviy kommunikatsiya va axborot texnologiyalari, bank moliya tizimi kabi o‘ta muhim sohalarda ona tilimiznin

shakllantirish fermerlik harakatini mustahkamlash, iqtisotda liberallashtirishni ta’minlash , tadbirkorlik, avvalo kichik biznes faoliyatini rivojlantirish uchun qulay sharoitlar yaratish, keng tarmoqli bozor infra tuzulmasini barpo etishni ko‘zda tutadigan qonunchilik hujjatlari barpo qilindi. Parlamentning mamlakatimizda kuchli fuqarolik jamiyatini shakllantirishga qaratilga demokratik yangilanishlar, liberal islohotlar targ‘ibotchisiga aylanishga erishish eng asosiy vazifa bo‘lmog‘i zarur. O‘zbekiston Ekologik harakati yangi sifat bosqichiga ko‘tarildi, atrof muhitni muhofaza qilish masalalari o‘rtaga qo‘yish nazorat qilish insonni va mamlakat aholisini, ekologiyaning xavfli hamda tajovuzkor o‘zgarishlardan himoya qilish uchun o‘lkan imkoniyatlarni qo‘lga kiritadi. Fuqorolik jamiyati i

yurtlarida o‘qitish sifatini tubdan yaxshilash lozim” Prezidentimiz Islom Karimov ”Asosiy vazifamiz-vatanimiz taraqqiyoti – xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir” nomli ma’ruzasida ”Bizning bugungi asosiy vazifamiz jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozi chuqur tus olgan bir sharoitda mamlakatimizni ijtimoiy iqtisodiy rivojlantirishning eng muhim ustivor yo‘nalishlarini belgilab olishdan iboratdir.Iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, yangi ish o‘rinlarini tashkil qilish , bandlik muammosini hal etish , aholining daromatlari va farovonligini oshirishda tobora muhim o‘rin tutayotgan kichik bisnes va xususiy tadbirkorlikni jadal rivojlantirish , rag‘batlantirish va qo‘llab quvvatlashda alohida e’tibor qaratilishi O‘zbekiston Respublikasi Oliy va O‘rta maxsus ta’lim vazirligi tasarrufidagi”Oliy

jamiyatining ischil shakllanishiga madad berishi darkor. Milliy matbuotimizning sifatini mahorat va ta’sirchanligini oshirish uni rivojlangan davlatlarning ommaviy axborot vositalari erishgan yuksak talab va mezonlar darajasiga ko‘tarish uchun imkon beradigan shart sharoitlarni yaratish maqsadida ommaviy barcha usul va imkoniyatlarimizni safarbar etishini ko‘zda tutadi.Ana shunday buyuk vazifalar va ularni amalga oshirish uchun ajratilayotgan mablag‘lar ertangi kunimiz uchun bolalarimiz, farzandlarimiz baxti uchun mehnat qilish fidoyilik ko‘rsatish –bu barchamizning muqaddas burchimizdir.” Prezdentimiz Islom Karimov ”Yuksak ma’naviyat va yengilmas kuch ” asarida shunday fikr bildiradilar:”Hozirgi davrda matbuot, ommaviy axborot vositalari shunday qudratli kuchga aylanmoqdaki, o‘z kelajagi

BADIIY TARJIMA – DO‘STLIK KO‘PRIGI Prezdentimiz Islom Karimov ”Yuksak ma’naviyat va yengilmas kuch ” asarida tarjima haqida shunday fikr bildiradilar: ” Har qaysi xalq yoki millatning tafakkuri, turmush tarzi, ma’naviy qarashlari o‘z- o‘zidan bo‘sh joyda shakllanib qolmaydi.Ularning vujudga kelishi va rivojlanishida aniq tarixiy, tabiiy va ijtimoiy omillar asos bo‘lishini hammamiz yaxshi bilamiz. Sharq olamida, jumladan o‘zimizning O‘rta Osiyo sharoitida jamoa bo‘lib yashash tuyg‘usi g‘oyat muhim ahamiyat kasb etadi va odamlarni bir-biriga yaqinlashtirishga, bir-birini qo‘llab – quvvatlab hayot kechirishga zamin tug‘diradi.Shu ma’noda , xalqimizning turmush va tafakkur tarziga nazar tashlaydigan bo‘lsak boshqalarga hech o‘xshamaydigan, ming yillar davomida shakllangan , nafaqat o‘zaro muo

Agar tarjima bo‘lmaganida, milliy madaniyatlar va insoniyatning buyuk daholari bunyod qilgan o‘lmas fan va san’at obidalari bir-birlari bilan abadiy uchrashmaydigan orollar shaklida yakkalanib qolgan bo‘lar edi. Ajabmaski, Abu Ali ibn Sino –faqat “Buxorolik ”, Abu Rayhon Beruniy faqat “Xorazmlik ” buyuk olim bo‘lib qolar edilar. Faqatgina tarjima orqali tarjimonlar mahorati tufayli ilm va hikmatlari umum bashariy ma’no kasb etgan, jahon xalqlarining tarixi va taqdirida, ma’daniyati va ma’rifatida muhim rol o’ynagandir. ”O’tmishni bilmasdan turib kelajakka biz olg‘a qadam qo‘ya olmaymiz” ,deb ta’kidlaydi prezidentimiz I.A.Karimov. Tarjima orqali xalqlar hamma zamonlarda hoh adabiy, hoh ilmiy, hoh siyosiy kitoblar tarjimasi bo‘lsin –xalq, u yaratgan yoki yaratayotgan madaniyat, fan, adabiyo

Umuman olganda tarjima hozirgi jamiyatimizning juda ko ‘ p sohalarida amalda qo ‘ llab kelinmoqda . Masalan, telegraf axborotidan tortib, ilmiy- texnikaviy ma’lumotlargacha tarjima vositasida bir mamlakatdan, ikkinchi mamlakatga yetkaziladi. Naqadar baxtli xalqlarning qo‘lida “tarjima ” otliq qudrati vositasi bor ! U tufayli buyuk so‘z ustasi o’zlari yaratgan san’at asarlari bilan nafaqat o’z xalqlarininggina xushnud etib qolmasdan, balki boshqa millatlarning huzuriga tashrif buyuradilar. Badiiy tarjima –favqulotta o‘ziga xos qiziq adabiiy janrdir. Tarjimaning turlari,xillari, sohalari, tiljanri, uslub xususiyatlarini nazariy tomondan o‘rganish g‘oyat muhim ahamiyatga ega. Tarjima asarga yangi insoniy qiyofa bag‘shlab, ona tilining badiiy-tasviriy quvvatini namoyish etuvchi adabiiy xodisa

o‘quvchilarni xushnud etmoqdalar. Bu yutuqlar o‘ziga xos tarjimonlik o‘quvi , malakasi va iste‘dodini talab etadigan chinakam katta ijodiy mehnat orqali yo‘lga qo‘yiladi. Tarjimada har qanday asar ham yangilanadi.U o‘zining bir qancha xususiyatlaridan mahrum bo‘ladi, yoki ancha yangi fazilatlar orttirishi mumkin. Bu esa tarjimonning mahorati, iqtidori va tajribasiga bog‘liq. Biror bir asarni tarjima qilish –avtorning o‘zgacha uslubi, tasvirlanayotgan voqeaning xususiyati, obraz yoki persanajning yosh, jins, vazifa, ixtisos, malaka millat, e‘tiqot va boshqa belgilari hamda asarning janri va turini hisobga olgan holda muvofiq so‘z iboralarini topib o‘z o‘rniga ishlata bilish demakdir. Gapni asl nusxada qanday berilgan bo‘lsa, aynan shundayligicha, so‘zma-so‘z tarjima qilib bo‘lmaydi. Umuman,

Qardosh xalqlar adabiyotining gullab yashnaganligi munosabati bilan milliy respublikalar badiiy so‘z ustalarining eng yaxshi asarlaridan barcha mamlakat kitobxonlarini bahramand qilish ehtiyoji oshib bormoqda. Tarjimon tarjima qilayotgan badiiy asarga ushbu asar yozilgan va avtor tasdiqlayotgan davr nuqtai nazaridan qaramog‘i kerak. Chunki asar har bir ma’lum davrning mahsulidir. Har qanday tarixiy kitoblar va klassik yozuvchilarning asarlarining tarjima qilayotgan kishilar oldiga qo‘shimcha yana bir talab qo‘yiladi. Bu asarda tasvirlanayotgan davrni chuqur o‘rganish. Asar yozilgan tilni chuqur va mukammal bilmay turib muhit va davrni o‘rganmay, muallif tasvirlayotgan urf-odatlari bilan yaqindan tanishmay turib badiiy barkamol tarjima yaratish amri maholdir. Tarjima san’atida bir tildan i

Demak, tarjima bir millatning ma’naviy hayotida mavjud bo‘lmagan fazilatlarini boshqa xalqlardan olib ijodiy o‘zlashtirish quroli ekanligini ko‘rsatadi. Tarjima – mashaqqatli san’at Tarjima – do‘stlik ilmidir Tarjima – uzoqni yaqin qiladi Tarjima – o‘zgani birodar, tanishni qardosh, do‘stni qadrdon qiladi Tarjima – bu bir tilda mavjud kitobni boshqa tilga nusxa ko‘chirish emas,balki muayyan tilda yaratilgan san’at asarini bo‘lak tilda, shu ikkinchi tilning leksik- grammatik va badiiy ifodalash vositalari asosida qayta yaratish, qayta tiklash demakdir. Har bir yangi tarjima – yangi sana’t asari degan so‘z.

ASOSIY QISM I-BOB. DASTLABKI TARJIMALAR TAHLILI Prezdentimiz Islom Karimov ”Yuksak ma’naviyat va yengilmas kuch ” asarida shunday fikr bildiradilar: “O‘zbek nomini , o‘zbek ilm –fani va madaniyatini, bir so‘z bilan aytganda , xalqimizning yuksak salohiyatini , uning qanday buyuk ishlarga qodir ekanini dunyoga namoyish qilishda yurtimiz zaminidan yetishib chiqqan yuzlab ulug‘ zotlar fidoiylik namunalarini ko‘rsatib kelgan” Insoniyat yaratgan eng san’at va adabiyot namunalari chegara bilmagan, goh o’zgarib , goh qisqarib, goh qo’shilib chatilib ellardan – ellarga, millatlardan – millatlarga ko’chib yurgan. Tarjimon asliyatdagi fikrlari yo so‘zlarini qanday bo‘lsa shundayligicha asar tarjima qilinayotgan tiliga ko‘chirib qo’ya qolmasligi lozim. Eng asosiy so‘zni aynan o‘sha so‘z bilan o‘giri

Ba’diy asarda esa chinakam hayot aks etgan bo‘ladi. Bularning hammasini xuddi asl nusxadek tarjima qilish tarjimondan yuksak mahorat talab qiladi. Tarjima adabiyotida yutuqlarimiz anchagina. Masalan so‘ngi yillar ichida jahon adabiyoti namunalaridan Gomerning “Iliada ”, Dantening “Ilohiy komediya”, Bokkachoning “Dekameron” asarlari, Shekspir asarlarining besh jildligi,Gyotening “Faust” fojiasi, Stendalning “Qizil va Qora”, “Parma ibodatxonasi” romanlari, E.Xemengueyning “Chol va dengiz ”, “Alvido qirol” qissalari, Shiller , Merime va Mopassan asarlarining bir jildliklari o’zbek tiliga bosilib chiqdi. Ularning ayrimlari qisqa vaqt ikki uch martadan qayta nashr qilindi. Bu nashrlar kitobxonlar tomonidan yaxshi qarshi olindi. Yana bir quvonarli voqea endilikda istedodli ijodkorlarimiz xoriji

horijiy adabiyotlar bilan bevosita muloqotga o‘tish masalasidir. Ma’lumki , tarjima asarlar asosan Gafur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at, “Yosh gvardiya” hamda “Yulduzcha ” nashriyotlari tomonidan chop etib kelinadi. Yuqoridagi ikkala nashriyot bu sohada o‘zining ko‘p yillik tajriba va ish uslubiga ega.Xorijiy adib asarlarini tarjimasini nashrga tayyorlash bilan tarjimon va nashriyot muharriri ko‘proq mashgu‘l bo‘ladi. G‘afur G‘ulom nomidagi “Adabiyot va san’at ” nashriyotida Dantening “Ilohiy komediya” si Shekspir asarlarining besh jildligi, Gyotening “Faust” fojiasi, shuningdek, Bayron, Byorns, Lorka she’riyatining bir tomliklari so‘z boshi so‘ngra so‘z va izohlar bilan ta’minlanganligi holda zamonaviy poligrafiyada nashr etilgan.O.De Balzakning “Gobsek”, “Sag‘ri teri tilsimi”, Flober

G.De Mopassan asarlarining bir jildliklari V.Gyugoning “Buyuk jargal ”, J. Smenonning “Komissar Megri” romanlari yigirmanchi asr fransuz shoirlari, Fin shoirlari “Asr ovozi” she’riyat majmualarini baholovchi taqrizlar chiqqan emas.Yoki bevosita asl nusxa tilidan o‘zbekchalashtirilgan G.Geynening “Germaniya. Qish ertagi”, B.Apits “Qashqirlar changalida” F.Garsha larning she’rlar to‘plamiga ham xolisona fikr bildiruvchi maqola yo‘q.Respublikamizda birgina xorijiy Evropa adabiyotida o‘zbek tilida tarjima masalalari bilan bevosita shug‘ullanuvchi olimlarimiz ham bor. O‘z milliy ishlarini muvaffaqiyatli yoqlashga bu olimlar nimagadir jimib ketishdi, durustroq faoliyat ko‘rsatishmayapti. Bu munaqqidlar bir chetda tomoshago‘y bo‘lib, ba‘zan xorijiy Evropa adabiyotidan o‘zbekchalashtirilgan asarla

Fakultetlardagi mutasaddi kafedralar masalaning dolzarbligini tushunganlari holda, tarjima ishiga havasmand yoshlarni tanlab uchinchi kursdan tarjimon ixtisosligiga ajratishsa va bu guruhlarda tarjima kursidan muttasil nazariy hamda amaliy mashg‘ulotlar o‘tib borilsa, ko‘ngildagi natijaga erishish muqarrar. Oxirgi masala xorijiy adabiyotlar va ijodlar bilan bevosita muloqotni yo‘lga qo‘yishi muayyan xorijiy tilni biluvchi tarjimonlarimizni xorijiy mamlakatlarga ijodiy safarga yuborish, aniqrog‘i, tarjimonlar ayirboshlashdir.”Yuz marta eshitgandan – bir marta ko‘rgan afzal ” deydi xalqimiz.Fransiyadagi “Aks’on poetik” (“She’riy harakat”) jurnali hay’ati shoirlari o‘zbek she’riyatining navqiron avlodi vakillari- Rauf Parpi , Usmon Azim, Xurshid Davron, Shavkat Rahmon she’rlari ma’qul tushib

Turkiy xalqlar og‘zaki ijodiga g‘arb kitobxonlarining qiziqishi katta.Ularning Sharq og‘zaki ijodi bilan tanishtirish uchun ko‘p turkshunos olimlar ilmiy ish olib borganlar. Xususan xorijiy ilmiy- tatqiqotlar va tarjimonlarga qaraganda, turkiy xalqlar og‘zaki ijodiga doir ishlarni Vengriyada Herman Vamberi , G.Almasi, Germaniyada Ushot, A.Shimmel va B.Basats, Angliyada K.M.Bauro, A. Chotjiko, K.F. Koksuel, Shwetsiyada G.Rakuet va G. Yarnich, Polshada I.Saodat, turkiyada T. Zakivaladi va A.Partov, AQSHda P.Poppi, G.V.H.Shulbreit Jon, R.Grunger va I.Shedling, Italiyada E.Rossi, Fransiyada R. A.Steyn, Finlandiyada U. Rubin kabi olimlar yozishgan. Tarjima tarixini yoritish madaniyatimiz tarixining bir sohasini yoritish demakdir. Tarjima tarixini yaratishdan maqsad faqat tarix yaratish, tarjim

Ma’lumki, O‘rta Osiyo xalqlarining madaniyati qadimgi zamonlardan boshlangan.Arablar istilosiga qadar ham O‘rta Osiyoda yashab ijod etgan olimlar o‘zlaridan keyin boy ilmiy va adabiy meros qoldirganlar, balki shular ichida ko’pgina tarjima asarlari ham bo‘lishi mumkin.Lekin bu ajoyib asarlarni ular islom diniga qarshi deb yondirib yuborganlar.Arablar dastlab islom dinini O‘rta Osiya xalqlariga majburan qabul qildira boshlaganlar.Qadimgi Xorazm, So‘g‘d yozuvlari o‘rniga arab yozuvi joriy qilindi. Madrasalarda arab tilini o‘rganish majburiy qilish yo‘lga qo‘yildi.Arab istilochilari turk va fors tillarini bilgan tarjimonlardan ham foydalanganlar.Ular turkiy xalqlar bilan arablarni bir-biriga bog‘lovchi vosita rolini o’ynaganlar. Islom dini mamlakatda hukmron din arab yozuvi yagona yozuv, ara

boyitishda tarjimachilik ishlari bilan katta xizmat qilganlar va shu bilan birgalikda jahon faniga, matematika, astronomiya, falsafa, tibbiyot, tilshunoslik bo‘limlariga o‘zlarining munosib hissalarini qo‘shganlar.O‘z asarlarini arab tilida yozgan bu ulug‘ siymolar grek, hind, fors tillariga ham bir muncha asarlarni tarjima qilganlar. O‘rta Osiyoning mashhur faylasufi Farobiyning (873-950) zakovati, talanti, ayniqsa diqqatga sazovordir.U bir necha Sharq tillarini arab tilini o‘z ona tilidek bilgan, shu bilan birga yunon falsafasini o‘rganish zarur bo‘lganligi uchun yunon tilini ham bilib olgan. Farobiy grek olimlarining asarlarini esa o‘z nusxasida o‘qib, ularni ko‘pincha, masalan Aristotelning “Metofizika”,” Mob’adat tabiat”, “Tabiatdan tashqari bo‘lgan narsalar “,”Fizika”, “Meterologiya”

arab, fors va turkiy tillarda bemalol gaplasha olgan. Abu Ali ibn Sinoni zamondoshi buyuk olim Abu Rayhon Beruniy (973-1048) dir.Beruniy davrida madaniyat o‘sgan va bu vaqtda Sharqning mashhur olimlari to‘planib, ilmiy madaniyatni yuksaltirishga o‘z hissalarini qo‘shgan edilar .Yoshlik vaqtidanoq arab, fors tillarini mukammal o‘rganib olgan Abu Rayhon Beruniy tez orada ko‘zga ko‘ringan olimlardan biri bo‘lib tanilgandi. U “O‘tmishi avlodlarimning yodgorliklari ” nomli asarni arab tilida yozdi. Beruniy “Hindiston” nomli mashhur kitobini yozish uchun hind tilini o‘rganib oldi.Beruniyning o‘z kitobini arab tilida yozar ekan hindcha yozilgan kitoblardan foydalandi, hind tilidan ko‘pgina materiallarni tarjima qildi. Beruniyning hind tarixi, hind fan madaniyatini qiyinchiliklarini yengib hind ma

4.Nilufar haqida hikoya. 5.Baromarixira. 6.Kapoyara (kasallar haqida yozilgan kitob). 7.Sankx’ya (falsafaga oid kitob). 8.Patantola (falsafaga oid kitob). Beruniy shunday deydi: Men ilgari arab tiliga hind tilidan ikki kitobni tarjima qilgan edim ,uning biri “Sankx’ya ”nomli kitob bo’lib, unda olamning boshi va yaratilishi haqida tasnif beriladi. Ikkinchisi esa , jonli jismlar ozod bo’lishi haqida yozilgan “Patantala” nomi bilan mashxur bo’lgan kitobdir. Abu Rayhon Beruniy , Abu Ali ibn Sinolarning zamondoshi , XI asrning atoqli olimi Maxmud Qoshg’ariyni xam ilk tarjimonlarimizdan biri deb ayta olamiz. Asrlar aro yodgorlik bo’lib qolgan bebaho uch tomlik “Devoni lug’otit turk” (“turkiy so’zlar devoni”) Maxmud Qoshg’ariyning ulug’ istedodidan dalolat beradi. Turkiy so’zlar devonini arab ti

Maxmud Zamaxshariy ijodida asosiy o’rin egallagan va uni keyinchalik musulmon dunyosiga mashhur qilgan lug’atlari “Al-fiyik figaribil-hadis ” -, “Asosul baloga ” va arab gramatikasiga oid “Al-Mussal ”, “Al- Unmuaaj” asarlarini yozishda ustozi Abu Muzaffardan olgan saboqlari asosiy manbaa bo’lgan. Zamaxshariy hayoti davomida arab tili, lug’atshunosligi adabiyoti , aruz tavsif , hadislariga oid 50dan ortiq asar yozgan.uning hadislarida uchraydigan kamyob , keyin (g’arb )so’zlariga bagishlangan “Al-foyik fi garbit” hadis ” lug’ati ananaviy arab lug’atchilik maktabini asoslab bergan. Maxmud Zamaxshariy “Al-foyik fi garbit” hadis ” lug’ati muqaddimasiga Qur’oni Karimdan so’ng hadislar musulmon jamiyati muhim o’rin egallashi bilan birga, arab tili boshqa tillarga qaraganda chiroyli va tug’ri fi

olimi , professor Hamidulla Xusanov O’rta Osiyolik geografik va sayyoxlarga bag’ishlangan asarida Zamaxshariy ijodiga va uning jug’rofiya asariga munosabati baho beriladi. Bundan tashqari Zamaxshariy arab maqollarini yig’ib “Al- mustaqo fi ansomil –arab “ nomli lug’ati ham tuzgan . Hozirgi kunda Misr arab Respublikasining “Dorul Kutib “uyida shu lug’at saqlanmoqda. Qo‘l yozma lug’atining birinchi jildi 1917 , ikkinchi jildi 1544 maqol va iboralarni o’z ichiga olgan. Lug’at nasx xatidan yozilgan ,73 bobdan iborat. Maxmud Zamaxshariy didaktik pandnoma asarlar yaratgan olimdir . uning “Avtokuz zabax” Oltin tumorlar yoki “O‘git va nasihatlar oltin tumori” “Navobiygul –kalim (“Xikmatli so’zlar”) asarlari shular jumlasidandir. Mazkur asarlar mazmuni chuqurligi sababli bir necha martadan olmon ,

Maxmud Zamaxshariy chuqur bilimi , dahosi va fanining turli sohalariga oid o‘lmas asarlari hayot paytidayoq butun musulmon sharqida unga katta shuhrat keltirgan.Allomaning chuqur hurmat va mehr bilan “Ustozil urob vallom”(“Arab va arab bilmaganlar ustozi”), “Faxriy Xorazm ”(“Xorazm faxri”) “Jorulloh” (“Ollohning qo‘shnisi”) kabi sharafli nomlar bilan ataganlar.U vatanning uug‘langan, o‘z asari bilan arab tilshunosligini yuksak darajalarga ko‘targan bo‘lgan. Yusuf Xos Xojib Balosogun (hozirgi Qirg‘iszistonga qarashli To‘qmoq) shahrida tug‘ilgan.Bir necha tillarni o‘rganib, o‘z zamonasini madaniyatli dono olimlaridan biri sifatida mashhur bo‘ldi.Yusuf Xos Hojibning “Qudatg‘u bilig” (“Baxtli bo‘lish to‘g‘risida bilim”) asari Qoraxoniylar davrida yaratilgan eng katta ilmiy yodgorliklardan bir

Tarjima tarixining taraqqiyot jarayonini,ilmiy hamkorlikda tarjimaning o’rnini,tarjima tarixining o’tmishda qanday asoslarga ega ekanini, ko’pchilikka ma’lum bo’lmagan jihatlarini ham o‘rganish ilmiy izlanish olib borilmoqda. Badiiy tarjima tarixi va uning asarlarini o’rganish adabiyotga oid asarlarni tahlil qilib kelinmoqda. Tarjima tarixi- umumiy tarix, madaniyat, san’at, adabiyot tarixi bilan uzviy bog’langandir.Tarjima xalqlarning madaniy aloqalari va o’zaro munosabatlarining vositasidir Insoniyat yaratgan eng san’at va adabiyot namunalari chegara bilmagan, goh o’zgarib , goh qisqarib, goh qo’shilib chatilib ellardan – ellarga, millatlardan – millatlarga ko’chib yurgan. Jumaniyoz Sharipovning ”O’zbekistonda tarjima tarixidan”-doktorlik ishi,Hamid Hamidov Firdavsiyning ”Shohnomai”si, V

Ulug’bek, Zahiriddin Muhammad Bobur va boshqa ko’p olimlarimiz Yevropa fani tarixida butun bir davrni tashkil etadilar. Tarjima millatlararo xalqlar do’stligining qurolidir.Tarjima hozirgi jamiyatimizning juda ko’p sohalarida amalda qo’llanilib kelinmoqda. Prezdentimiz Islom Karimov ”Yuksak ma’naviyat va engilmas kuch ” asarida Alisher Navoiy haqida shunday fikr bildiradilar: ”Alisher Navoiy xalqimizning ongi va tafakkuri, badiiy madaniyati tarixida butun bir davrni tashkil etadigan buyuk shaxs, milliy adabiyotimizning tengsiz namoyondasi, millatimizning g’ururi, sha’ni sharafini dunyoga tarannum etgan o’lmas so’z sana’tkoridir.Ta’bir joiz bo’lsa, olamda turkiy va forsiy tilda so’zlovchi biron bir inson yo’qki, u Navoiyni bilmasa, Navoiyni sevmasa, Navoiyga sadoqat va e’tiqod bilan qaramas

II - BOB ” QUTADG ‘ U BILIG ” NING NEMISCHA IKKI TARJIMASI QIYOSIY TAHLILI Prezdentimiz Islom Karimov ”Yuksak ma’naviyat va yengilmas kuch ” asarida shunday fikr bildiradilar: ”Agar biz O’zbekistonimizni dunyoga tarannum etmoqchi,uning qadimiy tarixi va yorug’ kelajagini ulug’lamoqchi, uni avlodlar xotirasida boqiy saqlamoqchi bo’lsak, avvalambor buyuk yozuvchilarni, buyuk shoirlarni,buyuk ijodkorlarni tarbiyalashimiz kerak.Nega deganda, ulug’ adib Cho’lpon aytgandek, adabiyot yashasa- millat yashaydi”.¹ Turkiy adabiyotimiz tarixida shunday asarlar borki, ularni jahonning turli mamlakatlarida katta qiziqish bilan o’rganadilar, har-xil tillarga tarjima qiladilar va olimlar yuksak baholaydilar. Shunday buyuk asarlardan biri XI asrda mashhur donishmand Yusuf Xos Hojib yaratgan “Qutadg’u bili

Vena Qohira nusxalaridan matni asosida amalga oshirilgan tarjimasidan iborat. “Qutadg’u bilig ” ni ilmiy tadqiq etganlar safida jahondagi taniqli olimlar , jumladan , Turkiyalik Rashid Arat Italiyalik Alereo Bambachi , major olimi ____________________________ ¹ Islom Karimov . Yuksak ma’naviyat va yengilmas kuch.Toshkent ”Ma’naviyat” 2008 Herman Vamberi, AQSH olimi Robert Danko va boshqalar bor. Bu asardagi savol javob shaklida berilgan odob –axloqning yuksak namunalarini bayon qilishi orqali Yusuf Xos Hojib o‘z davridagi Turon turklari siyosiy va madaniy hayotidagi o‘quvi ko‘z o‘ngida gavdalanadi. R.Danov fikricha, asarning tili Qoraxoniylar davriga xos o‘rta turkiy tillarga mansubdir.O‘zbekning yozilishi uslubi va chuqur mazmunga ko‘ra“Qutadg’u bilig ” forsiy tilda bitilgan ”Qobusnomaga”

oilaviy totuvlikni yo‘lga qo‘yish kabi inson uchun zarur masalalar ifodalangan.Ularni to‘g‘rilik va oliyjanoblik bilan amalga oshirish natijasida ulug‘ baxtga musharraf bo‘lish mumkin. R.Dankovning yozishicha quyosh va oyni ramziy ma’noda inson nomlari sifatida qo ‘ llash Bobilliklarda fors va arablarda , yunon va yahudiylarda ham qadimdan odat bo ‘ lib kelgan . R . Dankovning katta xizmati shundaki , “ Qutadg ’ u bilig ” ni shunchaki tarjima qilib qolmasdan balki undaki g ‘ oya va mazmunni , o ‘ ziga abadiy tarixiy uslubni Osiyo va Evropada yaratilgan boshqa asarlardagi fikrlar bilan qiyoslaydi . Ulardagi o ‘ xshashlik hamda farqlarni ko ‘ rsatib beradi . Adolat va baxtga erishish g ‘ oyasi forslarning ” Pandnoma ”, ( Qobusnoma ) Firdavsiyning ” Shohnoma ” kabi asarlarida , Sharqda mashhu

shogirdidir deb ko‘rsatadi .Bu fikr haqiqatga ziddir.Go’yoki Abu Ali ibn Sino aql va zakovatni bir-biridan ajratib , falsafiy jihatdan avval aql o‘rganiladi, keyin zakovatga deb yozgan emish. Yusuf Xos Hojib esa shu g‘oyani qabul qilgan emish. Yusuf Xos Hojibning asarida aql zakovat ajralmas holda izohlangan. AQSHdagi Chikago dorilfununing mudarrisi R.Dankov “Qutadg’u bilig ” ni ingliz tiliga to‘la tarjima qilib, so‘z boshi va izohlar bilan nashr etdi.Asar tarjimonning yozishicha “Qutadg’u bilig ” ni bitiruvchi davrdayoq tarjima qilishga kirishgan. R.Dankov kiitobidagi juda ko‘p fikrlar Quroni Karim va Muhammad Alayhisalom hadislaridagi g‘oyalarga o‘xshash ekanligini misollar bilan ifodalaydi. Mana ulardan ba’zilari: Halol bo‘lish har bir musulmonning vazifasidur Eng yomon dushman nafsdur.

ismlarni tarjimasi berilganda, maqsadga muvofiq bo‘lar edi.Albatta, kitobning asl matni bilan inglizcha (ma’nosi berilganda.) ,tarjimasi o‘rtasida katta tafovut bor.Chunki, qadimiy turkiy yodgorlikni hozirgi ingliz tiliga ko‘chirish oson ish emas.Tarjimon ko‘pgina turkiy arabcha va forscha so‘zlarning o‘zini aynan qo‘llaydi,chunki ularga inglizchada mos keluvchi so‘zlar yo‘qligi milliylik alomatini yo‘qotib qo‘yishi mumkin.Kitobning matni va tarjimasi haqida R.Dankov o‘z fikrini bayon qilib ”Inglizcha nasriy tarjima O‘rta asr turkiy nazmidan ancha yiroqdir” deb yozadi.Mazkur tarjima turkiyalik olim Rashid Arat nashr etgan tanqidiy matnga asoslangan.Chunki, tarjimonning fikricha, Qohira va Namangan nusxalarida ba’zi boblarida sahifalar tushib qolgan.Tarjimada matnni leksikasi va monografiya

Fransuz olimi Jobert Adams 1823 yilda Osiyo jurnalida “Qutadg’u bilig ”ning Vena nusxasi haqida ma’lumot berib uning bir qismini bostiradi. 1870 yil esa nemis olimi H.Vamberi“Qutadg’u bilig ” ning bir necha qismini asli transkriptsiyasi : nemischa tarjimasi ilova qilingan lug‘at bilan nashr ettirdi. “Qutadg’u bilig ” ning Vena va Qohira nusxalarini o‘rganish, ularni tarjima qilish va nashr etish xususida atoqli rus turkshunosi akademik V.V.Radlov uzoq vaqt unumli ish olib boradi. “Qutadg’u bilig ” bilan rosa yigirma yil (1890-1910) shug‘ullanadi.V.V.Radlov 1890 yilda “Qutadg’u bilig ” ning Vena nusxasi faksimilyatsiyasini (aynan shakliy suratini) katta so‘z boshi bilan to‘liq nashr ettirdi.1891 yilda tekstni manjur yozuvi asosidagi transkriptsiya bilan bosib chiqardi. 1900-1910 yillarda e

olishga va ularning mohiyatlari bilan ish ko‘rishga chaqiradi. Uning fikricha hukmdor mamlakatni o‘z siyosati bilan boshqarsa olimlar el yurtni aql va zakovat bilan boshqaradilar, yo‘l ko‘rsatadilar. Ular ilmi budunga yo‘la Yorisa yo‘la tupla ozmas yo‘la. Olimlarning ilmi xalqqa mash’aldir, mash’al yorug‘lik bersa tunda ham yo‘ldan adashmaydi. Yusuf Xos Hojibning ”Qutadg‘u bilig” xalq og‘zaki ijodining samarali ta’sirida vujudga kelgan dostondir.Shoir bu asarida ayniqsa xalq maqollari va ta’birlariga katta ahamiyat beradi.O‘zi ham xalq maqollariga o‘xshash hikmatli so‘zlar yaratadi. O‘qishga bilikka bu tilmochi til Til aql va bilimning tarjimonidir O‘qish so‘zlama, so‘z biror so‘zla oz. Gumon so‘z tugunning bu bir so‘zda yoz. Ko‘p o‘yla oz so‘yla, o‘n ming so‘zning tugunini bir so‘z bilan

Qoraxoniylar saroyiga yaqin turgan va feodallarning manfaatlarini ifodalagan Aristokrat sifatida gavdalantirdi. Yusuf Xos Hojibning Davlat haqidagi fikr mulohazalarini dastlabki Bek- Hukmdor qiyofasida mujassamlashtiradi. Uning fikricha Bek davlatning yagona hukmdori bo‘lib, uning sir irodasi barcha uchun qonundir.Bek Xudoning xohishi bilan beklik mansabiga erishgan kishidir.Xudo bir kishini bek, qilmoqchi bo‘lsa, avval unga Beklik sifatlarini va vazifalarini ato qilar emish. Bayot kimga bersa bu bog‘lik ishin, Berur ul ko‘ngil hul ul ishga kishi Qosh bog‘ tutmoq qilsa bayot, Berur ishni quloq kek qush yo‘q koinot. Bayot- Xudo kimga beklik vazifasini bersa avval unga har choq fahm idrok va ish asoslarini baxsh etadi. Kurramizda Yusuf Xos Hojib feodal hukmdorni ilohiylashtiradi, biroq bu bi

Yusuf Xos Hojibning Bek va uning amaldorlari haqidagi fikr mulohazalarini Kundug‘di, Oyto‘ldi, O‘girmish, O‘zgurmishlar qiyofasida mujassamlashtirib, ularni saroy ahliga bir namuna qilib ko‘rsatishga intiladi. ”Qutadg‘u bilig” XI asr adabiyotini muhim yodgorligidir .U turkiy tillardagi yozma adabiyot ham u qadar boy tajribaga ega bo‘lmagan bir davrda vujudga keldi.Shoir fors ,tojik tilida ijod qilishni traditsiyasi izidan bormadi, balki katta jur’at bilan o‘z ona tilida yirik asar yaratishga intildi.Uning muvaffaqiyati bilan tugadi.U xalq og‘zaki ijodi va yozma adabiyotining ilk yirik asarlardan biri Yusuf Xos Hojibning ”Qutadg‘u bilig” dostoni tajriba traditsiyalaridan foydalandi. Yusuf Xos Hojibning ”Qutadg‘u bilig” dostoni XI asrdagi XI asr va O‘rta Osiya Sharqiy turkistondagi turkiy x

qo‘lga kiritib, uning harf va yozuvlarini o‘rganishni boshlaganimda turklarning bu qadimiy qo‘l yozma va yozma obidasining o‘qiyman , tushunaman va hatto nashr ettirishga muvaffaq bo‘laman degan katta ishonch umuman olganda menda yo‘q edi.Bunga men qiziqish bilan bir vaqtda turk delegatlarini 18 yil davomida o‘rganish va Markaziy Osiyoning bugungi mevasi bilan amaliy bog‘lash orqali erishdim. ”. Darhaqiqat tarjimada yozilgan muqaddima qism katta qiymatga ega .Bunda kitobxon ”Qutadg‘u bilig”ga oid qiziqarli materiallar olib borilgan izlanishlar haqida keng ma’lumotga ega bo‘ladi. Herman Vamberi tarjimasi ”Qutadg‘u bilig”ning XI asrning uyg‘ur yozuvchisi bilan ko‘chirilgan qo‘l yozmasida amalga oshirilgan. Lekin, shuni ham aytib o‘tish kerakki, H.Vamberi tarjimasi to‘liq tarjima emas edi.U o

o‘rganaman.Ishonamanki, mening ushbu hatti harakatlarim tarixning qorong‘u davrini yoritishga xizmat qiladi .” deb yozadi. 20 yildan keyin akademik V.V.Radlov ”Qutadg‘u bilig” ning Vena va Qohira nusxalarini chog‘ishtirib o‘rganib,tekst va tarjimasi bilan 1910 yilda Petergburgda nashr ettirdi. Ushbu tarjimaning xotimasida V.V.Radlov, Herman Vamberi tarjimasi haqida to‘xtalib shunday deydi. ”Avvaliga men Vamberini yo‘l boshchi deb bilar edim va uning tarjimasining asl nusxa bilan solishtirib chiqdim.Shunda men bildimki, Vamberining xatosi va noaniqliklariga e’tibor bermagan, u yoki bu darajada o‘z tushunchasini ko‘chirib olgan, va tarjima qilgan. Bilamizki,Yusuf Xos Hojib ushbu asarida juda ko’p xalq maqollari va hikmatli so’zlarini ishlatadi. Ukushk-ul-yo’la-tech qorong’u kun Bilig-ul yeru

Qamug’ barcha munglug’ to’ro’ tulmishi Muni yo’q,edi bir anar yo’q eshi Hamma (barcha mavjudot) yaratilishidan munglidir Mungli yo’q birgina egam, uning sherigi, eshi yo’q V.V Radlov tarjimasida esa shunday yoziladi. Alles, was ihm erchaffen, ist Kummerbiladen, Kummerlos ist Gott allein, er hat keine Gefährten H.Vamberi tarjimasidan: Mühsam sind alle seine Schöpfungen, Doch bei keinem (alle) seiner Werke hatte Mühe er Ikkala tarjimaning asl nusxa bilan qiyoslab ko’rganimizda V.V.Radlov tarjimaning afzalligi hech qanday shubhaga o’rin yo’q, chunki u har bir so’zning mazmunini tarjimada bera olgan.Afsuski, H.Vamberi tarjimasi V.V.Radlovdagidek chiroyli va silliq chiqmagan, chunki Herman Vamberi ”munglug’ ” so’zini tarjimasida „barchasi“ ma’nosida o‘girgan. Uning sherigi yo’q, eshi yo‘g‘ni e

Jumladan. 1.Tarjima – madaniyat tarixining tarkibidir: 2.Tarjima- xalqlarning madaniy aloqalari va o‘zaro munosabatlarining vositasi sifatida. 3.Tarjima tarixi shartli jarayon. Tarjima jahon madaniyati va boshqalarni o‘rganish ishiga yordam beradi. Bu asar tarjimalari tarixini yaratish, bu tarjimalarning paydo bo‘lishi saviyasining aniqlash, ularni o‘zaro siyosiy tahlil qilish orqali ilmiy qiymatini belgilash, asarning o‘zini o‘rganish nuqtai nazaridan ham, o‘zbek xalqining boshqa xalqlar bilan adabiy- madaniy aloqalarining tarixini tadqiq etish jihatidan ham juda muhim.

XULOSA Prezdentimiz Islom Karimov ”Yuksak ma’naviyat va yengilmas kuch ” asarida shunday fikr bildiradilar:”Ma’lumki, o’zlikni anglash milliy ong va tafakkurning ifodasi avlodlar o’rtasidagi ruhiy – ma’naviy bog’liqlik til orqali nomoyon bo’ladi” ¹ Balosog’un shahrida tug’ilgan Yusuf Xos Hojib bir necha tillarni o’rgangan o’z zamonasining dono olimlaridan biri sifatida mashhur bo’ldi.”Saodatga eltuvchi bilim ” Qoraxoniylar davlati davrida yaratilgan eng katta ilmiy yodgorliklardan biri bo’lib bu asar 1069 yilda yozilgan. 1870-yil nemis olimi Herman Vamberi ”Qutadg’u bilig ”ning bir necha qismini asli transkripsiyasi nemischa tarjimasi ilova qilingan lug’at bilan nashr ettirdi. ”Qutadg’u bilig ” ning nemis tilidagi ikkala tarjimasini qiyosiy o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, bulardan V.V. Radl

1. Tarjima – madaniyat tarixining tarkibidir. 2. Tarjima – xalqlarning madaniy aloqalar va o‘zaro munosabatlarining vositasi sifatida. 3. Tarjima tarixiy shartli jarayon, Tarjima jahon madaniyati va boshqalarini o‘rganish ishida yordam beradi. ____________________________ ¹ Islom Karimov . Yuksak ma ’ naviyat va yengilmas kuch . Toshkent ” Ma ’ naviyat ” 2008 Bu asar tarjimalari tarixini yaratish, bu tarjimalarning paydo bo‘lishi saviyasini aniqlash, ularning o‘zaro qiyosiy tahlil qilish orqali ilmiy qiymatini belgilash, asarning o‘zini o‘rganish nuqtai nazaridan ham o‘zbek xalqining boshqa xalqlar bilan adabiy, madaniy aloqalari tarixini tadqiq etish jihatidan ham juda muhim. Bir necha yildan buyon olib borilgan kuzatishlarimiz va ilmiy manbalardan keltirilgan ma’lumotlarni tahlil qilish

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI. 1. Karimov I. A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch“ Toshkent “ Ma’naviyat” 2008-yil 2. Karimov I. A. “ Jahon moliyaviy – iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo‘llari va choralari”. Toshkent “O‘zbekiston” 2009 yil 3. Karimov I. A. “Asosiy vazifamiz- vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirish”. Toshkent “O‘zbekiston” 2010 yil 4. Karimov I. A. “ 2010- yil Barkamol avlod yili” Davlat dasturi. Toshkent ”O‘zbekiston” 2010 yil 5. Karimov I. A. “ Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi”. Toshkent – 1997 yil 6. Karimov I. A. “ Bu muqaddas vatanda azizdir inson”. Toshkent – 2010 yil 7.G’aybulla Salomov “til va tarjimon” “Fan”nashriyoti, Toshkent-1966 yil 8. G’.Salomov “Tarjima nazariyasiga kirish” “O’qiyuv

12. Xujayev G O’zbekistonda tarjima tarixidan. Revolutsiyadan oldingi davr “Fan”nashriyoti, Toshkent-1965” yil Badiiy tarjima va milliy kolorit” Maqollar to‘plami, tarjima nazariyasi masalalari, Toshkent 1995 yil. 13” Xujayev G.X Boburnomaning” tarjima tarixdagi o’rni ,” tarjima nazariyasi masalalari”, Toshkent 1979 yil. 14. G.Xujayev “milliylik va tarjima masalalari” 15. G.Xujayev “tarjimada avtor uslubini aks ettirish masalalariga oid” ,” tarjima nazariyasi masalalari”, Toshkent 1979 yil. 16 . G’.Salomov “Adabiy tanqid va badiy tarjima” “Fan”nashriyoti, Toshkent-1983 yil 17. G.Xujayev “Olmon o’lkasi” tarjima san’ati Toshkent 1980-yil. 18. M.Xolbekov “Badiiy tarjima bugunning talabi”maqolasi, O”zbekiston adabiyoti va san’ati gazetasi, Toshkent-1993-yil

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar