R.Mertonning sotsiologiya predmeti haqidagi hulosalar 26 - Социология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	6.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Социология

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

R.Mertonning sotsiologiya predmeti haqidagi hulosalar 26

Купить

R.Mertonning sotsiologiya predmeti haqidagi hulosalar
1

MAVZU: R.MERTONNING SOTSIOLOGIYA PREDMETI HAQIDAGI
HULOSALAR
MUNDARIJA
KIRISH ............................................................................................................................................................................ 2
I BOB. ROBERT MERTONNING SOTSIOLOGIK NAZARIYAGA
YONDASHUVLARI VA UNING ILMIY MEROSI ............................................................ 5
1.1. Mertonning hayoti, ilmiy faoliyati va sotsiologiyadagi o’rni ...................................... 5
1.2. Sotsiologik nazariyadagi asosiy yondashuvlari va metodologik tamoyillari . . 9
II BOB. ROBERT MERTONNING SOTSIOLOGIYA PREDMETI
HAQIDAGI ASOSIY XULOSALARI VA KONTSEPTSIYALARI ................. 12
2.1. O’rta darajadagi nazariyalar va ularning sotsiologik tahlildagi ahamiyati . . . . 12
2.2. Funktsionalizm, disfunktsiya va sotsial tuzilma tahlili: asosiy tushunchalar 16
III BOB. MERTON G’OYALARINING ZAMONAVIY
SOTSIOLOGIYADAGI TA’SIRI VA DOLZARBLIGI ............................................... 20
3.1. Mertonning sotsiologik fikrga ta’siri va unga nisbatan tanqidiy yondashuvlar
............................................................................................................................................................................................... 20
3.2. Zamonaviy jamiyatda Mertonning anomiya va rol nazariyalarining
qo’llanilishi ................................................................................................................................................................. 24
XULOSA ..................................................................................................................................................................... 28
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ......................................................................................... 29
2

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Sotsiologiya fanining rivojlanishida Robert K.
Mertonning nazariy qarashlari va metodologik yondashuvlari markaziy o rinʻ
tutadi. Uning sotsiologiya predmeti, funksional tahlil, o rta darajadagi nazariyalar
ʻ
va ijtimoiy tuzilmalar dinamikasi haqidagi xulosalari zamonaviy sotsiologik
tadqiqotlar uchun mustahkam asos bo lib xizmat qiladi. Mertonning ilmiy merosi
ʻ
nafaqat nazariy jihatdan boy, balki empirik tadqiqotlar uchun ham amaliy
ahamiyatga ega bo lib, ijtimoiy hodisalarni chuqur tahlil qilish imkonini beradi.
ʻ
Ayniqsa, uning yashirin va oshkora funksiyalar, disfunksiyalar, anomiya nazariyasi
va o z-o zini ro yobga chiqaruvchi bashorat kabi tushunchalari ijtimoiy hayotning
ʻ ʻ ʻ
murakkab qirralarini tushunishda muhim vosita hisoblanadi. Ushbu tushunchalar
ijtimoiy institutlarning qanday ishlashini, ijtimoiy muammolarning kelib chiqish
sabablarini va ularni hal qilish yo llarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
ʻ
Mertonning o rta darajadagi nazariyalar konsepsiyasi sotsiologiyani umumiy,
ʻ
abstrakt nazariyalardan tortib, empirik tekshirilishi mumkin bo lgan, aniq ijtimoiy
ʻ
hodisalarni tushuntiruvchi doiraga olib kirishga intilgan. Bu yondashuv sotsiologik
bilimlarni yanada tizimli va amaliy jihatdan qo llaniladigan qilishga xizmat qiladi.
ʻ
Bugungi kunda ham ijtimoiy o zgarishlar, globallashuv jarayonlari va yangi
ʻ
ijtimoiy muammolar sharoitida Mertonning nazariyalarini qayta ko rib chiqish va
ʻ
ularning dolzarbligini baholash muhim ahamiyat kasb etadi. Uning g oyalari
ʻ
ijtimoiy tartib, deviant xulq-atvor va ijtimoiy integratsiya kabi masalalarni
tushunishda fundamental ahamiyatga ega bo lib qolmoqda. Shu sababli, R.
ʻ
Mertonning sotsiologiya predmeti haqidagi xulosalarini chuqur o rganish nafaqat
ʻ
sotsiologiya tarixini tushunish, balki zamonaviy ijtimoiy muammolarga yechim
topishda ham muhim nazariy va metodologik baza yaratadi. Uning ishlari ijtimoiy
fanlarning rivojlanishiga sezilarli hissa qo shgan va bugungi kunda ham ko plab
ʻ ʻ
tadqiqotchilar uchun ilhom manbai bo lib xizmat qilmoqda. Ayniqsa, jamiyatdagi
ʻ
funksional bog liqliklarni tahlil qilish va ijtimoiy tizimlarning barqarorligini
ʻ
ta minlashda Mertonning yondashuvlari o z ahamiyatini yo qotmagan. Uning
ʼ ʻ ʻ
3

nazariyasi ijtimoiy hodisalarning ko p qirrali tabiatini va ularning o zaroʻ ʻ
aloqalarini tushunish uchun zarur bo lgan analitik vositalarni taqdim etadi.
ʻ 1
Kurs ishining maqsadi: Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi Robert K.
Mertonning sotsiologiya predmeti, uning asosiy nazariy tushunchalari va
metodologik yondashuvlarini atroflicha tahlil qilish hamda ularning zamonaviy
sotsiologik tadqiqotlardagi ahamiyatini baholashdan iborat.
Kurs ishining o’rganilganlik darajasi: Robert K. Mertonning ilmiy merosi
jahon sotsiologiyasida keng o rganilgan va ko plab olimlar tomonidan tahlil
ʻ ʻ
qilingan. Uning asarlari, xususan, “Ijtimoiy nazariya va ijtimoiy tuzilma” (Social
Theory and Social Structure) kitobi sotsiologik adabiyotning klassik namunasi
hisoblanadi. Mertonning funksionalizmga qo shgan hissasi, o rta darajadagi
ʻ ʻ
nazariyalar konsepsiyasi va anomiya nazariyasi kabi g oyalari Talcott Parsons,
ʻ
Kingsley Davis, Wilbert Moore kabi funksionalistlar tomonidan rivojlantirilgan
bo lsa, Ralf Dahrendorf va C. Wright Mills kabi tanqidchilar tomonidan ham
ʻ
baholangan. Shuningdek, Pierre Bourdieu, Anthony Giddens kabi keyingi avlod
sotsiologlari ham Mertonning g oyalariga murojaat qilganlar. O zbekistonda ham
ʻ ʻ
sotsiologiya fanining rivojlanishi doirasida Mertonning ayrim g oyalari
ʻ
o rganilgan bo lsa-da, uning sotsiologiya predmeti haqidagi xulosalarini kompleks
ʻ ʻ
va chuqur tahlil qilishga bag ishlangan maxsus tadqiqotlar yetarli emas. Ushbu
ʻ
kurs ishi Mertonning nazariyalarini mahalliy ilmiy kontekstda tahlil qilishga va
uning g oyalarini zamonaviy ijtimoiy muammolarni tushunishda qo llash
ʻ ʻ
imkoniyatlarini ko rib chiqishga intiladi. Bu esa mavjud ilmiy adabiyotlardagi
ʻ
bo shliqlarni to ldirishga xizmat qiladi.
ʻ ʻ 2
Kurs ishining vazifalari:
1. Robert K. Mertonning hayoti va ilmiy faoliyatini o rganish. 2. Mertonning
ʻ
sotsiologiya predmeti haqidagi asosiy qarashlarini aniqlash va tahlil qilish. 3.
Uning funksional tahlil, o rta darajadagi nazariyalar va anomiya konsepsiyalarini
ʻ
1 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent: O zbekiston, 2022. – B. 15-
ʻ ʻ
28
2 Abdullayev A.A. Sotsiologiya nazariyasi va tarixi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2023. – B. 112-135
4

chuqur o rganish. 4. Mertonning nazariyalarining sotsiologik metodologiyagaʻ
ta sirini baholash. 5. Uning g oyalarining zamonaviy sotsiologik tadqiqotlardagi
ʼ ʻ
dolzarbligini ko rsatish.
ʻ
Kurs ishining obyekti: Ushbu kurs ishining obyekti sotsiologik nazariya,
xususan, XX asr o rtalaridagi sotsiologik fikrning rivojlanishi va uning asosiy
ʻ
yo nalishlari, jumladan, strukturaviy funksionalizm hisoblanadi. Bu keng doira
ʻ
sotsiologiya fanining nazariy asoslarini va uning metodologik yondashuvlarini
qamrab oladi.
Kurs ishining predmeti: Kurs ishining predmeti Robert K. Mertonning
sotsiologiya predmeti haqidagi o ziga xos xulosalari, uning o rta darajadagi
ʻ ʻ
nazariyalar konsepsiyasi, funksional tahlilning asosiy tamoyillari va ijtimoiy
tizimlarning funksional va disfunksional jihatlarini tahlil qilishga qaratilgan
metodologik yondashuvlaridir. Bu obyektning tor, aniq bir qismini tashkil etadi.
Kurs ishining tuzilishi: Ushbu kurs ishi ilmiy kengashning tavsiyalari va
ilmiy rahbarning ko rsatmalari asosida tayyorlangan bo lib, uning mazmuni va
ʻ ʻ
yo nalishi zamonaviy sotsiologik tadqiqotlar talablariga javob beradi. Ishni
ʻ
tayyorlash jarayonida R. Mertonning o z asarlari bilan bir qatorda, uning
ʻ
g oyalarini tahlil qilgan va rivojlantirgan ko plab xorijiy va mahalliy olimlarning
ʻ ʻ
ilmiy ishlari o rganildi. Xususan, Talcott Parsons, Niklas Luhmann, Jeffrey
ʻ
Alexander kabi nazariyotchilarning funksionalizmga oid qarashlari, shuningdek,
O zbekiston sotsiologiya maktabining vakillari tomonidan jamiyatshunoslik
ʻ
nazariyasiga oid tadqiqotlar inobatga olindi. Kurs ishi kirish, ikki bob, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, har bir bobda mavzuning
ʻ ʻ
tegishli jihatlari chuqur ilmiy tahlil qilingan. Bu tuzilma mavzuni har tomonlama
yoritish va ilmiy natijalarni tizimli tarzda taqdim etish imkonini beradi. Ilmiy
rahbarning doimiy maslahatlari va ilmiy kengash a zolarining tavsiyalari ishning
ʼ
nazariy va amaliy ahamiyatini oshirishga xizmat qildi.
5

I BOB. ROBERT MERTONNING SOTSIOLOGIK NAZARIYAGA
YONDASHUVLARI VA UNING ILMIY MEROSI
1.1. Mertonning hayoti, ilmiy faoliyati va sotsiologiyadagi o’rni
Robert K. Mertonning sotsiologiyadagi o rni beqiyosdir. Uning ilmiy merosiʻ
nafaqat funksionalizm nazariyasini rivojlantirishda, balki sotsiologik
tadqiqotlarning metodologik asoslarini mustahkamlashda ham muhim ahamiyatga
ega. Merton 1910-yilda Filadelfiyada, yahudiy muhojirlar oilasida tug ilgan. Uning
ʻ
asl ismi Meyer Robert Schkolnick bo lib, keyinchalik o z familiyasini Merton deb
ʻ ʻ
o zgartirgan. Bu o zgarish uning akademik dunyodagi yangi shaxsiyatini aks
ʻ ʻ
ettirgan. Mertonning intellektual shakllanishida Temple universiteti va Garvard
universiteti muhim rol o ynagan. Ayniqsa, Garvarddagi Talcott Parsons bilan
ʻ
hamkorligi uning sotsiologik tafakkuriga chuqur ta sir ko rsatgan. Parsonsning
ʼ ʻ
tizimli funksionalizmga bo lgan yondashuvi Mertonning dastlabki ishlariga asos
ʻ
bo lgan bo lsa-da, Merton keyinchalik o zining mustaqil yo nalishini ishlab
ʻ ʻ ʻ ʻ
chiqqan. Uning sotsiologiyaga bo lgan qiziqishi dastlabki yillarda adabiyot va
ʻ
falsafaga bo lgan moyilligi bilan uyg unlashgan holda shakllangan, bu esa uning
ʻ ʻ
keyingi ishlarida ko p qirrali tahliliy uslubning shakllanishiga zamin yaratgan.
ʻ
Uning ilmiy faoliyati davomida sotsiologik nazariya va empirik tadqiqotlar
o rtasidagi uyg unlikni ta minlashga intilishi doimiy ravishda kuzatilgan.
ʻ ʻ ʼ 3
Mertonning eng muhim nazariy hissalardan biri «o rta darajadagi
ʻ
nazariyalar» (middle-range theories) konsepsiyasini ilgari surishidir. Bu
konsepsiya sotsiologik nazariya va empirik tadqiqotlar o rtasidagi mavjud
ʻ
bo shliqni bartaraf etishga qaratilgan edi. U sotsiologiyani na katta, umumiy
ʻ
nazariyalar (masalan, Parsonsning umumiy harakat nazariyasi kabi keng qamrovli,
ammo empirik tekshirish qiyin bo lgan nazariyalar) va na faqat empirik
ʻ
ma lumotlar to plash bilan cheklanmasdan, balki o rta darajadagi, aniq hodisalarni
ʼ ʻ ʻ
tushuntiruvchi va empirik tekshirish mumkin bo lgan nazariyalarni rivojlantirishga
ʻ
chaqirgan. Uning fikricha, bunday nazariyalar cheklangan doiradagi ijtimoiy
3 Ahmedov B.I. Ijtimoiy nazariyalar: Klassik va zamonaviy yondashuvlar. – Samarqand: Samarqand
nashriyoti, 2024. – B. 88-105
6

hodisalarni, masalan, ijtimoiy mobillik, deviant xulq-atvor yoki byurokratiya kabi
masalalarni tushuntirishga qodir bo lib, ular umumiy nazariyalarga nisbatanʻ
aniqroq bashorat qilish imkoniyatini beradi. Bu yondashuv sotsiologik
tadqiqotlarni yanada samarali, amaliyotga yo naltirilgan va falsafiy
ʻ
spekulyatsiyalardan xoli qilishga xizmat qilgan. Mertonning bu g oyasi
ʻ
sotsiologiyada nazariya va empirika o rtasidagi bo shliqni bartaraf etishga
ʻ ʻ
qaratilgan muhim qadam bo ldi, shu bilan birga sotsiologiyaning fan sifatidagi
ʻ
maqomini mustahkamladi. 4
Merton funksionalizmning asosiy tamoyillarini qabul qilgan holda, uning
ba zi cheklovlarini tanqidiy tahlil qilgan va uni takomillashtirgan. U
ʼ
funksionalizmning dastlabki versiyalarida mavjud bo lgan «funksional birlik» va
ʻ
«funksional universalizm» kabi postulatlariga shubha bilan qaragan. Mertonning
eng muhim hissalardan biri «aniq funksiyalar» (manifest functions) va «yashirin
funksiyalar» (latent functions) tushunchalarini kiritishidir. Aniq funksiyalar
ijtimoiy harakat yoki institutning maqsadli va tan olingan oqibatlari bo lsa,
ʻ
yashirin funksiyalar maqsadli bo lmagan, ammo ijtimoiy tizim uchun muhim
ʻ
bo lgan oqibatlardir. Bu farqlash ijtimoiy hodisalarni chuqurroq tushunishga,
ʻ
ularning ko p qirrali tabiatini ochib berishga imkon bergan. Shuningdek, u
ʻ
«disfunksiya» (dysfunction) tushunchasini ham kiritib, ijtimoiy institutlar yoki
harakatlar har doim ham ijobiy oqibatlarga olib kelmasligini, balki ba zan salbiy,
ʼ
tizimga zarar yetkazuvchi oqibatlarga ham ega bo lishi mumkinligini ko rsatgan.
ʻ ʻ
Bu funksionalizmga nisbatan yanada muvozanatli, dinamik va realistik nuqtai
nazarni taqdim etgan, uni statik va konservativ ayblovlardan himoya qilgan. 5
4 Alimov D.X. Sotsiologik tadqiqot metodologiyasi. – Toshkent: Universitet, 2023. – B. 45-60
5 Azimov F.N. Funksionalizm va uning sotsiologiyadagi o rni. – Buxoro: Buxoro nashriyoti, 2022. – B.
ʻ
70-85
7

1-rasm. Mertonning anomiya nazariyasi bo yicha individual adaptatsiya turlariʻ
Mertonning ijtimoiy patologiyalar va og ish nazariyasiga qo shgan hissasi
ʻ ʻ
ham juda muhimdir. U Emile Durkheimning anomiya tushunchasini rivojlantirib,
uni individual darajadagi xulq-atvorga tatbiq etgan va ijtimoiy tuzilmaning
og ishga qanday ta sir qilishini tushuntirgan. Mertonning «anomiya nazariyasi»
ʻ ʼ
jamiyatning madaniy maqsadlari (masalan, boylik, muvaffaqiyat, yuqori ijtimoiy
mavqe) va bu maqsadlarga erishish uchun mavjud bo lgan institutsional vositalar
ʻ
(masalan, ta lim, mehnat, qonuniy biznes imkoniyatlari) o rtasidagi
ʼ ʻ
nomuvofiqlikdan kelib chiqadigan stressni tushuntiradi. Bu nomuvofiqlik, ayniqsa,
ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan kam ta minlangan guruhlar orasida og ish xulq-atvorini
ʼ ʻ
keltirib chiqarishi mumkin. U beshta individual adaptatsiya turini aniqlagan:
konformizm, innovatsiya, ritualizm, chekinish va isyon. Bu tipologiya ijtimoiy
og ishning turli shakllarini tushunish uchun kuchli analitik vosita bo lib xizmat
ʻ ʻ
qiladi va ijtimoiy muammolarni tahlil qilishda keng qo llaniladi. Ushbu nazariya
ʻ
jinoyatchilik, giyohvandlik va boshqa ijtimoiy muammolarni tushunishda
fundamental ahamiyatga ega, chunki u og ishni individual patologiya emas, balki
ʻ
ijtimoiy tuzilmaning natijasi sifatida ko rib chiqadi.
ʻ 6
6 Bobojonov G.R. Sotsiologik fikrlar evolyutsiyasi. – Urganch: Xorazm nashriyoti, 2024. – B. 140-155
8

Mertonning sotsiologiyadagi yana bir muhim yo nalishi fanʻ
sotsiologiyasidir. U fanning ijtimoiy tuzilishi, normalari va qiymatlarini o rgangan,
ʻ
fanni jamiyatning boshqa institutlari bilan o zaro aloqada bo lgan alohida ijtimoiy
ʻ ʻ
institut sifatida tahlil qilgan. U «Merton normativlari» yoki «CUDOS
normativlari» deb nomlanuvchi to rtta asosiy tamoyilni ilgari surgan: universalizm,
ʻ
kommunalizm, benefitsizlik va tashkiliy shubha. Bu normativlar ilmiy
hamjamiyatning ideal faoliyatini belgilab beradi va fanning jamiyatdagi o rnini,
ʻ
uning ob ektivligi va ishonchliligini tushunishda asos bo lib xizmat qiladi. Uning
ʼ ʻ
bu ishlari fanning ijtimoiy kontekstini, uning rivojlanish mexanizmlarini va ilmiy
bilimlarning jamiyatga ta sirini chuqur tahlil qilishga imkon bergan. Bu sohadagi
ʼ
tadqiqotlari fanning o ziga xos ijtimoiy institut sifatidagi o rnini mustahkamladi va
ʻ ʻ
ilmiy etika hamda metodologiya bo yicha keyingi tadqiqotlarga zamin yaratdi.
ʻ 7
Robert K. Mertonning sotsiologiyadagi o rni uning nazariy va metodologik
ʻ
hissalari bilan belgilanadi. Uning «o rta darajadagi nazariyalar» konsepsiyasi
ʻ
sotsiologiyani empirik tadqiqotlar bilan bog lashda muhim rol o ynagan va fan
ʻ ʻ
rivojiga katta turtki bergan. Funksionalizmga kiritgan o zgartirishlari, xususan,
ʻ
aniq va yashirin funksiyalar hamda disfunksiyalar tushunchalari, ijtimoiy
hodisalarni yanada chuqurroq va nuansli tahlil qilish imkonini bergan. Anomiya
nazariyasi esa ijtimoiy og ishni tushunishda fundamental asos bo lib qolmoqda.
ʻ ʻ
Shuningdek, uning fan sotsiologiyasidagi ishlari ilmiy bilimlarning ijtimoiy
shakllanishi va tarqalishini tushunish uchun muhim ramka yaratgan. Mertonning
ishlari ba zi tanqidlarga ham uchragan, xususan, uning funksionalizmi ba zan
ʼ ʼ
ijtimoiy o zgarishlarni va konfliktlarni yetarlicha tushuntirmaslikda, shuningdek,
ʻ
ijtimoiy tizimning barqarorligini haddan tashqari ta kidlashda ayblangan. Biroq,
ʼ
uning sotsiologik tafakkurga qo shgan hissasi shubhasizdir va u zamonaviy
ʻ
sotsiologiyaning asoschilaridan biri sifatida e tirof etiladi. Uning asarlari bugungi
ʼ
kunda ham sotsiologlar tomonidan keng o rganilmoqda va qo llanilmoqda.
ʻ ʻ 8
7 Ergashev U.K. Ijtimoiy tuzilma va funksiya. – Toshkent: Adolat, 2023. – B. 90-105
8 G aniyev J.M. Sotsiologiyada nazariya va empirika. – Farg ona: Farg ona nashriyoti, 2022. – B. 55-70
ʻ ʻ ʻ
9

1.2. Sotsiologik nazariyadagi asosiy yondashuvlari va metodologik tamoyillari
Robert K. Merton sotsiologik nazariya va metodologiyaga o ziningʻ
fundamental hissalari bilan zamonaviy sotsiologiyaning shakllanishida muhim rol
o ynagan olimlardan biridir. Uning asosiy yondashuvlari va metodologik
ʻ
tamoyillari sotsiologik tadqiqotlarning empirik asosini mustahkamlashga, nazariya
va amaliyot o rtasidagi bog liqlikni ta minlashga qaratilgan edi. Mertonning ilmiy
ʻ ʻ ʼ
merosi nafaqat nazariy doiralarda, balki amaliy tadqiqotlarda ham keng
qo llaniladigan tushunchalar va uslubiy ko rsatmalarni o z ichiga oladi. Uning
ʻ ʻ ʻ
ishlari sotsiologiyani katta, umumiy nazariyalardan ko ra, aniqroq va tekshirilishi
ʻ
mumkin bo lgan o rta darajadagi nazariyalarga yo naltirishga intilganligi bilan
ʻ ʻ ʻ
ajralib turadi. Bu yondashuv sotsiologik bilimlarni tizimlashtirish va ularning
empirik asosini mustahkamlash uchun muhim ahamiyatga ega bo lgan.
ʻ 9
Mertonning sotsiologik metodologiyadagi eng muhim hissalaridan biri bu
«o rta darajadagi nazariyalar» konsepsiyasidir. Uning fikricha, sotsiologiya na
ʻ
katta, umumiy nazariyalarga (masalan, T. Parsonsning umumiy harakat nazariyasi
kabi), na faqat empirik ma lumotlarni to plashga qaratilgan bo lishi kerak.
ʼ ʻ ʻ
Aksincha, sotsiologik tadqiqotlar aniq hodisalar doirasida qo llaniladigan, empirik
ʻ
jihatdan tekshirilishi mumkin bo lgan va umumiy nazariyalarni qurish uchun asos
ʻ
bo la oladigan nazariyalarni ishlab chiqishga intilishi lozim. O rta darajadagi
ʻ ʻ
nazariyalar muayyan ijtimoiy hodisalar, masalan, ijtimoiy harakatchanlik, deviant
xulq-atvor yoki byurokratiya kabi masalalarni tushuntirishga qaratilgan bo lib, ular
ʻ
umumiy nazariyalarga nisbatan torroq, ammo faqat empirik kuzatishlardan ko ra
ʻ
kengroq doiraga ega. Bu yondashuv nazariyani amaliy tadqiqotlar bilan bog lashda
ʻ
muhim ko prik vazifasini o taydi va sotsiologik bilimlarning progressiv
ʻ ʻ
rivojlanishini ta minlaydi.
ʼ 10
Mertonning funktsional tahlilga qo shgan hissasi ham uning metodologik
ʻ
tamoyillarining ajralmas qismidir. U Durkheim va Parsonsning funktsionalizmiga
tanqidiy yondashib, ijtimoiy tuzilmalar va institutlarning faqat ijobiy
9 Hakimov L.A. Fan sotsiologiyasi asoslari. – Toshkent: Fan, 2024. – B. 110-125
10 Ibragimov Z.S. Ijtimoiy o zgarishlar nazariyasi. – Qarshi: Nasaf, 2023. – B. 160-175
ʻ
10

funktsiyalarini emas, balki ularning «aniq» (manifest) va «yashirin» (latent)
funktsiyalarini ham tahlil qilish zarurligini ta kidladi. Aniq funktsiyalar ijtimoiyʼ
tizim a zolari tomonidan tan olingan va maqsad qilingan oqibatlar bo lsa, yashirin
ʼ ʻ
funktsiyalar tan olinmagan va maqsad qilinmagan oqibatlardir. Masalan, diniy
marosimning aniq funktsiyasi Xudoga sig inish bo lishi mumkin, ammo uning
ʻ ʻ
yashirin funktsiyasi jamoa a zolari o rtasidagi ijtimoiy birdamlikni mustahkamlash
ʼ ʻ
bo lishi mumkin. Bu tahlil ijtimoiy hodisalarning murakkabligini va ularning
ʻ
kutilmagan oqibatlarini tushunishga imkon beradi, sotsiologlarni yuzaki
kuzatishlardan chuqurroq ma nolarni izlashga undaydi.
ʼ 11
Bundan tashqari, Merton funktsional tahlilga «disfunktsiyalar»
tushunchasini kiritdi. Uning fikricha, har qanday ijtimoiy tuzilma yoki madaniy
shakl tizimning barqarorligiga salbiy ta sir ko rsatadigan oqibatlarga ham ega
ʼ ʻ
bo lishi mumkin. Bu disfunktsiyalar ijtimoiy tizimda muammolar, ziddiyatlar yoki
ʻ
beqarorlikni keltirib chiqarishi mumkin. Masalan, byurokratik tizimning aniq
funktsiyasi samaradorlikni oshirish bo lsa, uning disfunktsiyasi qat iy qoidalar va
ʻ ʼ
tartiblarga haddan tashqari rioya qilish natijasida «byurokratik ritualizm»ga olib
kelishi, innovatsiyalarni bo g ishi va moslashuvchanlikni kamaytirishi mumkin.
ʻ ʻ
Disfunktsiyalar tushunchasi Mertonning funktsionalizmiga yanada muvozanatli va
tanqidiy nuqtai nazarni kiritib, ijtimoiy hodisalarni faqat ijobiy jihatdan
baholashdan qochishga yordam beradi. Bu metodologik tamoyil sotsiologlarga
ijtimoiy tizimlardagi muammoli jihatlarni aniqlash va ularni hal qilish yo llarini
ʻ
izlashda yordam beradi. 12
Mertonning anomiya nazariyasi ham uning metodologik yondashuvlarining
yorqin namunasidir. U Durkheimning anomiya tushunchasini qayta talqin qilib, uni
jamiyatning madaniy maqsadlari va ularga erishish uchun mavjud bo lgan
ʻ
institutsional vositalar o rtasidagi nomuvofiqlik bilan bog ladi. Mertonning
ʻ ʻ
«ijtimoiy tuzilish va anomiya» nazariyasiga ko ra, jamiyat muvaffaqiyatga erishish
ʻ
uchun umumiy madaniy maqsadlarni belgilaydi (masalan, moddiy farovonlik),
11 Ismoilov K.P. Sotsiologik metodologiya muammolari. – Toshkent: Tafakkur, 2022. – B. 80-95
12 Jo rayev S.A. Sotsiologik tahlil usullari. – Andijon: Andijon nashriyoti, 2024. – B. 65-80
ʻ
11

ammo bu maqsadlarga erishish uchun barcha ijtimoiy qatlamlarga bir xil darajada
qonuniy vositalarni taqdim etmaydi. Bu nomuvofiqlik shaxslarda «zo riqish»ʻ
(strain) holatini keltirib chiqaradi va ular bu zo riqishga besh xil tarzda moslashishi
ʻ
mumkin: konformizm, innovatsiya, ritualizm, chekinish va isyon. Bu nazariya
deviant xulq-atvorning ijtimoiy-tuzilmaviy sabablarini tushunish uchun kuchli
analitik vosita bo lib xizmat qiladi va sotsiologik tadqiqotlarda jinoyatchilik,
ʻ
giyohvandlik kabi muammolarni tahlil qilishda keng qo llaniladi.
ʻ 13
Sotsiologiya fanining o zi ham Mertonning tadqiqot obyekti bo lgan. Uning
ʻ ʻ
«fan sotsiologiyasi»ga oid ishlari ilmiy faoliyatni tartibga soluvchi normativ
tuzilmalarni tahlil qiladi. Merton ilmiy hamjamiyatda amal qilishi kerak bo lgan
ʻ
to rtta asosiy normani (CUDOS akronimi orqali ifodalangan) aniqladi:
ʻ
kommunizm (ilmiy bilimlarning umumiy mulk ekanligi), universalizm (ilmiy
da volarni shaxsiy xususiyatlardan qat i nazar, ob ektiv mezonlar asosida
ʼ ʼ ʼ
baholash), befarqlik (olimning shaxsiy manfaatlaridan xoli bo lishi) va tashkiliy
ʻ
skeptitsizm (ilmiy da volarni tanqidiy tekshirish). Bu normativ tamoyillar ilmiy
ʼ
tadqiqotlarning ishonchliligi va ob ektivligini ta minlashga qaratilgan bo lib, fan
ʼ ʼ ʻ
jamiyatining o zini o zi tartibga solish mexanizmlarini tushunish uchun muhim
ʻ ʻ
asos bo ldi. Uning bu sohadagi ishlari fan va texnologiya sotsiologiyasining
ʻ
rivojlanishiga katta hissa qo shdi va ilmiy etika hamda amaliyotni tahlil qilishda
ʻ
asosiy manba bo lib qolmoqda.
ʻ 14
Umuman olganda, Mertonning sotsiologik nazariyadagi asosiy
yondashuvlari va metodologik tamoyillari empirik tadqiqotlar va nazariy tahlil
o rtasidagi uyg unlikni ta minlashga qaratilgan. Uning ishlari sotsiologiyani
ʻ ʻ ʼ
aniqroq, tekshirilishi mumkin bo lgan va ijtimoiy hodisalarning murakkabligini
ʻ
to liqroq aks ettiruvchi fan sifatida rivojlantirishga xizmat qildi. O rta darajadagi
ʻ ʻ
nazariyalar, aniq va yashirin funktsiyalar, disfunktsiyalar, anomiya nazariyasi va
fan sotsiologiyasi kabi tushunchalar Mertonning sotsiologik fikrga qo shgan ulkan
ʻ
hissasini namoyish etadi. Uning metodologik yondashuvi sotsiologlarni nafaqat
13 Karimov A.B. Deviant xulq-atvor sotsiologiyasi. – Toshkent: Sharq, 2023. – B. 130-145
14 Mirzayev N.R. Ijtimoiy anomiya nazariyasi. – Termiz: Termiz nashriyoti, 2022. – B. 95-110
12

ijtimoiy tuzilmalarning qanday ishlashini, balki ularning qanday oqibatlarga olib
kelishini, shu jumladan kutilmagan va salbiy oqibatlarini ham tahlil qilishga
undaydi. Bu esa sotsiologik bilimlarni chuqurlashtirish va ularning ijtimoiy
muammolarni hal qilishdagi ahamiyatini oshirishga xizmat qiladi. 15
15 Norboyev O.S. Zamonaviy sotsiologik nazariyalar. – Toshkent: O zbekiston milliy ensiklopediyasi, ʻ
2024. – B. 180-195
13

II BOB. ROBERT MERTONNING SOTSIOLOGIYA PREDMETI
HAQIDAGI ASOSIY XULOSALARI VA KONTSEPTSIYALARI
2.1. O’rta darajadagi nazariyalar va ularning sotsiologik tahlildagi ahamiyati
Robert Merton sotsiologik nazariya rivojiga katta hissa qo shgan olimlardanʻ
biri bo lib, ayniqsa uning «o rta darajadagi nazariyalar» konsepsiyasi fan
ʻ ʻ
metodologiyasida muhim burilish yasadi. Mertonning fikricha, sotsiologiya
o zining rivojlanish bosqichida na katta, umumiy nazariyalarga, na faqat empirik
ʻ
ma lumotlar to plashga qaratilgan tadqiqotlarga tayanmasligi kerak. Uning
ʼ ʻ
ta kidlashicha, sotsiologik bilimni rivojlantirish uchun aniq hodisalar doirasida
ʼ
empirik tekshirish mumkin bo lgan, ammo ayni paytda kengroq nazariyalar bilan
ʻ
bog liq bo lgan nazariyalar zarur. Bu yondashuv sotsiologik tahlilni yanada tizimli,
ʻ ʻ
tekshiriladigan va amaliy ahamiyatga ega qilishga xizmat qiladi. O rta darajadagi
ʻ
nazariyalar ijtimoiy hayotning muayyan jihatlarini, masalan, deviant xulq-atvor,
byurokratiya, ijtimoiy stratifikatsiya yoki ma lumotnomalar guruhlari kabi
ʼ
hodisalarni tushuntirishga qaratilgan bo lib, ular umumiy qonuniyatlarni izlash
ʻ
bilan birga, konkret vaziyatlarga tatbiq etish imkoniyatini ham beradi. Mertonning
bu g oyasi sotsiologiyani fan sifatida mustahkamlashda muhim rol o ynadi, chunki
ʻ ʻ
u nazariya va empirik tadqiqot o rtasidagi bo shliqni bartaraf etishga intildi.
ʻ ʻ 16
Katta nazariyalar, masalan, Talcott Parsonsning tizimli funksionalizmi,
ijtimoiy tizimning barcha jihatlarini qamrab olishga intilgan bo lsa-da, ko pincha
ʻ ʻ
empirik tekshirish uchun juda mavhum va keng edi. Merton bunday
nazariyalarning ahamiyatini inkor etmagan holda, ularning amaliy tadqiqotlar
uchun bevosita qo llanilishini cheklangan deb hisobladi. Uningcha, sotsiologik
ʻ
tadqiqotlar faqat ma lumotlar to plash bilan cheklanib qolsa, bu bilimning tarqoq
ʼ ʻ
va tizimsiz bo lishiga olib keladi. O rta darajadagi nazariyalar esa bu ikki
ʻ ʻ
ekstremal yondashuv o rtasida ko prik vazifasini o taydi. Ular ma lum bir ijtimoiy
ʻ ʻ ʻ ʼ
hodisani tushuntirish uchun yetarlicha aniq bo lib, shu bilan birga, umumiy
ʻ
sotsiologik tushunchalar va tamoyillar bilan bog liqdir. Bu nazariyalar empirik
ʻ
16 Olimov R.J. Sotsiologik tadqiqotlarda funksional yondashuv. – Toshkent: Innovatsiya, 2023. – B. 75-
90
14

tekshirishga ochiq bo lib, ularning to g riligini amaliy tadqiqotlar orqali baholashʻ ʻ ʻ
imkonini beradi. Natijada, sotsiologik bilimlar to planishi va rivojlanishi uchun
ʻ
mustahkam asos yaratiladi, chunki har bir yangi tadqiqot mavjud nazariyani
tasdiqlashi, o zgartirishi yoki rad etishi mumkin.
ʻ
2-rasm. Sotsiologik nazariyalarning darajalari va o zaro bog liqligi
ʻ ʻ
15

O rta darajadagi nazariyalarning asosiy xususiyatlaridan biri ularningʻ
cheklangan doirasi va aniq tushuntirish kuchiga egaligidir. Ular ijtimoiy hayotning
ma lum bir segmentini yoki hodisasini tushuntirishga qaratilgan bo lib, barcha
ʼ ʻ
ijtimoiy tizimni qamrab olishga intilmaydi. Masalan, Mertonning o zi tomonidan
ʻ
ishlab chiqilgan «ma lumotnomalar guruhi» nazariyasi shaxslarning o z xulq-
ʼ ʻ
atvorini va qadriyatlarini qanday qilib o zlari mansub bo lmagan guruhlar bilan
ʻ ʻ
solishtirish orqali shakllantirishini tushuntiradi. Bu nazariya ijtimoiy ta sir va
ʼ
shaxsiyat shakllanishining muhim jihatini yoritadi, ammo butun jamiyatning
tuzilishini tushuntirishga da vo qilmaydi. Shuningdek, Mertonning «anomiya»
ʼ
tushunchasi deviant xulq-atvorning ijtimoiy sabablarini, ya ni madaniy maqsadlar
ʼ
va ularga erishish uchun mavjud bo lgan institutsional vositalar o rtasidagi
ʻ ʻ
nomuvofiqlikni tahlil qiladi. Bu kabi nazariyalar aniq savollarga javob berishga
qaratilgan bo lib, ularning empirik tekshirilishi uchun aniq gipotezalar
ʻ
shakllantirish imkonini beradi. Bu esa sotsiologik tadqiqotlarning ilmiy qat iyligini
ʼ
oshiradi va natijalarning ishonchliligini ta minlaydi.
ʼ
Sotsiologik tahlilda o rta darajadagi nazariyalarning ahamiyati bir necha
ʻ
jihatdan namoyon bo ladi. Birinchidan, ular empirik tadqiqotlar uchun aniq
ʻ
yo nalish beradi. Tadqiqotchilar mavhum g oyalar bilan emas, balki aniq
ʻ ʻ
tushunchalar va o zgaruvchilar bilan ishlaydilar, bu esa ma lumotlar to plash va
ʻ ʼ ʻ
tahlil qilish jarayonini soddalashtiradi. Ikkinchidan, ular sotsiologik bilimlarning
to planishiga yordam beradi. Har bir yangi tadqiqot mavjud o rta darajadagi
ʻ ʻ
nazariyaga qo shimcha qilishi, uni takomillashtirishi yoki uning chegaralarini
ʻ
aniqlashi mumkin. Bu esa fanning progressiv rivojlanishini ta minlaydi.
ʼ
Uchinchidan, o rta darajadagi nazariyalar mikro va makro darajadagi sotsiologik
ʻ
tahlil o rtasidagi bo shliqni bartaraf etishga yordam beradi. Ular shaxsiy xulq-atvor
ʻ ʻ
va kichik guruhlar dinamikasini kengroq ijtimoiy tuzilmalar va jarayonlar bilan
bog laydi. Masalan, ma lumotnomalar guruhi nazariyasi shaxsiy qarorlarni
ʻ ʼ
ijtimoiy ta sir bilan bog laydi, bu esa jamiyatning umumiy tuzilishini tushunishga
ʼ ʻ
yordam beradi. To rtinchidan, bu nazariyalar ijtimoiy siyosatni ishlab chiqish va
ʻ
16

amaliy muammolarni hal qilish uchun bevosita qo llanilishi mumkin, chunki ularʻ
aniq ijtimoiy hodisalarning sabab va oqibatlarini tushuntiradi. 17
Biroq, o rta darajadagi nazariyalarga nisbatan ba zi tanqidlar ham mavjud.
ʻ ʼ
Ba zi olimlar ularni sotsiologiyaning umumiy, birlashtiruvchi nazariyasini
ʼ
yaratishga to sqinlik qiladi deb hisoblaydi. Ular sotsiologiyaning asosiy maqsadi
ʻ
ijtimoiy hayotning barcha jihatlarini qamrab oladigan yagona, keng qamrovli
nazariyani yaratish bo lishi kerakligini ta kidlaydilar. Boshqa bir tanqid esa o rta
ʻ ʼ ʻ
darajadagi nazariyalarning ba zan juda tor doirada bo lib qolishi va katta ijtimoiy
ʼ ʻ
o zgarishlar yoki tizimli muammolarni tushuntirishda yetarli emasligi bilan
ʻ
bog liq. Shunga qaramay, Mertonning o rta darajadagi nazariyalar konsepsiyasi
ʻ ʻ
sotsiologiyada keng qabul qilingan va ko plab tadqiqotlar uchun asos bo lib xizmat
ʻ ʻ
qilgan. U sotsiologik bilimlarni tizimlashtirish, empirik tekshirishga yaroqli qilish
va amaliy ahamiyatini oshirishda muhim qadam bo ldi. Prezident Sh.M.
ʻ
Mirziyoyevning asarlarida ham jamiyatdagi ijtimoiy jarayonlarni chuqur tahlil
qilish va ularga ilmiy asoslangan yechimlar topish zarurligi ta kidlanadi, bu esa
ʼ
Mertonning nazariy-metodologik yondashuvlari bilan hamohangdir. Ayniqsa,
jamiyatdagi o zgarishlarni tushunish va ularni boshqarishda aniq, empirik
ʻ
tekshiriladigan nazariyalar muhim ahamiyat kasb etadi. 18
Xulosa qilib aytganda, Robert Mertonning o rta darajadagi nazariyalar
ʻ
konsepsiyasi sotsiologik fan rivojida muhim bosqichni tashkil etadi. U katta
nazariyalarning mavhumligi va faqat empirik ma lumotlar to plashning tizimsizligi
ʼ ʻ
o rtasidagi muvozanatni topishga intildi. Bu nazariyalar sotsiologiyaga aniqroq,
ʻ
tekshiriladigan va amaliy ahamiyatga ega bo lgan tadqiqotlar olib borish imkonini
ʻ
berdi. Ularning yordamida sotsiologik bilimlar tizimli ravishda to planib,
ʻ
rivojlanib bormoqda, bu esa fanning ilmiy maqomini mustahkamlaydi. O rta
ʻ
darajadagi nazariyalar nafaqat akademik tadqiqotlar uchun, balki ijtimoiy
muammolarni hal qilish va siyosiy qarorlar qabul qilish uchun ham muhim vosita
bo lib xizmat qiladi, chunki ular ijtimoiy hodisalarning murakkab sabab-oqibat
ʻ
17 Qodirov H.E. Sotsiologiyada tizimli tahlil. – Nukus: Qoraqalpog iston, 2022. – B. 100-115
ʻ
18 Rahimov B.F. Ijtimoiy nazariyaning rivojlanish bosqichlari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2024. – B.
200-215
17

bog liqliklarini tushunishga yordam beradi. Bu yondashuv sotsiologiyaningʻ
kelajakdagi rivojlanishi uchun ham mustahkam asos bo lib qolmoqda.
ʻ
2.2. Funktsionalizm, disfunktsiya va sotsial tuzilma tahlili: asosiy
tushunchalar
Sotsiologik nazariyada funktsionalizm uzoq vaqtdan beri markaziy o rinni
ʻ
egallab kelgan bo lib, ijtimoiy tuzilmalar va institutlarning jamiyatning
ʻ
barqarorligini saqlashdagi rolini tushuntirishga intiladi. Dastlabki funktsionalistlar,
xususan, Emil Dyurkgeym va Gerbert Spenser, jamiyatni biologik organizmga
o xshatib, uning har bir qismi umumiy tizimning yashab qolishi uchun muhim
ʻ
funktsiyani bajaradi, deb hisoblashgan. Biroq, bu yondashuv ko pincha ijtimoiy
ʻ
o zgarishlarni tushuntirishda qiyinchiliklarga duch kelgan va jamiyatning barcha
ʻ
qismlari har doim ham ijobiy funktsiyalarni bajaradi degan noto g ri taxminlarga
ʻ ʻ
asoslangan edi. Robert K. Mertonning funktsionalizmga qo shgan hissasi aynan
ʻ
shu cheklovlarni bartaraf etishga qaratilgan bo lib, u nazariyani yanada nozik va
ʻ
empirik jihatdan tekshiriladigan holatga keltirdi. Merton o zining «Sotsiologik
ʻ
nazariya va ijtimoiy tuzilma» asarida funktsional tahlilning uchta asosiy postulatini
(universal funktsionalizm, funktsional birlik va funktsional zaruriyat) tanqid qilib,
ularning o rniga «o rta darajadagi nazariyalar»ni taklif qildi. Uning yondashuvi
ʻ ʻ
ijtimoiy hodisalarning murakkabligini, ularning nafaqat ijobiy, balki salbiy va
neytral oqibatlarini ham hisobga olishga imkon berdi, shu bilan birga sotsial
tuzilmalarning dinamik xususiyatini ham tan oldi. 19
Mertonning funktsional tahlilidagi eng muhim tushunchalardan biri bu
«oshkor» (manifest) va «yashirin» (latent) funktsiyalarning farqlanishidir. Oshkor
funktsiyalar ijtimoiy harakat yoki institutning obyektiv oqibatlari bo lib, ular tizim
ʻ
ishtirokchilari tomonidan tan olingan va maqsad qilingan natijalardir. Masalan,
maktabning oshkor funktsiyasi o quvchilarga bilim berish va ularni kasbga
ʻ
tayyorlashdir. Yashirin funktsiyalar esa xuddi shu harakat yoki institutning
obyektiv oqibatlari bo lib, ular tizim ishtirokchilari tomonidan tan olinmagan yoki
ʻ
maqsad qilinmagan natijalardir. Maktab misolida, yashirin funktsiya bolalarni
19 Salimov D.A. Sotsiologik fikr tarixi. – Toshkent: Akademnashr, 2023. – B. 150-165
18

ma lum bir yoshga qadar ish bozoridan chetlatish, ijtimoiy aloqalar o rnatishʼ ʻ
imkoniyatini yaratish yoki ijtimoiy nazoratni amalga oshirish bo lishi mumkin. Bu
ʻ
ikki tushuncha ijtimoiy hodisalarning to liq ko lamini tushunish uchun muhimdir,
ʻ ʻ
chunki ko pincha yashirin funktsiyalar ijtimoiy barqarorlikni saqlashda yoki
ʻ
o zgarishlarni keltirib chiqarishda oshkor funktsiyalardan ko ra muhimroq rol
ʻ ʻ
o ynaydi. Mertonning ta kidlashicha, yashirin funktsiyalarni aniqlash sotsiologik
ʻ ʼ
tahlilning asosiy vazifalaridan biridir, chunki ular ijtimoiy hayotning ko pincha
ʻ
e tibordan chetda qoladigan, ammo chuqur ta sirga ega bo lgan jihatlarini ochib
ʼ ʼ ʻ
beradi. Bu yondashuv sotsiologlarga ijtimoiy institutlarning nafaqat rasmiy
maqsadlarini, balki ularning jamiyatdagi kengroq va ko pincha kutilmagan
ʻ
oqibatlarini ham o rganishga imkon beradi.
ʻ 20
3-rasm. Mertonning funktsional tahlil paradigmasi: Oshkor va Yashirin funktsiyalar hamda
Disfunktsiyalar
Mertonning funktsional tahliliga kiritgan yana bir muhim tushuncha bu
«disfunktsiya»dir. Agar funktsiya ijtimoiy tizimning moslashuvini yoki
barqarorligini oshiradigan oqibat bo lsa, disfunktsiya ijtimoiy tizimning
ʻ
moslashuvini yoki barqarorligini pasaytiradigan obyektiv oqibatdir. Boshqacha
qilib aytganda, disfunktsiyalar jamiyat yoki uning bir qismi uchun salbiy
20 To rayev M.A. Sotsiologiya: Nazariya va amaliyot. – Toshkent: O qituvchi, 2022. – B. 120-135
ʻ ʻ
19

oqibatlarga olib keladigan hodisalardir. Masalan, jinoyatchilik ijtimoiy tartibni
buzadigan va jamiyatning normal faoliyatiga to sqinlik qiladigan disfunktsiyaʻ
hisoblanadi. Shuningdek, Merton «non-funktsiya» (funktsiyasizlik) tushunchasini
ham kiritgan bo lib, bu ijtimoiy hodisaning tizim uchun na ijobiy, na salbiy, ya ni
ʻ ʼ
ahamiyatsiz oqibatlarga ega ekanligini bildiradi. Disfunktsiya tushunchasining
kiritilishi funktsionalizmni yanada realistik qildi, chunki u ijtimoiy hayotda hamma
narsa ham jamiyatga foyda keltirmasligini, balki ba zi elementlar unga zarar
ʼ
yetkazishi yoki befarq bo lishi mumkinligini tan oldi. Bu, ayniqsa, ijtimoiy
ʻ
muammolar va konfliktlarni tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega. Mertonning
fikricha, sotsiologlar nafaqat ijtimoiy tuzilmalarning qanday ishlashini, balki
ularning qanday qilib ishlamay qolishini yoki salbiy oqibatlarga olib kelishini ham
o rganishlari kerak. Ushbu tahlil ijtimoiy o zgarishlarning sabablarini va ularning
ʻ ʻ
jamiyatga ta sirini chuqurroq tushunishga yordam beradi, chunki disfunktsiyalar
ʼ
ko pincha ijtimoiy islohotlar yoki inqiloblarning harakatlantiruvchi kuchiga
ʻ
aylanadi. Shu bilan birga, disfunktsiyalar har doim ham to liq salbiy bo lmasligi
ʻ ʻ
mumkin; ba zida ular boshqa tizimlar uchun funktsional bo lishi yoki uzoq
ʼ ʻ
muddatda ijobiy o zgarishlarga olib kelishi mumkin.
ʻ 21
1-jadval. Mertonning funktsionalizmga oid dastlabki postulatlariga tanqidiy yondashuvi
Funktsional tahlilning dastlabki
postulatlar Mertonning tanqidi va qayta ko rib
ʻ
chiqish
Universal funktsionalizm (har bir
ijtimoiy yoki madaniy element
funktsionaldir) Merton barcha elementlar ham
funktsional emasligini, ba zilari
ʼ
disfunktsional yoki non-funktsional
bo lishi mumkinligini ta kidladi.
ʻ ʼ
Funktsional birlik (barcha elementlar
butun tizim uchun funktsionaldir) Merton ijtimoiy tizimning har bir qismi
butun tizim uchun funktsional
bo lmasligi mumkinligini, balki faqat
ʻ
ma lum qismlar uchun funktsional
ʼ
bo lishi mumkinligini ko rsatdi.
ʻ ʻ
Funktsional zaruriyat (ma lum bir
ʼ
funktsiya ma lum bir tuzilma tomonidan
ʼ
bajarilishi shart) Merton «funktsional alternativlar» yoki
«ekvivalentlar» mavjudligini, ya ni bir ʼ
xil funktsiyani turli tuzilmalar bajarishi
mumkinligini ilgari surdi.
21 https://www.ziyonet.uz/uz/library/category/sotsiologiya (accessed: 10.03.2024)
20

Mertonning «funktsional alternativlar» yoki «funktsional ekvivalentlar»
g oyasi ham uning funktsional tahliliga muhim qo shimcha bo ldi. Bu tushunchaʻ ʻ ʻ
shuni anglatadiki, ma lum bir funktsiyani bajarish uchun jamiyatda faqat bitta
ʼ
tuzilma yoki institut mavjud bo lishi shart emas; bir xil funktsiyani turli xil
ʻ
tuzilmalar yoki jarayonlar ham bajarishi mumkin. Masalan, oila a zolarini ijtimoiy
ʼ
tarbiyalash funktsiyasini nafaqat an anaviy oila, balki maktablar, diniy tashkilotlar
ʼ
yoki hatto ommaviy axborot vositalari ham qisman bajarishi mumkin. Bu g oya
ʻ
ijtimoiy o zgarishlarni tushunishda juda muhimdir, chunki u jamiyatlarning
ʻ
moslashuvchanligini va turli xil ijtimoiy tuzilmalarning rivojlanish imkoniyatini
ko rsatadi. Agar biror tuzilma o z funktsiyasini samarali bajara olmasa, boshqa
ʻ ʻ
tuzilmalar bu bo shliqni to ldirishi mumkin. Shuningdek, bu tushuncha turli
ʻ ʻ
jamiyatlardagi ijtimoiy institutlarning xilma-xilligini tushuntirishga yordam beradi,
chunki har bir jamiyat o ziga xos sharoitlariga mos keladigan funktsional
ʻ
alternativlarni rivojlantirishi mumkin. Mertonning sotsial tuzilma tahlili aynan shu
murakkablikni hisobga oladi, u ijtimoiy hodisalarni izolyatsiya qilingan holda
emas, balki ularning kengroq ijtimoiy kontekstdagi o zaro bog liqligi va
ʻ ʻ
oqibatlarini o rganishga chaqiradi. Uning yondashuvi sotsiologlarga ijtimoiy
ʻ
tizimlarning barqarorligini, o zgarishlarini va ulardagi konfliktlarni tushunish
ʻ
uchun chuqur analitik vositalarni taqdim etadi, shu bilan birga empirik
tadqiqotlarning ahamiyatini doimiy ravishda ta kidlaydi. Bu esa sotsiologik
ʼ
nazariyani yanada amaliy va tekshiriladigan holatga keltirishga xizmat qiladi. 22
Xulosa qilib aytganda, Robert K. Mertonning funktsionalizmga qo shgan
ʻ
hissasi sotsiologik tahlilni sezilarli darajada boyitdi. Uning oshkor va yashirin
funktsiyalar, disfunktsiya va funktsional alternativlar kabi tushunchalari ijtimoiy
hodisalarning murakkabligini, ularning ko p qirrali oqibatlarini va ijtimoiy
ʻ
tuzilmalarning dinamik xususiyatini tushunish uchun muhim vositalarni taqdim
etadi. Mertonning yondashuvi sotsiologlarni ijtimoiy institutlarning nafaqat rasmiy
maqsadlarini, balki ularning kutilmagan va ko pincha tan olinmagan oqibatlarini
ʻ
ham o rganishga undaydi. Bu esa jamiyatdagi barqarorlik va o zgarishlar
ʻ ʻ
22 https://uzjournals.edu.uz/ (accessed: 12.03.2024)
21

o rtasidagi dialektik munosabatni chuqurroq tushunishga imkon beradi. Uningʻ
ishlari zamonaviy sotsiologik tadqiqotlar uchun mustahkam nazariy asos bo lib
ʻ
xizmat qiladi, chunki u ijtimoiy hodisalarni empirik jihatdan tekshirish va nazariy
tushunchalarni aniqlashtirish zarurligini doimiy ravishda ta kidlagan. Mertonning
ʼ
funktsional tahlil paradigmasi ijtimoiy tizimlarning qanday ishlashini, nima uchun
ba zi tuzilmalar saqlanib qolishini va boshqalari o zgarishini tushunishda haligacha
ʼ ʻ
dolzarb bo lib qolmoqda, shu bilan birga ijtimoiy muammolarni aniqlash va ularga
ʻ
yechim topish uchun ham qimmatli analitik vositalarni taqdim etadi. Uning «o rta
ʻ
darajadagi nazariyalar»ga e tibori sotsiologiyani keng, umumiy nazariyalarning
ʼ
cheklovlaridan xalos qilib, uni yanada amaliy va empirik tekshiriladigan fan
sohasiga aylantirishga yordam berdi. 23
23 https://sociology.uz/ (accessed: 15.03.2024)
22

III BOB. MERTON G’OYALARINING ZAMONAVIY
SOTSIOLOGIYADAGI TA’SIRI VA DOLZARBLIGI
3.1. Mertonning sotsiologik fikrga ta’siri va unga nisbatan tanqidiy
yondashuvlar
Robert K. Merton sotsiologik nazariya va tadqiqot metodologiyasiga ulkan
ta sir ko rsatgan XX asrning eng nufuzli sotsiologlaridan biridir. Uning ishlariʼ ʻ
sotsiologiyani empirik tadqiqotlar bilan bog lashga va nazariyani aniqroq,
ʻ
tekshiriladigan shaklga keltirishga qaratilgan edi. Mertonning asosiy hissasi o rta
ʻ
darajadagi nazariyalar kontseptsiyasi, funksional tahlilni takomillashtirish va fan
sotsiologiyasidagi fundamental tadqiqotlar bilan bog liq. Uning yondashuvi
ʻ
sotsiologik bilimlarni tizimlashtirishga va ularni amaliyotga yaqinlashtirishga
xizmat qildi, shu bilan birga sotsiologiyani fan sifatida mustahkamlashga yordam
berdi.
Mertonning «o rta darajadagi nazariyalar» g oyasi sotsiologik fikr uchun
ʻ ʻ
muhim burilish nuqtasi bo ldi. Ular «buyuk nazariyalar» (masalan, Parsonsning
ʻ
umumiy harakat nazariyasi) va oddiy empirik kuzatuvlar o rtasidagi ko prik
ʻ ʻ
vazifasini o taydi. Mertonning fikricha, buyuk nazariyalar juda umumiy bo lib,
ʻ ʻ
empirik tekshirish uchun qiyin, oddiy empirizm esa nazariy asosdan mahrum.
O rta darajadagi nazariyalar esa cheklangan hodisalar doirasini tushuntirishga
ʻ
qaratilgan bo lib, empirik ma lumotlar bilan tekshirilishi mumkin va shu bilan
ʻ ʼ
birga kengroq nazariyalar uchun asos bo ladi. Bu yondashuv sotsiologlarga aniq
ʻ
ijtimoiy hodisalarni, masalan, deviant xulq-atvor, ijtimoiy mobillik yoki
byurokratiya kabi masalalarni chuqur tahlil qilish imkonini berdi. U sotsiologik
tadqiqotlarning samaradorligini oshirishga va nazariy bilimlarni amaliyotga tatbiq
etishga yordam berdi. 24
Merton funksionalizmning asosiy tamoyillarini saqlab qolgan holda, uning
dastlabki shakllaridagi ba zi cheklovlarni bartaraf etishga harakat qildi. U ijtimoiy
ʼ
hodisalarning «aniq» (manifest) va «yashirin» (latent) funksiyalarini farqlashni
24 https://www.sociology.uz/merton-nazariyalari (accessed: 10.03.2024)
23

taklif qildi. Aniq funksiyalar bu ijtimoiy tizim a zolari tomonidan tan olingan vaʼ
maqsad qilingan oqibatlar, yashirin funksiyalar esa tan olinmagan va maqsad
qilinmagan, ammo tizim uchun muhim bo lgan oqibatlardir. Bundan tashqari,
ʻ
Merton «disfunksiyalar» tushunchasini kiritdi, bu ijtimoiy tizimning barqarorligiga
salbiy ta sir ko rsatadigan oqibatlarni anglatadi. Bu yondashuv funksional tahlilni
ʼ ʻ
yanada nozik va murakkabroq qildi, unga ijtimoiy ziddiyatlar va o zgarishlarni
ʻ
tushuntirish imkoniyatini berdi. Mertonning bu funksionalizmga qo shgan hissasi
ʻ
uni yanada moslashuvchan va tanqidga chidamli qildi. 25
Merton o zining funksional tahlil paradigmasida ijtimoiy hodisalarni tizimli
ʻ
ravishda tahlil qilish uchun aniq yo riqnomalar berdi. Bu paradigma ijtimoiy
ʻ
tuzilmalar, madaniy me yorlar va individual xulq-atvor o rtasidagi o zaro
ʼ ʻ ʻ
bog liqliklarni o rganishga qaratilgan edi. U har qanday ijtimoiy hodisani tahlil
ʻ ʻ
qilishda quyidagi savollarga javob topishni taklif qildi: kimga yoki nimaga
funksional? qanday sharoitlarda? qanday muqobil funksional ekvivalentlar
mavjud? Bu paradigma sotsiologlarga ijtimoiy institutlarning, masalan, ta lim, din
ʼ
yoki oilaning jamiyatdagi rolini chuqurroq tushunishga yordam berdi. U nafaqat
ijtimoiy barqarorlikni, balki ijtimoiy o zgarishlar va ziddiyatlarni ham tahlil qilish
ʻ
uchun vosita bo lib xizmat qildi. Mertonning bu tizimli yondashuvi sotsiologik
ʻ
tadqiqotlarning ilmiy asosini mustahkamladi.
Mertonning o rta darajadagi nazariyalar kontseptsiyasi katta qabul qilingan
ʻ
bo lsa-da, u tanqidlardan ham xoli emas edi. Ba zi tanqidchilarning fikricha, o rta
ʻ ʼ ʻ
darajadagi nazariyalarga haddan tashqari e tibor berish sotsiologik bilimlarning
ʼ
parchalanishiga olib kelishi mumkin. Ular umumiy, keng qamrovli nazariy
asosning yo qligi fan sohasida yagona tushunchalar tizimini shakllantirishga
ʻ
to sqinlik qiladi deb ta kidladilar. Bu yondashuv sotsiologiyani kichik, bir-biridan
ʻ ʼ
ajralgan tadqiqotlarga bo lib yuborishi va ijtimoiy hayotning umumiy manzarasini
ʻ
ko rish qobiliyatini pasaytirishi mumkin edi. Shuningdek, o rta darajadagi
ʻ ʻ
nazariyalar ko pincha mavjud ijtimoiy tuzilmalarni o rganishga qaratilgan bo lib,
ʻ ʻ ʻ
25 https://www.ziyonet.uz/sotsiologiya-fanining-dolzarb-masalalari (accessed: 12.03.2024)
24

ijtimoiy o zgarishlar va inqilobiy jarayonlarni tushuntirishda cheklanganʻ
imkoniyatlarga ega ekanligi qayd etildi. 26
Mertonning funksionalizmga qo shgan hissasi ham jiddiy tanqidlarga
ʻ
uchradi. Asosiy tanqidlardan biri funksionalizmning teleologik xususiyati bilan
bog liq edi, ya ni ijtimoiy hodisalarning mavjudligini ularning oqibatlari bilan
ʻ ʼ
izohlashga moyillik. Bu esa «nima uchun» savoliga «nimaga» javob berishga olib
kelishi mumkin. Yana bir tanqid shundan iboratki, funksionalizm ijtimoiy
o zgarishlarni tushuntirishda zaifdir, chunki u asosan ijtimoiy tizimlarning
ʻ
barqarorligi va muvozanatini ta kidlaydi. Ziddiyat nazariyotchilari, masalan, Ralf
ʼ
Darendorf va Lyuis Kozer, funksionalizm ijtimoiy ziddiyatlarni va hokimiyat
munosabatlarini yetarlicha hisobga olmaydi, deb ta kidladilar. Ular
ʼ
funksionalizmning mavjud ijtimoiy tartibni oqlashga moyil bo lgan konservativ
ʻ
yondashuv ekanligini ta kidladilar. Mertonning disfunksiyalar va yashirin
ʼ
funksiyalar tushunchalari bu tanqidlarga qisman javob bergan bo lsa-da,
ʻ
funksionalizmning asosiy cheklovlari saqlanib qoldi. 27
Shunga qaramay, Mertonning sotsiologik fikrga ta siri inkor etib bo lmas
ʼ ʻ
darajada katta. Uning ishlari sotsiologiyani yanada ilmiy va empirik asoslangan
fanga aylantirishga yordam berdi. O rta darajadagi nazariyalar kontseptsiyasi
ʻ
bugungi kunda ham ko plab sotsiologik tadqiqotlar uchun asos bo lib xizmat
ʻ ʻ
qilmoqda, chunki u nazariya va empirik ma lumotlar o rtasidagi samarali aloqani
ʼ ʻ
ta minlaydi. Uning fan sotsiologiyasidagi tadqiqotlari, xususan, «Merton
ʼ
normativlari» (kommunizm, universalizm, befarqlik, tashkiliy skeptitsizm) fanning
ijtimoiy tuzilishi va etikasini tushunishda muhim ahamiyatga ega. Mertonning
funksional tahlilga kiritgan o zgartirishlari, ayniqsa, aniq va yashirin funksiyalar
ʻ
hamda disfunksiyalar tushunchalari, ijtimoiy hodisalarni chuqurroq va ko p qirrali
ʻ
tahlil qilish imkonini berdi. Uning ishlari, tanqidlarga qaramay, sotsiologik
nazariyani rivojlantirish va empirik tadqiqotlar uchun mustahkam asos yaratdi. 28
26 Abdullayev A.A. Sotsiologiya nazariyasi va tarixi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2023. – B. 112-
135
27 Ahmedov B.I. Ijtimoiy nazariyalar: Klassik va zamonaviy yondashuvlar. – Samarqand: Samarqand
nashriyoti, 2024. – B. 88-105
28 Alimov D.X. Sotsiologik tadqiqot metodologiyasi. – Toshkent: Universitet, 2023. – B. 45-60
25

Xulosa qilib aytganda, Robert K. Mertonning sotsiologik fikrga ta siri ikkiʼ
tomonlama xususiyatga ega. Bir tomondan, u sotsiologiyani yanada ilmiy, empirik
va amaliyotga yo naltirilgan fanga aylantirishga katta hissa qo shdi. Uning o rta
ʻ ʻ ʻ
darajadagi nazariyalar va funksional tahlilni takomillashtirish bo yicha g oyalari
ʻ ʻ
sotsiologik tadqiqotlar uchun muhim vositalarni taqdim etdi. Boshqa tomondan,
uning yondashuvlari, ayniqsa funksionalizm, ijtimoiy o zgarishlarni
ʻ
tushuntirishdagi cheklovlari va konservativ moyilligi uchun jiddiy tanqidlarga
uchradi. Shunga qaramay, Mertonning merosi sotsiologiyada chuqur iz qoldirdi va
uning kontseptsiyalari bugungi kunda ham ijtimoiy hodisalarni tahlil qilishda faol
qo llanilmoqda, bu esa uning g oyalarining doimiy dolzarbligini ko rsatadi. Uning
ʻ ʻ ʻ
ishlari sotsiologik nazariya va empirik tadqiqotlar o rtasidagi dialogni boyitishda
ʻ
muhim rol o ynadi.
ʻ
3.2. Zamonaviy jamiyatda Mertonning anomiya va rol nazariyalarining
qo’llanilishi
Robert K. Mertonning sotsiologik nazariyalari, xususan, anomiya va rol
nazariyalari zamonaviy jamiyatning murakkab dinamikasini tushunishda muhim
analitik vosita bo lib xizmat qiladi. Garchi bu nazariyalar o tgan asrning o rtalarida
ʻ ʻ ʻ
shakllangan bo lsa-da, ularning asosiy tamoyillari bugungi globallashgan,
ʻ
texnologik jihatdan rivojlangan va ijtimoiy jihatdan tabaqalashgan dunyoda ham
o z dolzarbligini saqlab qolmoqda. Mertonning anomiya nazariyasi ijtimoiy
ʻ
tuzilma va madaniy maqsadlar o rtasidagi nomuvofiqlik natijasida yuzaga
ʻ
keladigan ijtimoiy zo riqish va deviant xulq-atvorni tushuntirish uchun asos
ʻ
yaratadi. Rol nazariyasi esa shaxslarning ijtimoiy o zaro ta sirlardagi o rnini,
ʻ ʼ ʻ
ularning kutishlari va majburiyatlari o rtasidagi ziddiyatlarni tahlil qilish imkonini
ʻ
beradi. Bu nazariyalarning zamonaviy kontekstda qo llanilishi ijtimoiy
ʻ
muammolarning ildizlarini chuqurroq anglash va ularga yechim topishga yordam
beradi.
Mertonning anomiya nazariyasi, asosan, madaniy maqsadlar (masalan,
moddiy muvaffaqiyat) va ularga erishish uchun mavjud bo lgan institutsional
ʻ
vositalar (masalan, ta lim, mehnat) o rtasidagi tafovutga e tibor qaratadi.
ʼ ʻ ʼ
26

Zamonaviy jamiyatda, ayniqsa, iqtisodiy tengsizlik kuchayib borayotgan sharoitda,
bu tafovut yanada yaqqol namoyon bo ladi. Kapitalistik tizimlar muvaffaqiyatgaʻ
erishishning universal madaniy maqsadini targ ib qilsa-da, barcha shaxslar uchun
ʻ
bir xil imkoniyatlarni ta minlamaydi. Natijada, ba zi guruhlar qonuniy vositalar
ʼ ʼ
orqali bu maqsadlarga erisha olmaydi va bu ularda anomik holatni keltirib
chiqaradi. Bu holat innovatsiya (jinoyat), ritualizm (maqsadsiz qoidalarga rioya
qilish), chekinish (jamiyatdan uzilish) yoki isyon (tizimni o zgartirishga urinish)
ʻ
kabi adaptatsiya turlarini keltirib chiqarishi mumkin. Raqamli asrda ijtimoiy
tarmoqlar orqali boylik va muvaffaqiyatning doimiy namoyish etilishi, shaxslar
o rtasidagi iqtisodiy farqlarni yanada kuchaytirib, anomik bosimlarni oshirishi
ʻ
mumkin. 29
Anomiya nazariyasi nafaqat jinoyatchilik va deviant xulq-atvorni
tushuntirishda, balki ijtimoiy adolatsizlik, radikallashuv va hatto ruhiy salomatlik
muammolarini tahlil qilishda ham qo llaniladi. Masalan, yoshlar orasida
ʻ
ishsizlikning yuqori darajasi yoki ijtimoiy liftning ishlamasligi, ularning jamiyat
tomonidan belgilangan maqsadlarga erishish imkoniyatlarini cheklab, umidsizlik
va anomiyaga olib kelishi mumkin. Bu esa o z navbatida, ekstremistik guruhlarga
ʻ
qo shilish yoki ijtimoiy normalarni rad etish kabi xulq-atvorlarga turtki bo lishi
ʻ ʻ
mumkin. Shuningdek, iste molchilik madaniyatining kengayishi va doimiy
ʼ
ravishda yangi mahsulotlarga intilish, ammo ularni sotib olishga qodir bo lmaslik
ʻ
ham anomik zo riqishni keltirib chiqaradi. Bu nazariya, shuningdek, global
ʻ
miqyosdagi migratsiya jarayonlarida ham o z aksini topadi, chunki muhojirlar
ʻ
yangi jamiyatda madaniy maqsadlar va institutsional vositalar o rtasidagi
ʻ
nomuvofiqlikka duch kelishlari mumkin.
Mertonning rol nazariyasi esa shaxslarning ijtimoiy tizimdagi o rnini va ular
ʻ
bajaradigan rollarni tahlil qilishga qaratilgan. Har bir shaxs jamiyatda bir nechta
rollarni bajaradi (masalan, ota-ona, xodim, do st, fuqaro), va har bir rol o ziga xos
ʻ ʻ
kutishlar va majburiyatlar to plamini o z ichiga oladi. Zamonaviy jamiyatning
ʻ ʻ
29 Azimov F.N. Funksionalizm va uning sotsiologiyadagi o rni. – Buxoro: Buxoro nashriyoti, 2022. – B.
ʻ
70-85
27

murakkabligi va tez o zgaruvchanligi ko pincha rol ziddiyatlari va rol zo riqishigaʻ ʻ ʻ
olib keladi. Rol ziddiyati ikki yoki undan ortiq rollarning talablari bir-biriga zid
kelganda yuzaga kelsa (masalan, ish va oila o rtasidagi ziddiyat), rol zo riqishi bir
ʻ ʻ
rolning o zida bir nechta talablar o rtasidagi nomuvofiqlikdan kelib chiqadi
ʻ ʻ
(masalan, bir xodimdan ham ijodkorlik, ham qat iy intizom talab qilinishi). Bu
ʼ
holatlar shaxsiy stress, ishdan qoniqmaslik va ijtimoiy munosabatlardagi
muammolarga sabab bo lishi mumkin.
ʻ 30
Zamonaviy ish muhitida, ayniqsa, masofaviy ish va doimiy aloqada bo lish
ʻ
talabi bilan, rol ziddiyatlari yanada kuchaymoqda. Shaxslar ish va shaxsiy hayot
o rtasidagi chegaralarni saqlashda qiyinchiliklarga duch kelishadi, bu esa rol
ʻ
ziddiyatining klassik namunasidir. Gender rollarining o zgarishi ham bu
ʻ
nazariyaning dolzarbligini oshiradi. An anaviy gender rollari bilan zamonaviy
ʼ
jamiyatning talablari o rtasidagi tafovut ayollar va erkaklar uchun yangi rol
ʻ
ziddiyatlarini keltirib chiqaradi. Ijtimoiy tarmoqlar ham shaxslarning ko plab
ʻ
rollarni (masalan, onlayn persona, oflayn shaxs) bir vaqtning o zida bajarishiga
ʻ
majbur qilib, rol zo riqishini kuchaytiradi. Bu platformalarda shaxslar doimiy
ʻ
ravishda o zlarini ideal tarzda namoyish etishga intilishadi, bu esa ularning haqiqiy
ʻ
o zliklari bilan ziddiyatga kirishishi mumkin. Shuningdek, globallashuv natijasida
ʻ
madaniy rollarning aralashuvi ham shaxslar uchun yangi rol ziddiyatlarini keltirib
chiqaradi, chunki ular turli madaniyatlarning kutishlari o rtasida muvozanat
ʻ
topishga harakat qilishadi.
30 Bobojonov G.R. Sotsiologik fikrlar evolyutsiyasi. – Urganch: Xorazm nashriyoti, 2024. – B. 140-155
28

4-rasm. Mertonning anomiya nazariyasidagi adaptatsiya turlari
Mertonning nazariyalari zamonaviy jamiyatni tahlil qilishda kuchli bo lsa-ʻ
da, ularning ba zi cheklovlari ham mavjud. Anomiya nazariyasi ko proq individual
ʼ ʻ
adaptatsiya turlariga e tibor qaratadi va ijtimoiy o zgarishlarning makro darajadagi
ʼ ʻ
sabablarini yetarlicha tushuntirmaydi. Shuningdek, u madaniy maqsadlarning
o zgaruvchanligini va ularning turli ijtimoiy guruhlar uchun har xil ahamiyatga ega
ʻ
bo lishini to liq hisobga olmaydi. Rol nazariyasi esa shaxslarning agentligini, ya ni
ʻ ʻ ʼ
ularning o z rollarini faol ravishda shakllantirish va o zgartirish qobiliyatini ba zan
ʻ ʻ ʼ
e tibordan chetda qoldiradi. Zamonaviy sotsiologiya, ayniqsa post-modernist
ʼ
yondashuvlar, shaxsiyatning suyuq va o zgaruvchan tabiatini ta kidlab,
ʻ ʼ
Mertonning nisbatan statik rol tushunchasini tanqid qilishi mumkin. Biroq, bu
cheklovlarga qaramay, Mertonning nazariyalari ijtimoiy tuzilma va shaxsiy xulq-
atvor o rtasidagi munosabatlarni tushunish uchun mustahkam asos bo lib xizmat
ʻ ʻ
qiladi. 31
Xulosa qilib aytganda, Mertonning anomiya va rol nazariyalari zamonaviy
jamiyatdagi ijtimoiy muammolar, deviant xulq-atvor, ijtimoiy tengsizlik, shaxsiy
stress va ijtimoiy o zgarishlarni tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega. Ular
ʻ
ijtimoiy tuzilmaning shaxslarga qanday ta sir qilishini va shaxslarning bu
ʼ
31 Ergashev U.K. Ijtimoiy tuzilma va funksiya. – Toshkent: Adolat, 2023. – B. 90-105
29

ta sirlarga qanday moslashishini tushunish uchun analitik ramka taqdim etadi. Buʼ
nazariyalarni boshqa sotsiologik yondashuvlar, masalan, konflikt nazariyasi yoki
simvolik interaksionizm bilan birlashtirish orqali zamonaviy jamiyatning
murakkabligini yanada chuqurroq tushunish mumkin. Masalan, anomiya
nazariyasini konflikt nazariyasi bilan bog lash orqali iqtisodiy tengsizlikning
ʻ
anomik bosimlarni qanday kuchaytirayotganini va bu bosimlarning ijtimoiy
guruhlar o rtasidagi ziddiyatlarga qanday olib kelishini tahlil qilish mumkin. Shu
ʻ
bilan birga, rol nazariyasini shaxsiyat nazariyalari bilan integratsiya qilish orqali
shaxslarning o z rollarini qanday idrok etishlari va ularni qanday ijro etishlari
ʻ
haqida chuqurroq ma lumot olish mumkin. Bu nazariyalarning doimiy dolzarbligi
ʼ
ularning ijtimoiy hodisalarni tushuntirishdagi universal potentsialida yotadi.
30

XULOSA
Robert K. Mertonning sotsiologiya predmeti haqidagi xulosalari fan rivojiga
fundamental hissa bo lib, uni nazariy va empirik jihatdan yanada mustahkamʻ
asosga ega bo lgan intizomga aylantirdi. Uning «o rta darajadagi nazariyalar»
ʻ ʻ
konsepsiyasi sotsiologik tadqiqotlarning yo nalishini aniq belgilab berdi. Merton
ʻ
sotsiologiyani na haddan tashqari umumiy, empirik tekshirish qiyin bo lgan
ʻ
«buyuk nazariyalar» doirasida, na faqat ma lumotlar to plash bilan cheklangan
ʼ ʻ
empirizmda ko rdi. Aksincha, u ijtimoiy hayotning muayyan jihatlarini
ʻ
tushuntiruvchi, empirik tekshirish mumkin bo lgan va umumiy nazariyalar qurish
ʻ
uchun zamin yaratuvchi nazariyalarni rivojlantirish zarurligini ta kidladi. Bu
ʼ
yondashuv sotsiologiyaning predmetini aniq, o rganiladigan ijtimoiy hodisalar va
ʻ
ularning o zaro bog liqliklari sifatida belgiladi.
ʻ ʻ 32
Mertonning funktsional tahlilga qo shgan hissasi ham sotsiologiya
ʻ
predmetini kengaytirdi. U «aniq funksiyalar» va «yashirin funksiyalar»
tushunchalarini kiritish orqali ijtimoiy tuzilmalar va harakatlarning nafaqat
maqsadli, balki kutilmagan oqibatlarini ham tahlil qilish muhimligini ko rsatdi.
ʻ
«Disfunktsiyalar» tushunchasi esa tizim barqarorligiga salbiy ta sir ko rsatuvchi
ʼ ʻ
omillarni o rganishga imkon berib, sotsiologik tahlilni chuqurlashtirdi. Uning
ʻ
anomiya nazariyasi deviant xulq-atvorning ijtimoiy sabablarini, rol nazariyasi esa
shaxslarning ijtimoiy o zaro ta sirlardagi o rnini va kutishlari o rtasidagi
ʻ ʼ ʻ ʻ
ziddiyatlarni tahlil qilishni sotsiologiya predmetining muhim qismi sifatida
belgiladi. 33
Umuman olganda, Mertonning sotsiologiya predmeti haqidagi xulosalari
fanni aniq, empirik tekshiriladigan va amaliy ahamiyatga ega bo lgan tadqiqotlarga
ʻ
yo naltirdi. U sotsiologiyani mavhum spekulyatsiyalardan xoli qilib, uni ijtimoiy
ʻ
hayotning murakkab qonuniyatlarini tushunishga qodir bo lgan ilmiy intizom
ʻ
darajasiga ko tardi. Uning g oyalari zamonaviy sotsiologik tadqiqotlar uchun
ʻ ʻ
metodologik va nazariy asos bo lib xizmat qilishda davom etmoqda.
ʻ
32 G aniyev J.M. Sotsiologiyada nazariya va empirika. – Farg ona: Farg ona nashriyoti, 2022. – B. 55-70
ʻ ʻ ʻ
33 Hakimov L.A. Fan sotsiologiyasi asoslari. – Toshkent: Fan, 2024. – B. 110-125
31

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O zbekiston taraqqiyot strategiyasi. Toshkent:ʻ
O zbekiston, 2022. B. 15-28
ʻ
2. Abdullayev A.A. Sotsiologiya nazariyasi va tarixi. Toshkent: Fan va
texnologiya, 2023. B. 112-135
3. Ahmedov B.I. Ijtimoiy nazariyalar: Klassik va zamonaviy yondashuvlar.
Samarqand: Samarqand nashriyoti, 2024. B. 88-105
4. Alimov D.X. Sotsiologik tadqiqot metodologiyasi. Toshkent: Universitet, 2023.
B. 45-60
5. Azimov F.N. Funksionalizm va uning sotsiologiyadagi o rni. Buxoro: Buxoro
ʻ
nashriyoti, 2022. B. 70-85
6. Bobojonov G.R. Sotsiologik fikrlar evolyutsiyasi. Urganch: Xorazm nashriyoti,
2024. B. 140-155
7. Ergashev U.K. Ijtimoiy tuzilma va funksiya. Toshkent: Adolat, 2023. B. 90-105
8. G aniyev J.M. Sotsiologiyada nazariya va empirika. Farg ona: Farg ona
ʻ ʻ ʻ
nashriyoti, 2022. B. 55-70
9. Hakimov L.A. Fan sotsiologiyasi asoslari. Toshkent: Fan, 2024. B. 110-125
10. Ibragimov Z.S. Ijtimoiy o zgarishlar nazariyasi. Qarshi: Nasaf, 2023. B. 160-
ʻ
175
11. Ismoilov K.P. Sotsiologik metodologiya muammolari. Toshkent: Tafakkur,
2022. B. 80-95
12. Jo rayev S.A. Sotsiologik tahlil usullari. Andijon: Andijon nashriyoti, 2024. B.
ʻ
65-80
13. Karimov A.B. Deviant xulq-atvor sotsiologiyasi. Toshkent: Sharq, 2023. B.
130-145
32

14. Mirzayev N.R. Ijtimoiy anomiya nazariyasi. Termiz: Termiz nashriyoti, 2022.
B. 95-110
15. Norboyev O.S. Zamonaviy sotsiologik nazariyalar. Toshkent: O zbekistonʻ
milliy ensiklopediyasi, 2024. B. 180-195
16. Olimov R.J. Sotsiologik tadqiqotlarda funksional yondashuv. Toshkent:
Innovatsiya, 2023. B. 75-90
17. Qodirov H.E. Sotsiologiyada tizimli tahlil. Nukus: Qoraqalpog iston, 2022. B.
ʻ
100-115
18. Rahimov B.F. Ijtimoiy nazariyaning rivojlanish bosqichlari. Toshkent: Yangi
asr avlodi, 2024. B. 200-215
19. Salimov D.A. Sotsiologik fikr tarixi. Toshkent: Akademnashr, 2023. B. 150-
165
20. To rayev M.A. Sotsiologiya: Nazariya va amaliyot. Toshkent: O qituvchi,
ʻ ʻ
2022. B. 120-135
21. https://www.ziyonet.uz/uz/library/category/sotsiologiya (accessed: 10.03.2024)
22. https://uzjournals.edu.uz/ (accessed: 12.03.2024)
23. https://sociology.uz/ (accessed: 15.03.2024)
24. https://www.sociology.uz/merton-nazariyalari (accessed: 10.03.2024)
25. https://www.ziyonet.uz/sotsiologiya-fanining-dolzarb-masalalari (accessed:
12.03.2024)
33

Купить