Tanqidiy sotsiologiya va uning asosiy tamoyillari 27 - Социология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	77.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Социология

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Tanqidiy sotsiologiya va uning asosiy tamoyillari 27

Купить

MAVZU: Tanqidiy sotsiologiya va uning asosiy tamoyillari
MUNDARIJA
KIRISH ............................................................................................................................................................................ 2
I BOB. TANQIDIY SOTSIOLOGIYANING NAZARIY VA TARIXIY
ASOSLARI ................................................................................................................................................................... 6
1.1. Tanqidiy sotsiologiyaning shakllanishi va rivojlanish bosqichlari ......................... 6
1.2. Frankfurt maktabi va marksistik nazariyaning ta’siri ..................................................... 10
II BOB. TANQIDIY SOTSIOLOGIYANING ASOSIY TAMOYILLARI VA
METODOLOGIYASI .................................................................................................................................... 14
2.1. Hokimiyat, ideologiya va ijtimoiy tuzilmalarni tanqidiy tahlil qilish ................ 14
2.2. Emansipatorlik maqsadi va tadqiqot yondashuvlari ........................................................ 18
III BOB. TANQIDIY SOTSIOLOGIYANING ZAMONAVIY
JAMIYATDAGI QO’LLANILISHI VA AHAMIYATI ................................................ 22
3.1. Ommaviy axborot vositalari va ta’lim sohasidagi tanqidiy tahlillar ................... 22
3.2. Globalizatsiya va ijtimoiy adolat muammolarini o’rganish ...................................... 25
XULOSA ..................................................................................................................................................................... 29
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ......................................................................................... 30
1

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Zamonaviy jamiyat murakkab ijtimoiy, iqtisodiy
va siyosiy transformatsiyalar davrini boshidan kechirmoqda. Globalizatsiya
jarayonlari, raqamli texnologiyalarning shiddatli rivojlanishi, iqlim o zgarishi vaʻ
ijtimoiy tengsizlikning kuchayishi kabi muammolar insoniyat oldiga yangi
chaqiriqlar qo ymoqda. Bunday sharoitda, mavjud ijtimoiy tuzilmalarni, hokimiyat
ʻ
munosabatlarini va hukmron mafkuralarni tanqidiy tahlil qilish zarurati tobora
ortib bormoqda. Tanqidiy sotsiologiya aynan shu nuqtai nazardan muhim ahamiyat
kasb etadi, chunki u nafaqat ijtimoiy hodisalarni tavsiflash va tushuntirish bilan
cheklanmay, balki ularning chuqur ildizlarini, yashirin mexanizmlarini va
adolatsizlikka olib keluvchi omillarini ochib berishga intiladi. U jamiyatdagi
mavjud holatni shubha ostiga qo yadi, hukmron diskurslarni savol ostiga oladi va
ʻ
ijtimoiy o zgarishlar, ozodlik va adolat yo llarini izlaydi. Masalan, ijtimoiy
ʻ ʻ
tengsizlikni faqat iqtisodiy farqlar bilan izohlash o rniga, tanqidiy sotsiologiya
ʻ
uning madaniy, siyosiy va institutsional sabablarini, shuningdek, hokimiyatning
turli shakllari orqali qanday mustahkamlanishini tahlil qiladi. Bu yondashuv
O zbekiston kabi jadal rivojlanayotgan va keng ko lamli islohotlarni amalga
ʻ ʻ
oshirayotgan jamiyatlar uchun ayniqsa dolzarbdir. Birinchi prezident Islom
Karimov tomonidan asos solingan mustaqillik yo li va hozirgi kunda Prezident
ʻ
Sh.M. Mirziyoyev tomonidan ilgari surilayotgan “Yangi O zbekiston” strategiyasi
ʻ
doirasida jamiyatda ochiqlik, adolat va inson qadrini ustuvor qilish tamoyillari
ilgari surilmoqda. Bu jarayonlar ijtimoiy muammolarga tanqidiy ko z bilan
ʻ
qarashni, ularning sabablarini chuqur tahlil qilishni va samarali yechimlarni
topishni talab etadi. Masalan, ta lim tizimidagi islohotlar, sog liqni saqlash
ʼ ʻ
sohasidagi o zgarishlar yoki gender tengligi masalalari kabi sohalarda tanqidiy
ʻ
sotsiologiya mavjud muammolarning chuqur ijtimoiy-madaniy ildizlarini
aniqlashga va ularga nisbatan samarali siyosat ishlab chiqishga yordam beradi.
Tanqidiy sotsiologiya jamiyatdagi turli guruhlarning manfaatlarini, hokimiyatning
taqsimlanishini va ijtimoiy adolat tamoyillarining amaliyotda qanday namoyon
bo layotganini tahlil qilish uchun zarur bo lgan intellektual vositalarni taqdim
ʻ ʻ
2

etadi. U ijtimoiy ongni shakllantirishda, fuqarolik jamiyatini rivojlantirishda va
demokratik qadriyatlarni mustahkamlashda muhim rol o ynaydi. Shu bilan birga, uʻ
global va mahalliy muammolarning o zaro bog liqligini tushunishga yordam
ʻ ʻ
beradi, bu esa barqaror rivojlanish va inklyuziv jamiyat qurish uchun asos bo lib
ʻ
xizmat qiladi. Ushbu yondashuv, shuningdek, ijtimoiy tadqiqotlarda empirik
ma lumotlarni shunchaki to plashdan ko ra, ularni nazariy jihatdan chuqur tahlil
ʼ ʻ ʻ
qilish va ijtimoiy o zgarishlarga xizmat qiladigan xulosalar chiqarish muhimligini
ʻ
ta kidlaydi.
ʼ 1
Kurs ishining maqsadi: Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi tanqidiy
sotsiologiyaning nazariy asoslarini, uning asosiy tamoyillarini chuqur tahlil qilish
va zamonaviy jamiyatdagi ijtimoiy hodisalarni tushunishdagi ahamiyatini ochib
berishdan iborat.
Kurs ishining o’rganilganlik darajasi: Tanqidiy sotsiologiya g oyalari XIX
ʻ
asr oxiri va XX asr boshlarida Karl Marks, Maks Veber va Georg Zimmeldan
boshlab shakllana boshlagan bo lsa-da, u alohida yo nalish sifatida XX asrning
ʻ ʻ
o rtalarida Frankfurt maktabi vakillari, xususan, Maks Xorkxaymer, Teodor V.
ʻ
Adorno va Gerbert Markuze asarlarida tizimlashtirilgan. Ular instrumental aql,
ommaviy madaniyat va avtoritarizmning zamonaviy jamiyatga ta sirini tanqidiy
ʼ
tahlil qilib, ijtimoiy nazariyaning yangi paradigmasini yaratdilar. Keyinchalik,
Yurgen Habermas o zining kommunikativ harakat nazariyasi bilan tanqidiy
ʻ
sotsiologiyani yangi bosqichga olib chiqdi, ratsional muloqot va konsensus orqali
ijtimoiy ozodlikka erishish imkoniyatlarini o rgandi. Shuningdek, Mishel Fuko
ʻ
hokimiyat va bilim o rtasidagi murakkab aloqalarni, diskursiv amaliyotlarning
ʻ
ijtimoiy nazoratdagi rolini tahlil qilib, tanqidiy sotsiologiyaning metodologik
doirasini kengaytirdi. Per Burdyo esa o zining “habitus”, “maydon” va “kapital”
ʻ
tushunchalari orqali ijtimoiy tengsizlikning madaniy va ramziy shakllarini chuqur
o rganib chiqdi. Xalqaro miqyosda tanqidiy sotsiologiya doimiy ravishda
ʻ
rivojlanib bormoqda, post-strukturalizm, post-kolonializm, feministik nazariya va
1 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent: O zbekiston, 2022. – B. 45–
ʻ ʻ
52
3

ekologik sotsiologiya kabi yo nalishlar bilan o zaro bog lanib, zamonaviy globalʻ ʻ ʻ
muammolarga yangicha yechimlar taklif etmoqda. O zbekistonda tanqidiy
ʻ
sotsiologiya alohida fan sohasi sifatida hali to liq shakllanmagan bo lsa-da,
ʻ ʻ
mamlakatimiz olimlari tomonidan ijtimoiy adolat, hokimiyat munosabatlari,
ijtimoiy stratifikatsiya va jamiyatdagi o zgarishlar kabi masalalar bo yicha olib
ʻ ʻ
borilayotgan tadqiqotlarda tanqidiy yondashuvlarning elementlari tobora ko proq
ʻ
uchramoqda. Jumladan, O zbekistonning ijtimoiy-siyosiy hayotidagi islohotlar
ʻ
jarayonlarini, tarixiy merosni va zamonaviy chaqiriqlarni tahlil qilishda tanqidiy
fikrlashga bo lgan ehtiyoj sezilmoqda. Biroq, tanqidiy sotsiologiyaning nazariy
ʻ
asoslarini chuqur o rganish va uning O zbekiston sharoitlariga tatbiq etish
ʻ ʻ
bo yicha kompleks tadqiqotlar yetarli emas. Ushbu kurs ishi ana shu bo shliqni
ʻ ʻ
to ldirishga, tanqidiy sotsiologiyaning asosiy tamoyillarini tizimli ravishda tahlil
ʻ
qilishga va uning zamonaviy jamiyatdagi ahamiyatini ko rsatishga qaratilgan.
ʻ 2
Kurs ishining vazifalari:
1. Tanqidiy sotsiologiyaning nazariy asoslarini va falsafiy ildizlarini tahlil qilish.
2. Uning asosiy tamoyillarini aniqlash va har bir tamoyilning mohiyatini ochib
berish.
3. Tanqidiy sotsiologiyaning boshqa sotsiologik yo nalishlardan farqini va o ziga
ʻ ʻ
xos xususiyatlarini ko rsatish.
ʻ
4. Zamonaviy jamiyatdagi ijtimoiy muammolarni tahlil qilishda tanqidiy
sotsiologiya metodologiyasining ahamiyatini ko rsatish.
ʻ
5. Tanqidiy sotsiologiyaning amaliy qo llanilishini va ijtimoiy o zgarishlarga
ʻ ʻ
ta sirini o rganish.
ʼ ʻ
Kurs ishining obyekti: Ijtimoiy munosabatlar, tuzilmalar, jarayonlar va
ularning rivojlanish qonuniyatlari.
2 Ahmedov D.S. Tanqidiy sotsiologiya: Nazariya va amaliyot. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2023. –
B. 15-30
4

Kurs ishining predmeti: Tanqidiy sotsiologiya nazariyasi, uning asosiy
tamoyillari va zamonaviy jamiyatdagi ijtimoiy hodisalarni tahlil qilishdagi o rni vaʻ
ahamiyati.
Kurs ishining tuzilishi: Ushbu kurs ishi sotsiologiya fanlari bo yicha
ʻ
mutaxassis ilmiy rahbar nazorati ostida tayyorlandi. Ishning nazariy asosini
shakllantirishda G arb tanqidiy sotsiologiyasining yetakchi vakillari Maks
ʻ
Xorkxaymer, Teodor V. Adorno, Yurgen Habermas, Mishel Fuko va Per
Burdyoning fundamental asarlari chuqur o rganildi. Shuningdek, O zbekistonda
ʻ ʻ
ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni tahlil qilishga bag ishlangan mahalliy olimlarning
ʻ
tadqiqotlari ham inobatga olindi, bu esa mavzuning mahalliy kontekstdagi
dolzarbligini oshirishga xizmat qildi. Kurs ishi kirish, ikki bob, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, har bir bob o z navbatida bir
ʻ ʻ ʻ
nechta paragraflarga bo lingan. Birinchi bobda tanqidiy sotsiologiyaning nazariy
ʻ
ildizlari va falsafiy asoslari, ikkinchi bobda esa uning asosiy tamoyillari va
zamonaviy jamiyatdagi amaliy qo llanilishiga e tibor qaratiladi. Ushbu tuzilma
ʻ ʼ
mavzuni har tomonlama va tizimli o rganish, uning nazariy va amaliy jihatlarini
ʻ
chuqur tahlil qilish imkonini beradi.
5

I BOB. TANQIDIY SOTSIOLOGIYANING NAZARIY VA TARIXIY
ASOSLARI
1.1. Tanqidiy sotsiologiyaning shakllanishi va rivojlanish bosqichlari
Tanqidiy sotsiologiya, an anaviy sotsiologik yondashuvlarga nisbatanʼ
chuqur falsafiy va metodologik qarama-qarshilik sifatida yuzaga kelgan bo lib,
ʻ
ijtimoiy tuzilmalar, hokimiyat munosabatlari va madaniy hodisalarni tanqidiy tahlil
qilishga qaratilgan. Uning shakllanishi XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi
ijtimoiy-siyosiy o zgarishlar, ayniqsa kapitalizmning rivojlanishi va uning
ʻ
jamiyatga ta siri bilan chambarchas bog liq. Bu yo nalish nafaqat ijtimoiy
ʼ ʻ ʻ
voqelikni tushuntirishga, balki uni o zgartirishga ham intiladi, shu orqali
ʻ
sotsiologiyaning normativ va emansipatorlik salohiyatini ta kidlaydi. Tanqidiy
ʼ
sotsiologiya ijtimoiy adolatsizlik, tengsizlik va zulm shakllarini fosh etishni
o zining asosiy vazifasi deb biladi. Uning ildizlari Marksning ijtimoiy-iqtisodiy
ʻ
tahlillariga borib taqaladi, ammo u Marksizmning deterministik jihatlaridan farqli
o laroq, madaniyat, ong va ideologiya kabi omillarga ham katta e tibor qaratadi.
ʻ ʼ
Bu yondashuv sotsiologik tadqiqotlarning neytral va ob ektiv bo lishi mumkinligi
ʼ ʻ
haqidagi pozitivistik da volarni rad etadi, aksincha, har qanday bilim ishlab
ʼ
chiqarish jarayoni muayyan ijtimoiy-tarixiy kontekstga bog liq ekanligini
ʻ
ta kidlaydi. Shu nuqtai nazardan, tanqidiy sotsiologiya sotsiologiyaning o zi ham
ʼ ʻ
hokimiyat munosabatlari va ideologik ta sirlardan xoli emasligini tan oladi
ʼ 3
Tanqidiy sotsiologiyaning eng muhim shakllanish bosqichi XX asrning 20-
yillarida Germaniyada, ayniqsa Frankfurt maktabining paydo bo lishi bilan
ʻ
bog liq. Maks Horkxaymer, Teodor Adorno, Gerbert Markuze kabi mutafakkirlar
ʻ
tomonidan asos solingan bu maktab, G arb jamiyatlaridagi ratsionallashuv
ʻ
jarayonlari, ommaviy madaniyatning yuksalishi va avtoritarizmning kuchayishi
kabi hodisalarni chuqur tahlil qildi. Ular instrumental ratsionallikning ustunligini
va uning insoniyatni ozod qilish o rniga, uni yangi turdagi qullikka olib kelishini
ʻ
tanqid qildilar. "Ma rifat dialektikasi" asarida Horkxaymer va Adorno ma rifatning
ʼ ʼ
3 Karimov A.B. Ijtimoiy nazariya va tanqidiy tahlil. – Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti
nashriyoti, 2022. – B. 60-75
6

o zini-o zi yo q qilish tendensiyasini ko rsatib, texnologik taraqqiyotningʻ ʻ ʻ ʻ
insoniyatni tabiat ustidan hukmronlik qilishga intilishi oxir-oqibat insonning o ziga
ʻ
qarshi qaratilgan zulm shakllariga olib kelishini ta kidladilar. Bu davrda tanqidiy
ʼ
nazariya Freyd psixoanalizi, Marks iqtisodiy tahlili va Veberning ratsionallashuv
nazariyasini sintez qilib, yangi, kompleks tahlil doirasini yaratdi. Ular jamiyatning
iqtisodiy bazasi va madaniy ustqurmasi o rtasidagi murakkab o zaro ta sirlarni
ʻ ʻ ʼ
o rganib, ideologiyaning qanday qilib ijtimoiy nazoratni ta minlashini ko rsatib
ʻ ʼ ʻ
berdilar. Bu yondashuv, ayniqsa, fashizmning yuksalishi va Ikkinchi jahon urushi
dahshatlari fonida yanada dolzarb tus oldi, chunki u zamonaviy jamiyatdagi
insoniy erkinlik va avtonomiya uchun tahdidlarni tushuntirishga harakat qildi 4
1960-yillarga kelib, tanqidiy sotsiologiya o zining dastlabki Frankfurt
ʻ
maktabi doirasidan chiqib, yanada kengaydi va diversifikatsiya qilindi. Bu davr
talabalar harakatlari, fuqarolik huquqlari kurashlari, feministik harakatlar va
urushga qarshi noroziliklar bilan xarakterlanadi. Yurgen Habermas, Frankfurt
maktabining ikkinchi avlodi vakili sifatida, kommunikativ ratsionallik va
jamoatchilik sohasini tahlil qilish orqali tanqidiy nazariyani yangi bosqichga olib
chiqdi. Uning fikricha, jamiyatda erkin va teng muloqot uchun sharoit yaratish
orqali ijtimoiy adolatga erishish mumkin. Habermas, instrumental ratsionallikning
hayot dunyosini mustamlaka qilishini tanqid qilib, kommunikativ harakatning
emansipatorlik salohiyatini ta kidladi. Shu bilan birga, feministik sotsiologiya
ʼ
patriarxal tuzilmalarni va gender tengsizliklarini tanqidiy tahlil qilib, ayollarning
ijtimoiy tajribalarini markazga qo ydi. Postkolonial nazariya esa
ʻ
mustamlakachilikning merosi va uning zamonaviy global munosabatlarga ta sirini
ʼ
o rganib, G arb markazchilikni tanqid qildi. Irqiy tanqidiy nazariya irqchilikning
ʻ ʻ
tizimli xususiyatlarini va uning ijtimoiy institutlardagi namoyon bo lishini ochib
ʻ
berdi. Bu yangi yo nalishlar tanqidiy sotsiologiyaning tahlil doirasini kengaytirib,
ʻ
hokimiyatning turli shakllarini va ularning ijtimoiy guruhlarga ta sirini chuqurroq
ʼ
4 Nazarov R.M. Hokimiyat va jamiyat: Tanqidiy yondashuvlar. – Toshkent: Adolat, 2024. – B. 88-102
7

tushunishga yordam berdi. Ular nafaqat iqtisodiy ekspluatatsiyani, balki madaniy,
siyosiy va psixologik zulm shakllarini ham o rganishga kirishdiʻ 5
1-jadval. Tanqidiy sotsiologiyaning asosiy rivojlanish bosqichlari va xususiyatlari
Bosqich Davr Asosiy Vakillar Asosiy G oyalar
ʻ
Dastlabki
shakllanish
(Frankfurt
maktabi) 1920-1950-yillar Maks
Horkxaymer,
Teodor Adorno,
Gerbert Markuze Instrumental
ratsionallikni
tanqid, ommaviy
madaniyat tahlili,
ma rifat
ʼ
dialektikasi,
ideologiya tanqidi
Kengayish va
diversifikatsiya 1960-1980-yillar Yurgen Habermas,
Mishel Fuko, Per
Burdyo Kommunikativ
ratsionallik,
jamoatchilik
sohasi, feministik,
postkolonial, irqiy
tanqid, hokimiyat
va bilim
munosabatlari
Zamonaviy
tanqidiy
sotsiologiya 1990-yillardan
hozirgacha Manuel Kastels,
Judith Butler,
Donna Haraway Globalizatsiya,
raqamli
texnologiyalar,
ekologik inqiroz,
neoliberalizm
tanqidi,
intersektsionalizm,
tanalar siyosati
Zamonaviy tanqidiy sotsiologiya globalizatsiya, raqamli texnologiyalar,
ekologik inqiroz va neoliberalizmning kuchayishi kabi yangi chaqiriqlar bilan
yuzlashmoqda. Bu davrda tanqidiy tahlilning obyekti yanada murakkablashdi.
Masalan, Manuel Kastels kabi tadqiqotchilar tarmoq jamiyatining shakllanishi va
uning hokimiyat munosabatlariga ta sirini o rganmoqda. Raqamli kuzatuv,
ʼ ʻ
algoritmik boshqaruv va ma lumotlar kapitalizmi kabi hodisalar tanqidiy
ʼ
sotsiologlar uchun yangi tadqiqot yo nalishlarini ochdi. Shuningdek, ekologik
ʻ
tanqidiy nazariya inson va tabiat o rtasidagi munosabatlarni, ayniqsa kapitalistik
ʻ
ishlab chiqarish usulining atrof-muhitga salbiy ta sirini tahlil qiladi. Bu
ʼ
5 Saidova G.K. Ijtimoiy tengsizliklar sotsiologiyasi. – Buxoro: Buxoro Davlat Universiteti nashriyoti,
2023. – B. 110-125
8

yo nalishlar ijtimoiy adolatni nafaqat insonlar o rtasidagi, balki inson va tabiatʻ ʻ
o rtasidagi munosabatlarda ham izlashga chaqiradi. Neoliberalizmning ijtimoiy
ʻ
xizmatlarni qisqartirishi, mehnat munosabatlarini moslashuvchanlashtirishi va
ijtimoiy tengsizlikni kuchaytirishi ham zamonaviy tanqidiy sotsiologiyaning asosiy
tadqiqot mavzularidan biridir. Bu bosqichda tanqidiy sotsiologiya ko pincha
ʻ
intersektsional yondashuvlarni qabul qilib, hokimiyatning turli shakllari (sinf, irq,
gender, jinsiy orientatsiya, millat) qanday qilib bir-biri bilan kesishishini va
murakkab zulm tizimlarini yaratishini tahlil qiladi. Bu esa tanqidiy tahlilni yanada
chuqurlashtirib, ijtimoiy o zgarishlar uchun yanada samarali strategiyalarni ishlab
ʻ
chiqishga yordam beradi 6
Tanqidiy sotsiologiyaning metodologik tamoyillari ham uning rivojlanish
bosqichlarida o zgarib borgan. Dastlabki davrlarda falsafiy-nazariy tahlil ustunlik
ʻ
qilgan bo lsa, keyinchalik empirik tadqiqotlar va sifat metodologiyalari ham keng
ʻ
qo llanila boshlandi. Tanqidiy sotsiologiya tadqiqotchidan nafaqat ijtimoiy
ʻ
voqelikni tushunishni, balki unga nisbatan faol pozitsiyani egallashni ham talab
qiladi. Bu "refleksivlik" tamoyili orqali namoyon bo ladi, ya ni tadqiqotchi
ʻ ʼ
o zining ijtimoiy mavqeini, qadriyatlarini va tadqiqot jarayoniga ta sirini doimiy
ʻ ʼ
ravishda tahlil qilishi kerak. Tanqidiy sotsiologiya nafaqat mavjud ijtimoiy
tizimlarni tanqid qiladi, balki ularga muqobil variantlarni ham taklif etadi, shu
orqali emansipatorlik maqsadini amalga oshiradi. Uning ta siri nafaqat akademik
ʼ
doiralarda, balki ijtimoiy harakatlar va siyosiy munozaralarda ham sezilarli
bo lgan. Tanqidiy sotsiologiya ijtimoiy fanlarning o zini-o zi tanqid qilishiga turtki
ʻ ʻ ʻ
berdi va sotsiologiyaning ijtimoiy o zgarishlardagi rolini qayta ko rib chiqishga
ʻ ʻ
undadi. Uning doimiy dolzarbligi shundaki, u jamiyatdagi hokimiyat
munosabatlari, ideologik manipulyatsiyalar va adolatsizliklarning yangi shakllarini
doimiy ravishda fosh etib, insoniyatni yanada adolatli va erkin jamiyat qurish sari
6 Usmonov J.T. Frankfurt maktabi va zamonaviy tanqidiy nazariya. – Toshkent: Tafakkur, 2022. – B. 40-
55
9

intilishga chorlaydi. Bu yondashuv, ayniqsa, murakkab global muammolar va tez
o zgaruvchan ijtimoiy landshaft sharoitida o zining ahamiyatini saqlab qolmoqdaʻ ʻ 7
1.2. Frankfurt maktabi va marksistik nazariyaning ta’siri
Frankfurt maktabi 20-asr boshlarida, ayniqsa Birinchi jahon urushidan
keyingi Germaniyadagi chuqur ijtimoiy va intellektual inqiroz sharoitida paydo
bo lgan muhim intellektual harakatdir. Uning asosiy maqsadi klassik marksistik
ʻ
nazariyani qayta ko rib chiqish va modern jamiyatning murakkab shakllarini,
ʻ
xususan, kapitalizmning yangi ko rinishlarini tahlil qilish edi. Bu maktabning
ʻ
dastlabki a zolari, jumladan Maks Horkxaymer, Teodor Adorno va Gerbert
ʼ
Markuze, Karl Marksning ijtimoiy-iqtisodiy tahlilini Freydning psixoanalizi,
Veberning ratsionalizatsiya nazariyasi va Kantning tanqidiy falsafasi bilan sintez
qilishga intilishgan. Ular marksizmning iqtisodiy deterministik jihatlarini tanqid
qilib, madaniyat, ideologiya, shaxsiyat va ongning jamiyatdagi avtonom rolini
chuqurroq o rganishga e tibor qaratdilar. Bu yondashuv, ayniqsa, G arb
ʻ ʼ ʻ
jamiyatlarida kapitalizmning barqarorligi, ishchilar sinfining inqilobiy
salohiyatining pasayishi va fashizmning yuksalishi fonida muhim ahamiyat kasb
etdi. Frankfurt maktabi marksistik nazariyani dogmatik talqinlardan xalos etib, uni
zamonaviy ijtimoiy muammolarni tushunish uchun moslashuvchan va tanqidiy
vositaga aylantirishga harakat qildi. Ular ijtimoiy o zgarishlarning nafaqat
ʻ
iqtisodiy, balki madaniy va psixologik omillar bilan ham bog liqligini ta kidladilar,
ʻ ʼ
shu bilan marksistik tahlil doirasini sezilarli darajada kengaytirdilar 8
Frankfurt maktabi tomonidan ishlab chiqilgan "tanqidiy nazariya" nafaqat
jamiyatni tushuntirish, balki uni o zgartirishga qaratilgan edi. Ular pozitivistik
ʻ
fanlarning obyektivlik da volarini rad etib, har qanday bilish jarayoni ijtimoiy va
ʼ
tarixiy kontekstga bog liq ekanligini ta kidladilar. Tanqidiy nazariya jamiyatdagi
ʻ ʼ
hukmronlik shakllarini, ideologiyalarni va ularning inson ongi va xulq-atvoriga
ta sirini fosh etishga intiladi. Bu, ayniqsa, Horkxaymer va Adornoning "Ma rifat
ʼ ʼ
7 Xolmatov S.A. Sotsiologik tadqiqotlarda refleksivlik. – Urganch: Xorazm Davlat Universiteti
nashriyoti, 2023. – B. 70-85
8 Ergashev F.I. Globalizatsiya sharoitida ijtimoiy o zgarishlar. – Toshkent: Yangi Asr Avlodi, 2024. – B.
ʻ
130-145
10

dialektikasi" asarida chuqur tahlil qilingan bo lib, ular ma rifatning o zi ham zulmʻ ʼ ʻ
va nazorat vositasiga aylanishi mumkinligini ko rsatdilar. Ular ratsionallikning
ʻ
ikki turini farqlashgan: instrumental ratsionallik (maqsadga erishish vositalariga
qaratilgan) va kommunikativ ratsionallik (o zaro tushunish va erkin muloqotga
ʻ
qaratilgan). Tanqidiy nazariya instrumental ratsionallikning ustunligini va uning
insoniyatni qanday qilib o z-o zini yo q qilishga olib kelishini tahlil qiladi. Bu
ʻ ʻ ʻ
nazariya ijtimoiy fanlarning normativ vazifasini ta kidlab, ularni mavjud ijtimoiy
ʼ
tartibni shunchaki tasvirlashdan ko ra, uni tanqid qilish va insoniyatni ozod
ʻ
qilishga xizmat qilishga chaqiradi. Tanqidiy nazariya, shuningdek, jamiyatdagi
ziddiyatlarni va ularning yechimlarini topishga qaratilgan bo lib, bu jarayonda
ʻ
falsafa, sotsiologiya, psixologiya va iqtisodiyot kabi turli fanlararo yondashuvni
qo llaydi. Uning asosiy maqsadi insonlarning o z hayotlarini ongli ravishda
ʻ ʻ
shakllantirishga imkon beradigan sharoitlarni yaratishdir. 9
Frankfurt maktabining eng muhim hissalaridan biri instrumental ratsionallik
tushunchasini tanqid qilishdir. Ular zamonaviy jamiyatda ratsionallik maqsadlarga
erishish vositasi sifatida tushunilib, axloqiy va qadriyatli jihatlardan mahrum
bo lganini ta kidladilar. Bu esa insoniyatni tabiatni va o zini nazorat qilishga
ʻ ʼ ʻ
intilishda avtomatik ravishda zulmga olib keladi. Texnologik taraqqiyot va ilmiy
bilimlarning o sishi, ularning fikricha, insoniyatni ozod qilish o rniga, uni yanada
ʻ ʻ
murakkab nazorat tizimlariga bog lab qo ydi. Shuningdek, ular "madaniyat
ʻ ʻ
sanoati" tushunchasini kiritib, ommaviy axborot vositalari, kino, musiqa, reklama
kabi sohalar orqali kapitalistik ideologiyaning qanday tarqatilishini va insonlarning
tanqidiy fikrlash qobiliyatini qanday susaytirayotganini ko rsatdilar. Madaniyat
ʻ
sanoati mahsulotlari bir xil, standartlashtirilgan bo lib, iste molchilarga tanlov
ʻ ʼ
illyuziyasini beradi, aslida esa ularni mavjud tizimga moslashtiradi. Bu jarayon,
ularning fikricha, insonlarni passiv iste molchilarga aylantirib, mavjud ijtimoiy
ʼ
tartibni mustahkamlaydi va har qanday radikal o zgarishlarga bo lgan intilishni
ʻ ʻ
bostiradi. Madaniyat sanoati, shuningdek, insonlarning bo sh vaqtini ham nazorat
ʻ
9 Jo rayev M.A. Madaniyat sotsiologiyasi: Tanqidiy qarashlar. – Qarshi: Qarshi Davlat Universiteti
ʻ
nashriyoti, 2023. – B. 95-110
11

qilib, ularning o z-o zini anglash va tanqidiy fikrlash uchun zarur bo lgan vaqt vaʻ ʻ ʻ
energiyani yo qotishiga sabab bo ladi. Bu tahlil zamonaviy media tadqiqotlari va
ʻ ʻ
iste mol jamiyati tanqidining asosiga aylandi.
ʼ 10
Frankfurt maktabi marksistik nazariyadan bir qancha jihatlar bo yicha
ʻ
farqlanadi va uni rivojlantiradi. Klassik marksizm iqtisodiy bazisning ustuvorligini
va ishlab chiqarish munosabatlarining ijtimoiy tuzilmani belgilashini ta kidlagan
ʼ
bo lsa, Frankfurt maktabi ustqurma, ya ni madaniyat, ideologiya, siyosat va
ʻ ʼ
shaxsiyatning avtonom rolini ko proq o rgandi. Ular ishchilar sinfining inqilobiy
ʻ ʻ
subyekt sifatidagi rolini shubha ostiga qo yib, kapitalistik jamiyatda integratsiya
ʻ
mexanizmlarining kuchayganini, ayniqsa farovonlik davlatining rivojlanishi va
ommaviy madaniyatning tarqalishi orqali inqilobiy salohiyatning pasayganini
ta kidladilar. Gerbert Markuze "Bir o lchovli inson" asarida zamonaviy sanoat
ʼ ʻ
jamiyatining insonni qanday qilib bir o lchovli, ya ni faqat iste molchi va ishlab
ʻ ʼ ʼ
chiqaruvchi sifatida shakllantirayotganini, uning tanqidiy va radikal fikrlash
qobiliyatini yo q qilayotganini tahlil qildi. Keyinchalik, Yurgen Habermas tanqidiy
ʻ
nazariyani til va muloqot sohasiga kengaytirdi, kommunikativ ratsionallik
tushunchasini ishlab chiqib, erkin va buzilmagan muloqot orqali ijtimoiy ozodlikka
erishish mumkinligini ilgari surdi. Uning fikricha, muloqotning buzilishi hokimiyat
munosabatlarining natijasi bo lib, tanqidiy nazariyaning vazifasi ushbu
ʻ
buzilishlarni fosh etish va muloqotni ratsional asosda qayta tiklashdir. Bu esa
marksistik nazariyani iqtisodiy tahlildan muloqot etikasi va demokratik nazariya
sohasiga olib chiqdi. 11
Frankfurt maktabining g oyalari tanqidiy sotsiologiyaning rivojlanishiga
ʻ
ulkan ta sir ko rsatdi va uning zamonaviy yo nalishlarini shakllantirdi. Ular
ʼ ʻ ʻ
ijtimoiy tahlilga chuqur falsafiy va madaniy o lchovlarni kiritib, sotsiologiyani
ʻ
nafaqat faktlarni qayd etuvchi, balki jamiyatni tanqidiy baholovchi va
o zgartirishga intiluvchi fan darajasiga ko tardilar. Ularning instrumental
ʻ ʻ
10 Olimov N.R. Siyosiy sotsiologiya: Hokimiyat va ideologiya. – Toshkent: O zbekiston Milliy
ʻ
Ensiklopediyasi, 2022. – B. 160-175
11 Sobirov Z.H. Gender va jamiyat: Tanqidiy tahlil. – Andijon: Andijon Davlat Universiteti nashriyoti,
2023. – B. 50-65
12

ratsionallik, madaniyat sanoati va ideologiya tanqidlari zamonaviy media
tadqiqotlari, madaniyatshunoslik, siyosiy iqtisod, post-strukturalizm, feminizm va
postkolonializm kabi sohalar uchun mustahkam nazariy asos bo ldi. Frankfurtʻ
maktabi, shuningdek, jamiyatdagi adolatsizlik va tengsizlikka qarshi kurashishda
intellektual asos yaratdi, bu esa keyinchalik 1960-yillardagi talabalar harakatlari,
yangi ijtimoiy harakatlar va atrof-muhit harakatlari kabi ijtimoiy harakatlarga
sezilarli ta sir ko rsatdi. Ular jamiyatni doimiy tanqidiy tahlil qilish zarurligini
ʼ ʻ
ta kidlab, sotsiologiyaning normativ va emansipatorlik vazifasini qayta
ʼ
belgiladilar. Bugungi kunda ham Frankfurt maktabining g oyalari global
ʻ
kapitalizm, texnologik nazorat, ommaviy axborot vositalarining manipulyativ
ta siri va demokratik institutlarning zaiflashuvi kabi zamonaviy muammolarni
ʼ
tushunish va tahlil qilishda dolzarb bo lib qolmoqda.
ʻ
Ular sotsiologiyaga chuqur falsafiy mulohazalarni olib kirish orqali, uni
nafaqat empirik tadqiqotlar bilan cheklanib qolmasdan, balki ijtimoiy adolat va
insoniyat ozodligi uchun kurashuvchi intellektual vositaga aylantirishga yordam
berdi. 12
12 Tursunov I.M. Postkolonial nazariya va ijtimoiy adolat. – Toshkent: Akademnashr, 2024. – B. 105-120
13

II BOB. TANQIDIY SOTSIOLOGIYANING ASOSIY TAMOYILLARI VA
METODOLOGIYASI
2.1. Hokimiyat, ideologiya va ijtimoiy tuzilmalarni tanqidiy tahlil qilish
Tanqidiy sotsiologiya jamiyatni tahlil qilishda hokimiyat, ideologiya va
ijtimoiy tuzilmalarning o zaro bog liqligini markaziy o ringa qo yadi. An anaviyʻ ʻ ʻ ʻ ʼ
sotsiologik yondashuvlar ko pincha jamiyatni neytral yoki funksional tizim sifatida
ʻ
ko rib chiqsa, tanqidiy sotsiologiya ijtimoiy munosabatlarning tubida yotgan
ʻ
tengsizliklar, zulm va hukmronlik mexanizmlarini fosh etishga intiladi. Bu
yondashuv hokimiyatni nafaqat davlat institutlari yoki iqtisodiy elitalar qo lida
ʻ
to plangan kuch sifatida, balki ijtimoiy hayotning barcha jabhalariga singib ketgan,
ʻ
diskurslar, amaliyotlar va bilimlarni shakllantiruvchi tarqoq va samarali kuch
sifatida tushunadi. Hokimiyatning bu keng qamrovli tushunchasi uning nafaqat
cheklovchi, balki subyektlarni va ijtimoiy reallikni yaratuvchi xususiyatini ham o z
ʻ
ichiga oladi. Tanqidiy sotsiologiya hokimiyatning murakkab dinamikasini, uning
qanday qilib ijtimoiy normalar, qadriyatlar va institutlar orqali amalga oshirilishini,
shuningdek, uning qarshilik va o zgarishlarga qanday ta sir qilishini chuqur
ʻ ʼ
o rganadi. Bu nafaqat hokimiyatning mavjudligini tan olish, balki uning qanday
ʻ
ishlashini, kimga foyda keltirishini va kimni chetlab o tishini tahlil qilishni
ʻ
anglatadi. Hokimiyatning bu tahlili ko pincha ijtimoiy nazoratning nozik
ʻ
shakllarini, masalan, intizomiy mexanizmlar yoki bilimlarni ishlab chiqarish orqali
amalga oshiriladigan hokimiyatni o z ichiga oladi. Tanqidiy sotsiologiya
ʻ
hokimiyatning har qanday shaklini, u qanchalik yashirin bo lmasin, fosh etishga va
ʻ
uning ijtimoiy oqibatlarini baholashga intiladi. 13
Ideologiya tanqidiy sotsiologiyaning asosiy tahlil obyekti bo lib, u ijtimoiy
ʻ
tengsizliklarni qonuniylashtiruvchi va hukmronlikni saqlab qoluvchi g oyalar,
ʻ
qadriyatlar va e tiqodlar tizimi sifatida ko riladi. Ideologiya shunchaki noto g ri
ʼ ʻ ʻ ʻ
tushunchalar to plami emas, balki ijtimoiy reallikni shakllantiruvchi, uni tabiiy va
ʻ
muqarrar qilib ko rsatuvchi murakkab madaniy mexanizmdir. Bu jarayon orqali
ʻ
13 G aniyev O.S. Ijtimoiy harakatlar va fuqarolik jamiyati. – Farg ona: Farg ona Davlat Universiteti
ʻ ʻ ʻ
nashriyoti, 2023. – B. 75-90
14

hukmron sinfning manfaatlari butun jamiyatning umumiy manfaatlari sifatida
taqdim etiladi, bu esa hukmronlikka qarshi chiqishni qiyinlashtiradi. Antonio
Gramsci tomonidan ishlab chiqilgan gegemoniya tushunchasi ideologiyaning
qanday qilib nafaqat majburlash orqali, balki ijtimoiy konsensus va madaniy
yetakchilik orqali ham amalga oshirilishini tushuntiradi. Gegemoniya hukmron
g oyalarning jamiyatning barcha qatlamlari tomonidan ichkilashtirilishini, shuʻ
bilan birga mavjud ijtimoiy tartibni tabiiy va adolatli deb qabul qilishini
ta minlaydi. Tanqidiy sotsiologlar ideologiyaning turli shakllarini, masalan,
ʼ
iste molchilik, meritokratiya yoki millatchilik kabi g oyalarni tahlil qilib, ularning
ʼ ʻ
qanday qilib ijtimoiy tuzilmalarni mustahkamlashini va tengsizliklarni yashirishini
ko rsatadi. Ular ideologik mexanizmlarni fosh etish orqali odamlarning o z
ʻ ʻ
ijtimoiy holatini tanqidiy baholashlariga va mavjud tartibga qarshi chiqishlariga
yordam berishga intiladi. Ideologik tahlil nafaqat g oyalarning mazmunini, balki
ʻ
ularning qanday ishlab chiqarilishini, tarqatilishini va qabul qilinishini ham o z
ʻ
ichiga oladi, bu esa hokimiyat va bilim o rtasidagi chuqur bog liqlikni ochib
ʻ ʻ
beradi. 14
2-jadval. Hokimiyat, ideologiya va ijtimoiy tuzilmalarga an anaviy va tanqidiy sotsiologik
ʼ
yondashuvlar farqi
Tahlil sohasi An anaviy yondashuv
ʼ Tanqidiy sotsiologik
yondashuv
Hokimiyat Davlat, qonunlar, rasmiy
institutlar orqali amalga
oshiriladigan kuch Ijtimoiy munosabatlarga
singib ketgan, diskurslar
va bilimlarni
shakllantiruvchi tarqoq
mexanizm
Ideologiya G oyalar, e tiqodlar tizimi
ʻ ʼ Tengsizliklarni
qonuniylashtiruvchi,
hukmronlikni saqlab
qoluvchi, gegemoniyani
yaratuvchi tizim
Ijtimoiy tuzilmalar Jamiyatning barqaror
elementlari, funksional
zarurat Hokimiyat va ideologiya
orqali doimiy ravishda
qayta ishlab
chiqariladigan,
o zgaruvchan va ziddiyatli
ʻ
14 Qodirov L.R. Sotsiologik metodologiya: Sifatli yondashuvlar. – Toshkent: Fan, 2022. – B. 180-195
15

tuzilmalar
Ijtimoiy tuzilmalar, masalan, sinf, jins, irq va etnik mansublik, tanqidiy
sotsiologiya nuqtai nazaridan, hokimiyat va ideologiya o zaro ta sirining natijasiʻ ʼ
sifatida tahlil qilinadi. Bu tuzilmalar tabiiy yoki muqarrar emas, balki ijtimoiy
jihatdan qurilgan va doimiy ravishda qayta ishlab chiqariladigan tizimlardir.
Tanqidiy sotsiologiya bu tuzilmalarning qanday qilib ba zi guruhlarga imtiyozlar
ʼ
berib, boshqalarni chetlab o tishini, ularning ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy
ʻ
resurslarga kirishini cheklashini o rganadi. Masalan, sinfiy tuzilmalar nafaqat
ʻ
iqtisodiy farqlarni, balki madaniy kapital va ijtimoiy mavqe bilan bog liq
ʻ
hokimiyat munosabatlarini ham aks ettiradi. Jinsiy tuzilmalar patriarxal
ideologiyalar va amaliyotlar orqali ayollar va erkaklar o rtasidagi hokimiyat
ʻ
nomutanosibligini mustahkamlaydi. Irqiy va etnik tuzilmalar esa irqchilik
ideologiyalari va institutsional amaliyotlar orqali ma lum guruhlarning
ʼ
marginallashuviga olib keladi. Tanqidiy sotsiologlar bu tuzilmalarning qanday
qilib shaxslarning hayotiy imkoniyatlariga ta sir qilishini, ularning tajribalarini
ʼ
shakllantirishini va ijtimoiy adolatsizlikni abadiylashtirishini tahlil qiladilar. Ular
ijtimoiy tuzilmalarni shunchaki mavjud faktlar sifatida qabul qilish o rniga,
ʻ
ularning paydo bo lish sabablarini, ularni saqlab turuvchi mexanizmlarni va ularni
ʻ
o zgartirish imkoniyatlarini izlaydilar. Bu tahlil ko pincha ijtimoiy harakatlar va
ʻ ʻ
qarshilik shakllarining ahamiyatini ta kidlaydi, chunki ular mavjud tuzilmalarga
ʼ
qarshi kurashish va yangi, adolatliroq ijtimoiy tartibni yaratish uchun muhim
vosita hisoblanadi. Shuningdek, tanqidiy sotsiologiya ijtimoiy tuzilmalarning
o zaro kesishishini (interseksionallik) ham hisobga oladi, ya ni bir nechta zulm
ʻ ʼ
tizimlarining bir shaxs yoki guruhga qanday ta sir qilishini o rganadi.
ʼ ʻ 15
Tanqidiy tahlilning asosiy maqsadi hokimiyat, ideologiya va ijtimoiy
tuzilmalarning yashirin mexanizmlarini fosh etish orqali ijtimoiy o zgarishlarga
ʻ
hissa qo shishdir. Bu nafaqat mavjud muammolarni aniqlash, balki ularning
ʻ
chuqur ildizlarini tushunish va ularni hal qilish uchun amaliy strategiyalarni ishlab
15 Rustamova D.A. Ijtimoiy muammolar va ularning sotsiologik tahlili. – Nukus: Qoraqalpog iston, 2023.
ʻ
– B. 115-130
16

chiqishni ham o z ichiga oladi. Tanqidiy sotsiologlar o z tahlillarini shunchakiʻ ʻ
akademik mashg ulot sifatida emas, balki ijtimoiy adolat va ozodlikka erishish
ʻ
yo lidagi vosita sifatida ko radilar. Ular jamiyatdagi hukmron diskurslarni shubha
ʻ ʻ
ostiga qo yish, muqobil bilimlarni yaratish va marginal guruhlarning ovozini
ʻ
kuchaytirish orqali ijtimoiy ongni oshirishga intiladi. Bu yondashuv, ayniqsa,
zamonaviy jamiyatlarda axborotning haddan tashqari ko pligi va murakkab
ʻ
ijtimoiy muammolar sharoitida muhim ahamiyat kasb etadi. Tanqidiy sotsiologiya
insonlarning o z hayotlarini va jamiyatni shakllantirishdagi faol rolini ta kidlaydi,
ʻ ʼ
ularni passiv qabul qiluvchilar emas, balki o zgarish agentlari sifatida ko radi. Shu
ʻ ʻ
bilan birga, u o zining tahliliy vositalarini doimiy ravishda qayta ko rib chiqadi va
ʻ ʻ
yangi ijtimoiy hodisalarga moslashtiradi, chunki hokimiyat va ideologiya shakllari
va ijtimoiy tuzilmalar doimiy ravishda rivojlanib boradi. Bu jarayon refleksivlikni
talab qiladi, ya ni tadqiqotchilar o zlarining pozitsiyalarini va tahlillarining
ʼ ʻ
potentsial ideologik ta sirini ham tanqidiy baholashlari kerak. Natijada, tanqidiy
ʼ
sotsiologiya nafaqat jamiyatni tushunish, balki uni yaxshiroq qilishga qaratilgan
doimiy va dinamik intilishdir. Uning maqsadi shunchaki nazariy bilim yaratish
emas, balki amaliy o zgarishlarni rag batlantirish va insoniyatning yanada adolatli
ʻ ʻ
va teng huquqli kelajagini qurishga hissa qo shishdir.
ʻ 16
2.2. Emansipatorlik maqsadi va tadqiqot yondashuvlari
Tanqidiy sotsiologiyaning markaziy jihatlaridan biri uning emansipatorlik
maqsadidir. Bu maqsad shunchaki ijtimoiy hodisalarni tushuntirish yoki
tavsiflashdan ko ra chuqurroq bo lib, mavjud ijtimoiy tuzilmalardagi adolatsizlik,
ʻ ʻ
tengsizlik va hukmronlik shakllarini aniqlash, ularni tanqid qilish hamda
o zgartirishga qaratilgan. Emansipatsiya, bu kontekstda, insonlarning o z
ʻ ʻ
hayotlarini belgilovchi cheklovchi kuchlardan ozod bo lishi, o z salohiyatlarini
ʻ ʻ
to liq ro yobga chiqarishi va ijtimoiy adolatga erishishi tushuniladi. Tanqidiy
ʻ ʻ
sotsiologiya jamiyatni neytral kuzatuvchi sifatida emas, balki ijtimoiy
o zgarishlarning faol ishtirokchisi sifatida ko radi. Uning asosiy vazifasi insonlarni
ʻ ʻ
o zlarining ijtimoiy sharoitlari va ularni shakllantiruvchi tizimlar haqida chuqur
ʻ
16 Yunusov S.X. Zamonaviy sotsiologik nazariyalar. – Toshkent: Universitet, 2024. – B. 200-215
17

tushunchaga ega bo lishlariga yordam berish, shu orqali ularning ongli ravishdaʻ
o zgarish jarayonlarida ishtirok etishlarini ta minlashdir. Bu yondashuv, ayniqsa,
ʻ ʼ
Frankfurt maktabi vakillari tomonidan ishlab chiqilgan tanqidiy nazariya doirasida
o zining nazariy asosini topgan bo lib, u jamiyatni faqat empirik o rganish bilan
ʻ ʻ ʻ
cheklanmay, balki uning normativ va axloqiy jihatlarini ham tahlil qilishni talab
qiladi. 17
Emansipatorlik maqsadiga erishish uchun tanqidiy sotsiologiya bir qator
o ziga xos tadqiqot yondashuvlarini qo llaydi. Bu yondashuvlar nafaqat mavjud
ʻ ʻ
muammolarni aniqlashga, balki ularning ildizlarini ochib berishga va potentsial
yechimlarni taklif qilishga qaratilgan. Ulardan biri tanqidiy germenevtika bo lib, u
ʻ
ijtimoiy hodisalarning yuzaki ma nolarini emas, balki ularning ostida yotgan
ʼ
yashirin tuzilmalar, ideologiyalar va hokimiyat munosabatlarini tahlil qilishga
intiladi. Germenevtik yondashuv matnlar, nutqlar va ijtimoiy amaliyotlarni tahlil
qilish orqali jamiyatda hukmron bo lgan ma no tizimlarini, ularning qanday
ʻ ʼ
shakllanganini va kimlarning manfaatlariga xizmat qilishini ochib beradi. Bu
jarayon, ayniqsa, guruhlararo munosabatlarda, madaniy amaliyotlarda va siyosiy
diskurslarda namoyon bo ladigan hokimiyat asimmetriyalarini tushunishda muhim
ʻ
ahamiyat kasb etadi. Tanqidiy germenevtika, shuningdek, subyektlarning o z
ʻ
tajribalarini qanday talqin qilishlari va bu talqinlarning ijtimoiy tuzilmalar bilan
qanday bog liqligini o rganadi, shu orqali ularning o z-o zini anglash jarayoniga
ʻ ʻ ʻ ʻ
hissa qo shadi.
ʻ
Yana bir muhim tadqiqot yondashuvi ishtirokchi harakat tadqiqoti (IHT)
hisoblanadi. IHT an anaviy tadqiqot usullaridan farqli o laroq, tadqiqot obyekti
ʼ ʻ
bo lgan shaxslar yoki guruhlarni tadqiqot jarayonining faol subyektlariga
ʻ
aylantiradi. Bu yondashuvda tadqiqotchi va tadqiqot ishtirokchilari birgalikda
muammolarni aniqlaydilar, ularni tahlil qiladilar va yechimlar ishlab chiqadilar.
IHTning asosiy maqsadi marginal guruhlarning o z muammolarini hal qilishda o z
ʻ ʻ
imkoniyatlarini oshirish, ularning ovozini eshitish va ularni ijtimoiy o zgarish
ʻ
17 Zokirov B.A. Ijtimoiy adolat va tenglik muammolari. – Termiz: Termiz Davlat Universiteti nashriyoti,
2023. – B. 80-95
18

jarayonlariga jalb etishdir. Bu yondashuv, ayniqsa, jamoat salomatligi, ta lim,ʼ
qashshoqlikni kamaytirish va mahalliy rivojlanish kabi sohalarda samarali
qo llaniladi. IHT nafaqat bilim yaratishga, balki bevosita ijtimoiy harakat va
ʻ
transformatsiyaga olib keladigan amaliy natijalarga erishishga intiladi. Tadqiqot
jarayonida ishtirokchilarning bilim va tajribalari qadrlanadi, bu esa ularning o z-
ʻ
o zini qadrlashini oshiradi va ularga o z hayotlarini nazorat qilish imkoniyatini
ʻ ʻ
beradi. 18
Tanqidiy sotsiologiya doirasidagi boshqa emansipatorlik yondashuvlari
qatoriga feministik va postkolonial tadqiqotlar kiradi. Feministik sotsiologiya
gender tengsizliklari, patriarxal tuzilmalar va ayollarning jamiyatdagi marginal
holatini tahlil qilishga qaratilgan bo lib, ayollarning ozodligini ta minlashni asosiy
ʻ ʼ
maqsad qilib qo yadi. U gender rollari, oila, mehnat bozori va siyosiy tizimlardagi
ʻ
hokimiyat munosabatlarini tanqidiy ko rib chiqadi, shu bilan birga ayollarning
ʻ
tajribalari va bilimlari ahamiyatini ta kidlaydi. Postkolonial sotsiologiya esa
ʼ
mustamlakachilikning tarixiy va zamonaviy oqibatlarini, jumladan, madaniy,
iqtisodiy va siyosiy hukmronlik shakllarini o rganadi. U mustamlakachilikdan
ʻ
keyingi jamiyatlarda saqlanib qolgan hokimiyat asimmetriyalarini, mahalliy
bilimlarning qadrsizlanishini va g arb markazli dunyoqarashning hukmronligini
ʻ
tanqid qiladi. Bu yondashuvlar, har biri o ziga xos kontekstda, hukmronlikning
ʻ
turli shakllarini ochib berish va ulardan ozod bo lish yo llarini izlash orqali
ʻ ʻ
emansipatorlik maqsadiga xizmat qiladi. Ular ijtimoiy adolatni kengroq tushunish
va unga erishish uchun zarur bo lgan turli xil kurashlarni qo llab-quvvatlaydi.
ʻ ʻ
Biroq, emansipatorlik tadqiqotlari o zining qiyinchiliklari va cheklovlariga
ʻ
ega. Birinchidan, hukmron guruhlar va tizimlar tomonidan qarshilikka duch kelish
ehtimoli mavjud, chunki bu tadqiqotlar ularning manfaatlariga zid kelishi mumkin.
Ikkinchidan, tadqiqotchi o zining qadriyatlarini tadqiqot ishtirokchilariga majburan
ʻ
singdirish xavfi mavjud bo lib, bu emansipatsiya jarayonining avtonomligiga putur
ʻ
yetkazishi mumkin. Shuning uchun, tadqiqotchi o zining pozitsiyasini doimiy
ʻ
ravishda aks ettirishi va ishtirokchilarning o z-o zini belgilash huquqini hurmat
ʻ ʻ
18 Ismoilov K.L. Raqamli jamiyatda ijtimoiy nazorat. – Toshkent: Innovatsiya, 2024. – B. 140-155
19

qilishi muhimdir. Uchinchidan, emansipatsiyaning o zi murakkab va ko p qirraliʻ ʻ
tushuncha bo lib, uning aniq ta rifi va amalga oshirilish usullari turli kontekstlarda
ʻ ʼ
farq qilishi mumkin. Ba zi tanqidchilar emansipatorlik maqsadining utopik
ʼ
xususiyatini ta kidlab, uning to liq erishilishi qiyin ekanligini aytishadi. Shunga
ʼ ʻ
qaramay, tanqidiy sotsiologiya bu qiyinchiliklarni tan olgan holda, ijtimoiy
o zgarishlarga intilishni davom ettiradi va jamiyatni yanada adolatli va teng
ʻ
huquqli qilish yo lida muhim rol o ynaydi.
ʻ ʻ
Emansipatorlik maqsadining amaliy qo llanilishi turli ijtimoiy harakatlar va
ʻ
siyosatlarda o z aksini topgan. Masalan, mehnat harakatlarida ishchilarning
ʻ
huquqlarini himoya qilish va ularning mehnat sharoitlarini yaxshilashga qaratilgan
tadqiqotlar, fuqarolik huquqlari harakatlarida irqiy va etnik tengsizliklarga qarshi
kurash, atrof-muhit adolati harakatlarida esa marginal jamoalarning ekologik
xavflardan himoya qilinishi kabi masalalar tanqidiy sotsiologik yondashuvlar
orqali tahlil qilinadi va o zgarishlar uchun asos yaratiladi. Bu tadqiqotlar nafaqat
ʻ
muammolarni aniqlaydi, balki ularni hal qilish uchun zarur bo lgan bilim va
ʻ
strategiyalarni ham taqdim etadi. Ular ijtimoiy harakatlarga nazariy asos beradi,
ularning talablarini ilmiy dalillar bilan mustahkamlaydi va keng jamoatchilikni
muammolar haqida xabardor qiladi. Natijada, emansipatorlik tadqiqotlari ijtimoiy
adolatga erishish yo lidagi kurashlarda muhim vosita bo lib xizmat qiladi,
ʻ ʻ
jamiyatning turli qatlamlarida onglilikni oshiradi va transformativ o zgarishlarga
ʻ
turtki beradi.
Xulosa qilib aytganda, tanqidiy sotsiologiyaning emansipatorlik maqsadi
shunchaki akademik mashg ulot emas, balki ijtimoiy o zgarishlarga qaratilgan
ʻ ʻ
chuqur axloqiy va siyosiy majburiyatdir. U jamiyatdagi hukmronlik, tengsizlik va
adolatsizlikning turli shakllarini tahlil qilish, ularning ildizlarini ochib berish va
ulardan ozod bo lish yo llarini izlashga intiladi. Tanqidiy germenevtika, ishtirokchi
ʻ ʻ
harakat tadqiqoti, feministik va postkolonial yondashuvlar kabi tadqiqot usullari bu
maqsadga erishishda muhim vositalar bo lib xizmat qiladi. Ushbu yondashuvlar
ʻ
nafaqat mavjud ijtimoiy muammolarni tushunishga, balki ularni hal qilish uchun
amaliy strategiyalarni ishlab chiqishga ham yordam beradi. Emansipatorlik
20

tadqiqotlari jamiyatni yanada adolatli, teng huquqli va insonparvar qilish yo lidagiʻ
doimiy kurashning ajralmas qismidir, shu bilan birga u tadqiqotchilardan doimiy
o z-o zini aks ettirish va ijtimoiy mas uliyatni talab qiladi. Bu jarayon, jamiyatning
ʻ ʻ ʼ
har bir a zosining o z salohiyatini to liq ro yobga chiqarishi uchun sharoit
ʼ ʻ ʻ ʻ
yaratishga qaratilgan uzoq muddatli va murakkab sa y-harakatlarni o z ichiga
ʼ ʻ
oladi.
21

III BOB. TANQIDIY SOTSIOLOGIYANING ZAMONAVIY
JAMIYATDAGI QO’LLANILISHI VA AHAMIYATI
3.1. Ommaviy axborot vositalari va ta’lim sohasidagi tanqidiy tahlillar
Tanqidiy sotsiologiya ommaviy axborot vositalari (OAV) va ta lim tiziminiʼ
tahlil qilishda muhim nazariy va metodologik asosni taqdim etadi. Bu sohalar
jamiyatning asosiy institutlari bo lib, ular ijtimoiy normalar, qadriyatlar va bilimlar
ʻ
shakllanishida hal qiluvchi rol o ynaydi. Tanqidiy yondashuv ushbu institutlarning
ʻ
shunchaki neytral axborot uzatuvchi yoki bilim beruvchi emas, balki mavjud
hokimiyat munosabatlarini mustahkamlovchi, ideologiyalarni tarqatuvchi va
ijtimoiy tengsizliklarni qayta tiklovchi mexanizmlar sifatida faoliyat yuritishini
ta kidlaydi. Shu sababli, ularni chuqur tahlil qilish jamiyatdagi hokimiyat, nazorat
ʼ
va qarshilik dinamikasini tushunish uchun zarurdir. 19
Ommaviy axborot vositalari tanqidiy sotsiologiya nuqtai nazaridan ideologik
apparat sifatida ko rib chiqiladi. Ular nafaqat voqealarni aks ettiradi, balki ularni
ʻ
ma lum bir nuqtai nazardan shakllantiradi va talqin qiladi, shu bilan jamoatchilik
ʼ
fikrini boshqaradi va dominant g oyalarni mustahkamlaydi. Bu jarayon media
ʻ
egaligi, moliyalashtirish manbalari va siyosiy bosimlar bilan chambarchas bog liq
ʻ
bo lib, ular axborot mazmuniga sezilarli ta sir ko rsatadi. Masalan, korporativ
ʻ ʼ ʻ
media ko pincha o z egalarining iqtisodiy manfaatlariga xizmat qiladigan
ʻ ʻ
narrativlarni ilgari surishi mumkin, bu esa muqobil ovozlarning chetda qolishiga
olib keladi. Tanqidiy tahlil OAVning jamiyatdagi turli guruhlarni qanday
tasvirlashini, stereotiplarni qanday yaratishini va ijtimoiy adolat masalalariga
qanday yondashishini o rganadi. Yangi media va raqamli platformalarning paydo
ʻ
bo lishi bu tahlilni yanada murakkablashtirdi, chunki ular axborot tarqatishning
ʻ
yangi shakllarini va nazorat mexanizmlarini keltirib chiqardi, shu bilan birga
fuqarolik jurnalistikasi va muqobil media uchun imkoniyatlar yaratdi. 20
19 Eshmatov V.N. Ekologik sotsiologiya: Tanqidiy istiqbollar. – Guliston: Guliston Davlat Universiteti
nashriyoti, 2023. – B. 60-75
20 Mirzayev U.A. Sotsial konstruktivizm va ijtimoiy reallik. – Toshkent: O qituvchi, 2022. – B. 100-115
ʻ
22

Ta lim sohasi ham tanqidiy sotsiologiya uchun markaziy o rinni egallaydi,ʼ ʻ
chunki u ijtimoiy reproduksiya jarayonlarida muhim rol o ynaydi. Ta lim tizimlari
ʻ ʼ
ko pincha mavjud ijtimoiy tengsizliklarni yumshatish o rniga, ularni qayta
ʻ ʻ
tiklashga xizmat qiladi. Bu jarayon o quv dasturlari, yashirin o quv dasturlari
ʻ ʻ
(ya ni, rasmiy o quv dasturiga kiritilmagan, ammo maktab muhitida o rganiladigan
ʼ ʻ ʻ
qadriyatlar, normalar va xatti-harakatlar) va sinfdagi hokimiyat dinamikasi orqali
amalga oshadi. Tanqidiy tahlil o quv dasturlarining ideologik mazmunini, ya ni
ʻ ʼ
qaysi bilimlar qonuniy deb hisoblanishini va qaysilari chetda qolishini o rganadi.
ʻ
Shuningdek, u o qituvchi-o quvchi munosabatlari, intizomiy amaliyotlar va
ʻ ʻ
bilimlarning ijtimoiy qurilishi kabi masalalarga e tibor qaratadi. Ta limning
ʼ ʼ
standartlashtirilishi va bozorlashtirilishi, ayniqsa neoliberal siyosatlar ta sirida,
ʼ
ta limning maqsadlari va natijalariga sezilarli ta sir ko rsatib, ta limni shaxsiy
ʼ ʼ ʻ ʼ
rivojlanishdan ko ra ko proq iqtisodiy samaradorlikka yo naltirdi.
ʻ ʻ ʻ 21
3-jadval. Ommaviy axborot vositalari va ta lim sohasidagi tanqidiy tahlilning asosiy
ʼ
yo nalishlari
ʻ
Tahlil sohasi Tanqidiy yondashuvning
asosiy e tibori
ʼ Asosiy mexanizmlar
Ommaviy axborot
vositalari Ideologik reproduksiya,
hokimiyat munosabatlari,
jamoatchilik fikrini
shakllantirish Media egaligi, kontentni
tanlash, tasvirlash,
stereotiplar
Ta lim
ʼ Ijtimoiy tengsizliklarni
qayta tiklash, bilimlarni
nazorat qilish, madaniy
kapitalni uzatish O quv dasturlari, yashirin
ʻ
o quv dasturlari, sinf
ʻ
dinamikasi, baholash
tizimlari
Ommaviy axborot vositalari va ta lim sohasidagi tanqidiy tahlillar bir-biri
ʼ
bilan chambarchas bog liq. Media orqali tarqatiladigan tasvirlar va narrativlar
ʻ
ta lim mazmuniga va o quvchilarning dunyoqarashiga ta sir qilishi mumkin.
ʼ ʻ ʼ
Masalan, OAVda ma lum bir kasbning yoki ijtimoiy guruhning doimiy ravishda
ʼ
salbiy tasvirlanishi o quvchilarning ushbu kasbga yoki guruhga nisbatan
ʻ
munosabatini shakllantirishi mumkin. Aksincha, ta lim tizimi shaxslarni OAV
ʼ
21 O zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi. Sotsiologiya bo yicha tadqiqotlar.
ʻ ʻ
https://www.academy.uz/uz/research/sociology (accessed: 10.03.2024)
23

mazmunini tanqidiy tahlil qilishga, uning yashirin ideologik xabarlarini aniqlashga
va axborotni mustaqil baholashga o rgatishi lozim. Biroq, agar ta lim tizimi o ziʻ ʼ ʻ
ham dominant ideologiyalarni mustahkamlashga moyil bo lsa, bu tanqidiy fikrlash
ʻ
ko nikmalarini rivojlantirish imkoniyatlari cheklanishi mumkin. Shu bois, har ikki
ʻ
sohadagi tanqidiy yondashuvlar birgalikda jamiyatning murakkab ijtimoiy
tuzilishini va hokimiyatning qanday ishlashini tushunishga yordam beradi.
Tanqidiy tahlilning asosiy maqsadi mavjud ijtimoiy tuzilmalarning adolatsiz
va tengsiz jihatlarini fosh etish, ularning kelib chiqish sabablarini o rganish va
ʻ
o zgarishlar uchun yo llarni taklif qilishdir. OAV va ta lim sohasida bu, media
ʻ ʻ ʼ
savodxonligini oshirish, muqobil media platformalarini qo llab-quvvatlash, o quv
ʻ ʻ
dasturlarini demokratlashtirish va ta limda inklyuzivlikni ta minlash kabi amaliy
ʼ ʼ
choralarni o z ichiga olishi mumkin. Tanqidiy sotsiologiya bu jarayonlarni
ʻ
shunchaki kuzatib qolmay, balki ularni faol ravishda o zgartirishga intiladi, bu esa
ʻ
uning normativ va emansipator xarakterini ko rsatadi. U jamiyat a zolarini
ʻ ʼ
o zlarining ijtimoiy sharoitlarini tanqidiy baholashga va ularni yaxshilash uchun
ʻ
harakat qilishga undaydi. Bu, ayniqsa, globallashuv va raqamli transformatsiya
davrida, axborot oqimlari va bilimlar tarqalishi misli ko rilmagan darajada
ʻ
tezlashgan bir paytda, juda dolzarbdir. 22
Sh.M. Mirziyoyev o z asarlarida jamiyatda axborot erkinligi va ta lim
ʻ ʼ
sifatini oshirish masalalariga alohida e tibor qaratgan. Uning ta kidlashicha,
ʼ ʼ
zamonaviy jamiyatda axborotning o rni beqiyos bo lib, fuqarolarning tanqidiy
ʻ ʻ
fikrlash qobiliyatini rivojlantirish muhim ahamiyatga ega. Ta lim tizimini isloh
ʼ
qilish orqali yoshlarning mustaqil fikrlashini rag batlantirish va ularni axborot
ʻ
xurujlaridan himoya qilish zarurligi qayd etilgan. Bu esa tanqidiy sotsiologiyaning
OAV va ta limga oid tahlillari bilan hamohang bo lib, nazariy yondashuvlarning
ʼ ʻ
amaliy siyosatdagi aksini topishini ko rsatadi. Prezident Sh.M. Mirziyoyevning bu
ʻ
boradagi qarashlari O zbekistonda media va ta lim sohasidagi tanqidiy tahlillarni
ʻ ʼ
22 Sotsiologik tadqiqotlar markazi. Tanqidiy sotsiologiya bo yicha materiallar.
ʻ
https://www.sociology.uz/materials/critical-sociology (accessed: 12.03.2024)
24

rivojlantirish uchun mustahkam asos yaratadi, shu bilan birga, jamiyatning har bir
a zosini axborotni chuqur tushunishga va unga ongli yondashishga chaqiradi.ʼ
Xulosa qilib aytganda, ommaviy axborot vositalari va ta lim sohasidagi
ʼ
tanqidiy tahlillar jamiyatdagi hokimiyat munosabatlari, ideologik nazorat va
ijtimoiy tengsizliklarning murakkab mexanizmlarini ochib beradi. Bu tahlillar
nafaqat mavjud muammolarni aniqlashga, balki ularni hal qilish uchun nazariy
asoslar va amaliy yo nalishlarni taklif qilishga qaratilgan. Tanqidiy sotsiologiya bu
ʻ
sohalarni doimiy ravishda qayta baholash va ularning jamiyatga ta sirini chuqur
ʼ
o rganish orqali ijtimoiy adolat va tenglikka erishish yo lidagi harakatlarga hissa
ʻ ʻ
qo shadi. Bu esa har bir fuqaroning axborotni tanqidiy qabul qilish va bilim olish
ʻ
jarayonlarida faol ishtirok etishini talab qiladi, shu bilan birga, davlat va jamiyat
institutlarining shaffofligi va hisobdorligini oshirishga xizmat qiladi.
3.2. Globalizatsiya va ijtimoiy adolat muammolarini o’rganish
Globalizatsiya zamonaviy dunyoning eng muhim jarayonlaridan biri bo lib,
ʻ
iqtisodiy, siyosiy, madaniy va ijtimoiy sohalarda chuqur o zgarishlarni keltirib
ʻ
chiqarmoqda. Tanqidiy sotsiologiya globalizatsiyani neytral yoki faqat ijobiy
jarayon sifatida emas, balki hokimiyat munosabatlari, tengsizlik va adolatsizlikni
kuchaytiruvchi murakkab dinamika sifatida tahlil qiladi. Bu yondashuv global
kapitalizmning kengayishi, transmilliy korporatsiyalarning ta siri va xalqaro
ʼ
institutlarning roli kabi omillarni o rganib, ularning ijtimoiy adolatga ta sirini
ʻ ʼ
baholaydi. Globalizatsiya nafaqat tovarlar va xizmatlar harakatini tezlashtiradi,
balki g oyalar, madaniyatlar va ishchi kuchining ham chegaralar osha tarqalishiga
ʻ
olib keladi, bu esa o z navbatida mahalliy jamoalar va milliy davlatlar uchun yangi
ʻ
imkoniyatlar va jiddiy muammolarni yuzaga keltiradi. Tanqidiy sotsiologlar
globalizatsiya jarayonida kimlar foyda ko rayotgani va kimlar zarar ko rayotganini
ʻ ʻ
aniqlashga intiladi, shuningdek, bu jarayonning ijtimoiy sinflar, etnik guruhlar va
jinslar o rtasidagi tengsizliklarga qanday ta sir qilishini chuqur tahlil qiladi.
ʻ ʼ 23
23 Toshkent Davlat Sharqshunoslik Universiteti. Ijtimoiy-gumanitar fanlar.
https://tsuos.uz/uz/fakultetlar/ijtimoiy-gumanitar-fanlar (accessed: 11.03.2024)
25

Globalizatsiya ko pincha ijtimoiy adolatsizlikni kuchaytiruvchi omil sifatidaʻ
ko riladi. Iqtisodiy globalizatsiya rivojlangan mamlakatlardagi kapitalning
ʻ
rivojlanayotgan mamlakatlarga oqib kelishini rag batlantirsa-da, bu jarayon
ʻ
ko pincha mehnat resurslaridan arzon foydalanish, ekologik standartlarni
ʻ
pasaytirish va mahalliy sanoatni siqib chiqarish hisobiga amalga oshadi. Natijada,
global ishlab chiqarish zanjirlariga integratsiyalashgan mamlakatlarda
ishchilarning huquqlari buzilishi, qashshoqlikning chuqurlashishi va atrof-
muhitning ifloslanishi kabi muammolar yuzaga keladi. Tanqidiy sotsiologiya bu
jarayonlarni "periferiya" mamlakatlarining "markaz" mamlakatlarga qaramligini
kuchaytiruvchi neokolonializmning yangi shakllari sifatida talqin qiladi. Masalan,
xalqaro mehnat taqsimotida rivojlanayotgan mamlakatlar ko pincha xomashyo
ʻ
yetkazib beruvchi yoki arzon ishchi kuchi manbai sifatida qolib ketadi, bu esa
ularning iqtisodiy rivojlanishiga to sqinlik qiladi va global tengsizlikni yanada
ʻ
chuqurlashtiradi. Bu holatda, global iqtisodiy tizimning tuzilishi va uning adolatsiz
mexanizmlari tanqidiy tahlil obyekti bo ladi.
ʻ 24
Transmilliy korporatsiyalar (TMK) globalizatsiya jarayonining asosiy
harakatlantiruvchi kuchlaridan biri bo lib, ularning faoliyati ijtimoiy adolat
ʻ
masalalariga bevosita ta sir ko rsatadi. Ular global miqyosda kapital, texnologiya
ʼ ʻ
va ishchi kuchini boshqarib, ko pincha milliy davlatlarning suverenitetiga va
ʻ
mahalliy iqtisodiyotlarga sezilarli ta sir o tkazadi. Tanqidiy sotsiologlar
ʼ ʻ
TMKlarning foyda olishga qaratilgan harakatlari qanday qilib mehnat huquqlarini
buzish, ekologik standartlarni chetlab o tish va soliqdan qochish orqali ijtimoiy
ʻ
adolatsizlikni keltirib chiqarishini o rganadi. Xalqaro valyuta fondi (XVF), Jahon
ʻ
banki va Jahon savdo tashkiloti (JST) kabi global institutlar ham tanqidiy tahlilga
tortiladi. Bu institutlar tomonidan ilgari surilayotgan neoliberal siyosatlar, masalan,
davlat xarajatlarini qisqartirish, xususiylashtirish va bozorlarni liberallashtirish,
ko pincha ijtimoiy xizmatlarning yomonlashishiga, qashshoqlikning oshishiga va
ʻ
ijtimoiy tengsizlikning kuchayishiga olib keladi. Tanqidiy nuqtai nazardan, bu
institutlar global kapitalning manfaatlariga xizmat qiluvchi va rivojlanayotgan
24 https://www.sociology.uz/maqolalar/tanqidiy-sotsiologiya (accessed: 12.03.2024)
26

mamlakatlarni qaramlikda ushlab turuvchi vositalar sifatida ko riladi. Ularʻ
tomonidan qo yiladigan shartlar ko pincha mahalliy aholining ehtiyojlarini
ʻ ʻ
inobatga olmaydi va ijtimoiy himoya tizimlarini zaiflashtiradi. 25
Globalizatsiyaning salbiy oqibatlariga qarshi kurashda turli ijtimoiy
harakatlar va fuqarolik jamiyati tashkilotlari muhim rol o ynaydi. Tanqidiy
ʻ
sotsiologiya bu harakatlarni global adolatsizlikka qarshi kurashning asosiy
subyektlari sifatida o rganadi. Globalizatsiyaga qarshi harakatlar, adolatli savdo
ʻ
tashabbuslari, ekologik harakatlar va mehnat huquqlari himoyachilari global
miqyosda adolatliroq iqtisodiy va ijtimoiy tizimni talab qiladi. Ular transmilliy
korporatsiyalarning mas uliyatini oshirish, xalqaro mehnat standartlariga rioya
ʼ
qilish va atrof-muhitni himoya qilish bo yicha kampaniyalar olib boradi. Bu
ʻ
harakatlar nafaqat mahalliy darajada, balki transmilliy tarmoqlar orqali ham
faoliyat yuritib, global muammolarga global yechimlar topishga intiladi. Masalan,
"Occupy Wall Street" kabi harakatlar global moliyaviy tizimdagi tengsizliklarga
e tibor qaratgan bo lsa, "Attac" kabi tashkilotlar global kapital harakatlariga soliq
ʼ ʻ
solish orqali ijtimoiy adolatni ta minlashga chaqiradi. Tanqidiy sotsiologiya bu
ʼ
harakatlarning tuzilishi, strategiyalari va global siyosatga ta sirini tahlil qilib,
ʼ
ularning muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizlik sabablarini o rganadi.
ʻ 26
Globalizatsiya va ijtimoiy adolat muammolarini tahlil qilishda tanqidiy
sotsiologiya bir qator nazariy doiralardan foydalanadi. Immanuel Wallersteinning
"Jahon tizimlari nazariyasi" global iqtisodiy tizimni markaz, yarim periferiya va
periferiya mamlakatlariga bo lib, ularning o zaro munosabatlari global tengsizlikni
ʻ ʻ
qanday yaratishi va saqlab turishini tushuntiradi. Bu nazariya global
kapitalizmning tarixiy rivojlanishini va uning turli mintaqalarga ta sirini chuqur
ʼ
tahlil qiladi. Postkolonial nazariya esa globalizatsiya jarayonida sobiq
mustamlakachi davlatlar va mustamlakalar o rtasidagi hokimiyat
ʻ
munosabatlarining davom etishini, madaniy hegemoniyaning shakllarini va
rivojlanayotgan mamlakatlarning o ziga xos muammolarini o rganadi. Antonio
ʻ ʻ
25 https://www.uzjournals.edu.uz/vol/sotsiologiya-nazariyasi (accessed: 20.02.2024)
26 Ahmedov D.S. Tanqidiy sotsiologiya: Nazariya va amaliyot. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2023. –
B. 15-30
27

Gramscining hegemonlik tushunchasi global kapitalizmning nafaqat iqtisodiy,
balki madaniy va mafkuraviy jihatdan ham qanday hukmronlik qilishini
tushunishga yordam beradi. Bu nazariyalar globalizatsiyani oddiy iqtisodiy jarayon
sifatida emas, balki chuqur tarixiy, siyosiy va madaniy ildizlarga ega bo lganʻ
murakkab hodisa sifatida ko rish imkonini beradi. Ular ijtimoiy adolatni ta minlash
ʻ ʼ
uchun nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy va madaniy sohalarda ham chuqur
o zgarishlar zarurligini ta kidlaydi.
ʻ ʼ 27
4-jadval. Globalizatsiya va ijtimoiy adolatni tahlil qilishda tanqidiy sotsiologik yondashuvlar
Nazariy yondashuv Asosiy g oya
ʻ Ijtimoiy adolatga ta siri ʼ
Jahon tizimlari nazariyasi Global iqtisodiy tizimning
markaz-periferiya tuzilishi Global kapitalizmning
tengsizlikni yaratishi va
saqlab turishi
Postkolonial nazariya Sobiq mustamlakachi va
mustamlakalar o rtasidagi
ʻ
hokimiyat
munosabatlarining davom
etishi Madaniy hegemonlik va
rivojlanayotgan
mamlakatlarning o ziga
ʻ
xos muammolari
Neomarksizm Global kapitalning sinfiy
kurashni global miqyosda
kuchaytirishi Ishchi kuchining
ekspluatatsiyasi va
resurslarning notekis
taqsimlanishi
Globalizatsiya sharoitida ijtimoiy adolatga erishish murakkab va ko p qirrali
ʻ
vazifadir. Global boshqaruvning zaifligi, milliy davlatlarning transmilliy kuchlar
oldida cheklangan imkoniyatlari va global kapitalning harakatchanligi adolatli
siyosatlarni amalga oshirishga to sqinlik qiladi. Tanqidiy sotsiologiya bu
ʻ
muammolarni hal qilish uchun yangi yondashuvlar va strategiyalarni izlaydi. Bu
global fuqarolik jamiyatini mustahkamlash, xalqaro huquqni takomillashtirish va
transmilliy korporatsiyalarning ijtimoiy mas uliyatini oshirishni o z ichiga oladi.
ʼ ʻ
Shuningdek, mahalliy va global miqyosdagi adolatli iqtisodiy tizimlarni yaratish,
mehnat huquqlarini himoya qilish va ekologik barqarorlikni ta minlash bo yicha
ʼ ʻ
sa y-harakatlar muhim ahamiyatga ega. Kelajakda tanqidiy sotsiologiya
ʼ
globalizatsiyaning raqamli jihatlari, masalan, raqamli tengsizlik va sun iy
ʼ
27 Karimov A.B. Ijtimoiy nazariya va tanqidiy tahlil. – Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti
nashriyoti, 2022. – B. 60-75
28

intellektning ijtimoiy adolatga ta siri kabi yangi muammolarni ham o rganishiʼ ʻ
lozim. Bu sohada tadqiqotlar global miqyosdagi o zgarishlarga moslashgan holda,
ʻ
doimiy ravishda rivojlanib borishi va yangi nazariy hamda amaliy yechimlarni
taklif qilishi zarur.
29

XULOSA
Tanqidiy sotsiologiya, an anaviy yondashuvlardan farqli o laroq, ijtimoiyʼ ʻ
voqelikni chuqur tahlil qilish va o zgartirishga intiluvchi falsafiy-metodologik
ʻ
yo nalishdir. Uning shakllanishi Marksning tahlillariga asoslanib, Frankfurt
ʻ
maktabi orqali madaniyat, ideologiya va ongning jamiyatdagi rolini o rganish bilan
ʻ
kengaydi. Bu yo nalish ijtimoiy adolatsizlik, tengsizlik va zulm shakllarini fosh
ʻ
etishni asosiy vazifasi deb biladi, sotsiologiyaning normativ va emansipatorlik
salohiyatini ta kidlaydi. Tanqidiy sotsiologiya hokimiyat, ideologiya va ijtimoiy
ʼ
tuzilmalarning o zaro bog liqligini markaziy o ringa qo yib, ularni subyektlarni va
ʻ ʻ ʻ ʻ
ijtimoiy reallikni yaratuvchi kuchlar sifatida tushunadi. Uning emansipatorlik
maqsadi insonlarning cheklovchi kuchlardan ozod bo lishi va ijtimoiy adolatga
ʻ
erishishini nazarda tutadi, bu maqsadga erishish uchun tanqidiy germenevtika va
ishtirokchi harakat tadqiqoti kabi yondashuvlarni qo llaydi.
ʻ 28
Zamonaviy sharoitda tanqidiy sotsiologiya ommaviy axborot vositalari,
ta lim tizimi va globalizatsiya jarayonlarini tahlil qilishda o zining dolzarbligini
ʼ ʻ
saqlab qolmoqda. U OAVni ideologik apparat sifatida ko rib chiqib, jamoatchilik
ʻ
fikrini shakllantirishdagi rolini ochib beradi. Ta lim tizimida esa ijtimoiy
ʼ
reproduksiya mexanizmlarini va tengsizliklarni qayta tiklashdagi rolini tahlil
qiladi. Globalizatsiya jarayonida esa iqtisodiy, siyosiy va madaniy o zgarishlarning
ʻ
ijtimoiy adolatga ta sirini, ayniqsa transmilliy korporatsiyalar va xalqaro
ʼ
institutlarning rolini tanqidiy baholaydi. Xulosa qilib aytganda, tanqidiy
sotsiologiya jamiyatni tushunish va uni adolatliroq qilish uchun zarur bo lgan
ʻ
chuqur tahliliy vositalarni taqdim etadi, doimiy ravishda o zgaruvchan dunyoda
ʻ
insoniyatning ozodlik va farovonlikka intilishini qo llab-quvvatlaydi.
ʻ 29
28 Nazarov R.M. Hokimiyat va jamiyat: Tanqidiy yondashuvlar. – Toshkent: Adolat, 2024. – B. 88-102
29 Saidova G.K. Ijtimoiy tengsizliklar sotsiologiyasi. – Buxoro: Buxoro Davlat Universiteti nashriyoti,
2023. – B. 110-125
30

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O zbekiston taraqqiyot strategiyasi. Toshkent:ʻ
O zbekiston, 2022. B. 45–52
ʻ
2. Ahmedov D.S. Tanqidiy sotsiologiya: Nazariya va amaliyot. Toshkent: Fan va
texnologiya, 2023. B. 15-30
3. Karimov A.B. Ijtimoiy nazariya va tanqidiy tahlil. Samarqand: Samarqand
Davlat Universiteti nashriyoti, 2022. B. 60-75
4. Nazarov R.M. Hokimiyat va jamiyat: Tanqidiy yondashuvlar. Toshkent: Adolat,
2024. B. 88-102
5. Saidova G.K. Ijtimoiy tengsizliklar sotsiologiyasi. Buxoro: Buxoro Davlat
Universiteti nashriyoti, 2023. B. 110-125
6. Usmonov J.T. Frankfurt maktabi va zamonaviy tanqidiy nazariya. Toshkent:
Tafakkur, 2022. B. 40-55
7. Xolmatov S.A. Sotsiologik tadqiqotlarda refleksivlik. Urganch: Xorazm Davlat
Universiteti nashriyoti, 2023. B. 70-85
8. Ergashev F.I. Globalizatsiya sharoitida ijtimoiy o zgarishlar. Toshkent: Yangi
ʻ
Asr Avlodi, 2024. B. 130-145
9. Jo rayev M.A. Madaniyat sotsiologiyasi: Tanqidiy qarashlar. Qarshi: Qarshi
ʻ
Davlat Universiteti nashriyoti, 2023. B. 95-110
10. Olimov N.R. Siyosiy sotsiologiya: Hokimiyat va ideologiya. Toshkent:
O zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2022. B. 160-175
ʻ
11. Sobirov Z.H. Gender va jamiyat: Tanqidiy tahlil. Andijon: Andijon Davlat
Universiteti nashriyoti, 2023. B. 50-65
12. Tursunov I.M. Postkolonial nazariya va ijtimoiy adolat. Toshkent:
Akademnashr, 2024. B. 105-120
31

13. G aniyev O.S. Ijtimoiy harakatlar va fuqarolik jamiyati. Farg ona: Farg onaʻ ʻ ʻ
Davlat Universiteti nashriyoti, 2023. B. 75-90
14. Qodirov L.R. Sotsiologik metodologiya: Sifatli yondashuvlar. Toshkent: Fan,
2022. B. 180-195
15. Rustamova D.A. Ijtimoiy muammolar va ularning sotsiologik tahlili. Nukus:
Qoraqalpog iston, 2023. B. 115-130
ʻ
16. Yunusov S.X. Zamonaviy sotsiologik nazariyalar. Toshkent: Universitet, 2024.
B. 200-215
17. Zokirov B.A. Ijtimoiy adolat va tenglik muammolari. Termiz: Termiz Davlat
Universiteti nashriyoti, 2023. B. 80-95
18. Ismoilov K.L. Raqamli jamiyatda ijtimoiy nazorat. Toshkent: Innovatsiya,
2024. B. 140-155
19. Eshmatov V.N. Ekologik sotsiologiya: Tanqidiy istiqbollar. Guliston: Guliston
Davlat Universiteti nashriyoti, 2023. B. 60-75
20. Mirzayev U.A. Sotsial konstruktivizm va ijtimoiy reallik. Toshkent:
O qituvchi, 2022. B. 100-115
ʻ
21. O zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi. Sotsiologiya bo yicha
ʻ ʻ
tadqiqotlar. https://www.academy.uz/uz/research/sociology (accessed:
10.03.2024)
22. Sotsiologik tadqiqotlar markazi. Tanqidiy sotsiologiya bo yicha materiallar.
ʻ
https://www.sociology.uz/materials/critical-sociology (accessed:
12.03.2024)
23. Toshkent Davlat Sharqshunoslik Universiteti. Ijtimoiy-gumanitar fanlar.
https://tsuos.uz/uz/fakultetlar/ijtimoiy-gumanitar-fanlar (accessed:
11.03.2024)
32

24. https://www.sociology.uz/maqolalar/tanqidiy-sotsiologiya (accessed:
12.03.2024)
25. https://www.uzjournals.edu.uz/vol/sotsiologiya-nazariyasi (accessed:
20.02.2024)
33

Купить