Информация о документе

Цена 35000UZS
Размер 96.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 13 Июнь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Социология

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Sotsiologiya tarixida pozitivistik-naturalistik maktablarning ahamiyati

Купить
Sotsiologiya tarixida pozitivistik-naturalistik maktablarning ahamiyati – 1 – MUNDARIJA KIRISH ....................................................................................................................3 I BOB. POZITIVIZM VA NATURALIZM: FALSAFIY-METODOLOGIK ASOSLAR 1.1. Pozitivizmning tarixiy ildizlari va asosiy tamoyillari .................................6 1.2. Ogyust Kontning sotsiologik pozitivizmi .................................................. 13 1.3. Herbert Spenser va evolucionistik pozitivizm ...........................................19 II BOB. ASOSIY POZITIVISTIK-NATURALISTIK MAKTABLAR 2.1. Organitsizm maktabi: vakillar va g‘oyalar ................................................ 26 2.2. Geografik determinizm maktabi ................................................................33 2.3. Biologik evolutsionizm va ijtimoiy darvinizm .......................................... 36 III BOB. POZITIVISTIK-NATURALISTIK MAKTABLARNING AHAMIYATI VA MEROSI. 3.1. Klassik sotsiologiyaning shakllanishiga ta’siri .........................................40 3.2. Metodologik meros va zamonaviy sotsiologiya ........................................ 42 3.3. O‘zbekistonda sotsiologiya fanida naturalistik yondashuvlar ...................43 XULOSA .............................................................................................................. 46 Ilovalar …………………………………………………………………………....48 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ....................................... 52 – 2 – KIRISH Tadqiqotning dolzarbligi Sotsiologiya fani XIX asrning birinchi yarmida mustaqil ilmiy intizom sifatida shakllanib, jamiyat va ijtimoiy jarayonlarni o‘rganishning yangi usullari va metodologik asoslarini ishlab chiqdi. Aynan shu davrda – tabiiy fanlarning misli ko‘rilmagan yutuqlari va texnikaviy taraqqiyotning jadal sur’atlari fonida – ijtimoiy hayotni ham tabiat qonunlari kabi aniq ilmiy usullar yordamida o‘rganish mumkin degan g‘oya keng tarqaldi. Ushbu ilmiy-falsafiy iqlim pozitivistik- naturalistik sotsiologik maktablarning vujudga kelishi uchun qulay zamin yaratdi. Pozitivistik-naturalistik maktablar sotsiologiya tarixida o‘ziga xos va bahsli o‘rin egallaydi. Bir tomondan, ular ijtimoiy fanlarning empirik asoslarini mustahkamlash, kuzatish va tajribaga tayanish zarurligini ta’kidlash, jamiyatni tizimli yaxlit sifatida tadqiq etish kabi ko‘pgina muhim metodologik tamoyillarni ilmiy muomalaga kiritdi. Ikkinchi tomondan, ular biologik va geografik omillarni ijtimoiy hayotni belgilovchi yagona kuch sifatida ko‘rib, ijtimoiy hayotning o‘ziga xos qonuniyatlarini e’tibordan chetda qoldirdi va bir qator yirik metodologik xatolarga yo‘l qo‘ydi. Ushbu mavzuning dolzarbligi shundaki, zamonaviy sotsiologiya fan sifatida qanday shakllanganini to‘liq tushunish uchun uning tarixiy bosqichlarini – shu jumladan, pozitivistik-naturalistik maktablar bosqichini – chuqur o‘rganish zarur. Bundan tashqari, bugungi kunda ham ekologik sotsiologiya, biosotsiologiya va evolucion psixologiya kabi yo‘nalishlar doirasida tabiat va jamiyat munosabati masalasi yangicha mazmun kasb etmoqda. Bu esa ushbu masalaning tarixiy ildizlarini bilishni yanada muhim qiladi. Tadqiqotning maqsadi va vazifalari Kurs ishining maqsadi sotsiologiya tarixidagi pozitivistik-naturalistik maktablarning asosiy nazariy-metodologik g‘oyalarini, asoschilar va vakillari tizimini hamda ularning zamonaviy sotsiologiyaga ta’sirini kompleks tahlil etishdan iborat. – 3 – Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: 1. Pozitivizm va naturalizm tushunchalarining falsafiy-metodologik asoslarini va tarixiy shakllanish jarayonini o‘rganish; 2. Ogyust Kont va Herbert Spenserning sotsiologik ta’limotlarini tahlil qilish va ularning pozitivistik maktab shakllanishidagi rolini aniqlash; 3. Organitsizm, geografik determinizm, biologik evolutsionizm va rasoviy- antropologik maktablarning nazariy asoslarini va vakillari g‘oyalarini batafsil ko‘rib chiqish; 4. Pozitivistik-naturalistik maktablarning klassik sotsiologiya shakllanishiga ta’sirini baholash; 5. Ushbu maktablarning metodologik merosi va zamonaviy sotsiologiyadagi aksini aniqlash; 6. O‘zbekistonda sotsiologiya fanining rivojlanishida naturalistik yondashuvlarning o‘rnini ko‘rib chiqish. Tadqiqotning ob’ekti va predmeti Tadqiqot ob’ekti: Sotsiologiya fanining tarixiy rivojlanish bosqichlari va nazariy-metodologik evolyutsiyasi. Tadqiqot predmeti: XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida vujudga kelgan pozitivistik-naturalistik sotsiologik maktablarning nazariy asoslari, vakillar tizimi, metodologik xususiyatlari va ilmiy-tarixiy ahamiyati. Tadqiqotning ilmiy yangiligi Ushbu kurs ishida pozitivistik-naturalistik maktablar yagona kompleks fenomen sifatida ko‘rib chiqiladi va ularning o‘zaro bog‘liqligi, umumiy metodologik asoslari hamda zamonaviy sotsiologiyaga ta’siri o‘zbekiston sotsiologiyasi nuqtai nazaridan tahlil etiladi. Shuningdek, O‘rta Osiyo, jumladan O‘zbekiston sotsiologiyasi tarixida naturalistik yondashuvlarning aksiga alohida e’tibor qaratiladi. Tadqiqotning metodlari Kurs ishini yozishda quyidagi ilmiy tadqiqot metodlaridan foydalanildi: tarixiy-genetik tahlil metodi (maktablarning vujudga kelish va rivojlanish – 4 – jarayonini o‘rganishda), qiyosiy-tahliliy metod (turli maktablar va ularning vakillarini bir-biri bilan taqqoslashda), tizimli yondashuv (pozitivistik-naturalistik yo‘nalishni yaxlit tizim sifatida ko‘rishda), kontent-tahlil (asosiy manbalar mazmunini tahlil qilishda). Tadqiqotning manbalar bazasi Kurs ishi yozishda Ogyust Kont, Herbert Spenser, Emile Dyurkgeym, Maks Veber, Albert Sheffle, Rene Vorms, Friedrich Ratsel, Karl Ritter, Jorj Lapouje, Artur de Gobino va boshqa klassik sotsiologlarning asarlari; zamonaviy sotsiologiya tarixi bo‘yicha darslik va qo‘llanmalar; O‘zbekiston sotsiologiyasi tarixi bo‘yicha nashrlar hamda xalqaro ilmiy jurnallar maqolalaridan foydalanildi. Kurs ishining tuzilishi Kurs ishi kirish, uch asosiy bob (har biri to‘rtta paragrafdan iborat), xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan. Umumiy hajmi 45 dan ortiq sahifani tashkil etadi. – 5 – I BOB. POZITIVIZM VA NATURALIZM: FALSAFIY-METODOLOGIK ASOSLAR 1.1. Pozitivizmning tarixiy ildizlari va asosiy tamoyillari Pozitivizm – XVII–XVIII asrlardagi empirizm va ratsionalizm an’analaridan oziqlanib, XIX asrning boshlarida mustaqil falsafiy oqim sifatida shakllangan ta’limot. Bu tushunchaning o‘zi lotincha «positivus» – ijobiy, aniq, haqiqiy so‘zidan olingan bo‘lib, bilimning faqat tajriba va kuzatish asosida qurilishi kerakligini anglatadi. Pozitivizm metafizikani, diniy-teologik tushuntiruvlarni va spekulyativ falsafani rad etib, aniq ilmiy-empirik bilimni eng yuqori bilish shakli deb e’lon qiladi. Pozitivizm va naturalizm zamonaviy falsafiy fikr hamda ilm-fan metodologiyasining eng muhim tarkibiy qismlarini tashkil etadi. Ularning falsafiy- metodologik asoslarini o‘rganish nafaqat nazariy qiziqish uyg‘otadi, balki amaliy ahamiyatga ham ega, chunki bu yo‘nalishlar bilim olish jarayonini, tadqiqot usullarini va hatto ijtimoiy siyosatni shakllantirishda bevosita ishtirok etadi. Pozitivizm, birinchi navbatda, bilimning faqat empirik va ilmiy usullar orqali olinishi mumkinligini ta’kidlaydi. Bu yondashuv metafizik va diniy tushuntirishlarni rad etib, faqat kuzatiladigan va tajribada tasdiqlanadigan faktlarga asoslanadi. Naturalizm esa butun borliqni tabiiy qonunlar va sabablar bilan izohlashni maqsad qiladi, g‘ayritabiiy kuchlarni inkor etadi. Bu ikki yo‘nalishning falsafiy-metodologik asoslarini chuqur tahlil qilish ularning o‘zaro ta’sirini, ichki mantiqini va zamonaviy bilimlar tizimidagi rolini ochib beradi. 1 Pozitivizmning tarixiy ildizlari XVIII asr oxiri va XIX asr boshlariga borib taqaladi. Bu davrda Yevropa jamiyati ma’rifatparvarlik g‘oyalari, fransuz inqilobi va sanoat inqilobining kuchli ta’sirini boshdan kechirayotgan edi. Ilgari hukmron bo‘lgan diniy va metafizik tushuntirish usullari jamiyatning yangi ehtiyojlariga javob bera olmas edi. Ilm-fan sohasida yangi kashfiyotlar va texnik yutuqlar an’anaviy falsafiy tizimlarning zaifligini yaqqol ko‘rsatdi. Aynan shu sharoitda pozitivizm g‘oyasi shakllana boshladi. Uning asoschisi sifatida tan olingan fransuz 1 Spencer, H. (1851). Social Statics. London: John Chapman. – 6 – faylasufi va sotsiologi Ogust Kont (1798-1857) o‘zining asarlarida bu g‘oyalarni tizimli ravishda bayon etdi. U oldinroq Klod Anri de Sen-Simon bilan hamkorlik qilgan bo‘lib, keyinchalik mustaqil yo‘l tutdi. Kontning asosiy asari “Ijobiy falsafa kursi” 1830- 1842 yillarda chop etilgan bo‘lib, unda u bilimning umumiy nazariyasini va jamiyatni ilmiy o‘rganish usullarini ishlab chiqdi. Bu asar pozitivizmning manifesti sifatida qabul qilinadi va falsafiy fikrning yangi bosqichini belgilaydi. Ogust Kont tomonidan taklif etilgan bilimning uch bosqichli rivojlanish qonuni pozitivizmning markaziy g‘oyalaridan biridir. Birinchi teologik bosqichda insonlar tabiat hodisalarini xudolar, ruhlar yoki g‘ayritabiiy kuchlarning aralashuvi bilan izohlaydilar. Masalan, yomg‘ir yog‘ishi, kasalliklar paydo bo‘lishi yoki tabiiy ofatlar ilohiy irodaga bog‘lanardi. Bu bosqich insoniyat tafakkurining bolalik davriga mos keladi. Ikkinchi metafizik bosqichda esa abstrakt tushunchalar va mohiyatlar, masalan, “tabiat kuchlari”, “ruh” yoki “mutlaq g‘oya” kabi tushuntirishlar ustunlik qiladi. Bu bosqich o‘smirlik davriga o‘xshaydi va hali ham spekulyativ xususiyatni saqlab qoladi. Uchinchi ijobiy yoki ilmiy bosqichda insonlar faqat kuzatiladigan faktlar va ular o‘rtasidagi doimiy munosabatlarni, ya’ni ilmiy qonunlarni qabul qiladilar. Bu bosqich yetuklik davridir. Kont bu qonunni nafaqat umumiy bilim tarixiga, balki har bir fan va hatto jamiyat rivojlanishiga tatbiq etdi. Bu yondashuv inson tafakkurining progressiv xarakterini ta’kidlaydi va ilm-fanni jamiyatni boshqarishda asosiy vosita sifatida ko‘radi. Pozitivizmning yana bir muhim tamoyili fanlarning tasnifi va ierarxiyasidir. Kont fanlarni murakkablik darajasiga qarab joylashtirdi: matematika eng sodda va umumiy qonunlarga ega bo‘lib, undan keyin astronomiya, fizika, kimyo, biologiya va nihoyat sotsiologiya keladi. Bu ierarxiya har bir fanning oldingisiga asoslanishini va fanlar o‘rtasida uzluksizlikni ta’minlashini ko‘rsatadi. Masalan, biologiya fizika va kimyo qonunlariga tayanadi, sotsiologiya esa biologiya va psixologiyaga asoslanadi. Bu tamoyil fanlarning birligi g‘oyasini mustahkamlaydi va metodologik yondashuvlarning o‘xshashligini ta’minlaydi. Ijtimoiy fanlar uchun bu tamoyil alohida ahamiyatga ega, chunki u jamiyatni tabiiy hodisa sifatida – 7 – o‘rganish imkonini beradi. Kont sotsiologiyani “ijtimoiy fizika” deb atagan va unda ham tabiiy fanlardagi kabi ob’ektiv qonunlarni ochish mumkinligini ta’kidlagan. Bu g‘oya keyinchalik ijtimoiy tadqiqotlarning nazariy asosini tashkil etdi. Pozitiv metodning asosiy elementlari kuzatish, tajriba o‘tkazish va solishtirishdir. Kuzatish hodisalarni ob’ektiv ravishda qayd etishni nazarda tutadi va shaxsiy fikrlardan xoli bo‘lishni talab qiladi. Tajriba esa nazorat ostida sharoitlarni o‘zgartirib, sabab-oqibat munosabatlarini aniqlash imkonini beradi. Solishtirish esa turli hodisalarni yoki jamiyatlarni solishtirib, umumiy qonunlarni topishga yordam beradi. Bu usullar tabiiy fanlarda keng qo‘llanilgan bo‘lib, Kont ularni ijtimoiy fanlarga ham tatbiq etishni taklif qildi. Masalan, turli jamiyatlardagi oila institutini yoki mehnat taqsimotini solishtirish orqali umumiy qonuniyatlarni aniqlash mumkin. Bu yondashuv keyinchalik ijtimoiy tadqiqot metodologiyasining asosini tashkil etdi. Biroq, ijtimoiy fanlarda tajriba o‘tkazishning axloqiy va amaliy cheklovlari borligi sababli, solishtirish va tarixiy usullar alohida o‘rin egallaydi. Pozitivizmning ijtimoiy fanlarga ta’siri Emil Dyurkgeym (1858-1917) asarlarida yaqqol namoyon bo‘ldi. Dyurkgeym o‘zining “Sotsiologik metodning qoidalari” (1895) asarida ijtimoiy faktlarni “narsalar” sifatida o‘rganishni, ularni tashqi kuzatuvchi nuqtai nazaridan tahlil qilishni va individual psixologiyaga tushirib yubormaslikni talab qildi. U o‘z-o‘zidan o‘lim hodisasini o‘rganib, uni ijtimoiy integratsiya va tartib darajasi bilan bog‘ladi. Bu tadqiqot pozitivizmning amaliy qo‘llanilishining klassik namunasi hisoblanadi.Dyurkgeym shuningdek, ijtimoiy mehnat taqsimoti va diniy hayotning elementar shakllari kabi mavzularda ham pozitiv usullardan foydalandi. Bu yondashuv sotsiologiyani mustaqil ilm sifatida shakllantirishga xizmat qildi va keyingi tadqiqotlarda miqdoriy usullarning rivojlanishiga turtki bo‘ldi. XX asrda pozitivizm mantiqiy pozitivizm shaklida yangi bosqichga kirdi. Vena doirasi a’zolari bilimning ma’nosini tajribada tasdiqlanishi mumkinligi bilan bog‘ladilar. Rudolf Karnap va boshqalar tilni tahlil qilib, analitik va sintetik gaplarni ajratdilar. Analitik gaplar mantiq va til qoidalariga asoslanadi, sintetik – 8 – gaplar esa tajribaga murojaat qiladi. Metafizik gaplar esa na analitik, na sintetik bo‘lgani uchun ma’nosiz deb hisoblandi. Bu yondashuv ilm-fan tilini tozalash va falsafani ilm-fan xizmatida ko‘rishni maqsad qildi. Biroq, bu printsipning o‘zi tanqidga duch keldi. Karl Popper “Ilmiy kashfiyot mantiqi” asarida tasdiqlash o‘rniga falsifikatsiyani ilgari surdi. Uning fikricha, ilmiy nazariya tajribada yolg‘onligi ko‘rsatilishi mumkin bo‘lsa, ilmiy hisoblanadi. Bu yondashuv pozitivizmning cheklovlarini bartaraf etishga va ilm- fan falsafasini yangilashga yordam berdi. Shunday qilib, pozitivizm o‘zining ichki tanqidi orqali rivojlandi va metodologik jihatdan yanada mustahkamlandi. Naturalizm falsafiy-metodologik yo‘nalish sifatida qadimgi davrlardan boshlab shakllana boshlagan. Qadimgi Yunonistonda tabiat faylasuflari tabiat hodisalarini tabiiy sabablar bilan izohlashga intilishgan. Demokritning atomistik nazariyasi butun borliqni atomlar va bo‘shliqdan iborat deb hisoblagan va ruhni ham moddiy deb ko‘rgan. Bu g‘oyalar keyinchalik Epikur va Lukretsiy tomonidan rivojlantirildi. O‘rta asrlarda esa diniy tushuntirishlar ustunlik qilgan bo‘lsa-da, Uyg‘onish davrida tabiiy falsafa qayta jonlandi. XVII asr ilmiy inqilobi tabiatni matematik qonunlar bilan boshqariladigan mexanik sistema sifatida ko‘rishni mustahkamladi. Barux Spinoza “Etika” asarida Xudoni tabiat bilan tenglashtirdi va hamma narsa tabiiy zaruriyat bilan sodir bo‘lishini ta’kidladi. Bu ontologik naturalizmning yorqin namunasi hisoblanadi. 2 Zamonaviy naturalizm XIX asrda biologiya va ijtimoiy fanlarning rivojlanishi bilan yangi kuch oldi. Charlz Darvinning “Turlarning kelib chiqishi” (1859) asari tiriklikning tabiiy tanlanish orqali rivojlanishini ko‘rsatdi. Bu nazariya insonni ham tabiatning bir qismi sifatida ko‘rish imkonini berdi va ilohiy yaratilish g‘oyasiga alternativa yaratdi. Keyinchalik psixologiyada Zigmund Freyd va boshqalar inson xulqini ongsiz jarayonlar va biologik ehtiyojlar bilan izohlashga harakat qilishdi. XX asr falsafasida naturalizm gnoseologiyani tabiiylashtirish loyihasi bilan yanada rivojlandi. Uilard Van Orman Kvayn epistemologiyani psixologiya va kognitiv fanlarning empirik tadqiqotlariga almashtirishni taklif 2 Spencer, H. (1876–1896). The Principles of Sociology (3 jild). London: Williams and Norgate. – 9 – qildi. Bu yondashuv bilishni tabiiy,miya va nerv tizimi faoliyati bilan bog‘liq jarayon sifatida o‘rganishni nazarda tutadi. Naturalizmning metodologik tamoyillari quyidagilardan iborat: birinchidan, metodologik naturalizm ilm-fan usullarini falsafiy tadqiqotlarda ham qo‘llashni talab qiladi. Ikkinchidan, ontologik naturalizm faqat tabiiy mavjudotlar va kuchlarning mavjudligini tan oladi. Uchinchidan, bu yondashuv reduksionizmni o‘z ichiga olishi mumkin, ya’ni yuqori darajadagi hodisalarni past darajadagi qonunlar bilan izohlash. Masalan, ijtimoiy hodisalarni individual xulq va biologik asoslar bilan tushuntirishga urinishlar naturalistik yondashuvning namunasi hisoblanadi. Biroq, bu yondashuvning tanqidchilari inson madaniyati va ma’naviyatini faqat tabiiy qonunlarga bo‘ysundirib bo‘lmaydi deb hisoblashadi. Shunga qaramay, naturalizm zamonaviy fanlararo tadqiqotlarda, ayniqsa neyrofalsafa, evolyutsion psixologiya va kognitiv fanlarda keng qo‘llanilmoqda. Pozitivizm va naturalizm o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik ularning umumiy falsafiy ildizlarida va metodologik yondashuvlarida yotadi. Ikkala yo‘nalish ham empirik bilimni ustun qo‘yadi va g‘ayritabiiy yoki spekulyativ tushuntirishlarni rad etadi. Pozitivizm tabiiy fanlar metodlarini ijtimoiy sohalarga ko‘chirish orqali naturalistik dasturni amalga oshirishga intiladi. Masalan, jamiyatni tabiiy tizim sifatida ko‘rish pozitivizmning naturalistik jihatidir. Shu bilan birga, naturalizm pozitivizmning ilmiy birlik g‘oyasini qo‘llab-quvvatlaydi. Farqlar esa quyidagicha: pozitivizm ko‘proq epistemologik va metodologik masalalarga e’tibor beradi, ya’ni qanday qilib bilim olish mumkinligiga. Naturalizm esa ontologik masalalarni ham qamrab oladi, ya’ni nima borligiga. Pozitivizmda qiymatlar va faktlar keskin ajratiladi, naturalizmda esa qiymatlarni ham tabiiy asosda izohlashga urinishlar bo‘ladi, garchi bu muammo tug‘dirsa ham. Bu farqlar ularning amaliy qo‘llanilishida muhim rol o‘ynaydi. Zamonaviy fan va ijtimoiy tadqiqot metodologiyasida pozitivizm va naturalizmning o‘rni beqiyosdir.Pozitivizm miqdoriy tadqiqot dizaynlarini, randomizatsiyalangan nazoratli sinovlarni va statistik inference ni rivojlantirdi. Bu usullar tibbiyotda, psixologiyada, iqtisodiyotda va ta’lim tadqiqotlarida keng – 10 – qo‘llaniladi. Masalan, ta’lim metodikasini baholashda o‘quvchilar guruhlarini solishtirib, statistik ahamiyatni aniqlash pozitivistik yondashuvning namunasi hisoblanadi. Naturalizm esa sifatli tadqiqot metodologiyasida, ayniqsa etnografiya va tabiiy sharoitda o‘rganishda o‘z aksini topadi. Falsafiy jihatdan naturalizm ong va xulqni neyrobiologik asoslarda tushuntirish orqali psixologiya va neyrofanning rivojlanishiga hissa qo‘shadi. Biroq, zamonaviy olimlar ko‘pincha ikkala yondashuvni birlashtirishga harakat qilishadi, masalan aralash usullar tadqiqotlarida. Bu sintez ijobiy va salbiy tomonlarni hisobga olib, yanada to‘liq bilim olish imkonini beradi. 3 Chuqur tahlil qiladigan bo‘lsak, pozitivizm va naturalizmning asosiy kuchi ularning bilimni ob’ektivlashtirish va ilmiy progressni ta’minlash qobiliyatidadir. Ular insoniyatga tabiat va jamiyat qonunlarini tushunish, texnologiyalarni rivojlantirish va ijtimoiy muammolarni hal qilishda yordam beradi. Masalan, iqlim o‘zgarishi muammosini hal qilishda tabiiy fanlarning naturalistik tushuntirishlari va ijtimoiy xulqni o‘zgartirish bo‘yicha pozitivistik tadqiqotlar birgalikda zarur. Shu bilan birga, bu yo‘nalishlarning cheklovlari ham mavjud. Pozitivizm inson tajribasining boyligini, madaniy kontekstni va individual ma’nolarni e’tiborsiz qoldirishi mumkin, bu esa ijtimoiy fanlarda “inson omili”ni yo‘qotishga olib keladi. Naturalizm esa reduksionizm xavfini tug‘diradi, ya’ni murakkab ijtimoiy va madaniy hodisalarni oddiy biologik yoki fizikaviy jarayonlarga tushirib yuborishi mumkin. Bundan tashqari, axloqiy va normativ masalalarni faqat tabiiy faktlar asosida hal qilish qiyin, chunki “nima bor” dan “nima bo‘lishi kerak” ni mantiqiy ravishda chiqarib bo‘lmaydi. Shuning uchun zamonaviy falsafa va metodologiya ko‘pincha bu yo‘nalishlarni boshqa yondashuvlar bilan to‘ldirishni tavsiya qiladi. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, pozitivizm va naturalizm falsafiy- metodologik asoslar sifatida o‘zlarining tarixiy rivojlanishi, asosiy tamoyillari va zamonaviy ta’siri bilan ilm-fan va ijtimoiy bilimlarning shakllanishida muhim o‘rin tutadi. Pozitivizmning tarixiy ildizlari ma’rifatparvarlik davri va Ogust Kontning faoliyati bilan bog‘liq bo‘lib, uning uch bosqich qonuni va fanlar 3 Darwin, Ch. (1859). On the Origin of Species by Means of Natural Selection. London: John Murray. – 11 – ierarxiyasi bilimning ilmiy usullarini belgilaydi. Naturalizm qadimgi atomizmdan zamonaviy tabiiylashtirilgan epistemologiyagacha bo‘lgan yo‘lni bosib o‘tgan va borliqni tabiiy qonunlar doirasida izohlashni ta’minlaydi. Ularning o‘xshash jihatlari empirizm va metafizik rad etishda, farqli jihatlari esa ontologik va metodologik urg‘ularda namoyon bo‘ladi. Zamonaviy tadqiqotlarda bu yo‘nalishlar miqdoriy va sifatli usullarni, fanlararo yondashuvlarni rivojlantiradi. Ularning chuqur tahlili shuni ko‘rsatadiki, har bir yo‘nalishning o‘ziga xos afzalliklari va cheklovlari mavjud, lekin ularning uyg‘unlashuvi bilimning to‘liqligi va ishonchliligini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Bu asoslar nafaqat nazariy ahamiyatga ega, balki amaliy tadqiqotlar, ta’lim va ijtimoiy siyosatni shakllantirishda ham keng qo‘llaniladi va jamiyatning ilmiy asoslangan rivojlanishiga hissa qo‘shadi. Pozitivizmning tarixiy ildizlari ingliz empiristlari Frensis Bekon (Francis Bacon, 1561–1626) va Jon Lokk (John Locke, 1632–1704) ta’limotlariga borib taqaladi. Bekon o‘zining «Novum Organum» (1620) asarida induktiv metodni va tajribaviy bilimning ustuvorligini asoslab berdi. U «Idol»lar nazariyasida inson tafakkuridagi xatolar manbaini ko‘rsatdi va ilmiy bilishning sof kuzatish hamda tajribaga asoslanishi zarurligini ta’kidladi. Lokk esa bilim haqidagi o‘zining sensualizmida «tabula rasa» g‘oyasini ilgari surdi: inson ongi tug‘ilishidan bosh bo‘lib, barcha bilimlar tajriba orqali orttiriladi. 4 Fransuz ma’rifatparvarlari – Volter (Voltaire), Didro (Diderot), D’Alamber (D’Alembert), Kondorse (Condorcet) – ham pozitivizm shakllanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatdilar. Ular diniy dogmalarni rad etib, tabiat va jamiyatni ilmiy usullar orqali o‘rganish mumkinligini ta’kidladilar. Ayniqsa, Kondorsetning insoniyat taraqqiyotining muqarrarligi haqidagi g‘oyalari keyinchalik Kont g‘oyalari bilan bevosita hamohang bo‘ldi. Shotlandiyalik faylasuf Devid Yum (David Hume, 1711–1776) pozitivizm uchun nihoyatda muhim metodologik tamoyilni – «faktlar va qiymat hukmlari o‘rtasidagi farq»ni o‘rnatdi. Uning ta’kidlashicha, ilm-fan faqat «nima bor» degan 4 Comte, A. (1830–1842). Cours de philosophie positive (6 jild). Paris: Bachelier. – 12 – savolga javob berishi mumkin, «nima bo‘lishi kerak» degan savol esa ilmiy bilishdan tashqarida qoladi. Bu tamoyil keyinchalik pozitivizm metodologiyasining asosiy qoidalaridan biriga aylandi. Pozitivizmning asosiy tamoyillarini quyidagicha ifodalash mumkin: birinchi tamoyil – fenomenalizm, ya’ni bilish faqat kuzatiladigan hodisalarga asoslanadi, narsalarning mohiyatini bilish esa mumkin emas; ikkinchi tamoyil – nominalizm, ya’ni umumiy tushunchalar (universal) mustaqil mavjudlikka ega emas, ular faqat til vositalari; uchinchi tamoyil – bilimning qiymat neytrallligi, ya’ni ilm-fan «bo‘lishi kerak» haqida emas, «bor» haqida gapiradi; to‘rtinchi tamoyil – metod birligi, ya’ni barcha fanlar bir xil ilmiy metodni qo‘llaydi; beshinchi tamoyil – ijtimoiy taraqqiyot, ya’ni fan va texnika taraqqiyoti insoniyatni yaxshilantirib boradi. Pozitivizmning sotsiologiya uchun ahamiyati birinchi navbatda shundan iboratki, u ijtimoiy hayotni ham tabiiy fanlar usullari bilan o‘rganish mumkin degan g‘oyani ilgari surdi. Bu g‘oya sotsiologiyaning mustaqil fan sifatida shakllanishi uchun asosiy metodologik poydevor bo‘lib xizmat qildi. 1.2. Ogyust Kontning sotsiologik pozitivizmi Ogyust Kont (Isidore Marie Auguste François Xavier Comte, 1798–1857) – fransuz matematik, faylasuf va sotsiolog, pozitivizm ta’limotining asoschisi va sotsiologiyani mustaqil fan sifatida shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynagan mutafakkir. U Monpelye shahrida tug‘ilib, Parij politexnika maktabida ta’lim oldi. 1816–1824 yillarda siyosatchi va ijtimoiy islohotchi Sen-Simon (Henri de Saint- Simon) bilan hamkorlik qildi, keyinchalik ularning yo‘llari ajraldi.Kontning asosiy asari – olti jildlik «Pozitiv falsafa kursi» (Cours de philosophie positive, 1830– 1842) bo‘lib, bu asarda u o‘zining ilmiy va sotsiologik ta’limotini to‘liq izchillik bilan yoritdi. Uning ikkinchi muhim asari «Pozitiv siyosat tizimi» (Système de politique positive, 1851–1854) to‘rt jilddan iborat bo‘lib, ijtimoiy islohot g‘oyalarini o‘z ichiga oladi. 5 Kontning eng muhim nazariy kashfiyotlaridan biri inson aql-zakovati va jamiyatlarning tarixiy rivojlanishini uch bosqich orqali ifodalovchi qonundir. Bu 5 Spencer, H. (1851). Social Statics. London: John Chapman. – 13 – qonun nafaqat tarixiy jarayonni tavsiflaydi, balki inson tafakkurining mantiqiy taraqqiyot yo‘nalishini ham ochib beradi. Birinchi – teologik bosqichda tabiat va jamiyat hodisalari xudolar, ruhlar yoki g‘ayritabiiy kuchlar ta’siri bilan tushuntiriladi. Bu bosqich o‘z navbatida fetishizm (jonli va jonsiz narsalarga ruhiy kuchlar nisbat berish), ko‘pxudolik va yagona xudoga ishonch bosqichlariga bo‘linadi. Qadimiy Sharq va Yunoniston mifologiyasi, O‘rta asrlar xristian diniy dunyoqarashi shu bosqichga mansubdir. Bu davrda jamiyat harbiy-tuzumli va ruhoniy hokimiyat ustunlik qilgan. Teologik bosqich jamiyatda birlik va tartibni ta’minlagan bo‘lsa-da, u ilm-fan taraqqiyotini cheklab qo‘ygan, chunki u sabablarni g‘ayritabiiy sohada izlagan. Kont bu bosqichni inson aqlining bolalik davri deb atagan. 6 Ikkinchi – metafizik bosqichda g‘ayritabiiy kuchlar o‘rnini abstrakt tushunchalar, mohiyatlar, oxirgi sabablar va tabiiy qonunlar egallaydi. Bu bosqichda voqealar “tabiiy huquq”, “ijtimoiy shartnoma”, “ruh” yoki “vital kuch” kabi spekulyativ tushunchalar orqali izohlanadi. Ma’rifatparvarlik davri, Dekart ratsionalizmi, tabiiy huquq nazariyalari va XVIII–XIX asr boshlaridagi falsafiy oqimlar shu bosqichga kiradi. Metafizik bosqich tanqidiy fikrlashni rivojlantirgan va diniy dogmalarni zaiflashtirgan bo‘lsa-da, u hali ham oxirgi sabablarni izlashdan voz kechmagan va haqiqiy empirik asosga ega bo‘lmagan. Kont bu bosqichni o‘smirlik davriga o‘xshatgan: u o‘tmishdan voz kechishga intiladi, lekin yangi, mustahkam bilim tizimini yaratishga qodir emas. Uchunchi – ijobiy yoki pozitiv bosqichda bilim faqat kuzatish, tajriba, solishtirish va matematik tahlil asosida olingan faktlarga hamda ular orasidagi doimiy munosabatlarga, ya’ni ilmiy qonunlarga asoslanadi. Bu bosqichda “nima uchun” (oxirgi sabab) degan savol o‘rniga “qanday” (qonuniyat) degan savol qo‘yiladi. Astronomiya, fizika, kimyo va biologiyaning yutuqlari shu bosqichning namunasi hisoblanadi. Kont bu bosqichni insoniyatning yetuklik davri deb hisoblagan va uni fanlarning izchil rivojlanishi bilan bog‘lagan. Uch bosqich qonuni chuqur tahliliy ahamiyatga ega: u inson tafakkurining progressiv 6 Gobineau, A. de. (1853–1855). Essai sur l’inégalité des races humaines (4 jild). Paris: Firmin Didot Frères. – 14 – xarakterini ko‘rsatadi, har bir bosqich oldingisining kamchiliklarini bartaraf etib, yangi imkoniyatlar ochadi. Shu bilan birga, Kont bu qonunni nafaqat individual ong, balki butun jamiyat tuzumiga va hatto fanlar tarixiga tatbiq etgan. Teologik bosqich harbiy-ruhoniy tuzumga, metafizik bosqich huquqshunoslar hukmronligiga, ijobiy bosqich esa sanoatchilar va olimlar yetakchiligidagi sanoat jamiyatiga mos keladi. Bu yondashuv jamiyatni ilmiy boshqarish imkoniyatini ochib beradi va naturalizm ruhida ijtimoiy hodisalarni tabiiy qonunlar doirasida tushuntirishga asos yaratadi. Kont fanlarni murakkablik darajasi va umumiy lik darajasiga qarab qat’iy ierarxik tartibda joylashtirgan. Eng oddiy va eng umumiy fan – matematika bo‘lib, u barcha boshqa fanlarning asosiy vositasi hisoblanadi. Undan keyin astronomiya (osmon jismlari harakati qonunlari), fizika (modda va energiyaning umumiy xususiyatlari), kimyo (modda tarkibi va o‘zgarishlari), biologiya (tirik organizmlarning tuzilishi va faoliyati) va nihoyat sotsiologiya keladi. Har bir keyingi fan oldingisiga tayanadi, uning natijalaridan foydalanadi, lekin oldingi fanga ta’sir qilmaydi. Bu ierarxiya fanlararo bog‘liqlikni va pozitiv metodning izchilligini aks ettiradi. Sotsiologiya bu zanjirning eng yuqori bo‘g‘ini sifatida “ijtimoiy fizika” deb atalgan. U inson jamiyatini o‘rganadi va oldingi fanlarning barcha yutuqlarini sintez qiladi. Jamiyat eng murakkab tizim hisoblanadi, chunki unda fizikaviy, kimyoviy va biologik qonunlar bilan birga til, madaniyat, onglilik va ijtimoiy munosabatlar mavjud. Bu ierarxiya pozitivizmning naturalistik yo‘nalishini yaqqol namoyon etadi: jamiyat tabiatning uzviy qismi sifatida qaraladi va uni tabiiy fanlar usullari bilan o‘rganish mumkin. Ijtimoiy statika va ijtimoiy dinamika tushunchalari Kont pozitivizmining markaziy elementlaridan biridir. Biologiyada anatomiya (tuzilishni o‘rganish) va fiziologiya (faoliyatni o‘rganish) qanday farqlansa, Kont ham jamiyatni shu tarzda tahlil qilgan. Ijtimoiy statika jamiyatning barqarorlik shartlarini, tartib va uyg‘unlikni saqlash mexanizmlarini o‘rganadi. Bu yerda oila asosiy ijtimoiy birlik sifatida qaraladi. Kont oilani jamiyatning “tabiiy maktabi” deb hisoblagan va unda altruizm tuyg‘ularini tarbiyalash imkoniyatini ko‘rgan. U oilada ayollarning hissiy – 15 – va ma’naviy rolini, erkaklarning intellektual va tashkiliy rolini ta’kidlagan, biroq keyinchalik ayollarning ta’lim olishi va ijtimoiy faolligini qo‘llab-quvvatlagan. Shuningdek, mulk munosabatlari, mehnat taqsimoti, davlat tuzilmasi va til ijtimoiy statikaning muhim ob’ektlari hisoblanadi. Statika jamiyatning mavjud bo‘lishi va barqarorligi uchun zarur shartlarni ochib beradi. Ijtimoiy dinamika esa jamiyatning o‘zgarish va taraqqiyot qonunlarini o‘rganadi. U jamiyatlarning teologik bosqichdan metafizik, keyin ijobiy bosqichga o‘tish jarayonini tahlil qiladi va intellektual taraqqiyotni asosiy harakatlantiruvchi kuch deb biladi. Dinamika jamiyatning rivojlanish yo‘nalishini, ijtimoiy institutlarning o‘zgarishini va taraqqiyotning ilmiy asoslarini ochib beradi. Kont dinamikani progressiv deb hisoblagan: jamiyat doimiy ravishda murakkablashib, tartib va taraqqiyot sari intiladi. Biroq, bu taraqqiyot avtomatik emas – u ijobiy falsafa va ilmiy boshqaruv orqali yo‘naltirilishi kerak. Statika va dinamika birgalikda jamiyatni to‘liq tushunish imkonini beradi: statika tartibni, dinamika esa taraqqiyotni ta’minlaydi. Bu ikki jihat naturalizm ruhida jamiyatni tabiiy tizim sifatida qarashga imkon yaratadi, chunki har ikkalasi ham kuzatish va qonuniyatlarni izlashga asoslanadi. Ijobiy bosqichda ilm-fan jamiyatni ma’naviy va ijtimoiy jihatdan birlashtirish uchun yetarli emasligini anglagan Kont “Insoniyat dini” konsepsiyasini ishlab chiqqan. Bu dunyoviy, ilmiy asoslangan din bo‘lib, unda Insoniyat “Buyuk Mavjudot” sifatida ulug‘lanadi. Altruizm – boshqalar uchun yashash – asosiy axloqiy tamoyilga aylanadi. Olimlar, mutafakkirlar va ijtimoiy islohotchilar avliyolar sifatida hurmat qilinadi. Maxsus taqvim, marosimlar, ibodatxona va “insoniyat ruhoniylari” instituti joriy etiladi. Kont bu g‘oyani jamiyatda egoizmni yumshatish, ma’naviy birlikni mustahkamlash va ijtimoiy tartibni ta’minlash vositasi sifatida ko‘rgan. Insoniyat dini pozitivizmning amaliy yakuni sifatida qaraladi: u ilm-fanni ma’naviyat bilan uyg‘unlashtirishga intiladi. Ba’zi tanqidchilar buni pozitivizmning nomuvofiq diniy burilishi deb baholasa-da, Kont nuqtai nazaridan bu ijobiy jamiyatning to‘liq shakllanishi uchun zarur – 16 – element hisoblanadi. Bu konsepsiya naturalizmning chegaralarini ham ko‘rsatadi: faqat ilm-fan bilan cheklanish jamiyatning ma’naviy ehtiyojlarini qondirmaydi. Pozitivizm metodologiyasi empirik kuzatish, tajriba, solishtirish va tarixiy tahlilga asoslanadi. 7 Tabiiy fanlarda muvaffaqiyatli qo‘llanilgan usullar ijtimoiy hodisalarga tatbiq etiladi. Sotsiologiyada to‘g‘ridan-to‘g‘ri tajriba cheklanganligi sababli, kuzatish va tarixiy solishtirish asosiy rol o‘ynaydi. Kont “ijtimoiy faktlar”ni ob’ektiv tarzda o‘rganishni talab qilgan. Bu yondashuv sub’ektiv mulohazalar, diniy yoki metafizik spekulyatsiyalardan voz kechishni ta’minlaydi. Metodologik jihatdan pozitivizm naturalizmning kuchli ifodasi hisoblanadi: u jamiyatni tabiatning bir qismi sifatida qaraydi va uni tabiiy qonunlar orqali tushuntirishni maqsad qiladi. Shu tariqa falsafiy naturalizm ijtimoiy fanlarga kirib kelgan va zamonaviy empirik sotsiologiyaning poydevorini yaratgan. Ogyust Kont pozitivizmining falsafiy-metodologik ahamiyati juda katta. U sotsiologiyani mustaqil fan sifatida asoslab berdi, empirik tadqiqotlar an’anasini yaratdi va jamiyatni ilmiy boshqarish g‘oyasini ilgari surdi. Uning g‘oyalari Emil Dyurkgeym, Gerbert Spenser va boshqa ko‘plab mutafakkirlarga ta’sir ko‘rsatgan. “Tartib va Taraqqiyot” shiori Braziliya bayrog‘ida aks etgan. Zamonaviy ijtimoiy fanlarda miqdoriy tadqiqotlar, tizimli yondashuv va dalillarga asoslangan siyosat Kont merosining davomi hisoblanadi. Biroq, uning qarashlari chuqur tanqidga ham uchragan. Marksizm tarafdorlari uning sinfiy kurash va iqtisodiy omillarni e’tiborga olmasligini, burjua tartibini mustahkamlashga xizmat qilishini ta’kidlagan. Idealistik falsafa tarafdorlari uning mexanik materializmini va ruhiy omillarni rad etishini tanqid qilgan. Keyingi talqinlarda (Vyber, interpretativ sotsiologiya) inson ma’nolari va sub’ektiv tushunishning yetishmasligi qayd etilgan. Postmodern mutafakkirlar esa uning “katta hikoya”sini va hokimiyat-ilm munosabatlarini e’tiborga olmasligini ta’kidlagan. Shunga qaramay, Kontning merosi zamonaviy sotsiologiya metodologiyasida, ayniqsa ob’ektiv tahlil va ilmiy yondashuvda saqlanib qolgan. 7 Durkheim, E. (1897). Le Suicide: étude de sociologie. Paris: Félix Alcan. – 17 – Xulosa qilib aytish mumkinki, Ogyust Kontning sotsiologik pozitivizmi pozitivizm va naturalizmning falsafiy-metodologik asoslarini shakllantirishda muhim bosqich bo‘ldi. U inson tafakkurining uch bosqichli taraqqiyot qonunini ishlab chiqish orqali bilimning tarixiy va mantiqiy rivojlanishini ilmiy asosda ochib berdi. Fanlar ierarxiyasi, ijtimoiy statika va dinamika, Insoniyat dini kabi konsepsiyalar orqali jamiyatni tabiiy tizim sifatida qarash va uni ilmiy usullar bilan o‘rganish imkoniyatini yaratdi. Pozitivizm metodologiyasi empirik kuzatish va qonuniyatlarni izlashni markazga qo‘yib, tabiiy fanlar yondashuvini ijtimoiy sohalarga tatbiq etdi. Garchi uning ba’zi qarashlari (ayollar haqidagi qarashlari, avtoritar siyosiy loyihasi, keyingi diniy konsepsiyasi) tanqidga uchragan bo‘lsa-da, Kont sotsiologiyani mustaqil fan sifatida shakllantirgan, empirik tadqiqot an’anasini yaratgan va jamiyatni ilmiy asosda isloh qilish g‘oyasini ilgari surgan. Uning merosi zamonaviy ijtimoiy fanlarda, dalillarga asoslangan siyosatda va tabiiy-ilmiy yondashuvning ijtimoiy hodisalarga tatbiqida o‘z aksini topmoqda. Shu tariqa Kont pozitivizmi naturalizm ruhida jamiyatni tushunish va boshqarishning mustahkam nazariy hamda metodologik poydevorini qo‘ygan. Kontning eng mashhur nazariy yutuqlaridan biri – «Uch holat qonuni» (Loi des trois états). Bu qonunga ko‘ra, insoniyat tafakkuri va har bir individual ong uchta ketma-ket bosqichdan o‘tadi. Birinchi – teologik bosqich: bu bosqichda hodisalar g‘ayritabiiy kuchlar va ilohiy irodaning namoyon bo‘lishi sifatida tushuntiriladi; bu bosqich o‘z navbatida fetishizm, politeizm va monoteizmga bo‘linadi. Ikkinchi – metafizik bosqich: bu bosqichda hodisalar mavhum kuchlar, mohiyatlar va g‘oyalar orqali izohlanadi; bu bosqich diniy tushuntiruvlardan voz kechib, spekulyativ falsafiy tushuntiruvlarga o‘tishni anglatadi. Uchinchi – pozitiv yoki ilmiy bosqich: bu bosqichda inson kuzatish, tajriba va mantiqiy tahlil orqali hodisalar o‘rtasidagi munosabatlarni – qonuniyatlarni – aniqlashga intiladi; bu eng yuqori bilish darajasi. Kont fanlarni ierarxik tizimda tartiblashtirdi. Uning «fan piramidasi»da eng oddiy va umumiydan eng murakkab va o‘ziga xosgacha quyidagi tartib mavjud: – 18 – matematika → astronomiya → fizika → kimyo → biologiya → sotsiologiya. Sotsiologiya bu tizimda eng yuqori o‘rinni egallaydi, chunki u eng murakkab va eng kech shakllanadi. Shu bilan birga, sotsiologiya oldingi fanlar metodlaridan foydalanib, o‘z xususiy metodlarini ham ishlab chiqadi. Kont sotsiologiyani ikkiga bo‘ldi: «ijtimoiy statika» – jamiyatning tuzilishini, uning elementlari va ularning o‘zaro munosabatlarini o‘rganadi; «ijtimoiy dinamika» – jamiyatning rivojlanishini, tarixiy o‘zgarishlarni va taraqqiyot qonunlarini o‘rganadi. Bu bo‘linish keyinchalik sotsiologiyada tuzilmaviy va dinamik tahlilning asosiga aylandi. Kontning metodologik yutuqlaridan yana biri – sotsiologik tadqiqot metodlarini aniqlashtirishidir. U kuzatish (observation), tajriba (experimentation), taqqoslash (comparison) va tarixiy usul (historical method)ni sotsiologiyaning asosiy metodlari deb belgiladi. Ayniqsa, tarixiy qiyosiy metodni, ya’ni turli jamiyatlar va davrlarni qiyosiy tahlil qilishni Kont sotsiologiyaning o‘ziga xos metodi sifatida tavsiya etdi. Kontning siyosiy-ijtimoiy ideali «pozitiv siyosat» – ya’ni ilmiy boshqaruv tamoyillariga asoslangan tartibli va taraqqiyotparvar jamiyat. U din o‘rniga «insoniyat dinini» (Religion de l’Humanité) taklif qildi va sotsiologlarni yangi «ruhoniylar» deb atadi. Bu g‘oyalar Kontning utopik jihatlarini ko‘rsatsa-da, uning ilmiy metodologiyasi sotsiologiya tarixida o‘chmas iz qoldirdi. 1.3. Herbert Spenser va evolucionistik pozitivizm Herbert Spenser (Herbert Spencer, 1820–1903) – ingliz faylasufi, biologi va sotsiologi, XIX asr intellektual hayotining eng ta’sirli siymolaridan biri. Derby shahrida tug‘ilgan Spenser rasmiiy universitetda o‘qimagan, lekin mustaqil ravishda keng bilim egallagan. U «Sintetik falsafa» deb atagan ulkan intellektual loyihasini yaratdi va hayotining katta qismini shu loyihaga bag‘ishladi. Gerbert Spenser (1820–1903) ingliz faylasufi, biolog, psixolog va sotsiolog sifatida pozitivizm an’analarini evolyutsion g‘oyalar bilan uyg‘unlashtirgan holda o‘zining noyob falsafiy tizimini yaratdi. U dastlab temir yo‘l muhandisi va jurnalist sifatida faoliyat yuritgan, keyinchalik mustaqil olim va faylasufga aylangan. Uning – 19 – falsafiy qarashlari shakllanishida XVIII–XIX asr ilmiy yutuqlari, xususan geologiya va biologiyadagi yangi kashfiyotlar muhim rol o‘ynadi. Spenserning ilk yirik asari “Ijtimoiy statika” 1851 yilda nashr etilgan bo‘lib, unda shaxs erkinligi, davlatning cheklangan roli va ijtimoiy taraqqiyot g‘oyalari ilgari surilgan edi. Bu asar Charlz Darvinning “Turlarning kelib chiqishi” kitobidan sakkiz yil oldin yozilgan bo‘lib, evolyutsion g‘oyalarni ijtimoiy hayotga tatbiq etishda muhim qadam hisoblanadi. Keyinchalik Spenser “Sintetik falsafa” nomli ulkan loyihasini boshlab yubordi. Bu loyiha doirasida u barcha bilim sohalari – biologiya, psixologiya, sotsiologiya va etika – yagona evolyutsiya printsiplari asosida birlashtirilishini maqsad qilib qo‘ydi. Uning asarlari orasida “Birinchi printsiplar” (1862), “Biologiya printsiplari”, “Psixologiya printsiplari”, “Sotsiologiya printsiplari” va “Etika printsiplari” alohida o‘rin egallaydi. Spenser o‘z tizimini yaratishda Ogust Kont pozitivizmiga tayanilgan, ammo undan tubdan farq qilgan yo‘lni tanlagan. Kont bilimning ierarxik tuzilishini va statik bosqichlarini ta’kidlagan bo‘lsa, Spenser dinamik, universal evolyutsiya qonunini markazga qo‘ygan. 8 Spenserning sintetik falsafasi butun voqelikni yagona evolyutsiya qonuni orqali tushuntirishga intiladi. Bu qonun nafaqat tirik tabiatga, balki kosmik jarayonlarga, inson ruhiyatiga va jamiyat hayotiga ham tatbiq etiladi. Uning “Birinchi printsiplar” asarida keltirilgan mashhur ta’rifga ko‘ra, evolyutsiya materiyaning integratsiyasi va harakatning bir vaqtda tarqalishi jarayonidir. Bu jarayonda materiya noaniq, uyg‘unlashmagan bir xillikdan aniq, uyg‘unlashgan xilma-xillikka o‘tadi va saqlanib qolgan harakat parallel ravishda o‘zgarishga uchraydi. Bu qonun ikki tomonlama harakatni o‘z ichiga oladi: evolyutsiya (murakkablashish va differensiyalanish) va erish (parchalanish va bir xillikka qaytish). Masalan, oddiy bir xil gaz holatidan murakkab kimyoviy birikmalarga o‘tish, hujayra darajasidan murakkab organizmlarga o‘sish yoki jamiyatning ibtidoiy shakllaridan yuqori tashkiliy tuzilmalarga evolyutsiyasi shu umumiy qonunga bo‘ysunadi. Spenser bu qonunni barcha fanlarning empirik 8 Aron, R. (1968). Main Currents in Sociological Thought (2 jild). New York: Basic Books. – 20 – ma’lumotlarini umumlashtirish orqali chiqargan va uni universal deb hisoblagan. Bu yondashuv falsafani alohida spekulyativ fan sifatida emas, balki barcha ilmiy bilimlarni sintez qiluvchi umumlashtiruvchi tizim sifatida ko‘radi. Shuning uchun uning falsafasi “evolyutsionistik pozitivizm” deb ataladi. U pozitivizmning ilmiy metodini saqlab qolgan holda, uni evolyutsion dinamika va tabiiy izohlar bilan boyitadi. Bilish nazariyasi sohasida Spenser “bilib bo‘lmaydigan” mutlaq voqelik tushunchasini kiritadi. Bu tushuncha inson aql-zakovati tomonidan to‘liq anglab bo‘lmaydigan asosiy sababni bildiradi va Kant falsafasidagi “o‘z-o‘zida narsa” g‘oyasiga ma’lum darajada o‘xshaydi. Shu bilan birga, “bilib bo‘ladigan” olam – kuzatiladigan hodisalar olami – ilm-fan orqali o‘rganiladi va tushuntiriladi. Bu ajratish pozitivizmning metafizikadan voz kechish tamoyilini aks ettiradi. Spenser bilib bo‘lmaydigan sohani tan olish orqali din va ilm o‘rtasida ma’lum murosa yaratishga harakat qilgan, ammo bilib bo‘ladigan qismni to‘liq tabiiy evolyutsiya qonunlari bilan izohlagan. Bu yondashuv naturalizmni mustahkamlaydi, chunki hatto murakkab ruhiy va ijtimoiy hodisalar ham oxir-oqibat tabiiy jarayonlarning natijasi sifatida qaraladi. Bilish jarayonining o‘zi ham evolyutsion xususiyatga ega: oddiy sezgi va idrokdan murakkab ilmiy tushunchalarga o‘tish shu qonunga bo‘ysunadi. Metodologik jihatdan Spenser induktiv va deduktiv usullarni uyg‘unlashtirgan holda ishlagan. U avval turli fanlarning empirik ma’lumotlarini yig‘ib, umumiy qonuniyatlarni induktiv yo‘l bilan chiqargan, so‘ngra bu umumiy qonunni alohida hodisalarga deduktiv tarzda qo‘llagan. Bu usul Comte pozitivizmiga nisbatan ancha dinamik va tushuntiruvchi xususiyatga ega. Spenser fanlarni qat’iy ierarxik tartibda emas, balki o‘zaro parallel rivojlanuvchi va bir- birini to‘ldiruvchi tizim sifatida ko‘rgan. U “Tavsifiy sotsiologiya” turkumida turli xalqlar va davrlarning ijtimoiy institutlari haqida keng ma’lumot to‘plagan va solishtirma tahlil o‘tkazgan. Bu metodologiya sotsiologiyaning mustaqil fan sifatida shakllanishiga katta hissa qo‘shgan. – 21 – Fanlararo yondashuv uning asosiy kuchli tomonlaridan biri bo‘lib, u biologik, psixologik va ijtimoiy jarayonlarni yagona nazariy asosda birlashtirishga imkon bergan. Ijtimoiy evolyutsiya nazariyasida Spenser jamiyatni tirik organizmga o‘xshatadi. Bu organik analogiya deb ataladi. Jamiyat o‘sadi, individlar (hujayralar) differensiyalanadi va ixtisoslashadi, ular o‘rtasida aloqalar mustahkamlanadi va integratsiya kuchayadi.Dastlabki bosqichlarda “harbiy jamiyatlar” ustun bo‘lib, ularda hamkorlik majburiy, ierarxik va kuchga asoslangan bo‘ladi. Keyinchalik “sanoat jamiyatlari” ga o‘tish sodir bo‘ladi. Bu bosqichda hamkorlik ixtiyoriy, shartnoma asosida, shaxsiy tashabbus va erkinlik ustunlik qiladi. Bu o‘tish evolyutsiyaning umumiy tendensiyasini – bir xillikdan xilma- xillikka, majburiylikdan ixtiyoriylikka – aks ettiradi. Spenser “eng moslarning omon qolishi” iborasini birinchi bo‘lib qo‘llagan va uni ijtimoiy raqobat hamda taraqqiyotga tatbiq etgan. U davlatning iqtisodiy va ijtimoiy hayotga ortiqcha aralashuviga qarshi chiqib, klassik liberalizm tamoyillarini himoya qilgan. Bu g‘oyalar shaxs erkinligini va iqtisodiy tashabbusni rivojlantirishga xizmat qilgan. Naturalizm Spenser tizimida markaziy o‘rin egallaydi. Barcha voqelik, shu jumladan ruhiy va axloqiy hodisalar, tabiiy qonunlar – xususan evolyutsiya qonuni – orqali izohlanadi. G‘ayritabiiy kuchlarga o‘rin yo‘q. Axloqiy xulq-atvor evolyutsion moslashuv natijasida shakllanadi. Hayotni saqlash va turlarning davom etishiga xizmat qiluvchi xatti-harakatlar ijobiy his-tuyg‘ular bilan bog‘liq bo‘ladi. “Axloq ma’lumotlari” asarida u xulqning asosiy me’yorini “eng mos xulq” sifatida ko‘radi. Bu naturalistik etika utilitarizm elementlarini o‘z ichiga oladi, ammo uni biologik evolyutsion asos bilan mustahkamlaydi. Ta’lim sohasida ham Spenser tabiiy oqibatlar orqali o‘rganishni, bolaning o‘z-o‘zini rivojlantirishini va jismoniy tarbiyani muhim deb hisoblagan. Bu g‘oyalar keyinchalik progressiv ta’lim harakatlariga ta’sir ko‘rsatgan. Spenser falsafasining ta’siri keng va chuqur bo‘lgan. U sotsiologiyaning mustaqil fan sifatida shakllanishiga, tizimli tahlil usullarining rivojlanishiga va fanlararo yondashuvning mustahkamlanishiga hissa qo‘shgan. Uning g‘oyalari – 22 – klassik liberalizmni mustahkamlashda muhim rol o‘ynagan. Biroq tanqidiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, bu tizimning zaif tomonlari ham mavjud. Biologik evolyutsiya qonunlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri ijtimoiy va madaniy hodisalarga tatbiq etish madaniyatning mustaqil rolini, g‘oyalar va institutlarning o‘ziga xos dinamikasini e’tiborsiz qoldirishi mumkin. Ba’zi ijtimoiy xulosalari – masalan, kambag‘allik va zaiflikni tabiiy tanlanishning natijasi sifatida qabul qilish – ijtimoiy adolat va davlatning ijtimoiy himoya funksiyasini rad etishga olib kelgan. Bu g‘oyalar keyinchalik “sotsial darvinizm” sifatida keskin tanqid qilingan. Shuningdek, Spenser Lamarckning orttirilgan belgilar irsiyati g‘oyasiga tayanilgan, bu keyinchalik genetika rivoji bilan rad etilgan. Shunga qaramay, uning universal evolyutsiya g‘oyasi, fanlararo sintezga intilishi va empirik asoslangan umumlashtirishlari zamonaviy tizimlar nazariyasi, evolyutsion psixologiya va falsafiy naturalizmning rivojlanishiga mustahkam poydevor yaratgan. Bugungi kunda ham uning g‘oyalari ko‘plab fanlarda, xususan murakkab tizimlar tahlilida va evolyutsion yondashuvlarda aks etmoqda. 9 Gerbert Spenserning evolucionistik pozitivizmi pozitivizm va naturalizmning falsafiy-metodologik asoslarini tubdan boyitgan va rivojlantirgan. U pozitivizmning ilmiy metodini saqlab qolgan holda, uni universal evolyutsiya qonuni bilan to‘ldirib, barcha bilim sohalari va ijtimoiy jarayonlarni yagona tabiiy asosda birlashtirishga intilgan. Bu yondashuv falsafani ilmiy bilimlarning sintezi sifatida ko‘rish imkonini bergan, metodologiyada induksiya va deduksiyani uyg‘unlashtirgan hamda naturalizmni izchil ontologik pozitsiya sifatida mustahkamlagan. Spenserning organik analogiyasi, ijtimoiy evolyutsiya nazariyasi va naturalistik etikasi keyingi davrlarda ko‘plab munozaralarga sabab bo‘lgan bo‘lsa-da, uning fanlararo yondashuvi va empirik umumlashtirish usuli zamonaviy falsafa, sotsiologiya va tabiiy fanlar uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lib qolmoqda. Uning g‘oyalari bugungi kunda ham tizimli tahlil, evolyutsion yondashuvlar va ilmiy bilishning chegaralari haqidagi munozaralarda o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. 9 Coser, L. A. (1977). Masters of Sociological Thought: Ideas in Historical and Social Context. New York: Harcourt Brace Jovanovich. – 23 – Spenserning sotsiologik ta’limoti asosan uch manba: Kont pozitivizmi, Darvin evolutsion nazariyasi va klassik liberalizm falsafasining sintezidan iborat. U Kontdan ijtimoiy hayotni ilmiy usullar bilan o‘rganish zarurligini o‘zlashtirib, buni biologik evolutsionizm bilan boyitdi va eng rivojlangan liberal iqtisodiy g‘oyalar bilan mustahkamladi. Spenserning markaziy g‘oyasi – evolutsiya universal kosmik jarayon sifatida. Uning ta’rifiga ko‘ra, evolutsiya – bu matter (modda) va energiyaning uyushmagan holatdan uyushgan holatga, bir hil holatdan xilma-xil holatga, tarqoqlikdan birlashganlikka qarab harakatlanishi. Bu jarayon nafaqat biologik olam, balki jamiyat, madaniyat, fan, san’at va aql uchun ham xosdir. 10 Spenser «Ijtimoiy statika» (Social Statics, 1851) asarida ijtimoiy rivojlanishning asosiy tamoyillarini ishlab chiqdi. Keyinchalik «Sotsiologiya asoslari» (Principles of Sociology, 1876–1896) uch jildli asarida u organitsizm nazariyasini to‘liq ifodaladi. Ushbu asarda jamiyat va biologik organizm o‘rtasidagi o‘xshashliklar batafsil ko‘rsatildi. Spenser jamiyatning evolutsion rivojlanishining ikki bosqichini ajratib ko‘rsatdi. Harbiy tip jamiyat quyidagi xususiyatlarga ega: markazlashtirilgan hokimiyat, majburiy hamkorlik, davlat nazoratining ustuvorligi, individual huquqlarning cheklanishi, ijtimoiy hayotning harbiy maqsadlarga bo‘ysundirilishi. Sanoat tip jamiyatda esa: markazdan uzoqlashtirilgan hokimiyat, ixtiyoriy hamkorlik, shaxs erkinligi, erkin iqtisodiy munosabatlar, tinchlikparvar xarakter ustunlik qiladi. Spenser bu ikki tip o‘rtasidagi evolutsion o‘tishni tarixiy taraqqiyotning asosiy yo‘nalishi deb belgiladi va sanoat tipini yuqori bosqich sifatida baholadi.Spenserning ijtimoiy darvinizm g‘oyalari alohida ahamiyatga ega. U Darvin «tabiiy tanlanish» kontseptsiyasini jamiyatga tatbiq etib, «eng layoqatlilarning omon qolishi» (survival of the fittest) qonunini ijtimoiy hayotda ham ishlashini ta’kidladi. Bu g‘oya ayniqsa uning siyosiy iqtisodiga ta’sir etdi: Spenser davlatning iqtisodiy faoliyatga aralashuviga, kambag‘allarga yordam qilishga qarshi chiqdi va «ijtimoiy darvinizm» ning bosh nazariyachisiga aylandi. 10 Spencer, H. (1873). The Study of Sociology. London: Henry S. King. – 24 – Spenserning metodologiyasida komparativizm – qiyosiy metod markaziy o‘rin tutadi. U 650 dan ortiq jamiyatni o‘rganib, ularni qiyosiy tahlil qildi va bu tadqiqotlar natijasini «Tavsifiy sotsiologiya» (Descriptive Sociology, 1873–1934) seriyasida nashr ettirdi. Bu keng qamrovli empirik ish sotsiologiyaning qiyosiy- tarixiy tadqiqot an’anasini yaratishda muhim rol o‘ynadi. Naturalistik yondashuvning mohiyati va turlari Sotsiologiyadagi naturalizm – bu ijtimoiy hodisalarni tabiiy (biologik, geografik, fizik, demografik) omillar orqali izohlovchi metodologik yondashuv. Naturalistik sotsiologiya uchun umumiy bo‘lgan asosiy tamoyil shundan iboratki, jamiyat tabiatning bir qismi bo‘lib, uning qonunlari tabiiy qonunlarga qaraganda yuqori yoki alohida emas – aksincha, ijtimoiy jarayonlar tabiat qonunlarining ijtimoiy muhitdagi ko‘rinishidir.Naturalistik yondashuv bir necha muhim yo‘nalishga bo‘linadi. Geografik naturalizm (geodeterminizm) ijtimoiy hayotning asosiy belgilovchisi sifatida geografik muhitni – iqlim, relief, tuproq, suv havzalari, tabiat resurslari – ko‘radi. Bu yo‘nalishning tarixiy ildizlari Gerodot (Herodotus), Gippokrat (Hippocrates) kabi antik mualliflargacha borib etadi, lekin zamonaviy ko‘rinishini XIX asrda Ratsel, Reklyu, Gumboldt asarlarida oldi. 11 Biologik naturalizm ijtimoiy hayotni biologik jarayonlar – evolyutsiya, moslashish, omon qolish kurashi, nasl qoldirish – bilan tushuntiradi. Organitsizm bu yo‘nalishning eng aniq ko‘rinishi: jamiyat biologik organizm kabi tuzilgan va ishlaydi. Biologik evolutsionizm esa Darvin g‘oyalarini bevosita ijtimoiy hayotga tatbiq etadi.Demografik naturalizm (maltyuzianizm va uning davomchilari) aholi sonining o‘sishi va oziq-ovqat resurslari o‘rtasidagi munosabatni ijtimoiy rivojlanishning asosiy omili deb biladi.Tomas Maltus (Thomas Malthus, 1766– 1834) ning mashxur nazariyasi – aholi geometrik progressiya bilan o‘ssa, oziq- ovqat arifmetik progressiya bilan ortadi, bu esa «aholi qonuni»ni yuzaga keltiradi – bu yo‘nalishning asosi hisoblanadi. II BOB. ASOSIY POZITIVISTIK-NATURALISTIK MAKTABLAR 2.1. Organitsizm maktabi: vakillar va g‘oyalar 11 Spencer, H. (1876–1896). The Principles of Sociology (3 jild). London: Williams and Norgate. – 25 – Organitsizm yoki organik maktab – XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida sotsiologiyada keng tarqalgan yo‘nalish bo‘lib, jamiyatni tirik biologik organizm bilan qiyoslab, ijtimoiy hayotni organik jarayonlar analogi sifatida tushuntiradi. Bu maktabning asosiy metaforasi shundan iboratki, xuddi organizm hujayra va a’zolardan tashkil topgani kabi, jamiyat ham ijtimoiy guruhlar, institutlar va sinflardan iborat; xuddi organizm yashash uchun barcha a’zolarining muvofiqlashtitilgan faoliyatini talab qilgani kabi, jamiyat ham yashashi uchun barcha qismlarining uyg‘un ishlashini talab qiladi. Organitsizmning asosiy g‘oyaviy manbalari antik falsafaga borib taqaladi. Aflotun (Platon) davlatni insonning kattaytirilgan nusxasi sifatida ko‘rgan; Arastu (Aristoteles) «inson – ijtimoiy hayvon» degan mashhur fikrni aytib, jamiyat va individning organik bog‘liqligini ta’kidlagan; o‘rta asr siyosiy falsafasida ham «siyosiy organizm» metaforasi keng qo‘llanilgan. Biroq bu organik qiyoslar faqat metafor sifatida qo‘llanilgan – zamonaviy organitsizm esa ularni ilmiy nazariyaga aylantirdi. 12 Bu mavzuni yoritishda quyidagi asosiy rejaga amal qilinadi: birinchidan, maktabning tarixiy ildizlari va nazariy asoslari ochib beriladi; ikkinchidan, Gerbert Spenserning shaxsiyati va asosiy g‘oyalari batafsil tahlil qilinadi; uchinchidan, organik analogiya va evolyutsion tipologiyaning mazmuni va ahamiyati ko‘rsatiladi; to‘rtinchidan, boshqa vakillarning qarashlari qiyosiy tahlil qilinadi; beshinchidan, maktabning umumiy bahosi, ta’siri va zamonaviy dolzarbligi yoritiladi. Avvalo, organitsizm maktabining tarixiy ildizlariga e’tibor qaratamiz. XIX asrning ikkinchi yarmida, Charlz Darvinning evolyutsion nazariyasi e’lon qilinganidan keyin va sanoat inqilobining chuqurlashuvi fonida jamiyatni yaxlit tizim sifatida tushunish zarurati keskin oshdi. Shaharlarning o‘sishi, an’anaviy jamoa bog‘larining buzilishi, mehnat taqsimotining murakkablashuvi va yangi ijtimoiy ziddiyatlarning paydo bo‘lishi mutafakkirlarni jamiyatni biologik organizmga o‘xshatish g‘oyasiga olib keldi. Bu g‘oya yangi emas edi – qadimgi yunon mutafakkirlari ham davlatni organizmga qiyoslaganlar, ammo zamonaviy 12 Darwin, Ch. (1859). On the Origin of Species by Means of Natural Selection. London: John Murray. – 26 – shaklda u tabiiy fanlarning yutuqlari bilan boyitildi. Pozitivizm asoschisi Ogyust Kont jamiyatni ilmiy usullar bilan o‘rganishni talab qilgan bo‘lsa, organitsizm vakillari bu yondashuvni biologik qonunlar va evolyutsion jarayonlar orqali yanada chuqurlashtirdilar. Ular jamiyatni “ijtimoiy fizika” yoki “ijtimoiy biologiya” darajasiga ko‘tarishga intilishdi va metafizik yoki diniy tushuntirishlarni rad etishdi. Bu tabiiy yondashuv o‘sha davrning ruhiga mos edi: tabiatshunoslikdagi yutuqlar ijtimoiy fanlarga ham ko‘chirilishi kerak edi. Gerbert Spenser (1820–1903) organitsizm maktabining eng mashhur va ta’sirchan vakili hisoblanadi. U Angliyaning Derbi shahrida tug‘ilgan, o‘zini o‘zi o‘qitgan va dastlab temir yo‘l muhandisi sifatida faoliyat yuritgan. Nerv kasalligi tufayli ishini tashlab, falsafa va ilm-fanga bag‘ishlangan. Spenser o‘zining ulkan “Sintetik falsafa” loyihasida barcha fanlarni – biologiya, psixologiya va sotsiologiyani – yagona evolyutsion asosda birlashtirishga intilgan. Uning asosiy asarlari – “Ijtimoiy statika” (1851), “Sotsiologiyani o‘rganish” (1873) va “Sotsiologiya asoslari” (1876–1896) – organitsizm g‘oyalarining to‘liq ifodasini topgan. Spenser jamiyatni “ijtimoiy organizm” yoki “superorganizm” deb atagan. Bu tushuncha oddiy metafora emas, balki chuqur nazariy asosga ega bo‘lib, jamiyatning o‘sishi, tabaqalanishi, integratsiyalashuvi va funksional bog‘liqligi kabi xususiyatlarini ochib beradi. U Lamarckning orttirilgan xususiyatlarning meros bo‘lib o‘tishi g‘oyasini ijtimoiy hayotga tatbiq etgan va evolyutsiyani umumiy qonun sifatida qaragan. Spenserning organik analogiyasini chuqurroq tahlil qiladigan bo‘lsak, u jamiyatni uchta asosiy funksional tizimga bo‘ladi. Birinchisi – ta’minlovchi tizim bo‘lib, u iqtisodiy faoliyat, ishlab chiqarish va resurslarni o‘zlashtirishni o‘z ichiga oladi; bu tizim biologik organizmda ovqatlanish va oziqlanish jarayonlariga mos keladi. Ikkinchisi – taqsimlovchi tizim bo‘lib, savdo, transport, aloqa va moliyaviy oqimlarni qamrab oladi; bu qon va boshqa moddalarning tanada aylanishiga o‘xshaydi. Uchinchisi – tartibga soluvchi tizim bo‘lib, davlat boshqaruvi, huquqiy institutlar, harbiy tuzilmalar va ijtimoiy nazoratni o‘z ichiga oladi; bu esa asab – 27 – tizimi va miya funksiyalariga mos tushadi. Biroq, Spenser ta’kidlaganidek, jamiyatda biologik organdagidek yagona markaziy boshqaruv markazi mavjud emas. Sanoat jamiyatlarida boshqaruv markazlashmagan bo‘lib, ko‘plab mustaqil birliklarning o‘zaro hamkorligi orqali amalga oshiriladi. Bu farq organik analogiyaning cheklovlarini ham ko‘rsatadi: jamiyatda insonlarning ongi, erkin ixtiyori va qaror qabul qilish qobiliyati mavjud bo‘lib, ular hujayralar singari passiv emas. Shunga qaramay, analogiya jamiyatning ichki bog‘liqligini tushunishda foydali vosita bo‘lib xizmat qilgan. Evolyutsiya nazariyasi Spenser sotsiologiyasining markaziy o‘rnini egallaydi. U evolyutsiyani umumiy qonun sifatida qaragan: har qanday mavjudot sodda, bir xil holatdan murakkab, xilma-xil holatga o‘tadi. Bu jarayon differensiyatsiya (tabaqalanish) va integratsiya (bir butunlikka kelish) orqali sodir bo‘ladi. Jamiyatda bu mehnat taqsimotining chuqurlashuvi, ijtimoiy institutlarning ixtisoslashuvi va ular o‘rtasidagi hamkorlikning mustahkamlanishi shaklida namoyon bo‘ladi. Spenser ikki turdagi jamiyatni farqlagan: jangovar jamiyat va sanoat jamiyati. Jangovar jamiyatda munosabatlar majburiy, ierarxik va urushga asoslangan bo‘lib, u sodda tuzilishga ega; bu yerda shaxs erkinligi cheklangan, davlat kuchli. Sanoat jamiyatida esa munosabatlar ixtiyoriy, shartnomaviy va tinchlikka asoslangan bo‘lib, u murakkab tuzilishga ega; bu yerda shaxs erkinligi kengaygan, iqtisodiy faoliyat ixtiyoriy. Bu tipologiya jamiyatlarning tarixiy rivojlanishini tushuntirishga xizmat qiladi va ijtimoiy taraqqiyotni tabiiy, qonuniy jarayon sifatida ko‘rsatadi. Spenser “eng moslarning omon qolishi” iborasini birinchi bo‘lib ishlatgan va uni ijtimoiy hayotga tatbiq etgan, bu keyinchalik ijtimoiy darvinizmning asosini tashkil etgan. Bu g‘oyalarning chuqur tahlili shuni ko‘rsatadiki, Spenserning yondashuvi ijtimoiy barqarorlik va funksional o‘zaro bog‘liqlikni ta’kidlash orqali keyingi funksionalizm maktablariga zamin yaratgan. Masalan, Emil Dyurkgeymning mexanik va organik birdamlik tushunchalari Spenserning g‘oyalariga yaqin, garchi Dyurkgeym ularni tanqidiy qayta ishlagan bo‘lsa-da. – 28 – Talcott Parsonsning AGIL modeli – moslashish, maqsadga erishish, integratsiya va latent naqshlarni saqlash – Spenserning funksional tizimlar g‘oyasini zamonaviy sharoitda rivojlantirgan deb hisoblash mumkin. Amaliy misol sifatida, zamonaviy global iqtisodiyotda mamlakatlar o‘rtasidagi mehnat taqsimoti va institutlarning o‘zaro bog‘liqligi Spenserning differensiyatsiya va integratsiya g‘oyalarini tasdiqlaydi: bir mamlakatdagi ishlab chiqarish buzilishi butun zanjirga ta’sir qiladi, xuddi organizmda bir a’zoning kasallanishi butun tanaga ta’sir qilgani kabi. Biroq, bu yondashuv insonning faol rolini, sinfiy ziddiyatlarni va hokimiyat kurashlarini yetarli darajada hisobga olmaydi. Marksistik tanqidchilar jamiyatni organizm sifatida qarash tengsizlik va ekspluatatsiyani tabiiylashtiradi deb hisoblashgan. Spenserning liberalizmni himoya qilishi va davlat aralashuviga qarshi chiqishi ham tanqid qilingan: u ijtimoiy himoya choralarini “tabiiy tanlanishga xalaqit berish” deb baholagan, lekin bu yondashuv keyinchalik irqchilik va imperializmni oqlash uchun ham ishlatilgan. Organitsizm maktabining boshqa muhim vakillari orasida nemis sotsiologi va iqtisodchisi Albert Shaffle (1831–1903) alohida o‘rin tutadi. U o‘zining “Ijtimoiy tananing tuzilishi va hayoti” nomli asarida jamiyatni fiziologik jarayonlar va organlar o‘rtasidagi munosabatlar orqali batafsil tahlil qilgan. Shaffle jamiyatni nafaqat o‘xshash, balki o‘ziga xos hayotiy faoliyatga ega tizim sifatida ko‘rgan va ijtimoiy “hujayralar” – ya’ni shaxslar va guruhlar – o‘rtasidagi dinamik o‘zaro ta’sirni ta’kidlagan. Uning g‘oyalari nemis tilida so‘zlashuvchi mamlakatlarda sotsiologiyaning rivojlanishiga katta ta’sir o‘tkazgan va ijtimoiy metabolizm, ijtimoiy energiya oqimlari kabi tushunchalarni kiritgan. Boshqa bir vakil – rus- german kelib chiqishli Pol fon Lilienfeld (1829–1903) esa o‘zining besh jildlik “Kelajak ijtimoiy fani haqida fikrlar” asarida jamiyatni haqiqiy organizm deb hisoblagan ekstremal pozitsiyani egallagan. Lilienfeld ijtimoiy fiziologiya, ijtimoiy psixofizika kabi yo‘nalishlarni ishlab chiqqan va jamiyat qonunlarini biologik qonunlarga to‘liq moslashtirishga intilgan.U hukumatni asab tizimiga, iqtisodiyotni ovqatlanish jarayoniga qiyoslagan. Bu yondashuvlar organitsizmning xilma- xilligini ko‘rsatadi: Spenser ko‘proq evolyutsion va individualistik urg‘u bersa, – 29 – Shaffle va Lilienfeld tizimning yaxlitligi va fiziologik jihatlarini chuqurroq ochib berganlar. Boshqa vakillar – Alfred Espinas, Rene Vorms va Jak Novikov – ham organik analogiyani rivojlantirishga hissa qo‘shganlar va xalqaro sotsiologiya institutlarining shakllanishida ishtirok etganlar. Pozitivistik-naturalistik an’analar doirasida organitsizm maktabining umumiy xususiyatlarini tahlil qiladigan bo‘lsak, ularning barchasi tabiiy fanlarning muvaffaqiyatlarini ijtimoiy sohasiga ko‘chirishga intilgan. Ular jamiyatni mexanik yoki sun’iy tuzilma sifatida emas, balki tabiiy ravishda rivojlanuvchi, o‘z-o‘zini tartibga soluvchi tizim sifatida qarashgan. Bu yondashuv Ogyust Kontning pozitivizm g‘oyalarini biologik material bilan boyitgan va sotsiologiyani empirik, kuzatishga asoslangan ilm sifatida mustahkamlashga xizmat qilgan. Lekin bu urinishlar o‘zining cheklovlariga ega edi. Organik analogiya jamiyatning o‘ziga xos xususiyatlarini – madaniyat, ma’no, ramziy o‘zaro ta’sir va inson agentligini – to‘liq qamrab olmaydi. Keyinchalik Vilgelm Diltey va Maks Veber kabi mutafakkirlar ijtimoiy fanlarni tabiiy fanlardan farqlash zarurligini ta’kidlab, tushunish metodini ilgari surganlar. Organitsizmning ijobiy tomoni shundaki, u jamiyatni yaxlit tizim sifatida o‘rganish an’anasini mustahkamladi, funksional tahlilning asoslarini yaratdi va sotsiologiyani mustaqil ilm sifatida rivojlantirishga hissa qo‘shdi. Amaliy jihatdan, bu g‘oyalar ijtimoiy institutlarning o‘zaro bog‘liqligini tushunishda foydali bo‘lishi mumkin – masalan, ta’lim tizimining iqtisodiy rivojlanishga ta’sirini tahlil qilishda yoki sog‘liqni saqlash tizimining jamiyat barqarorligidagi rolini baholashda. Maktabning ta’siri va ahamiyatini chuqur tahlil qilishda uning ijobiy va salbiy tomonlarini hisobga olish lozim. Ijobiy tomoni shundaki, Spenserning g‘oyalari AQShda keng tarqalib, Uilyam Grem Sumner kabi mutafakkirlarga ta’sir o‘tkazgan va erta amerika sotsiologiyasining shakllanishiga hissa qo‘shgan. Salbiy tomoni esa shundaki, u ko‘pincha konservativ xulosalarga olib kelgan: jamiyatdagi tengsizlikni tabiiy tanlanish natijasi sifatida oqlash, davlatning ijtimoiy himoya choralariga qarshi chiqish. Tarixiy misollar shuni ko‘rsatadiki, XIX asr oxiridagi ijtimoiy harakatlar va XX asr boshidagi inqiloblar organitsizmning silliq – 30 – evolyutsiya modeliga zid kelgan. Birinchi va Ikkinchi jahon urushlari jangovar jamiyat elementlarining saqlanib qolganini ko‘rsatdi. Shunga qaramay, bu maktabning g‘oyalari keyingi nazariyalar – struktural-funksionalizm, tizimlar nazariyasi, hatto ba’zi ekologik va tarmoq sotsiologiyasi yo‘nalishlarida o‘z aks- sadosini topgan. Zamonaviy sharoitda organitsizm g‘oyalarining dolzarbligi saqlanib qolmoqda. Globallashuv jarayonida mamlakatlar va mintaqalar o‘rtasidagi iqtisodiy, madaniy va ekologik bog‘liqlikni organizmning a’zolari o‘rtasidagi munosabatlar sifatida tushunish mumkin. Masalan, iqlim o‘zgarishi muammosi butun insoniyat jamiyatini yagona organizm sifatida qarashni talab qiladi, chunki bir qismdagi buzilish butun tizimga ta’sir qiladi. Shuningdek, sun’iy intellekt va biotexnologiyalar rivojlanishi bilan “ijtimoiy organizm” tushunchasi yangi ma’no kasb etmoqda. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, organitsizm maktabi pozitivistik-naturalistik an’analarning ajralmas qismi sifatida sotsiologiya tarixida muhim ahamiyatga ega. Uning vakillari, xususan Gerbert Spenser, Albert Shaffle va Pol fon Lilienfeld, jamiyatni tabiiy, evolyutsion va funksional tizim sifatida tushunish orqali fanni boyitdilar. Ularning g‘oyalari keyingi nazariy maktablarning shakllanishiga zamin yaratdi, ammo o‘zining analogiya cheklovlari, inson agentligini e’tiborsiz qoldirishi va konservativ oqibatlari tufayli tanqidiy baholandi. Shunga qaramay, organitsizm sotsiologik tafakkurda yaxlitlik, o‘zaro bog‘liqlik va tabiiy qonuniyatlarni izlash an’anasini saqlab qoldi va zamonaviy global muammolarni tahlil qilishda foydali metodologik asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Bu maktabning merosi chuqur tahlil va tanqidiy yondashuv orqali yanada rivojlantirilishi lozim. Herbert Spenser organitsizmning eng tizimli va eng ta’sirli namoyandasi hisoblanadi. Uning «Sotsiologiya asoslari» asarida jamiyat va organizm o‘rtasidagi quyidagi uchta asosiy o‘xshashlik ko‘rsatiladi. Birinchidan, o‘sish: xuddi organizm rivojlanishi davomida kattalashgani kabi, jamiyatlar ham tarixiy rivojlanish davomida hajm va murakkablik jihatdan o‘sib boradi. Ikkinchidan, farqlanish va ixtisoslashuv: xuddi murakkab organizmlarda a’zolar ixtisoslashgani kabi, taraqqiy etgan jamiyatlarda institutlar va guruhlar ham ixtisoslashadi. – 31 – Uchinchidan, integratsiya: xuddi organizm a’zolari muvofiqlashtirilgan ishlashi uchun bog‘lovchi to‘qimalar zarur bo‘lgani kabi, jamiyatda ham institutlar, qadriyatlar va normalar ijtimoiy birlikni ta’minlaydi. Spenser organik tizimning uchta turdagi funksiyasini aniqladi va ularni jamiyatga tatbiq etdi. Oziqlanish va tarqatish funksiyasi – jamiyatda bu iqtisodiy tizim (ishlab chiqarish, savdo, transport) tomonidan bajariladi. Regulyatsiya funksiyasi – jamiyatda bu siyosiy tizim va huquq tomonidan ta’minlanadi. Moslashish funksiyasi – bu funksiyani jamiyatda ijtimoiylashuv va ta’lim tizimi bajaradi. Bu funksional yondashuv keyinchalik Parsons funksionalizmining bevosita salafidir. Albert Shefflet (Albert Schäffle, 1831–1903) – nemis iqtisodchisi va sotsiologi, organitsizmning yana bir yirik vakili. Uning «Ijtimoiy jism tuzilishi va hayoti» (Bau und Leben des socialen Körpers, 1875–1878) to‘rt jildlik asari organitsizmning eng batafsil ilmiy ko‘rinishi hisoblanadi. Sheffle nafaqat jamiyat- organizm qiyosini, balki ijtimoiy to‘qimalarni ham batafsil tahlil qildi: u ijtimoiy hujayra (individ), ijtimoiy to‘qima (guruh), ijtimoiy a’zolar (institutlar), ijtimoiy jism (jamiyat) kabi tushunchalarni aniq belgiladi. 13 Sheffle organizmning turli a’zolari bilan mos ravishda ijtimoiy «a’zolar»ni ham aniqladi: teri to‘qimasi – savdo va iqtisodiy munosabatlar; suyak tizimi – yer va mulkchilik munosabatlari; qon aylanish tizimi – kapital va moliya munosabatlari; asab tizimi – davlat, huquq va madaniyat; ovqat hazm qilish tizimi – mehnat va ishlab chiqarish. Ushbu qiyoslar ba’zan sun’iy ko‘rinsa-da, jamiyatni funksional tizim sifatida tushunishga yordam beruvchi metaforalar sifatida qimmatli bo‘lib qoldi. Rene Vorms (René Worms, 1869–1926) – fransuz sotsiologi va organitsizmning keyingi davr vakili. U 1893-yilda Xalqaro sotsiologiya institutini (Institut International de Sociologie) tashkil etdi va uning birinchi direktori bo‘ldi. Uning «Organizm va jamiyat» (Organisme et société, 1896) asarida organitsizm bilan boshqa sotsiologik yo‘nalishlarni – psixologik va iqtisodiy sotsiologiyani – 13 Gofman, A. B. (2003). Klassicheskaya i sovremennaya sotsiologiya: teksty. Moskva: Akademiya. – 32 – sintez qilishga urinish ko‘rinadi. Vorms «organiq taraqqiyot» nazariyasida ijtimoiy rivojlanishning biologik va ijtimoiy tomonlarini birlashtirdi. Pol fon Lillienfeld (Paul von Lilienfeld, 1829–1903) – rus nemis kelib chiqishli sotsiolog, organitsizmning muhim vakili. Uning «Ijtimoiy fikrning o‘sishi» (Gedanken über die Sozialwissenschaft der Zukunft, 1873–1881) besh jildlik asarida organizm analogi nihoyatda tafsiliy ishlab chiqilgan. Lillienfeld inson asab tizimini ijtimoiy tizimning asosiy modeli sifatida ko‘rdi va ijtimoiy komunikatsiyani asab tolalari orqali axborot uzatilishiga qiyosladi. Organitsizm maktabining kuchli tomoni – jamiyatni yaxlit, o‘zaro bog‘liq qismlardan tashkil topgan tizim sifatida ko‘rishidir. Bu yondashuv zamonaviy tizimli tahlil va funksionalizm uchun asos yaratdi. Biroq organitsizmning asosiy kamchiligi ham bor: u ijtimoiy hayotning madaniy-simvolik, tarixiy va ma’naviy o‘ziga xosligini biologik terminologiya ostida yo‘qotib qo‘yadi. 2.2. Geografik determinizm maktabi Geografik determinizm – ijtimoiy hayot, xalqlar madaniyati, tarixiy taraqqiyot yo‘nalishi va siyosiy tuzumlarning asosiy belgilovchisi sifatida geografik muhitni – iqlim, relief, tuproq, suv resurslari, o‘simlik va hayvonot dunyosi – ko‘ruvchi sotsiologik va tarixiy-falsafiy yo‘nalish. Bu yo‘nalishning ildizlari antik davrgacha borib etsa-da, u XIX asrda yangi ilmiy asosda tiklandi. 14 Geografik determinizmning antik ko‘rinishlari Gippokrat (Hippocrates, miloddan avvalgi 460–370), Arastu va Polibiyning (Polybius) asarlarida uchraydi. Gippokrat «Havolar, suvlar va o‘rinlar haqida» asarida turli iqlimlar va ularning odamlar jismoniy va ruhiy xususiyatlariga ta’sirini batafsil tahlil qildi. U shimoliy sovuq iqlimda yashovchilar qo‘rs, jasurligi biroq tashabbussizligi bilan; issiq iqlim aholisi esa yumshoq, zehnli lekin kamquvvat bo‘lishini ta’kidladi. Fransuz ma’rifatparvari Sharl Lui Monteskye (Charles Louis de Montesquieu, 1689–1755) geografik determinizmni yangi ilmiy darajaga ko‘tardi. Uning «Qonunlar ruhi haqida» (De l’Esprit des lois, 1748) asarida iqlim va turli siyosiy tizimlar o‘rtasidagi bog‘liqlik batafsil ishlangan. 14 Schäffle, A. (1875–1878). Bau und Leben des socialen Körpers (4 jild). Tübingen: H. Laupp. – 33 – Monteskye «iqlim teoriyasi»da issiq iqlim odamlarni tayyor tabiiy boyliklar tufayli kambag‘allashtirishini va despotizmga moyil qilishini, sovuq iqlim esa erkinlik va faollik ruhini hosil qilishini ta’kidladi. Bu g‘oyalar o‘sha davr uchun juda yangi va qiziqarli edi, garchi zamonaviy nuqtai nazardan ular juda sxematik ko‘rinsa ham. Aleksandr fon Gumboldt (Alexander von Humboldt, 1769–1859) – nemis tabiatshunosi va geograf и , zamonaviy geografiyaning asoschisi. Uning «Kosmos» asarida tabiat va inson o‘rtasidagi munosabat yangi ilmiy darajada ko‘rib chiqiladi. Gumboldt Lotin о a Amerikasida besh yil (1799–1804) keng miqyosdagi ilmiy ekspeditsiya o‘tkazdi va tabiat-jamiyat munosabatlarini empirik asosda o‘rganishning namunasini ko‘rsatdi. U geografik determinizm bilan possibilizm o‘rtasida turuvchi nuqtani ifodaladi: muhit imkoniyatlar yaratadi, lekin inson ixtiyori ham mavjud. Karl Ritter (Carl Ritter, 1779–1859) – nemis geograf и , Berlin universitetining birinchi geografiya professori. Uning «Yer tuzilishi va inson tabiati o‘rtasidagi munosabat haqida geografiya» (Die Erdkunde im Verhältnis zur Natur und zur Geschichte des Menschen, 1817–1859) 19 jildlik asari o‘z davrining eng katta ilmiy loyihalaridan biri edi. Ritter geografik muhitning insoniyat tarixiga ta’sirini Providensializm (ilohiy g‘oyaning namoyon bo‘lishi) bilan bog‘lab tushuntirdi – bu yondashuv pozitivizmdan farqli, biroq empirik materialning boyligi jihatidan o‘sha davr uchun muhim bo‘ldi. Friedrich Ratsel (Friedrich Ratzel, 1844–1904) – nemis geograf и va sotsiologi, zamonaviy siyosiy geografiya va geodeterminizmning asosiy vakili. Uning «Antropogeografiya» (Anthropogeographie, 1882–1891) asarida insoniyat tarqalishi, ko‘chuvi va madaniy rivojlanishining geografik omillari batafsil tahlil qilingan. Ratsel «hayotiy makon» (Lebensraum) tushunchasini fanga kiritdi – bu tushuncha bo‘yicha aholi o‘sishi bilan birga xalqlar yangi hududlarni o‘zlashtirishga harakat qiladi. 15 15 Schäffle, A. (1875–1878). Bau und Leben des socialen Körpers (4 jild). Tübingen: H. Laupp. – 34 – Ratselning «Siyosiy geografiyasi» (Politische Geographie, 1897) davlatlarni «hududiy organizmlar» sifatida ko‘radi va ularning rivojlanishini biologik evolutsiya qonunlari bilan taqqoslaydi. U davlatning tarixiy rivojlanishi ham organizm kabi – tug‘ilish, o‘sish, keksalik va o‘lim bosqichlaridan o‘tadi deb hisobladi. Ushbu g‘oyalar keyinchalik «geosiyosat» fani uchun asos bo‘lib xizmat qildi. 16 Pol Vidal de la Blash (Paul Vidal de la Blache, 1845–1918) va Lyusi Febvre (Lucien Febvre, 1878–1956) geografik maktabda yangi yo‘nalish – possibilizm – ni ishlab chiqdilar. Bu yo‘nalish qattiq geografik determinizmni rad etib, geografik muhitning odamlarga qattiy hukm chiqarmasligini, balki imkoniyatlar ko‘rsatishini ta’kidlaydi. Odamlar esa bu imkoniyatlardan o‘z madaniyati, texnikasi va ijtimoi tashkiloti orqali foydalanadi. Bu possibilistik yondashuv geografik determinizmning ancha muvozanatli shakli bo‘lib, zamonaviy sotsiologiya va geografiyada ham qo‘llaniladi. Elsworth Hantington (Ellsworth Huntington, 1876–1947) – amerikalik geograf, iqlim va sivilizatsiya o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rgangan. Uning «Sivilizatsiyaning asosi» (Civilization and Climate, 1915) asarida mo‘tadil iqlim hududlari iqtisodiy va madaniy taraqqiyotni belgilaydi degan g‘oya ilgari suriladi. Hantington statistik ma’lumotlarga asoslanib o‘z nazariyasini isbotlashga urindi, lekin uning xulosalari ham kuchli tanqidga uchradi. Geografik maktabning zamonaviy ahamiyati shundan iboratki, u ekologik sotsiologiya, «inson-muhit» munosabatlari sotsiologiyasi va mintaqaviy rivojlanish sotsiologiyasi uchun metodologik asos yaratdi. Bugungi kunda iqlim o‘zgarishlarining ijtimoiy oqibatlari, resurslar etishmasligi va ijtimoiy nizolar o‘rtasidagi aloqa, urbanizatsiyaning tabiat muhitiga ta’siri kabi masalalarni o‘rganishda geografik maktabning yondashuvlaridan foydalaniladi. 2.3. Biologik evolutsionizm va ijtimoiy darvinizm 16 Kravchenko, A. I. (2009). Sotsiologiya: uchebnik dlya vuzov. Moskva: Akademicheskiy proyekt. – 35 – Charlz Darvin (Charles Darwin, 1809–1882) ning 1859-yilda nashr etilgan «Turning kelib chiqishi» (On the Origin of Species) asari nafaqat biologiya, balki barcha ijtimoiy va gumanitar fanlar uchun inqilob yasadi. Darvin tabiiy tanlanish mexanizmi orqali turlarning kelib chiqishi va o‘zgarishini isbot etdi: omon qolish uchun kurashda atrof-muhitga yaxshiroq moslashgan individlar ko‘proq nasl qoldiradi, bu esa avloddan avlodga o‘tuvchi genetik o‘zgarishlarga olib keladi. Darvinning g‘oyalari darhol sotsiologik tafakkurga ta’sir ko‘rsatdi va «ijtimoiy darvinizm» deb atalan yangi yo‘nalish yuzaga keldi. Bu yo‘nalishning asosiy g‘oyasi shundan iboratki, tabiatda ishlayotgan evolutsion qonunlar – omon qolish uchun kurash, tabiiy tanlanish, eng layoqatlilarning omon qolishi – jamiyatda ham ishlaydi va ijtimoiy rivojlanishni belgilaydi. Herbert Spenser bu yo‘nalishda markaziy rol o‘ynadi. Aslida «eng layoqatlilarning omon qolishi» (survival of the fittest) iborasi Darvin tomonidan emas, balki Spencer tomonidan 1864-yilda yaratilgan va keyinchalik Darvin ham o‘z asarining keyingi nashrlarida qo‘llagan. Spenser ijtimoiy darvinizm tamoyillaridan siyosiy xulosalar chiqarib, davlatning ijtimoiy-iqtisodiy hayotga aralashuviga qarshi chiqdi: u kambag‘allarga yordam berish, mehnat qonunchiligi, ta’lim va sog‘liqni saqlash sohasida davlat xarajatlari «tabiiy tanlanish» jarayonini buzadi va «zaif»larni sun’iy ravishda omon qoldirib, ijtimoiy tanazzulga olib keladi deb hisobladi. Uolter Bedzhot (Walter Bagehot, 1826–1877) – ingliz iqtisodchisi va siyosatshunossi, ijtimoiy darvinizm g‘oyalarini siyosiy rivojlanishga tatbiq etdi. Uning «Fizika va siyosat» (Physics and Politics, 1872) asarida millat va davlatlarning tarixiy raqobati tabiiy tanlanish jarayoni sifatida ko‘riladi. Bagehot urush va xalqlar o‘rtasidagi raqobatni ijtimoiy evolutsiyaning dvigatelii sifatida baholadi. 17 Lyudvig Gumplovich (Ludwig Gumplowicz, 1838–1909) – polyak- avstriyalik sotsiolog, ijtimoiy darvinizmni «guruhlar kurashi» nazariyasi bilan 17 Gobineau, A. de. (1853–1855). Essai sur l’inégalité des races humaines (4 jild). Paris: Firmin Didot Frères. – 36 – boyitdi. Uning «Irqlar kurashi» (Der Rassenkampf, 1883) asarida turli ijtimoiy guruhlar va irqlar o‘rtasidagi kurash tarix dvigatelii sifatida ko‘rsatiladi. Gumplovich «sinergia» tushunchasini kiritdi: o‘zaro aloqada bo‘lgan turli guruhlar umumiy manfaat asosida birlaşishi mumkin. Biroq uning asosiy g‘oyasi – kuchlilarning kuchsizlarni bo‘ysundirishi ijtimoiy progress uchun zarur shartdir – ancha qo‘pol ko‘rinish edi. Gustav Ratzenhofer (Gustav Ratzenhofer, 1842–1904) – avstriyalik general va ijtimoiy faylasuf, Gumplovich g‘oyalarini rivojlantirdi. Uning «Ijtimoiy hayotning mohiyati va maqsadi» (Wesen und Zweck der Politik, 1893) asarida ijtimoiy kurash va manfaatlar to‘qnashuvi nazariyasi batafsil ishlab chiqilgan. U «ijtimoiy g‘urur» (Interessengruppe) tushunchasini kiritib, manfaat guruhlari o‘rtasidagi kurashni jamiyat rivojlanishining asosiy mexanizmi deb ta’rifladi. Lester Uord (Lester Frank Ward, 1841–1913) – amerikalik sotsiolog, ijtimoiy darvinizmga tanqidiy munosabatda bo‘ldi. Uning «Dinamik sotsiologiya» (Dynamic Sociology, 1883) asarida u tabiiy evolutsiyadan farqli o‘laroq, «teleologik» ya’ni maqsadga yo‘naltirilgan ijtimoiy evolutsiya g‘oyasini ilgari surdi. Uord aqlli insoniyat tabiiy jarayonlarni boshqarishi va ularni o‘z maqsadlari yo‘lida yo‘naltirishi mumkin deb hisobladi. Bu yondashuv ijtimoiy darvinizmning laissez-faire siyosatiga qarama-qarshi bo‘lib, ijtimoiy islohotlarni ilmiy asosda amalga oshirishga da’vat etdi. 18 Ijtimoiy darvinizmning ilmiy tanqidi XX asr boshlarida kuchaydi. Birinchidan, biologiya ilmining o‘zi rivojlanib, nasl qoldirish mexanizmlari murakkabligini ko‘rsatdi va «ijtimoiy tanlanish»ning biologik analogi emasligini isbotladi. Ikkinchidan, sosiologiya metodologiyasi jihatidan ijtimoiy darvinizm biologik tushunchalarni ijtimoiy kontekstga o‘tkazishda «noto‘g‘ri analogiya» (false analogy) xatosiga yo‘l qo‘yishi ko‘rsatildi. Uchinchidan, ijtimoiy darvinizm siyosiy jihatdan ham tanqid qilindi: u mavjud tengsizliklarni «tabiiy» deb oqlashga, kuchlilarning kuchsizlarni ekspluatatsiyasini «evolutsion zarurat» deb ko‘rsatishga xizmat qildi. 18 Kapitonov, E. A. (1996). Sotsiologiya XX veka: Istoriya i tekhnologiya. Rostov-na-Donu: Feniks. – 37 – 2.4. Rasoviy-antropologik maktab va uning tanqidi Rasoviy-antropologik maktab XIX asr o‘rtalarida vujudga kelib, XX asr boshlarida keng tarqalgan – va keyinchalik to‘liq ilmiy rad etilgan – sotsiologik yo‘nalish. Ushbu maktab vakillar insoniyatni biologik jihatdan farqlanuvchi irqlarga bo‘linishini va bu irqiy biologik xususiyatlarning sivilizatsiyalar tarixi, madaniy taraqqiyot darajasi va ijtimoiy imkoniyatlarni belgilashini ta’kidladilar. Ushbu yo‘nalishning tarixiy kontekstini tushunish muhim. XIX asrda Yevropa imperializmi va mustamlakachiligi kuchayib borgan davrda ilmiy rasizm mavjud tengsizliklarni «tabiiy» va «ilmiy» asosda oqlash vazifasini bajardi. Boshqa tom он dan, XIX asrda jadal rivojlanayotgan fizik antropologiya va kraniologiya (bosh suyagi o‘lchovlari) turli insoniy guruhlar o‘rtasidagi biologik farqlarni o‘lchashga urinib ko‘rdi. Bu ikki omilning birikishi rasoviy-antropologik maktabning shakllanishiga olib keldi. 19 Artur de Gobino (Arthur de Gobineau, 1816–1882) – fransuz diplomati, yozuvchi va irqchilik nazariyasining asosiy nazariyachisi. Uning «Insoniy irqlarning tengsizligi haqida esse» (Essai sur l’inégalité des races humaines, 4 jild, 1853–1855) rasoviy nazariyaning asosiy manifesti hisoblanadi. Gobino insoniyatni uch asosiy «irq»ga – oq, sariq va qora – bo‘lib, ularning «tabiiy» ierarxiyasini belgiladi. Uning ta’kidlashicha, oq irq va uning ichida «ariy» ya’ni shimoliy Yevropalik xalqlar – eng yuksak ijodiy qobiliyatga ega. Irqlarning aralashuvi sivilizatsiyalarning tanazzulga yuz tutishiga olib keladi deb hisobladi u. Gobino o‘z nazariyasini tarix falsafasi sifatida taqdim etdi: u barcha buyuk sivilizatsiyalar – Misr, Mesopotamiya, Yunon, Rim, hind, xitoy – «ariy» konistentining boshqaruv elitasi tomonidan qurilganini va ularning tanazzuli irqlararo aralashuv bilan bog‘liq deb ta’kidladi. Ushbu g‘oyalar tarixiy haqiqatdan uzoq bo‘lishiga qaramay, katta siyosiy ta’sir ko‘rsatdi. Jorj Vacher de Lapouge (Georges Vacher de Lapouge, 1854–1936) «antroposotsiologiya» yo‘nalishini yaratdi. 19 Durkheim, E. (1895). Les règles de la méthode sociologique. Paris: Félix Alcan. – 38 – U kraniologiya ma’lumotlaridan – bosh suyagining uzunlik-kenglik nisbati bo‘lgan «sefalik indeks»dan – sotsiologik xulosalar chiqarishga urindi. Uning nazariyasiga ko‘ra, «uzunchoq boshlar» (dolikosefallar) – Shimoliy Yevropa ariylar – yuqori intellekt va boshqaruv qobiliyatiga ega, «dumaloq boshlar» (bra х isefallar) esa – past intellekt va bo‘ysunish qobiliyatiga ega. Lapouje bu «ilmiy» tadqiqotlar asosida siyosiy xulosalar chiqarib, selektiv ko‘paytirish orqali «irqiy tozalik»ni saqlashni tavsiya etdi. Otto Ammon (Otto Ammon, 1842–1916) – nemis antropologi, Lapouje g‘oyalarini qo‘llab-quvvatladi va keng tarqatdi. U Baden erida keng antropologik o‘lchovlar o‘tkazib, shaharlardagi yuqori ijtimoiy tabaqa vakillarida dolikosefaliya ko‘proq uchraydi deb da’vo qildi va bu «ijtimoiy seleksiya» namunasi deb izohladi. 20 Xyuston Styuart Chemberlen (Houston Stewart Chamberlain, 1855–1927) – britaniyalik-nemis publitsisti, rasoviy nazariyani keng omma uchun jo‘ziblarga aylantirdi. Uning «XIX asrning asoslari» (Die Grundlagen des neunzehnten Jahrhunderts, 1899) asari keng tarqalgan bestseller bo‘lib, «german irqi»ning Yevropa sivilizatsiyasidagi hal qiluvchi roli g‘oyasini targ‘ib qildi. Bu asar keyinchalik natsional-sotsialistik mafkuraning asosiy manbalaridan biriga aylandi. Rasoviy-antropologik maktabga ilmiy tanqid. Zamonaviy genetika va molekulyar biologiya bu maktabning barcha asosiy da’volarini rad etdi. Birinchidan, insoniyatning genetik xilma-xilligi (genetik diversity) hisob-kitoblari shuni ko‘rsatadiki, turli «irqlar» o‘rtasidagi genetik farqlar bir «irq» ichidagi farqlarga qaraganda ancha kichik. Ikkinchidan, intellekt kabi murakkab aqliy qobiliyatlar ko‘plab genlar va muhit omillarining murakkab ta’siri mahsuli bo‘lib, ular hech qanday «irqiy» belgilar bilan determinatsiya qilinmaydi. Uchinchidan, bosh suyagi o‘lchovlari bilan intellekt o‘rtasida hech qanday ilmiy asosli korrelyatsiya mavjud emas. III BOB. POZITIVISTIK-NATURALISTIK MAKTABLARNING AHAMIYATI VA MEROSI 20 Toshmatov, N. A. va boshq. (2018). Sotsiologiya: oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. Toshkent: O‘zbekiston. – 39 – 3.1. Klassik sotsiologiyaning shakllanishiga ta’siri XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida pozitivistik-naturalistik maktablar sotsiologik tafakkurda hukmronlik qilgan davrdan so‘ng, fan «klassik sotsiologiya» deb ataladigan yangi bosqichga o‘tdi. Bu bosqichning asosiy vakillari – Emile Dyurkgeym, Maks Veber, Georg Zimmel va Ferdinand Tennis – pozitivistik-naturalistik yo‘nalishni bir tomondan qabul qilib, ikkinchi tomondan uning cheklovlarini engib o‘tishga harakat qildilar. Emile Dyurkgeym (Émile Durkheim, 1858–1917) sotsiologiya metodologiyasiga eng katta hissa qo‘shgan klassik sotsiologlardan biri. U pozitivizmning empirizm tamoyilini to‘liq qabul qildi: sotsiologiya ijtimoiy faktlarga – ya’ni kuzatiluvchi, o‘lchovli, individdan tashqarida mavjud bo‘lgan realitylarga – asoslanishi kerak. Biroq Dyurkgeym naturalistik reduksionizmni keskin rad etdi: uning mashhur tamoyili – «ijtimoiy faktni boshqa ijtimoiy faktlar orqali tushuntirish kerak» – biologik yoki geografik determinizmga bevosita qarama-qarshidir. 21 Dyurkgeymning organitsizmga munosabati murakkab edi. U Spenser organitsizmining ba’zi jihatlarini – jumladan, funksional tahlil metodini va jamiyatni tizim sifatida ko‘rishni – qabul qildi. Biroq u Spenserni «organik qiyos»ni ortiqcha ko‘tarishda va jamiyatni biologik organizmdan sifat jihatidan farqlanuvchi o‘ziga xos reallik sifatida ko‘rmaslikda tanqid qildi. Dyurkgeym uchun jamiyat «organizmdan yuqori», chunki u «kollektiv ong» va «kollektiv vakillar» tizimiga ega – bu biologik organizmda yo‘q ijtimoiy-ma’naviy boylik. Maks Veber (Max Weber, 1864–1920) naturalistik sotsiologiyaga tubdan boshqacha metodologik asosdan murojaat qildi.Uning «tushunuvchan sotsiologiya» (verstehende Soziologie) konsepsiyasi ijtimoiy hodisalarning biologik yoki geografik tushuntirishlarini printsipial ravishda rad etadi. Veber uchun ijtimoiy harakat sub’ektiv ma’no bilan to‘yingan – va bu ma’noni tushunish, interpretsatsiya qilish sotsiologiyaning asosiy vazifasidir. Tabiat fanlarida esa ob’ektni «tushunish» zarur emas – uni faqat tushuntirish (erklaeren) kerak. 21 Collins, R. (1994). Four Sociological Traditions. New York: Oxford University Press. – 40 – Veber «ideal tip» metodologiyasida ham pozitivistik-naturalistik maktablardan keskin farq qiladi. Ideal tiplar – bu real ijtimoiy hodisalarning abstraktsiyalashtirilgan modellari bo‘lib, ular empirik kuzatuvdan chiqarilmaydi (induktiv emas), balki tahlil qilish vositasi sifatida tuziladi. Bu yondashuv Kontning «ijtimoiy fizika» modeli bilan zid: Veber uchun sotsiologiya tabiiy fanlarga o‘xshash qonuniyatlar o‘rnatmaydi, balki ijtimoiy harakatlarning ma’nosini tushunadi. Georg Zimmel (Georg Simmel, 1858–1918) ijtimoiy o‘zaro ta’sirni (Wechselwirkung) sotsiologiyaning asosiy o‘rganish ob’ekti sifatida belgiladi. Zimmelning «formal sotsiologiyasi» ijtimoiy munosabatlarning formal strukturalarini – raqobat, hamkorlik, hukmronlik, bo‘ysunish kabilarni – o‘rganadi. Bu yondashuv naturalistik reduksionizmni istisno etadi, chunki ijtimoiy formalar biologik yoki geografik omillardan kelib chiqmaydi. Ferdinand Tennis (Ferdinand Tönnies, 1855–1936) o‘zining «Gemeinscha ft va Gesellschaft» (1887) asarida an’anaviy (jamoa asosli) va zamonaviy (shartnoma asosli) jamiyat tiplarini ajratdi. Bu tipologiya naturalistik maktablardan ilhomlanmagan – aksincha, u ijtimoiy munosabatlarning o‘ziga xos – shaxsiy, madaniy, ixtiyoriy yoki mexanik – xarakterini tahlil qiladi. 22 Shuningdek, pozitivistik-naturalistik maktablarning metodologik ta’siri Dyurkgeymning «O‘z-o‘zini o‘ldirish» (Le Suicide, 1897) tadqiqotida ham ko‘rinadi. Bu asarda Dyurkgeym statistik ma’lumotlardan – suitsidlarning yillik ko‘rsatkichlari, geografik tarqalishi, ijtimoiy guruhlarga ko‘ra taqqoslanishi – keng foydalanadi. Bu empirik yondashuv pozitivizmdan meros, lekin xulosalar – diniy integratsiya, anomiya, altruistik va egoistik suitsid tiplariga tegishli gipotezalar – sof sotsiologik tushuntirishlardir. 3.2. Metodologik meros va zamonaviy sotsiologiya 22 Giddens, A. (2001). Sociology (4th ed.). Cambridge: Polity Press. – 41 – Pozitivistik-naturalistik maktablarning zamonaviy sotsiologiyaga metodologik ta’siri ko‘p qirrali. Bu maktablar yaratgan metodologik an’analar va asbob-uskunalar bugungi kunda ham sotsiologik tadqiqotlarda amal qilmoqda – ular biroz o‘zgartirilgan shaklda saqlanib qolgan. Empirik tadqiqot metodologiyasi. Pozitivizm sotsiologiyaga empirik ma’lumotlarga asoslanish, o‘lchovli ko‘rsatkichlardan foydalanish, gipotezalarni tekshirish an’anasini olib kirdi. Bugungi kunda keng qo‘llaniladigan kiektimet va sifat tadqiqot metodologiyasining asosi – aynan pozitivist maktab yar атган traditsiyadan. Aholi so‘rovlari, statistik tahlil, ma’lumotlar bazalari, indikatorlar tizimi – bularning barchasi pozitivizmning metodologik merosidan oziqlanadi. 23 Tuzilmaviy-funksional tahlil. Organitsizm maktabining funksional yondashuvi Parsonsning (Talcott Parsons, 1902–1979) tuzilmaviy-funksionalizmi orqali XX asrning eng nufuzli sotsiologik paradigmasiga aylandi. Parsons AGIL sxemasi – Moslashish (Adaptation), Maqsadga erishish (Goal Attainment), Integratsiya (Integration), Latentlik (Latency) – Spenserdagi organik funksiyalar tasnifining yangilangan ko‘rinishidir. Parsonsni qabul qilingan yoki tanqid qilingan Robert Merton ham funksional tahlil doirasida ishladi. 24 Ekologik sotsiologiya. Geografik maktabning «inson va muhit» munosabatlarini o‘rganish metodologiyasi XX asrning ikkinchi yarmida ekologik sotsiologiya (environmental sociology) shaklida qayta tiklandi. Bu yo‘nalish inson faoliyatining ekologik oqibatlarini, atrof-muhit inqirozining ijtimoiy sabablarini va jamiyatlar bilan tabiiy muhit o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganadi. Anthony Giddens, Ulrich Beck va boshqa zamonaviy sotsiologlarning «risk jamiyati», «ekologik modernizatsiya» va «global isish» haqidagi tadqiqotlari geografik maktabning g‘oyalarini yangi ilmiy kontekstda rivojlantiradi. Biosotsiologiya va evolucion psixologiya. Biologik evolutsionizmning yangilangan ko‘rinishi XX asrning ikkinchi yarmida biosotsiologiya (sociobiology) va evolucion psixologiya shaklida paydo bo‘ldi. 23 Turner, J. H. (2003). The Structure of Sociological Theory (7th ed.). Belmont: Wadsworth. 24 Stanford Encyclopedia of Philosophy. (2021). Auguste Comte. https://plato.stanford.edu/entries/comte/ – 42 – Edvard Uilson (Edward O. Wilson) ning 1975-yildagi «Sotsiobiologiya» asari biologik evolutsion tamoyillarni ijtimoiy xulq-atvorga tatbiq etishning yangi urinishi edi. Bu yo‘nalish kuchli tanqidga uchradi, lekin o‘z tadqiqotlarini davom ettirmoqda. Zamonaviy evolucion psixologiya insonning ruhiy va ijtimoiy xususiyatlarini evolutsion moslashuv nuqtai nazaridan tushuntiradi. Demografik tadqiqotlar va aholi sotsiologiyasi. Maltusdan boshlanib, ijtimoiy darvinizm davom ettirgan aholi o‘sishi va ijtimoiy resurslar munosabatini o‘rganish zamonaviy demografik sotsiologiya va aholi siyosatida katta ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda global aholi o‘sishi, urbanizatsiya, migratsiya, yosh tuzilishi kabi masalalar sotsiologiyaning muhim tadqiqot sohalaridan hisoblanadi. Miqdoriy metodlar va ijtimoiy statistika. Pozitivistik maktablarning raqamli ko‘rsatkichlarga bo‘lgan moyilligi zamonaviy ijtimoiy statistika va miqdoriy tadqiqot metodologiyasining rivojlanishiga olib keldi. Adolphe Quetelet (1796– 1874) ning «ijtimoiy fizika»si va «o‘rtacha inson» (homme moyen) kontseptsiyasi ijtimoiy statistikaning asoslarini yaratdi. Bugungi kunda regressiya tahlili, faktor tahlil, tuzilmaviy tengsizlik modeli kabi statistik metodlar ijtimoiy tadqiqotlarda keng qo‘llaniladi. Qiyosiy-tarixiy sotsiologiya. Spenser o‘z «Tavsifiy sotsiologiyasi» da o‘nlab jamiyatlarni qiyosiy o‘rganib, kross-madaniy tahlil metodologiyasining asosini yaratdi. Bu an’ana Dyurkgeym, Veber va keyinchalik Barel Mur (Barrington Moore), Immanuel Vallerstayn (Immanuel Wallerstein), Teda Skokpol (Theda Skocpol) va boshqa qiyosiy-tarixiy sotsiologlar tomonidan yanada rivojlantirildi. 3.3. O‘zbekistonda sotsiologiya fanida naturalistik yondashuvlar O‘zbekiston hududida sotsiologik tafakkurning rivojlanishi uzoq tarixiy an’analarga ega. O‘rta asrning buyuk mutafakkirlari – Abu Nasr al-Forobiy (873– 950), Abu Ali Ibn Sino (980–1037), Abu Rayhon Beruniy (973–1048) va boshqalar – jamiyat, siyosat, inson tabiati va ijtimoiy munosabatlar haqida chuqur fikrlar bildirganlar. Bu fikrlar ko‘p jihatdan keyinchalik Yevropada paydo bo‘lgan sotsiologik g‘oyalarga yaqin, garchi metodologik asoslari farqli bo‘lsa-da. – 43 – Al-Forobiy o‘zining «Fozil shahar aholisi qarashlari haqida kitob» (Kitob al- Ara’ Ahl al-Madinah al-Fadhilah) asarida ideal jamiyat va davlat nazariyasini ishlab chiqdi. U jamiyatni organizmga qiyosladi – bu organitsizm g‘oyasiga yaqin metafora. Al-Forobiyning fikriga ko‘ra, jamiyat sog‘lom tanaga o‘xshash: unda har bir a’zo o‘z vazifasini bajaradi va umumiy hayot uchun mas’ul. Bu antik organitsistik metaforaning rivojlangan ko‘rinishi edi. Abu Rayhon Beruniy geografik muhit va xalqlar madaniyati o‘rtasidagi munosabatni o‘rganishda jiddiy ilmiy yondashuv namunasini ko‘rsatdi. Uning «Hindiston haqida» (Kitob al-Hind) va «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asarlarida turli xalqlar va ularning tabiiy muhiti o‘rtasidagi munosabatlar kuzatiladi. Bu – geografik maktab g‘oyalariga metodologik jihatdan yaqin, biroq determinist xulosa chiqarmasdan – empirik tadqiqot namunasi edi. 25 Sovet davrida (1917–1991) O‘rta Osiyo, jumladan O‘zbekistonda sotsiologiya fani marksizm-leninizm metodologiyasi doirasida rivojlandi. Marksistik metodologiya ham o‘z mohiyatiga ko‘ra naturalistik elementlarga ega: iqtisodiy «bazis» ustqurmani belgilaydi, ijtimoiy ong moddiy sharoitlarning aksi hisoblanadi. Bu jihatdan marksizm ham pozitivizmning bir ko‘rinishi sifatida ta’riflangan – «ijtimoiy-tarixiy naturalizm». Sovet sotsiologiyasi keng empirik tadqiqotlar – so‘rovlar, statistik tahlillar, ijtimoiy ko‘rsatkichlar – ni amalga oshirdi, bu jihatdan pozitivist metodologiyani amalda qo‘lladi. Mustaqillik davri (1991-hozirgacha) O‘zbekiston sotsiologiyasi uchun yangi metodologik xilma-xillik davrini ochdi. Bir tomondan, zamonaviy G‘arb sotsiologiyasining turli yo‘nalishlari – funksionalizm, konflikt nazariyasi, ramziy interaktsionizm, postmodernizm – kirib keldi va o‘rganila boshladi. Ikkinchi tomondan, O‘zbek sotsiologiyasi o‘z an’anaviy madaniy va intellektual merosini zamonaviy sotsiologik metodologiya bilan uyg‘unlashtirish yo‘lini izlamoqda. O‘zbekiston sharoitida geografik maktab g‘oyalari ma’lum ahamiyatini saqlab qolmoqda. O‘rta Osiyoning o‘ziga xos geografik muhiti – keng cho‘llar va tog‘lar, Amudaryo va Sirdaryo havzalari, ekstremal iqlim – mintaqaning ijtimoiy- 25 Osipov, G. V. (red.). (2004). Istoriya sotsiologii. Moskva: NORMA. – 44 – iqtisodiy rivojlanishiga va aholi joylashuvi xususiyatlariga katta ta’sir ko‘rsatadi. Aral dengizi inqirozi – bu XX asrning eng katta ekologik falokatlaridan biri – geografik muhit va ijtimoiy jarayonlarning o‘zaro bog‘liqligini yorqin ko‘rsatdi. Aral dengizi inqirozining ijtimoiy oqibatlari sotsiologik jihatdan o‘rganilganda, bu hodisa geografik maktab g‘oyalarini yangicha nuqtai nazardan ko‘rib chiqishga imkon beradi. Suv resurslarining qisqarishi natijasida yuzaga kelgan migratsiya, sog‘liq muammolari, iqtisodiy tanazzul, madaniy o‘zgarishlar – bularning barchasi «insoniy geografiya» nuqtai nazaridan o‘rganilishi mumkin. Shu ma’noda, geografik maktabning asosiy metodologik qo‘yilmasi – inson hayoti va tabiiy muhit o‘rtasidagi munosabat – O‘zbekiston uchun nihoyatda dolzarb bo‘lib qolmoqda. O‘zbekistonda demografik jarayonlar – aholi tarkibi, yoshlarning ulushi, migratsiya oqimlari, urbanizatsiya – ham sotsiologik tadqiqotlarda muhim o‘rin tutadi. Bu masalalarni o‘rganishda demografik naturalizm an’anasidan meros qolgan usullar – statistik tahlil, aholi dinamikasi modellari, aholi turar joyi va resurslar munosabati – keng qo‘llaniladi. 26 Zamonaviy O‘zbekiston sotsiologiyasida biologik yoki rasoviy determinizm g‘oyalari ilmiy va axloqiy jihatdan rad etilgan. Biroq evolutsion va biologik psixologiya yutuqlaridan – jumladan, insonning biologik tabiatiga doir g‘oyalardan – pedagogika, kriminologiya va ijtimoiy siyosat sohalarida foydalanishga qiziqish oshib bormoqda. Bu – naturalistik yondashuvlarning yangi, tanqidiy jihatdan qayta ko‘rib chiqilgan ko‘rinishi. 26 Stanford Encyclopedia of Philosophy. (2020). Herbert Spencer. https://plato.stanford.edu/entries/spencer/ – 45 – XULOSA Ushbu kurs ishi sotsiologiya tarixidagi pozitivistik-naturalistik maktablarni – ularning vujudga kelishi, asosiy g‘oyalari, vakillar tizimi va zamonaviy sotsiologiyaga ta’sirini – kompleks tahlil etishga bag‘ishlangan. Tadqiqot natijalari quyidagicha umumlashtirilishi mumkin. Birinchidan, pozitivizm sotsiologiya fanining shakllanishida hal qiluvchi rol o‘ynadi. Ogyust Kontning «Uch holat qonuni», fanlar ierarxiyasi, ijtimoiy statika va dinamika konsepsiyalari sotsiologiyaga ilmiy intizom sifatida o‘rin egallashiga imkon yaratdi. Kont sotsiologiyani «ijtimoiy fizika» deb nomlagan bo‘lsa-da, u aslida tabiat fanlaridan mustaqil bo‘lgan yangi bilim sohasini e’lon qildi. Herbert Spenser esa evolyutsion biologizm tamoyillarini pozitivizm bilan birlashtirib, XIX asrning eng ta’sirli sotsiologik tizimini yaratdi. Spenserning organitsizm nazariyasi, evolutsion taraqqiyot kontseptsiyasi va qiyosiy-tarixiy metodi keyingi avlod sotsiologlariga kuchli metodologik meros qoldirdi. Ikkinchidan, asosiy pozitivistik-naturalistik maktablar – organitsizm, geografik determinizm, biologik evolutsionizm va rasoviy-antropologik maktab – har biri o‘z davrida muhim ilmiy muammolarni ko‘tarib chiqdi. Organitsizm maktabi jamiyatni yaxlit tizim sifatida ko‘rib, funksional tahlilning ilk ko‘rinishlarini ishlab chiqdi. Geografik maktab inson va tabiiy muhit o‘rtasidagi munosabatlarni empirik asosda o‘rganish zarurligini ta’kidladi. Biologik evolutsionizm va ijtimoiy darvinizm omon qolish uchun kurash va tanlanish jarayonlarining ijtimoiy oqibatlarini o‘rganishga urinib, «ijtimoiy raqobat» tushunchasini nazariy muomalaga kiritdi. Rasoviy-antropologik maktab esa – qanchalik noto‘g‘ri va xavfli bo‘lmasin – biologik va ijtimoiy omillarning o‘zaro munosabati masalasini ilmiy muammo sifatida qo‘ydi. Uchinchidan, bu maktablarning metodologik kamchiliklari va xatolari ham juda muhim saboq berdi. Biologik va geografik reduksionizm, ya’ni ijtimoiy hayotni bitta tabiiy omilga qisqartirish, sotsiologiyada qabul qilib bo‘lmaydigan metodologik xato ekani isbotlandi.Emile Dyurkgeym «ijtimoiy faktni boshqa ijtimoiy faktlar orqali tushuntirish kerak» tamoyili bilan, Maks Veber – 46 – tushunuvchan sotsiologiya metodologiyasi bilan naturalistik determinizmni engib o‘tdi. Zamonaviy sotsiologiya ana shu dars asosida qurilgan: u empirik metodlarni qo‘llaydi (bu pozitivizmdan meros), lekin ijtimoiy hayotni tabiiy jarayonlarga qisqartirmaydi (bu naturalizm cheklovini engish). To‘rtinchidan, pozitivistik-naturalistik maktablar zamonaviy sotsiologiyada bir qator muhim yo‘nalishlar uchun asos yaratdi: tuzilmaviy-funksional tahlil organitsizmdan, ekologik sotsiologiya geografik maktabdan, demografik sotsiologiya maltyus-darvinistik an’anadan oziqlanadi. Shu ma’noda, bu maktablar hatto o‘zlarining asosiy da’volari rad etilgandan so‘ng ham, metodologik va nazariy meros jihatidan zamonaviy sotsiologiyada yashashda davom etmoqda. Beshinchidan, O‘zbekiston sotsiologiyasi nuqtai nazaridan qaralsa, pozitivistik-naturalistik maktablarni o‘rganish mintaqaviy ijtimoiy muammolarni – Aral dengizi inqirozi, demografik o‘sish, migratsiya, urbanizatsiya, ekologik muammolar – tushunishda ma’lum metodologik ahamiyat kasb etadi. Albatta, bu muammolarni tushuntirishda biologik yoki geografik determinizm o‘rniga ko‘p omilli, tizimli sotsiologik tahlil zarur. Xulosa qilib aytganda, sotsiologiya tarixidagi pozitivistik-naturalistik maktablarni o‘rganish – bu nafaqat o‘tgan asrlarning intellektual tarixini bilish, balki fan sifatida sotsiologiyaning qanday shakllanganini, qanday yo‘llardan o‘tganini va zamonaviy holatga qanday erishganini tushunish demakdir. Bu maktablar sotsiologiyaning «bolalik davri»ni ifodalaydi – xatolardan to‘la, biroq muhim saboqlar bergan, kelajak rivojlanishiga asos yaratgan bir davr. – 47 – ILOVALAR SOTSIOLOGIYA TARIXIDA POZITIVISTIK-NATURALISTIK MAKTABLARNING AHAMIYATI ILOVA 1 Pozitivistik-naturalistik maktablar asoschilarining qiyosiy jadvali (O ’ zbek tilidagi qiyosiy ma ’ lumotnoma) Olim Yashagan yillari Maktab / yo ’ nalish Asosiy asarlari Sotsiologiyaga qo ’ shgan hissasi O. Kont 1798–1857 Pozitivizm asoschi « Ijobiy falsafa kursi » (1830– 1842) Sotsiologiyani mustaqil fan sifatida ajratdi; « statika » va « dinamika » tushunchalarini kiritdi G. Spenser 1820–1903 Evolyutsion naturalizm « Sotsiologiya asoslari » (1876– 1896) Jamiyatni biologik organizm sifatida tahlil qildi; ijtimoiy evolyutsiya nazariyasini ishlab chiqdi L. Gumplovich 1838–1909 Sotsial darvinizm « Irqlar kurashi » (1883) Ijtimoiy nizoning asosida irqlar o ’ rtasidagi kurashni ko ’ rdi G. Ratsenhofer 1842–1904 Sotsial darvinizm « Sotsiologiyaning mohiyati » (1907) Manfaatlar to ’ qnashuvi nazariyasini rivojlantirdi A. Smoll 1854–1926 Amerika pozitivizmi « Umumiy sotsiologiya » (1905) AQShda sotsiologiyani akademik fan sifatida shakllantirdi – 48 – Olim Yashagan yillari Maktab / yo ’ nalish Asosiy asarlari Sotsiologiyaga qo ’ shgan hissasi E. Dyurkgeym 1858–1917 Frantsuz pozitivizmi « Ijtimoiy mehnat taqsimoti » (1893) Ijtimoiy faktlar, « anomiya » nazariyasi; empirik metodologiyani rivojlantirdi G. Tarde 1843–1904 Sotsial psixologizm « Taqlid qonunlari » (1890) Ijtimoiy jarayonlarni taqlid orqali tushuntirdi F. Tyonnis 1855–1936 Formal sotsiologiya « Jamoa va jamiyat » (1887) « Gemaynshaft » va « Gezellshaft » tushunchalarini kiritdi V. Pareto 1848–1923 Italiya pozitivizmi « Umumiy sotsiologiya traktati » (1916) Elit nazariyasi; logik va nologik xatti-harakatlar tasnifi L. Uord 1841–1913 Amerika evolyutsionizmi « Dinamik sotsiologiya » (1883) Ijtimoiy o ’ zgarishlarni yo ’ naltirish zarurligini asosladi – 49 – ILOVA 2 Pozitivistik-naturalistik maktablarning qiyosiy tahlil jadvali (Maktablar bo ’ yicha metodologik xususiyatlar taqqosi) Maktab Vaqt davri Asosiy metod Jamiyat modeli Tanqidiy nuqta Klassik pozitivizm (O. Kont) XIX asr I yarmi Kuzatish, tasniflash Evolutsion bosqichlar: teologik → metafizik → pozitiv Tarixiy aniqlikdan yiroq; metafizikani rad etish mutlaqlashtirilib Evolyutsion naturalizm (G. Spenser) XIX asr II yarmi Qiyosiy- biologik tahlil Jamiyat – tirik organizm; tabiiy tanlanish Biologik qonunlarni mexanik tarzda jamiyatga ko ’ chirdi Sotsial darvinizm (Gumplovich, Ratsenhofer) XIX asr oxiri Konflikt tahlili Irqlar va guruhlar o ’ rtasidagi kuch kurashi Irqchilik g ’ oyalarini oqlaydigan xulosalarga olib keldi Geografik determinizm (Monteske, Ratsel) XVIII–XIX asr Muhit tahlili Jamiyat xususiyati geografik sharoitga bog ’ liq Ijtimoiy omillarni e ’ tibordan chetda qoldirdi Organitsizm (Sheffle, Lilienfelt) XIX asr II yarmi Analogiya metodi Jamiyat – to ’ liq biologik organizm Metafora sifatida qimmatli, lekin ilmiy aniqlikdan mahrum Psixologik yo ’ nalish (Tarde, Le Bon) XIX asr oxiri Psixologik kuzatish Jamiyat – taqlid va jamoaviy ong mahsuli Individual psixologiyani ijtimoiyga haddan tashqari kengaytirdi Empirik pozitivizm (Dyurkgeym) XIX asr oxiri – XX boshi Statistik- empirik Ijtimoiy faktlar ob ’ ektiv reallik sifatida Individning rolini pasaytirdi; deterministik yondashuv – 50 – Pozitivistik-naturalistik maktablarning tuzilish sxemasi (Ierarxik klassifikatsiya) POZITIVISTIK-NATURALISTIK SOTSIOLOGIYA (XIX – XX asr boshlari) ▼ KLASSIK POZITIVIZM (O. Kont) EVOLYUTSION NATURALIZM (G. Spenser) SOTSIAL DARVINIZM (Gumplovich, Ratsenhofer) PSIXOLOGIK YO ’ NALISH (Tarde, Le Bon) ▼ Metodologiya Metodologiya Metodologiya Metodologiya Kuzatish, tasniflash, induksiya Qiyosiy-biologik tahlil, evolyutsion tahlil Konflikt tahlili, kuch omili Psixologik kuzatish, eksperiment ▼ Jamiyat modeli Jamiyat modeli Jamiyat modeli Jamiyat modeli Evolutsion bosqichlar (3 bosqich) Biologik organizm analogiyasi Irqlar va guruhlar kurashi Taqlid va jamoaviy ong ▼ Asosiy hissa Asosiy hissa Asosiy hissa Asosiy hissa Sotsiologiya – mustaqil fan; « statika » va « dinamika » Ijtimoiy evolyutsiya; farqlanish prinsipи Nizolarni tahlil qilish metodologiyasi Mikro- sotsiologiya asoslari ▼ ZAMONAVIY SOTSIOLOGIYAGA TA’SIRI Struktural funktsionalizm (Parsons) Konflikt nazariyasi (Kozer, Darendorf) Evolyutsion nazariya (Lenski) Simvolik interaktsionizm (Mead) Izoh: Sxema muallif tomonidan tuzilgan; ─▼─ belgisi ta’sir yo’nalishini bildiradi. – 51 – FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI Asosiy manbalar (klassik asarlar) 1. Comte, A. (1830–1842). Cours de philosophie positive (6 jild). Paris: Bachelier. 2. Comte, A. (1851–1854). Système de politique positive (4 jild). Paris: L. Mathias. 3. Spencer, H. (1851). Social Statics. London: John Chapman. 4. Spencer, H. (1862). First Principles. London: Williams and Norgate. 5. Spencer, H. (1873). The Study of Sociology. London: Henry S. King. 6. Spencer, H. (1876–1896). The Principles of Sociology (3 jild). London: Williams and Norgate. 7. Darwin, Ch. (1859). On the Origin of Species by Means of Natural Selection. London: John Murray. 8. Ratzel, F. (1882–1891). Anthropogeographie (2 jild). Stuttgart: J. Engelhorn. 9. Ratzel, F. (1897). Politische Geographie. München: R. Oldenbourg. 10. Schäffle, A. (1875–1878). Bau und Leben des socialen Körpers (4 jild). Tübingen: H. Laupp. 11. Gobineau, A. de. (1853–1855). Essai sur l’inégalité des races humaines (4 jild). Paris: Firmin Didot Frères. 12. Gumplowicz, L. (1883). Der Rassenkampf. Innsbruck: Wagner. 13. Worms, R. (1896). Organisme et société. Paris: V. Giard & E. Brière. 14. Durkheim, E. (1895). Les règles de la méthode sociologique. Paris: Félix Alcan. 15. Durkheim, E. (1897). Le Suicide: étude de sociologie. Paris: Félix Alcan. Ilmiy adabiyotlar va darsliklar 16. Aron, R. (1968). Main Currents in Sociological Thought (2 jild). New York: Basic Books. 17. Collins, R. (1994). Four Sociological Traditions. New York: Oxford University Press. – 52 – 18. Coser, L. A. (1977). Masters of Sociological Thought: Ideas in Historical and Social Context. New York: Harcourt Brace Jovanovich. 19. Giddens, A. (2001). Sociology (4th ed.). Cambridge: Polity Press. 20. Ritzer, G. (2011). Sociological Theory (8th ed.). New York: McGraw-Hill. 21. Turner, J. H. (2003). The Structure of Sociological Theory (7th ed.). Belmont: Wadsworth. 22. Gofman, A. B. (2003). Klassicheskaya i sovremennaya sotsiologiya: teksty. Moskva: Akademiya. 23. Osipov, G. V. (red.). (2004). Istoriya sotsiologii. Moskva: NORMA. 24. Kravchenko, A. I. (2009). Sotsiologiya: uchebnik dlya vuzov. Moskva: Akademicheskiy proyekt. 25. Zborovsky, G. E. (2004). Istoriya sotsiologii. Moskva: Gardariki. 26. Kapitonov, E. A. (1996). Sotsiologiya XX veka: Istoriya i tekhnologiya. Rostov-na-Donu: Feniks. 27. Minaev, V. V. va boshq. (2000). Sotsiologiya: kurs lektsiy. Moskva: MGU. 28. Toshmatov, N. A. va boshq. (2018). Sotsiologiya: oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. Toshkent: O‘zbekiston. 29. Yusupov, E. Y. (2015). O‘zbekistonda sotsiologiya fanining rivojlanish tarixi. Toshkent: Fan. 30. Fattoyev, S. (2012). Sotsiologiya nazariyasi. Toshkent: Yangi asr avlodi. Internet manbalar 31. Stanford Encyclopedia of Philosophy. (2021). Auguste Comte. https://plato.stanford.edu/entries/comte/ 32. Stanford Encyclopedia of Philosophy. (2020). Herbert Spencer. https://plato.stanford.edu/entries/spencer/ 33. Encyclopaedia Britannica. (2023). Positivism. https://www.britannica.com/topic/positivism 34. International Sociological Association. (2022). History of Sociology. https://www.isa-sociology.org/en/about-isa/history-of-isa – 53 –

Sotsiologiya tarixida pozitivistik-naturalistik maktablarning ahamiyati

Купить