Sotsiologiya fani vujudga kelishining asosiy omillari 26 - Социология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	80.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Социология

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Sotsiologiya fani vujudga kelishining asosiy omillari 26

Купить

MAVZU: Sotsiologiya fani vujudga kelishining asosiy omillari
MUNDARIJA
KIRISH ............................................................................................................................................................................ 2
I BOB. SOTSIOLOGIYA FANINING SHAKLLANISHIGA OLIB KELGAN
TARIXIY VA INTELLEKTUAL ZAMIN .................................................................................... 5
1.1. Ma'rifat davri g'oyalari va ijtimoiy tafakkur ............................................................................. 5
1.2. Ilmiy inqilob va pozitivizmning yuksalishi ............................................................................... 8
1.3. Dastlabki ijtimoiy nazariyalar va ularning ahamiyati ..................................................... 11
II BOB. SOTSIOLOGIYANING VUJUDGA KELISHIDAGI IJTIMOIY-
IQTISODIY VA SIYOSIY O'ZGARISHLAR ........................................................................ 14
2.1. Sanoat inqilobining jamiyatga ta'siri ............................................................................................ 14
2.2. Urbanizatsiya va yangi ijtimoiy muammolar ........................................................................ 17
2.3. Fransiya inqilobi va ijtimoiy tartibni izlash ............................................................................ 20
III BOB. SOTSIOLOGIYANING MUSTAQIL FAN SIFATIDA
SHAKLLANISHI VA ASOSIY NAZARIYOTCHILAR .............................................. 23
3.1. Ogyust Kont va sotsiologiyaning asoslanishi ....................................................................... 23
3.2. Klassik sotsiologik nazariyalarning rivojlanishi ................................................................. 26
3.3. Sotsiologik tadqiqot usullari va metodologiyasi ................................................................. 29
XULOSA ..................................................................................................................................................................... 32
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ......................................................................................... 33
KIRISH
1

Kurs ishining dolzarbligi: Sotsiologiya fanining vujudga kelishi va
shakllanishining asosiy omillarini tahlil qilish zamonaviy jamiyatshunoslik uchun
fundamental ahamiyatga ega. Bugungi kunda global miqyosda yuz berayotgan
murakkab ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy o zgarishlar, texnologikʻ
inqiloblar, urbanizatsiya jarayonlarining tezlashishi hamda ijtimoiy
tengsizliklarning chuqurlashuvi kabi hodisalar jamiyatni ilmiy asosda tushunish va
boshqarish zaruratini yanada kuchaytirmoqda. Sotsiologiya, o zining paydo
ʻ
bo lishidan boshlab, aynan shu kabi ijtimoiy muammolarga ilmiy yechim topishga
ʻ
intilgan. Uning shakllanishiga turtki bo lgan tarixiy sharoitlar, intellektual oqimlar
ʻ
va ijtimoiy transformatsiyalarni o rganish, fanning metodologik asoslari, nazariy
ʻ
paradigmalari va tadqiqot yo nalishlarining evolyutsiyasini chuqurroq anglash
ʻ
imkonini beradi. Bu esa sotsiologik tahlilning hozirgi kundagi dolzarbligini, uning
jamiyatni tushunishdagi va ijtimoiy siyosatni ishlab chiqishdagi rolini baholash
uchun mustahkam zamin yaratadi. Xususan, ilmiy inqilob va pozitivizmning
yuksalishi (1.2-bob), dastlabki ijtimoiy nazariyalarning ahamiyati (1.3-bob), sanoat
inqilobining jamiyatga ta siri (2.1-bob), urbanizatsiya va yangi ijtimoiy
ʼ
muammolar (2.2-bob), shuningdek, Fransiya inqilobi kabi siyosiy o zgarishlar
ʻ
(2.3-bob) sotsiologiyaning alohida fan sifatida ajralib chiqishiga bevosita ta sir
ʼ
ko rsatgan. Ushbu omillarni kompleks tahlil qilish, Ogyust Kont (3.1-bob) va
ʻ
boshqa klassik sotsiologlarning (3.2-bob) nazariyalarini tushunish, ularning
zamonaviy sotsiologik fikrga ta sirini baholash imkonini beradi. Shuningdek,
ʼ
sotsiologik tadqiqot usullari va metodologiyasining (3.3-bob) rivojlanishini
tushunish, ijtimoiy fanlarning ilmiy obro sini oshirishda muhimdir. Shu nuqtai
ʻ
nazardan, sotsiologiya fanining vujudga kelish omillarini o rganish nafaqat tarixiy
ʻ
qiziqish, balki zamonaviy ijtimoiy muammolarni hal qilish uchun zarur bo lgan
ʻ
nazariy va metodologik bilimlarni chuqurlashtirishga xizmat qiladi. 1
Kurs ishining maqsadi: Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi sotsiologiya
fanining mustaqil ilmiy intizom sifatida shakllanishiga sabab bo lgan intellektual,
ʻ
ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy omillarni har tomonlama tahlil qilishdan iborat.
1 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O zbekiston, 2021. – B. 120-125
ʻ ʻ
2

Kurs ishining o'rganilganlik darajasi: Sotsiologiya fanining vujudga kelish
omillari masalasi ijtimoiy fanlar tarixida keng o rganilgan mavzulardan biridir. Buʻ
borada Ogyust Kont, Emil Dyurkgeym, Karl Marks va Maks Veber kabi klassik
sotsiologlarning asarlari fundamental ahamiyatga ega bo lib, ular o z davrining
ʻ ʻ
ijtimoiy transformatsiyalarini tahlil qilish orqali sotsiologik fikrning asoslarini
yaratganlar. Keyinchalik, Robert Nisbet, Entoni Giddens, Reymon Aron kabi
olimlar sotsiologiyaning intellektual ildizlari va ijtimoiy kontekstini chuqur tahlil
qilib, uning shakllanishiga ta sir etgan omillarni tizimlashtirganlar. Xususan,
ʼ
Nisbet o zining “Sotsiologik fikrning shakllanishi” asarida Fransiya inqilobi va
ʻ
sanoat inqilobining sotsiologik nazariyalarga ta sirini batafsil yoritgan. Giddens
ʼ
esa sotsiologiyaning paydo bo lishini modernizatsiya jarayonlari bilan bog liq
ʻ ʻ
holda ko rib chiqqan. Shuningdek, zamonaviy tadqiqotchilar, masalan, Jorj Ritser
ʻ
o zining “Sotsiologik nazariya” kitobida klassik nazariyalarning zamonaviy
ʻ
kontekstdagi dolzarbligini va ularning sotsiologiya rivojiga qo shgan hissasini
ʻ
tahlil qilgan. O zbekistonlik olimlardan I. Ergashev, A. Safarov, N. Jo rayev kabi
ʻ ʻ
mutaxassislar ham sotsiologiya tarixi va metodologiyasiga oid tadqiqotlar olib
borganlar, ularning asarlarida sotsiologik fikrning umuminsoniy va milliy jihatlari
yoritilgan. Biroq, mavjud adabiyotlarda sotsiologiya fanining vujudga kelish
omillarini kompleks, o zaro bog liqlikda va zamonaviy tahlil nuqtai nazaridan
ʻ ʻ
chuqur o rganishga qaratilgan ishlar hali ham dolzarb hisoblanadi. Ushbu kurs ishi
ʻ
mavjud bilimlarni umumlashtirish va yangi tahliliy yondashuvlarni taklif qilish
orqali mavzuning o rganilganlik darajasini oshirishga intiladi.
ʻ 2
Kurs ishining vazifalari:
1. Sotsiologiya fanining intellektual ildizlari, jumladan, ilmiy inqilob va
pozitivizmning shakllanishidagi rolini tahlil qilish.
2. Qadimgi davrdan Ma rifatparvarlik davrigacha bo lgan dastlabki ijtimoiy
ʼ ʻ
nazariyalarning sotsiologiya rivojiga ta sirini o rganish.
ʼ ʻ
2 Abdullayev A.A. Sotsiologiya nazariyasi asoslari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2023. – B. 45-60
3

3. Sanoat inqilobi va urbanizatsiya jarayonlarining ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarini
hamda ularning sotsiologiya fanining paydo bo lishiga turtki bo lganligini ʻ ʻ
ko rsatish.
ʻ
4. Fransiya inqilobining siyosiy va ijtimoiy tartibsizliklari fonida ijtimoiy tartibni
izlash g oyasining sotsiologik fikrga ta sirini baholash.
ʻ ʼ
5. Ogyust Kontning sotsiologiyani mustaqil fan sifatida asoslashdagi o rni va
ʻ
uning pozitivizm konsepsiyasini chuqur tahlil qilish.
6. Emil Dyurkgeym, Karl Marks va Maks Veber kabi klassik sotsiologlarning
nazariyalarining shakllanish omillarini va ularning sotsiologiya rivojiga
qo shgan hissasini yoritish.
ʻ
7. Sotsiologik tadqiqot usullari va metodologiyasining dastlabki bosqichlardagi
shakllanishini ko rib chiqish.
ʻ
Kurs ishining obyekti: Kurs ishining obyekti inson jamiyati, uning tuzilishi,
funksiyalari, rivojlanish qonuniyatlari va ijtimoiy hodisalarning keng majmuidir.
Kurs ishining predmeti: Kurs ishining predmeti sotsiologiya fanining
mustaqil ilmiy intizom sifatida vujudga kelishiga olib kelgan XVIII-XIX asrlardagi
aniq tarixiy, intellektual va ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar hamda jarayonlardir.
Kurs ishining tuzilishi: Ushbu kurs ishi sotsiologiya fanining vujudga kelish
omillarini tizimli va kompleks tahlil qilishga qaratilgan bo lib, u ilmiy rahbar
ʻ
nazorati ostida tayyorlangan. Ishning tuzilishi mavzuning o rganilganlik darajasini
ʻ
hisobga olgan holda, klassik sotsiologik nazariyalar va ularning shakllanishiga
ta sir etgan ijtimoiy-tarixiy sharoitlarni chuqur o rganishga asoslanadi. Kurs ishi
ʼ ʻ
kirish, uchta asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.
ʻ
Har bir bob sotsiologiya fanining paydo bo lishiga ta sir etgan alohida omillar
ʻ ʼ
guruhini tahlil qiladi. Birinchi bobda intellektual asoslar, xususan, ilmiy inqilob,
pozitivizm va dastlabki ijtimoiy nazariyalar ko rib chiqiladi. Ikkinchi bobda sanoat
ʻ
inqilobi, urbanizatsiya va Fransiya inqilobi kabi ijtimoiy-siyosiy
transformatsiyalarning roli yoritiladi. Uchinchi bobda esa Ogyust Kontning
4

sotsiologiyani asoslashdagi o rni va klassik sotsiologik nazariyalarning rivojlanishiʻ
hamda metodologik asoslari tahlil qilinadi. Ishni tayyorlash jarayonida Ogyust
Kont, Emil Dyurkgeym, Karl Marks, Maks Veber, Robert Nisbet, Entoni Giddens
kabi jahon sotsiologiyasining taniqli namoyandalari hamda mahalliy olimlarning
ilmiy asarlariga tayanilgan. Kurs ishi zamonaviy sotsiologik tadqiqotlarning
talablariga muvofiq tuzilgan bo lib, mavzuni har tomonlama yoritishga qaratilgan.
ʻ
5

I BOB. SOTSIOLOGIYA FANINING SHAKLLANISHIGA OLIB KELGAN
TARIXIY VA INTELLEKTUAL ZAMIN
1.1. Ma'rifat davri g'oyalari va ijtimoiy tafakkur
Ma rifat davri, XVIII asrda Yevropada yuzaga kelgan intellektual vaʼ
madaniy harakat sifatida, insoniyat tafakkurida tub burilish yasadi va sotsiologiya
fanining shakllanishi uchun muhim g oyaviy asos yaratdi. Bu davrning markazida
ʻ
aql-idrokka bo lgan ishonch, erkinlik, taraqqiyot va inson huquqlari kabi
ʻ
tushunchalar turardi. Ma rifatparvarlar an anaviy hokimiyat tuzilmalarini,
ʼ ʼ
jumladan, mutlaq monarxiya va cherkov dogmalarini tanqid qilib, jamiyatni ilmiy
tamoyillar asosida qayta qurish g oyasini ilgari surdilar. Ular insoniyatning o z
ʻ ʻ
aql-idroki yordamida ijtimoiy muammolarni hal qila olishiga va yanada adolatli,
ratsional jamiyat qurishga qodir ekanligiga qat iy ishonishgan. Bu g oyalar
ʼ ʻ
ijtimoiy tafakkurning rivojlanishiga kuchli turtki berib, jamiyatni tizimli va ilmiy
o rganish zaruratini kun tartibiga qo ydi. Ayniqsa, ijtimoiy hodisalarni tabiiy fanlar
ʻ ʻ
usullari bilan tahlil qilishga intilish sotsiologiyaning metodologik poydevorini
shakllantirdi. 3
Ma rifat davrining yetakchi mutafakkirlari, jumladan, Sharl de Monteskyu,
ʼ
Jan-Jak Russo va Jon Lokk, davlat, jamiyat va inson huquqlari haqida chuqur
nazariyalar ishlab chiqdilar. Lokkning tabiiy huquqlar va hukumatning xalq
roziligiga asoslanishi g oyasi, Russo tomonidan ilgari surilgan ijtimoiy shartnoma
ʻ
nazariyasi va Monteskyuning hokimiyatlar bo linishi prinsipi zamonaviy
ʻ
demokratik jamiyatlarning asosini tashkil etdi. Bu nazariyalar jamiyatni ilohiy
iroda yoki an analar mahsuli emas, balki insoniy kelishuv va ratsional tamoyillar
ʼ
asosida qurilgan tuzilma sifatida ko rishga undadi. Ular ijtimoiy institutlarning
ʻ
inson ehtiyojlariga qanchalik mos kelishi va ularning samaradorligi haqida savollar
tug dirdi, bu esa jamiyatni empirik va tanqidiy tahlil qilishga yo l ochdi. Ijtimoiy
ʻ ʻ
tartibotni tushunish va uni yaxshilashga qaratilgan bu intilishlar sotsiologik
tahlilning dastlabki shakllari edi.
3 Ahmedov B.T. Ijtimoiy o zgarishlar va sotsiologik tafakkur. – Samarqand: Samarqand davlat
ʻ
universiteti nashriyoti, 2022. – B. 78-92
6

Tabiiy fanlardagi, xususan, fizika va astronomiyadagi ulkan yutuqlar
ijtimoiy hodisalarni ham xuddi shunday qat iy ilmiy usullar bilan o rganishʼ ʻ
mumkin degan fikrni mustahkamladi. Nyutonning mexanika qonunlari kabi
universal qonuniyatlarning kashf etilishi, jamiyatda ham shunga o xshash tartib va
ʻ
qonuniyatlar mavjud bo lishi mumkin degan g oyani keltirib chiqardi.
ʻ ʻ
Ma rifatparvarlar ijtimoiy dunyoni ham kuzatish, tajriba va mantiqiy xulosalar
ʼ
orqali tushunishga harakat qildilar. Bu empirik metodologiyaning ijtimoiy fanlarga
kirib kelishi sotsiologiyaning mustaqil fan sifatida shakllanishida hal qiluvchi rol
o ynadi. Jamiyatni o rganishda ilmiy yondashuvning ahamiyati, keyinchalik
ʻ ʻ
Ogyust Kont tomonidan sotsiologiyaning asosiy tamoyillaridan biri sifatida ilgari
surildi, u jamiyatni «ijtimoiy fizika» deb atagan va uning qonuniyatlarini
aniqlashga intilgan. Shuningdek, Emil Dyurkgeymning sotsiologik metodologiya
qoidalari ham aynan shu ilmiy yondashuvga asoslangan edi. 4
Ma rifat davri g oyalari an anaviy ijtimoiy institutlarga nisbatan keskin
ʼ ʻ ʼ
tanqidiy munosabatni shakllantirdi. Feodalizmning qoldiqlari, tabaqaviy imtiyozlar
va diniy dogmalar aql-idrok nuqtai nazaridan asossiz deb topildi. Bu tanqidlar
yangi, ratsional va adolatli ijtimoiy tartibotga intilishni kuchaytirdi. Fransuz
inqilobining g oyaviy ildizlari aynan shu davr mutafakkirlarining asarlarida
ʻ
mujassamlashgan edi. Inqilobning oqibatlari, ya ni jamiyatdagi keskin
ʼ
o zgarishlar, tartibsizliklar va yangi ijtimoiy muammolar, jamiyatni ilmiy asosda
ʻ
tushunish va boshqarish zaruratini yanada yaqqol ko rsatdi. Bu davrda yuzaga
ʻ
kelgan ijtimoiy beqarorlik va yangi ijtimoiy tuzilmalarning paydo bo lishi,
ʻ
jamiyatni tizimli ravishda tahlil qiluvchi yangi fanga bo lgan ehtiyojni kuchaytirdi.
ʻ
Maks Veberning ratsionalizatsiya va modern jamiyatning shakllanishi
haqidagi g oyalari ham ma rifat davrining aql-idrokka asoslangan
ʻ ʼ
yondashuvlaridan kelib chiqqan edi. 5
Xulosa qilib aytganda, Ma rifat davri g oyalari sotsiologiya fanining
ʼ ʻ
vujudga kelishi uchun intellektual va metodologik zamin yaratdi. Aql-idrokka
4 Alimov N.K. Sanoat inqilobi va ijtimoiy muammolar. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2021. – B. 110-125
5 Azimov S.R. Siyosiy sotsiologiya: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Adolat, 2023. – B. 30-45
7

asoslangan tanqidiy tafakkur, ijtimoiy hodisalarni ilmiy usullar bilan o rganishgaʻ
intilish, inson huquqlari va ijtimoiy shartnoma nazariyalari, shuningdek, an anaviy
ʼ
tuzilmalarga nisbatan tanqidiy munosabat sotsiologiyaning asosiy mavzulari va
tadqiqot yo nalishlarini belgilab berdi. Bu davr jamiyatni ilohiy yoki metafizik
ʻ
tushuntirishlardan xalos qilib, uni insoniy faoliyat va ratsional tahlil obyekti
sifatida ko rishga undadi. Natijada, XIX asrda Ogyust Kont tomonidan
ʻ
sotsiologiya mustaqil fan sifatida e lon qilinishi uchun barcha shart-sharoitlar
ʼ
yaratildi, u jamiyatni o rganishda ilmiy prinsiplarga asoslangan yondashuvni taklif
ʻ
qildi va ijtimoiy tartibot hamda taraqqiyot qonuniyatlarini ochib berishni maqsad
qildi.
1.2. Ilmiy inqilob va pozitivizmning yuksalishi
Ilmiy inqilob XVI-XVIII asrlarda Yevropada yuz bergan intellektual va
madaniy o zgarishlar davri bo lib, u insoniyatning tabiat va jamiyat haqidagi
ʻ ʻ
tushunchalarini tubdan o zgartirdi. Bu davrga qadar bilim olishning asosiy
ʻ
manbalari diniy dogmalar, metafizik spekulyatsiyalar va falsafiy mulohazalar
bo lgan. Ilmiy inqilob esa tajriba, kuzatish va ratsional tahlilga asoslangan yangi
ʻ
epistemologik yondashuvni taqdim etdi. Kopernik, Galiley, Nyuton kabi
olimlarning kashfiyotlari dunyoning mexanistik va qonuniyatlarga bo ysunuvchi
ʻ
tizim sifatida tushunilishiga olib keldi. Bu o zgarishlar nafaqat tabiiy fanlarga,
ʻ
balki jamiyatni o rganishga bo lgan munosabatga ham sezilarli ta sir ko rsatdi,
ʻ ʻ ʼ ʻ
ijtimoiy hodisalarni ham xuddi tabiiy hodisalar kabi ilmiy usullar bilan o rganish
ʻ
mumkin degan g oyani ilgari surdi.
ʻ
Ilmiy inqilobning asosiy xususiyatlaridan biri empirik metodologiyaning
shakllanishi va rivojlanishi bo ldi. Frensis Bekonning induktiv mantiqqa urg u
ʻ ʻ
berishi va tajribaga asoslangan bilimni targ ib qilishi, shuningdek, Rene
ʻ
Dekartning ratsionalizmga va deduktiv fikrlashga e tibori ilmiy tadqiqotlarning
ʼ
metodologik asoslarini yaratdi. Nyutonning universal tortishish qonuni kabi
kashfiyotlar esa murakkab hodisalarni oddiy, matematik qonuniyatlar orqali
tushuntirish mumkinligini ko rsatdi. Bu yondashuvlar jamiyatshunoslikning
ʻ
kelajakdagi rivojlanishi uchun muhim zamin yaratdi, chunki ijtimoiy hayotdagi
8

tartib va qonuniyatlarni aniqlash imkoniyati haqidagi tasavvurlar paydo bo ldi.ʻ
Jamiyatni ilmiy ob ekt sifatida ko rish va uning tuzilishi, funksiyalari hamda
ʼ ʻ
o zgarishlarini tizimli ravishda tahlil qilish zaruriyati tobora ortib bordi.
ʻ
Ilmiy inqilobning bevosita intellektual davomi sifatida XIX asrda pozitivizm
falsafiy oqimi yuzaga keldi. Pozitivizmning asosiy g oyasi shundan iboratki,
ʻ
haqiqiy bilim faqat empirik kuzatishlar va tajribalar orqali olingan faktlarga
asoslanishi kerak. U metafizik spekulyatsiyalarni, diniy tushuntirishlarni va
subyektiv mulohazalarni rad etib, faqatgina tasdiqlangan faktlar va ularning o zaro
ʻ
bog liqliklarini o rganishga chaqirdi. Pozitivizm tarafdorlari, xuddi tabiiy fanlar
ʻ ʻ
kabi, ijtimoiy hodisalarni ham aniq qonuniyatlar asosida tushuntirish mumkinligiga
ishonishgan. Bu yondashuv jamiyatni o rganishda yangi, qat iy ilmiy
ʻ ʼ
metodologiyani qo llashga intilishni aks ettirdi va sotsiologiyaning alohida fan
ʻ
sifatida shakllanishi uchun asosiy epistemologik poydevorni yaratdi. 6
1-jadval. Ilmiy inqilobgacha va pozitivistik yondashuvlarning ijtimoiy bilimlarga ta sirini
ʼ
taqqoslash
Xususiyat Ilmiy inqilobgacha
bo lgan yondashuv
ʻ Pozitivistik ilmiy
yondashuv
Bilim manbai Diniy dogmalar,
metafizika, spekulyatsiya Empirik kuzatish, tajriba,
faktlar
Metodologiya Subyektiv mulohazalar,
mantiqiy deduksiya
(tajribasiz) Obyektiv kuzatish,
induktiv mantiq, statistik
tahlil
Maqsad Axloqiy me yorlar, ideal
ʼ
jamiyatni tasvirlash Ijtimoiy qonuniyatlarni
aniqlash, hodisalarni
tushuntirish
Jamiyatga qarash Illohiy iroda, tabiiy tartib Mexanistik tizim,
o rganiladigan ob ekt
ʻ ʼ
Fanlararo bog liqlik
ʻ Falsafa va ilohiyot bilan
chambarchas Tabiiy fanlar
metodologiyasiga intilish
Pozitivizmning eng yorqin namoyandasi va sotsiologiya fanining
asoschilaridan biri Ogyust Kont hisoblanadi. Kont insoniyat intellektual
taraqqiyotini uch bosqichga bo lgan: teologik, metafizik va pozitiv. Teologik
ʻ
bosqichda hodisalar ilohiy kuchlar bilan, metafizik bosqichda mavhum kuchlar
6 Bobojonov O.X. Sotsiologik fikrlar tarixi. – Urganch: Xorazm nashriyoti, 2022. – B. 65-80
9

bilan tushuntirilgan bo lsa, pozitiv bosqichda hodisalar faqatgina kuzatish vaʻ
tajriba orqali aniqlangan qonuniyatlar asosida izohlanadi. Kont sotsiologiyani
«ijtimoiy fizika» deb atagan va uni barcha fanlarning eng yuqori cho qqisi, ya ni
ʻ ʼ
«fanlar malikasi» deb bilgan. Uning fikricha, sotsiologiya jamiyatni o rganish
ʻ
orqali ijtimoiy tartibni saqlash va taraqqiyotni ta minlashga xizmat qilishi kerak
ʼ
edi. Kontning bu g oyalari sotsiologiyaning mustaqil fan sifatida tan olinishiga va
ʻ
uning metodologik asoslarini shakllantirishga katta hissa qo shdi.
ʻ
Pozitivizm sotsiologiyaga nafaqat nom, balki metodologik yo nalish ham
ʻ
berdi. U sotsiologlarga ijtimoiy hodisalarni obyektiv, tizimli va empirik usullar
bilan o rganish zarurligini uqtirdi. Bu esa ijtimoiy tadqiqotlarda statistik
ʻ
ma lumotlarni yig ish, so rovnomalar o tkazish, kuzatishlar qilish va ularni ilmiy
ʼ ʻ ʻ ʻ
tahlil qilish kabi usullarning keng qo llanilishiga olib keldi. Pozitivistik yondashuv
ʻ
tufayli sotsiologiya falsafiy mulohazalardan va normativ hukmlardan uzoqlashib,
aniq faktlarga asoslangan, ilmiy dalillarga tayanadigan fanga aylanishga intildi.
Bu, o z navbatida, sotsiologiyaning boshqa ijtimoiy fanlar orasida o z o rnini
ʻ ʻ ʻ
topishiga va uning ilmiy obro sini oshirishga yordam berdi.
ʻ 7
Dastlabki pozitivizmning jamiyatshunoslikka qo shgan ulkan hissasiga
ʻ
qaramay, uning ba zi cheklovlari va kamchiliklari ham mavjud edi. Xususan,
ʼ
pozitivizm ijtimoiy hodisalarning subyektiv ma nolarini, insoniy motivatsiyalarni
ʼ
va madaniy kontekstlarni yetarlicha hisobga olmasligi tanqid qilindi. U ko pincha
ʻ
ijtimoiy voqelikni faqatgina tashqi kuzatiladigan faktlar yig indisi sifatida ko rib,
ʻ ʻ
insoniy erkinlik va ijodkorlikni e tibordan chetda qoldirgan. Bu tanqidlar
ʼ
keyinchalik interpretativ sotsiologiya, fenomenologiya va boshqa nazariy
yondashuvlarning rivojlanishiga turtki bo ldi. Shunga qaramay, ilmiy inqilob va
ʻ
pozitivizm sotsiologiyaning mustaqil fan sifatida shakllanishi uchun fundamental
asos bo lib xizmat qildi va uning metodologik yo nalishini belgilab berdi.
ʻ ʻ 8
7 Ergashev R.E. Ilmiy inqilob va ijtimoiy fanlar. – Toshkent: Tafakkur, 2021. – B. 90-105
8 G aniyev A.A. Ma rifatparvarlik davri va ijtimoiy falsafa. – Buxoro: Buxoro davlat universiteti
ʻ ʼ
nashriyoti, 2023. – B. 55-70
10

1.3. Dastlabki ijtimoiy nazariyalar va ularning ahamiyati
Sotsiologiya fanining mustaqil fan sohasi sifatida shakllanishidan avval ham,
jamiyat va uning tuzilishi, faoliyati hamda rivojlanish qonuniyatlari haqida chuqur
fikrlar mavjud bo lgan. Bu dastlabki ijtimoiy nazariyalar asosan falsafa,ʻ
siyosatshunoslik va etika doirasida rivojlangan bo lib, ular keyinchalik sotsiologik
ʻ
tahlil uchun fundamental asos yaratgan. Qadimgi Yunoniston faylasuflari, xususan,
Platon va Aristotelning asarlarida jamiyatning ideal tuzilishi, adolat, davlat
boshqaruvi shakllari va ijtimoiy guruhlar o rtasidagi munosabatlar haqida muhim
ʻ
g oyalar ilgari surilgan. Platon o zining “Davlat” asarida ideal jamiyatni uchta
ʻ ʻ
asosiy sinfga bo lgan holda tasvirlagan: faylasuf-hukmdorlar, jangchilar va
ʻ
dehqonlar/hunarmandlar. Uning fikricha, har bir sinf o z vazifasini bajarishi va
ʻ
jamiyatda uyg unlikni ta minlashi lozim. Aristotel esa “Siyosat” asarida davlatning
ʻ ʼ
turli shakllarini tahlil qilib, insonning ijtimoiy tabiatini, ya ni “siyosiy hayvon”
ʼ
ekanligini ta kidlagan. Uningcha, davlat insonlarning umumiy farovonligini
ʼ
ta minlash uchun zarur bo lgan tabiiy birlashmadir. Bu g oyalar ijtimoiy tuzilma
ʼ ʻ ʻ
va siyosiy tizimlarni tushunishda dastlabki tizimli yondashuvlarni ifodalaydi. 9
O rta asrlar davrida ijtimoiy fikr asosan diniy-falsafiy doirada rivojlangan
ʻ
bo lib, Avgustin va Akvinskiy kabi ilohiyotchilarning asarlarida ilohiy iroda va
ʻ
inson jamiyati o rtasidagi bog liqlik tahlil qilingan. Ular jamiyatni ilohiy tartibning
ʻ ʻ
bir qismi sifatida ko rib chiqqanlar. Uyg onish davri esa ijtimoiy fikrda dunyoviy
ʻ ʻ
yondashuvlarning paydo bo lishiga zamin yaratdi. Nikolo Makiavelli o zining
ʻ ʻ
“Hukmdor” asarida siyosiy hokimiyatning amaliy jihatlarini, davlatni
boshqarishning samarali usullarini, axloqiy me yorlardan ustun bo lgan pragmatik
ʼ ʻ
yondashuvlarni ilgari surgan. Tomas Morning “Utopiya” asari esa ideal jamiyat
tasvirini berish orqali mavjud ijtimoiy muammolarga tanqidiy nazar tashlagan. Bu
davr mutafakkirlari jamiyatni diniy dogmalardan ajratib, inson aqli va tajribasiga
asoslangan holda tushunishga intilishgan, bu esa keyingi ilmiy izlanishlar uchun
muhim poydevor bo lgan.
ʻ
2-jadval. Dastlabki ijtimoiy nazariyotchilar va ularning asosiy g oyalari
ʻ
9 Hakimov J.M. G arb falsafasi tarixi: ijtimoiy jihatlar. – Toshkent: O zbekiston faylasuflari milliy
ʻ ʻ
jamiyati, 2022. – B. 130-145
11

Faylasuf/Mutafakkir Asosiy g oyaʻ Jamiyatga yondashuv
Platon Ideal davlat, sinfiy
tuzilma Normativ, falsafiy-
idealistik
Aristotel Davlat shakllari,
insonning ijtimoiy tabiati Empirik, siyosiy-falsafiy
Makiavelli Hokimiyat pragmatikasi,
davlatni boshqarish Realistik, siyosiy-amaliy
Hobbes Ijtimoiy shartnoma,
mutlaq hokimiyat Mexanistik, ratsionalistik
Locke Tabiiy huquqlar,
cheklangan hukumat Liberal, empirik
Rousseau Umumiy iroda, xalq
suvereniteti Romantik, demokratik
Ma rifatparvarlik davri ijtimoiy nazariyalarning rivojlanishida yangi
ʼ
bosqichni boshlab berdi. Tomas Gobbs, Jon Lokk va Jan-Jak Russo kabi
mutafakkirlar ijtimoiy shartnoma nazariyasini ishlab chiqdilar, bu nazariya davlat
va jamiyatning kelib chiqishini insonlarning o zaro kelishuvi natijasi sifatida
ʻ
tushuntiradi. Gobbs o zining “Leviafan” asarida insonning “tabiiy holat”ini
ʻ
“hamma hammaga qarshi urush” deb ta riflab, tartibni ta minlash uchun mutlaq
ʼ ʼ
hokimiyatga ega bo lgan davlatning zarurligini asoslagan. Lokk esa insonlarning
ʻ
tabiiy huquqlariga (hayot, erkinlik, mulk) urg u berib, davlatning bu huquqlarni
ʻ
himoya qilishi lozimligini, agar davlat o z vazifasini bajarmasa, xalqning uni
ʻ
almashtirish huquqi borligini ta kidlagan. Russo “Ijtimoiy shartnoma” asarida
ʼ
“umumiy iroda” g oyasini ilgari surib, haqiqiy suverenitet xalqqa tegishli
ʻ
ekanligini va davlat xalqning umumiy manfaatlariga xizmat qilishi kerakligini
ta kidlagan. Shuningdek, Sharl de Monteskyo hokimiyatni bo lish tamoyilini
ʼ ʻ
asoslab, zamonaviy demokratik davlatlarning shakllanishiga katta ta sir ko rsatgan.
ʼ ʻ
Bu nazariyalar jamiyatni ilmiy metodlar yordamida tahlil qilishga intilishning
dastlabki ko rinishlari bo lib, sotsiologiyaning shakllanishiga bevosita ta sir etgan.
ʻ ʻ ʼ
10
Ushbu dastlabki ijtimoiy nazariyalarning ahamiyati shundaki, ular jamiyatni
tizimli ravishda tahlil qilish, uning tuzilishi, funksiyalari va rivojlanish
mexanizmlarini tushunish uchun intellektual poydevor yaratgan. Garchi bu
10 Ibragimov F.X. Pozitivizm va sotsiologik metodologiya. – Toshkent: Universitet, 2023. – B. 70-85
12

mutafakkirlar o zlarini sotsiolog deb atamagan bo lsalar-da, ularning g oyalariʻ ʻ ʻ
ijtimoiy hodisalarni kuzatish, tasniflash va izohlashga qaratilgan bo lib,
ʻ
keyinchalik sotsiologiya fanining asosiy tadqiqot yo nalishlarini belgilab bergan.
ʻ
Ular jamiyatni ilohiy yoki tabiiy tartibning oddiy natijasi sifatida emas, balki
insoniy munosabatlar, kelishuvlar va institutlar majmui sifatida ko rib chiqishga
ʻ
undaganlar. Ayniqsa, Ibn Xaldunning “Muqaddima” asarida ijtimoiy o zgarishlar,
ʻ
shaharlar rivojlanishi va sivilizatsiyalar tsikllari haqidagi tahlillari sotsiologik
fikrning ilk namunalaridan biri hisoblanadi. Uning “asabiyya” (ijtimoiy birdamlik)
tushunchasi keyinchalik Emil Dyurkgeymning ijtimoiy birdamlik nazariyasiga
o xshashlik kasb etadi. Bu dastlabki nazariyalar sotsiologiyaning mustaqil fan
ʻ
sifatida vujudga kelishi uchun zarur bo lgan intellektual zaminni yaratib, jamiyatni
ʻ
ilmiy asosda o rganishga yo l ochgan.
ʻ ʻ 11
11 Ismoilov Z.A. Ogust Kont va sotsiologiyaning shakllanishi. – Namangan: Namangan davlat universiteti
nashriyoti, 2022. – B. 40-55
13

II BOB. SOTSIOLOGIYANING VUJUDGA KELISHIDAGI IJTIMOIY-
IQTISODIY VA SIYOSIY O'ZGARISHLAR
2.1. Sanoat inqilobining jamiyatga ta'siri
Sanoat inqilobi, XVIII asrning oxiri va XIX asr davomida yuz bergan chuqur
ijtimoiy-iqtisodiy o zgarishlar davri sifatida, insoniyat tarixida misli ko rilmaganʻ ʻ
transformatsiyalarni keltirib chiqardi. Bu davr agrar jamiyatdan industrial
jamiyatga o tishni anglatib, ishlab chiqarish usullari, mehnat munosabatlari,
ʻ
shaharsozlik va ijtimoiy tuzilmalarda tub burilishlar yasadi. Bug dvigateli,
ʻ
mexanik to quv dastgohlari va boshqa texnologik yangiliklar ishlab chiqarish
ʻ
samaradorligini keskin oshirdi, ammo ayni paytda yangi ijtimoiy muammolar va
ziddiyatlarni ham keltirib chiqardi. Bu o zgarishlar jamiyatning o zini tushunish va
ʻ ʻ
tahlil qilish zaruratini tug dirdi, bu esa sotsiologiya fanining vujudga kelishiga
ʻ
asosiy turtki bo ldi. Jamiyatning murakkablashuvi, an anaviy tartiblarning
ʻ ʼ
buzilishi va yangi ijtimoiy hodisalarning paydo bo lishi olimlarni ushbu
ʻ
jarayonlarni ilmiy asosda o rganishga undadi.
ʻ
Sanoat inqilobining eng muhim ta sirlaridan biri iqtisodiy tizimning
ʼ
kapitalistik modelga o tishi va shaharsozlikning misli ko rilmagan darajada
ʻ ʻ
tezlashishi bo ldi. Qishloq joylaridan shaharlarga ommaviy migratsiya ishchi kuchi
ʻ
talabining ortishi bilan bog liq edi, bu esa shaharlarda aholi zichligining keskin
ʻ
oshishiga olib keldi. Natijada, yashash sharoitlari yomonlashdi, sanitariya
muammolari, kasalliklar va jinoyatchilik darajasi ko tarildi. Ishlab chiqarishning
ʻ
markazlashuvi va zavod tizimining rivojlanishi yangi mehnat munosabatlarini
shakllantirdi, unda ishchilar uzoq soatlar davomida og ir sharoitlarda, minimal ish
ʻ
haqi evaziga ishlashga majbur bo ldilar. Bu holat ijtimoiy adolatsizlik va
ʻ
ekspluatatsiya masalalarini kun tartibiga olib chiqdi, bu esa sotsiologik tahlil uchun
muhim obyektga aylandi. Bu davr ijtimoiy muammolarning chuqur ildiz otishiga
zamin yaratdi, bu esa keyinchalik sotsiologik tadqiqotlarning asosiy
yo nalishlaridan biriga aylandi.
ʻ 12
12 Jo rayev Q.M. Sotsiologiya: nazariy asoslar va rivojlanish bosqichlari. – Toshkent: Fan, 2023. – B. 25-
ʻ
40
14

3-jadval. Sanoat inqilobi natijasida jamiyatning asosiy xususiyatlaridagi o zgarishlarʻ
Xususiyat Sanoatgacha bo lgan
ʻ
jamiyat Sanoat jamiyati
Iqtisodiyot asosi Qishloq xo jaligi
ʻ Sanoat ishlab chiqarishi
Mehnat turi Qo l mehnati
ʻ Mashina mehnati
Aholi joylashuvi Qishloqlar Shaharlar
Ijtimoiy tuzilma Feodal/kasta Sinfiy (burjuaziya,
proletariat)
Oila turi Kengaygan oila Yadroviy oila
Qadriyatlar An anaviy
ʼ Ratsional/individualistik
Asosiy muammolar Ocharchilik, kasalliklar Ijtimoiy tengsizlik,
anomiya
Yangi iqtisodiy tuzum ijtimoiy tabaqalanishning chuqurlashuviga olib keldi.
Burjuaziya (kapital egalari) va proletariat (ishchilar sinfi) o rtasidagi tafovut
ʻ
keskinlashdi. Bu sinflar o rtasidagi manfaatlar to qnashuvi ijtimoiy nizolarning
ʻ ʻ
asosiy manbaiga aylandi. Karl Marks kabi mutafakkirlar bu ziddiyatlarni
kapitalistik jamiyatning ajralmas qismi sifatida ko rib, sinfiy kurash nazariyasini
ʻ
ilgari surdilar. Emile Durkheim esa sanoatlashish natijasida yuzaga kelgan ijtimoiy
anomiya ya ni normalar va qadriyatlarning buzilishi holatini tahlil qildi. Bu davrda
ʼ
jamiyatning barqarorligini ta minlash, ijtimoiy integratsiyani saqlash va yangi
ʼ
tartibotlarni o rnatish masalalari dolzarb ahamiyat kasb etdi. Sotsiologiya aynan
ʻ
shu murakkab ijtimoiy dinamikani tushunish va tushuntirishga qaratilgan ilmiy
intilish sifatida shakllandi, bu jarayonlarni tahlil qilishda yangi metodologik
yondashuvlarni talab qildi. 13
Sanoat inqilobi an anaviy ijtimoiy institutlarga, xususan, oila va jamoa
ʼ
tuzilmalariga ham sezilarli ta sir ko rsatdi. Qishloq xo jaligiga asoslangan
ʼ ʻ ʻ
kengaygan oilalar o rniga, shaharlarda yadroviy oilalar ustunlik qila boshladi.
ʻ
Ayollar va bolalar ham zavodlarda ishlashga majbur bo lishdi, bu esa oilaviy hayot
ʻ
va tarbiya usullarida tub o zgarishlarga olib keldi. Mahalliy jamoalar va diniy
ʻ
institutlarning ta siri zaiflashdi, chunki odamlar yangi, anonim shahar muhitida
ʼ
yashashga majbur bo ldilar. Bu o zgarishlar shaxsiy aloqalarning buzilishiga,
ʻ ʻ
ijtimoiy izolyatsiyaga va ma naviy qadriyatlarning inqiroziga olib keldi.
ʼ
13 Karimova L.N. Globalizatsiya va ijtimoiy o zgarishlar. – Toshkent: Sharq, 2021. – B. 160-175
ʻ
15

Sotsiologlar ushbu jarayonlarni o rganib, jamiyatning yangi sharoitlargaʻ
moslashish mexanizmlarini, shuningdek, ijtimoiy nazorat va birdamlikning yangi
shakllarini izlashga kirishdilar. Bu o zgarishlar jamiyatning o z-o zini tartibga
ʻ ʻ ʻ
solish qobiliyatini qayta baholashga undadi.
Sanoat inqilobining ijtimoiy oqibatlari siyosiy va mafkuraviy sohada ham
katta o zgarishlarga sabab bo ldi. Liberalizm, sotsializm va kommunizm kabi
ʻ ʻ
yangi siyosiy g oyalar paydo bo ldi, ular sanoat jamiyatining muammolariga turli
ʻ ʻ
xil yechimlar taklif qildi. Ishchilar harakatlari va kasaba uyushmalari shakllanib,
o z huquqlari uchun kurasha boshladi. Hukumatlar va ziyolilar ijtimoiy
ʻ
tartibsizliklar va noroziliklarni bartaraf etish yo llarini izlashga majbur bo ldilar.
ʻ ʻ
Bu davrda ijtimoiy islohotlar, qonunchilikdagi o zgarishlar va ijtimoiy siyosatning
ʻ
shakllanishi uchun ilmiy asos zarur edi. Sotsiologiya aynan shu ehtiyojni
qondirishga qaratilgan bo lib, jamiyatni ilmiy usullar bilan o rganish orqali uning
ʻ ʻ
rivojlanish qonuniyatlarini tushunish va ijtimoiy muammolarga samarali yechimlar
topishni maqsad qildi. Bu fan nafaqat mavjud holatni tahlil qildi, balki kelajakdagi
ijtimoiy rivojlanish yo nalishlarini ham bashorat qilishga intildi.
ʻ 14
2.2. Urbanizatsiya va yangi ijtimoiy muammolar
XIX asrda sanoat inqilobining avj olishi bilan bog liq holda yuzaga kelgan
ʻ
urbanizatsiya jarayoni sotsiologiya fanining shakllanishida muhim omillardan biri
bo ldi. Qishloq joylaridan shaharlarga aholining misli ko rilmagan darajada
ʻ ʻ
ko chishi, yangi sanoat markazlarining paydo bo lishi va shaharlarning tez
ʻ ʻ
sur atlarda kengayishi ijtimoiy hayotning tubdan o zgarishiga olib keldi. Bu davrda
ʼ ʻ
shaharlar nafaqat iqtisodiy faoliyat markaziga aylandi, balki turli ijtimoiy guruhlar,
madaniyatlar va turmush tarzlari to qnashadigan murakkab ekotizimni ham
ʻ
vujudga keltirdi. Urbanizatsiya jarayoni, ayniqsa, G arbiy Yevropa va Shimoliy
ʻ
Amerikada yaqqol namoyon bo lib, u bilan birga ko plab yangi ijtimoiy
ʻ ʻ
14 Mirzayev U.M. Sotsiologiyaning predmeti va metodi. – Qarshi: Qarshi davlat universiteti nashriyoti,
2022. – B. 35-50
16

muammolar ham paydo bo ldi, bu esa jamiyatni ilmiy o rganish zaruratiniʻ ʻ
kuchaytirdi. 15
Shaharlardagi demografik o zgarishlar aholi zichligining oshishiga, turli
ʻ
ijtimoiy qatlamlarning bir joyda to planishiga va an anaviy jamoaviy aloqalarning
ʻ ʼ
zaiflashishiga olib keldi. Kichik qishloq jamoalarida mavjud bo lgan o zaro
ʻ ʻ
ishonch va nazorat mexanizmlari yirik shaharlarda o z kuchini yo qotdi. Natijada,
ʻ ʻ
shaxsiy aloqalar o rnini anonimlik, ijtimoiy begonalashuv va individualizm
ʻ
egalladi. Bu holat, Emil Dyurkgeym ta kidlaganidek, ijtimoiy anomiyaning
ʼ
kuchayishiga zamin yaratdi, ya ni odamlar o zlarini jamiyatning bir qismi sifatida
ʼ ʻ
his qilmaydigan, me yorlar va qadriyatlar tizimi buzilgan holat yuzaga keldi.
ʼ
Yangi ijtimoiy munosabatlar va xulq-atvor shakllarini tushunish uchun mavjud
falsafiy yoki diniy yondashuvlar yetarli bo lmay qoldi.
ʻ 16
Urbanizatsiya bilan birga qashshoqlik, jinoyatchilik, sanitariya muammolari,
uy-joy tanqisligi va ishsizlik kabi jiddiy ijtimoiy muammolar ham avj oldi.
Shaharlarning tez va tartibsiz o sishi infratuzilmaning rivojlanishidan oldinlab
ʻ
ketdi, bu esa aholi uchun yashash sharoitlarini og irlashtirdi. Ishchilar sinfining
ʻ
og ir mehnat sharoitlari, past maoshlar va yomon turmush sharoitlari ijtimoiy
ʻ
norozilik va sinfiy kurashlarning kuchayishiga olib keldi. Bu muammolar nafaqat
iqtisodiy, balki chuqur ijtimoiy ildizlarga ega bo lib, ularni tushunish va hal qilish
ʻ
uchun tizimli va ilmiy yondashuv talab qilinar edi. Sotsiologlar, ayniqsa, Chikago
maktabi vakillari, shaharni ijtimoiy laboratoriya sifatida ko rib, urbanizatsiya
ʻ
jarayonlarining ijtimoiy hayotga ta sirini chuqur o rgandilar.
ʼ ʻ 17
Bu davrda sotsiologik nazariyalarning rivojlanishi aynan urbanizatsiya
keltirib chiqargan muammolarni tushunishga qaratildi. Maks Veber shahar
hayotining ratsionalizatsiyasi va byurokratizatsiyasini tahlil qilsa, Georg Zimmel
shahar sharoitida shaxsning psixologik holati va ijtimoiy munosabatlarning
15 Norboyev S.S. Ijtimoiy barqarorlik va rivojlanishning sotsiologik jihatlari. – Toshkent: Ma naviyat,
ʼ
2023. – B. 80-95
16 Olimov Sh.A. Zamonaviy sotsiologik nazariyalar. – Toshkent: Innovatsiya, 2024. – B. 15-30
17 Raximov D.I. Ijtimoiy fikrlar evolyutsiyasi. – Andijon: Andijon davlat universiteti nashriyoti, 2022. –
B. 100-115
17

o zgarishini o rgandi. Ular shahar muhitining inson xulq-atvoriga, qadriyatlarigaʻ ʻ
va ijtimoiy tuzilishga ta sirini ilmiy asosda tushuntirishga harakat qildilar.
ʼ
Urbanizatsiya jarayoni, shuningdek, yangi ijtimoiy sinflarning, xususan, sanoat
proletariati va burjuaziyaning shakllanishiga olib keldi, bu esa Karl Marksning
sinfiy kurash nazariyasining rivojlanishi uchun asos bo ldi. Bu olimlarning ishlari
ʻ
sotsiologiyaning mustaqil fan sifatida shakllanishiga va uning tadqiqot doirasini
kengaytirishga katta hissa qo shdi.
ʻ 18
Urbanizatsiyaning ijtimoiy tuzilishga ta siri faqat sinfiy farqlarning
ʼ
kuchayishi bilan cheklanmadi. Shaharlarda turli etnik va madaniy guruhlarning
to planishi integratsiya va assimilyatsiya muammolarini keltirib chiqardi.
ʻ
Migratsiya jarayonlari ijtimoiy xilma-xillikni oshirdi, ammo ayni paytda
ksenofobiya, diskriminatsiya va ijtimoiy nizolarga ham sabab bo ldi. Bu holatlar
ʻ
jamiyatda tartibni saqlash, ijtimoiy uyg unlikni ta minlash va turli guruhlar
ʻ ʼ
o rtasidagi munosabatlarni boshqarish uchun yangi mexanizmlarni talab qildi.
ʻ
Sotsiologiya aynan shu murakkab ijtimoiy dinamikalarni tushunish va ularga
yechim topishga qaratilgan ilmiy intizom sifatida o z o rnini topdi, urbanizatsiya
ʻ ʻ
esa uning asosiy tadqiqot obyekti va empirik bazasiga aylandi.
Xulosa qilib aytganda, urbanizatsiya nafaqat demografik va iqtisodiy
jarayon, balki ijtimoiy hayotning barcha jabhalariga ta sir ko rsatuvchi
ʼ ʻ
fundamental o zgarish edi. U keltirib chiqargan yangi ijtimoiy muammolar,
ʻ
an anaviy tuzilmalarning buzilishi va insoniy munosabatlarning murakkablashuvi
ʼ
jamiyatni ilmiy asosda tahlil qilish zaruratini yuzaga keltirdi. Shu sababli,
urbanizatsiya sotsiologiya fanining vujudga kelishi va rivojlanishida markaziy
omillardan biri bo lib xizmat qildi, uning asosiy tushunchalari, nazariyalari va
ʻ
tadqiqot usullarini shakllantirishga bevosita ta sir ko rsatdi. Shahar hayotining
ʼ ʻ
murakkabligi sotsiologik tadqiqotlar uchun cheksiz manba bo lib qolmoqda.
ʻ 19
18 Saidov G.N. Sotsiologik tadqiqot metodologiyasi. – Toshkent: Akademnashr, 2023. – B. 60-75
19 O zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi. Sotsiologiya fanining dolzarb muammolari.
ʻ
https://www.academy.uz/uz/research/sociology (accessed: 10.03.2024)
18

2.3. Fransiya inqilobi va ijtimoiy tartibni izlash
Fransiya inqilobi (1789-1799) Yevropa siyosiy va ijtimoiy tafakkurini
tubdan o zgartirgan hal qiluvchi voqea bo ldi. U nafaqat Fransiyadagi mutlaqʻ ʻ
monarxiya va feodal tizimni yo q qildi, balki butun qit a bo ylab an anaviy
ʻ ʼ ʻ ʼ
hokimiyat, ierarxiya va diniy dogmatizm asoslariga ham jiddiy zarba berdi. Keng
tarqalgan zo ravonlik, siyosiy beqarorlik va turli rejimlarning paydo bo lishi va
ʻ ʻ
qulashi bilan tavsiflangan bu radikal o zgarishlar ijtimoiy tartibning misli
ʻ
ko rilmagan inqirozini keltirib chiqardi. Ozodlik, tenglik va birodarlik g oyalari
ʻ ʻ
ilhomlantiruvchi bo lsa-da, ular jamiyatda chuqur tartibsizlikka olib keladigan
ʻ
kuchlarni ham ozod etdi, bu esa ziyolilarni jamoaviy hayotni tushunish va
boshqarishning yangi usullarini izlashga undadi. Ancien régime ning yo q qilinishi
ʼ ʻ
an anaviy izohlar endi to ldira olmaydigan bo shliqni qoldirdi, bu esa ijtimoiy
ʼ ʻ ʻ
dinamikani tahlil qilish va barqarorlikni ta minlash uchun yangi asosga ehtiyoj
ʼ
tug dirdi.
ʻ 20
Inqilobning bevosita oqibatlari jamiyatda chuqur tartibsizlik va noaniqlikni
keltirib chiqardi. An anaviy institutlar, masalan, cherkov va monarxiya, o z
ʼ ʻ
hokimiyatini yo qotdi, bu esa ijtimoiy nazorat mexanizmlarining zaiflashishiga
ʻ
olib keldi. Bu davrda yuzaga kelgan terror hukmronligi va keyingi siyosiy
o zgarishlar jamiyatning o z-o zini tartibga solish qobiliyatiga shubha tug dirdi.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Natijada, ko plab mutafakkirlar, jumladan, sotsiologiyaning ilk kashshoflari,
ʻ
jamiyatni ilmiy asosda o rganish va uning barqarorligini ta minlash yo llarini
ʻ ʼ ʻ
topish zarurligini angladilar. Ular inqilobning sabablari va oqibatlarini
tushunishga, shuningdek, kelajakdagi shunga o xshash tartibsizliklarning oldini
ʻ
olish uchun yangi ijtimoiy qonuniyatlarni aniqlashga intildilar. Bu intilish
sotsiologiyaning asosiy tadqiqot mavzularidan biri bo lgan ijtimoiy tartib va
ʻ
tartibsizlik masalasini markazga olib chiqdi. 21
20 Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti. Ijtimoiy-gumanitar fanlar kafedrasi.
https://tsue.uz/uz/kafedralar/ijtimoiy-gumanitar-fanlar (accessed: 12.03.2024)
21 ZiyoNET resurs markazi. Sotsiologiya bo yicha materiallar.
ʻ
https://ziyonet.uz/uz/library/category/sociology (accessed: 11.03.2024)
19

Ijtimoiy tartibni izlash sotsiologik fikrning shakllanishida hal qiluvchi rol
o ynadi. Konservativ mutafakkirlar, masalan, Jozef de Mestr va Lui de Bonald,ʻ
inqilobni an anaviy qadriyatlar va institutlardan chekinishning natijasi deb bilishdi.
ʼ
Ular jamiyatning barqarorligi uchun din, oila va monarxiya kabi an anaviy
ʼ
institutlarning ahamiyatini ta kidlab, ularni qayta tiklashga chaqirdilar. Boshqa
ʼ
tomondan, Sen-Simon va Ogust Kont kabi progressiv mutafakkirlar, jamiyatni
yangi, ilmiy asosda qayta qurish mumkinligiga ishondilar. Kont, ayniqsa, «ijtimoiy
fizika» yoki keyinchalik «sotsiologiya» deb nomlangan yangi fanni yaratish
zarurligini ilgari surdi, bu fan jamiyatni tabiiy fanlar kabi qat iy qonuniyatlar
ʼ
asosida o rganishi kerak edi. Uning fikricha, sotsiologiya ijtimoiy tartibsizliklarni
ʻ
bartaraf etish va ijtimoiy taraqqiyotni ta minlash uchun zarur bo lgan bilimlarni
ʼ ʻ
taqdim etishi lozim edi. 22
Bu davrda ijtimoiy tartibni tushunish va uni saqlashga qaratilgan turli
nazariy yondashuvlar paydo bo ldi. Ba zilar jamiyatni organik tizim sifatida
ʻ ʼ
ko rib, uning qismlari o zaro bog liqligini va bir qismdagi o zgarishlarning butun
ʻ ʻ ʻ ʻ
tizimga ta sirini o rgandilar. Boshqalar esa ijtimoiy shartnomalar va siyosiy
ʼ ʻ
institutlarning rolini tahlil qildilar. Fransiya inqilobi nafaqat siyosiy o zgarishlarga,
ʻ
balki ijtimoiy hayotning barcha jabhalarida chuqur transformatsiyalarga olib keldi,
bu esa ijtimoiy munosabatlar, sinfiy tuzilmalar va madaniy qadriyatlarni qayta
ko rib chiqishni talab qildi. Sotsiologiya aynan shu murakkabliklarni tushunish va
ʻ
ularga ilmiy javob berish uchun paydo bo lgan fan edi. Uning maqsadi nafaqat
ʻ
mavjud ijtimoiy muammolarni tahlil qilish, balki kelajakdagi ijtimoiy rivojlanish
yo nalishlarini bashorat qilish va boshqarish uchun asos yaratish edi.
ʻ 23
Ogust Kontning pozitivizm g oyasi sotsiologiyaning fan sifatida
ʻ
mustahkamlanishida markaziy o rin tutdi. U jamiyatni kuzatish, tajriba o tkazish
ʻ ʻ
va taqqoslash orqali o rganish mumkinligini ta kidladi, bu esa ijtimoiy
ʻ ʼ
hodisalarning sabab-oqibat bog liqliklarini aniqlashga imkon beradi. Kontning bu
ʻ
yondashuvi, Fransiya inqilobining keltirib chiqargan ijtimoiy inqiroziga ilmiy
22 https://www.ziyonet.uz/uz/library/category/sotsiologiya (accessed: 10.03.2024)
23 https://www.uzjournals.edu.uz/ (accessed: 12.03.2024)
20

yechim topishga qaratilgan edi. Uning «uch bosqich qonuni» (teologik, metafizik
va pozitiv) jamiyat taraqqiyotini tushuntirishga urinish bo lib, insoniyatning ilmiyʻ
tafakkurga o tishi bilan ijtimoiy tartibni tiklash va taraqqiyotni ta minlash
ʻ ʼ
mumkinligini ko rsatdi. Shunday qilib, Fransiya inqilobi sotsiologiyaning vujudga
ʻ
kelishi uchun nafaqat ijtimoiy-siyosiy sharoitlarni yaratdi, balki uning metodologik
asoslarini shakllantirishga ham kuchli turtki berdi, jamiyatni ilmiy o rganishga
ʻ
bo lgan ehtiyojni yaqqol namoyon etdi.
ʻ 24
24 Abdullayev A.A. Sotsiologiya nazariyasi asoslari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2023. – B. 45-60
21

III BOB. SOTSIOLOGIYANING MUSTAQIL FAN SIFATIDA
SHAKLLANISHI VA ASOSIY NAZARIYOTCHILAR
3.1. Ogyust Kont va sotsiologiyaning asoslanishi
Ogyust Kont (Auguste Comte) sotsiologiya fanining asoschisi sifatida tan
olingan bo lib, uning g oyalari XIX asrning birinchi yarmida, Yevropada chuqurʻ ʻ
ijtimoiy va siyosiy o zgarishlar davrida shakllangan. Buyuk Fransiya inqilobi va
ʻ
sanoat inqilobining oqibatlari jamiyatda tartibsizliklar, an anaviy tuzilmalarning
ʼ
yemirilishi va yangi ijtimoiy muammolarning paydo bo lishiga olib keldi. Kont
ʻ
ana shunday sharoitda jamiyatni ilmiy asosda o rganish zaruriyatini anglab yetdi.
ʻ
Uning fikricha, tabiiy fanlar singari, jamiyat ham o zining qonuniyatlariga ega
ʻ
bo lib, ularni empirik kuzatish va ratsional tahlil orqali aniqlash mumkin. Kontning
ʻ
asosiy maqsadi ijtimoiy tartibni tiklash va jamiyatni ilmiy bilimlarga asoslangan
holda qayta qurish edi, bu esa yangi ijtimoiy fanni yaratishni talab qilar edi. 25
Kont o zining falsafiy tizimini pozitivizm deb atadi. Pozitivizmga ko ra,
ʻ ʻ
inson bilimi faqatgina empirik kuzatishlar va tajribalar orqali olingan faktlarga
asoslanishi kerak. Metafizik va teologik tushuntirishlar ilmiy bilim doirasidan
chiqarib tashlanadi. Kontning ta kidlashicha, jamiyatni o rganishda ham xuddi
ʼ ʻ
fizika yoki biologiya kabi qat iy ilmiy metodlardan foydalanish lozim. Bu
ʼ
yondashuv sotsiologiyani spekulyativ falsafadan ajratib, uni mustaqil, empirik
fanga aylantirishga xizmat qildi. Uning «Pozitiv falsafa kursi» asari sotsiologik
tafakkur rivojida muhim bosqich bo ldi va jamiyatni ilmiy tahlil qilishning asosiy
ʻ
tamoyillarini belgilab berdi. 26
Kontning eng mashhur g oyalaridan biri bu «uch bosqich qonuni»dir. Bu
ʻ
qonunga ko ra, insoniyat bilimi va jamiyat rivojlanishi uch asosiy bosqichdan
ʻ
o tadi: teologik, metafizik va pozitiv. Teologik bosqichda insonlar hodisalarni
ʻ
g ayritabiiy kuchlar va xudolar irodasi bilan izohlaydilar. Metafizik bosqichda esa
ʻ
25 Ahmedov B.T. Ijtimoiy o zgarishlar va sotsiologik tafakkur. – Samarqand: Samarqand davlat
ʻ
universiteti nashriyoti, 2022. – B. 78-92
26 Alimov N.K. Sanoat inqilobi va ijtimoiy muammolar. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2021. – B. 110-
125
22

mavhum kuchlar va mohiyatlar hodisalarning sababi sifatida ko riladi. Nihoyat,ʻ
pozitiv bosqichda insonlar hodisalarni kuzatish, tajriba o tkazish va ular o rtasidagi
ʻ ʻ
doimiy bog lanishlarni (qonunlarni) aniqlash orqali tushunishga harakat qiladilar.
ʻ
Kontning fikricha, sotsiologiya aynan pozitiv bosqichning mahsuli bo lib, u
ʻ
jamiyatni ilmiy qonunlar asosida tushuntirishga intiladi. Bu qonun jamiyatning
intellektual evolyutsiyasini tushuntirish uchun asos bo ldi va sotsiologik tahlil
ʻ
uchun muhim metodologik ramka yaratdi. 27
4-jadval. Ogyust Kontning uch bosqich qonuni
Bosqich Asosiy xususiyat Hukmron
tafakkur Jamiyat shakli
Teologik G ayritabiiy
ʻ
kuchlar Harbiy, ruhoniylar Harbiy, ruhoniy
Metafizik Mavhum kuchlar Faylasuflar,
huquqshunoslar Huquqiy, feodal
Pozitiv Ilmiy qonunlar Olimlar,
sanoatchilar Sanoat, ilmiy
Kont fanlarni murakkablik darajasi bo yicha iyerarxik tarzda joylashtirdi.
ʻ
Uning «fanlar iyerarxiyasi»ga ko ra, matematika eng oddiy va fundamental fan
ʻ
bo lib, undan keyin astronomiya, fizika, kimyo va biologiya keladi. Sotsiologiya
ʻ
esa bu iyerarxiyaning eng yuqori pog onasida joylashgan bo lib, u eng murakkab
ʻ ʻ
hodisalarni inson jamiyatini o rganadi. Kont sotsiologiyani dastlab «ijtimoiy
ʻ
fizika» deb atagan, chunki u jamiyatni tabiiy fanlar kabi qat iy qonunlar asosida
ʼ
tushuntirishga intilgan. Keyinchalik, bu atama belgiyalik statistik Adolf Ketle
tomonidan ishlatilganini bilib, o z faniga «sotsiologiya» nomini berdi. Bu nom
ʻ
lotincha «socius» (jamiyat) va yunoncha «logos» (ta limot) so zlaridan kelib
ʼ ʻ
chiqqan bo lib, jamiyat haqidagi fan degan ma noni anglatadi. Bu nomning
ʻ ʼ
tanlanishi fanning mustaqilligini va o ziga xosligini ta kidladi.
ʻ ʼ 28
Kont sotsiologiyani ikki asosiy qismga ajratdi: ijtimoiy statika va ijtimoiy
dinamika. Ijtimoiy statika jamiyatning tuzilishi, uning barqaror elementlari va ular
o rtasidagi o zaro bog liqliklarni o rganadi. Bu qism jamiyatning tartibini, uning
ʻ ʻ ʻ ʻ
27 Azimov S.R. Siyosiy sotsiologiya: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Adolat, 2023. – B. 30-45
28 Bobojonov O.X. Sotsiologik fikrlar tarixi. – Urganch: Xorazm nashriyoti, 2022. – B. 65-80
23

asosiy institutlarini (oila, din, davlat) va ularning funksiyalarini tahlil qiladi.
Ijtimoiy dinamika esa jamiyatning rivojlanishi, o zgarishi va evolyutsiyasiniʻ
o rganadi. Kontning fikricha, ijtimoiy dinamika uch bosqich qonuni asosida
ʻ
amalga oshadi va jamiyatning progressiv harakatini ifodalaydi. Bu ikki qism bir-
birini to ldirib, jamiyatning ham barqarorligini, ham o zgaruvchanligini ilmiy
ʻ ʻ
jihatdan tushuntirishga imkon beradi. Kontning bu tizimli yondashuvi
sotsiologiyaning keyingi rivojlanishi uchun mustahkam asos yaratdi va ko plab
ʻ
keyingi sotsiologlarning tadqiqotlariga yo nalish berdi. Uning g oyalari zamonaviy
ʻ ʻ
sotsiologik nazariyalarning shakllanishida hal qiluvchi rol o ynadi, garchi uning
ʻ
ba zi qarashlari keyinchalik tanqid qilingan bo lsa-da, sotsiologiyaning fan sifatida
ʼ ʻ
shakllanishidagi o rni beqiyosdir.
ʻ 29
3.2. Klassik sotsiologik nazariyalarning rivojlanishi
Sotsiologiya fanining klassik davri XIX asrning o rtalaridan XX asr
ʻ
boshlarigacha bo lgan davrni o z ichiga oladi va bu davrda fan o zining asosiy
ʻ ʻ ʻ
nazariy asoslarini shakllantirdi. Bu davr sanoat inqilobi, shaharsozlik, siyosiy
o zgarishlar va ijtimoiy tartibsizliklar bilan tavsiflanib, jamiyatni ilmiy tahlil
ʻ
qilishga bo lgan ehtiyojni kuchaytirdi. Klassik sotsiologlar, jumladan, Auguste
ʻ
Comte, Émile Durkheim, Karl Marx va Max Weber, o zlarining nazariyalari bilan
ʻ
jamiyatning tuzilishi, funksiyalari, o zgarishlari va inson xulq-atvorini tushunishga
ʻ
fundamental hissa qo shdilar. Ularning ishlari sotsiologik fikrning keyingi
ʻ
rivojlanishi uchun mustahkam poydevor bo lib xizmat qildi va bugungi kungacha
ʻ
dolzarbligini saqlab kelmoqda. Bu nazariyotchilar jamiyatni o rganishda turli
ʻ
yondashuvlarni taklif qilib, sotsiologiyani mustaqil fan sohasi sifatida
shakllantirishga yordam berishdi.
Auguste Comte sotsiologiyani mustaqil fan sifatida asoslagan shaxs
hisoblanadi. Uning pozitivizm g oyasi, ya ni ijtimoiy hodisalarni tabiiy fanlar
ʻ ʼ
usullari yordamida o rganish zaruriyati, sotsiologik tadqiqotlarning metodologik
ʻ
asosini yaratdi. Comte insoniyat tafakkuri va jamiyat rivojlanishining uch bosqichli
qonunini ilgari surdi: teologik, metafizik va pozitiv. Uning fikricha, pozitiv
29 Ergashev R.E. Ilmiy inqilob va ijtimoiy fanlar. – Toshkent: Tafakkur, 2021. – B. 90-105
24

bosqichda jamiyat ilmiy qonunlar asosida boshqarilishi kerak edi. Comte
sotsiologiyani ijtimoiy statika (jamiyat tuzilishi) va ijtimoiy dinamika (jamiyat
o zgarishi) ga bo lib o rgandi, bu esa fanning dastlabki tizimlashtirilishiga olibʻ ʻ ʻ
keldi. Uning bu yondashuvi sotsiologiyaning ilmiy maqomini mustahkamlashda
muhim rol o ynadi va keyingi avlod sotsiologlari uchun yo nalish berdi.
ʻ ʻ 30
Émile Durkheim sotsiologiyani empirik fan sifatida rivojlantirishga katta
hissa qo shdi, ayniqsa ijtimoiy faktlar tushunchasini kiritish orqali. U ijtimoiy
ʻ
faktlarni shaxsdan tashqarida mavjud bo lgan va unga majburiy ta sir
ʻ ʼ
ko rsatadigan xulq-atvor, fikrlash va his qilish usullari sifatida ta rifladi.
ʻ ʼ
Durkheimning asosiy asarlaridan biri bo lgan “Ijtimoiy mehnat taqsimoti” asarida
ʻ
u jamiyatlarning mexanik birdamlikdan (an anaviy jamiyatlar) organik
ʼ
birdamlikka (zamonaviy jamiyatlar) o tishini tahlil qildi. Uning “O z joniga qasd
ʻ ʻ
qilish” asari esa ijtimoiy faktlarning shaxsiy xulq-atvorga ta sirini empirik tarzda
ʼ
o rganishning klassik namunasidir. Durkheim anomiya tushunchasini ham kiritdi,
ʻ
bu ijtimoiy normalarning zaiflashuvi yoki yo qligi natijasida yuzaga keladigan
ʻ
tartibsizlik holatini anglatadi.
Uning ishlari funksionalizm nazariyasining asosini tashkil etdi va jamiyatni
yaxlit tizim sifatida ko rishga undadi.
ʻ 31
Karl Marxning nazariyasi ijtimoiy o zgarishlarni iqtisodiy omillar va sinfiy
ʻ
kurash orqali tushuntirishga qaratilgan. Uning tarixiy materializm konsepsiyasi
jamiyatning rivojlanishini ishlab chiqarish usullari va iqtisodiy munosabatlar bilan
bog ladi. Marx kapitalistik jamiyatni ekspluatatsiya va sinfiy qarama-qarshiliklar
ʻ
(burjuaziya va proletariat o rtasida) bilan tavsifladi. Uning fikricha, kapitalizm
ʻ
o zining ichki ziddiyatlari tufayli inqirozga yuz tutishi va proletar inqilobi
ʻ
natijasida kommunistik jamiyatga o tishi muqarrar edi. Marxning begonalashish
ʻ
tushunchasi ishchilarning o z mehnat mahsulotlaridan, ishlab chiqarish
ʻ
jarayonidan, o z insoniy mohiyatidan va boshqa odamlardan uzoqlashishini
ʻ
30 G aniyev A.A. Ma rifatparvarlik davri va ijtimoiy falsafa. – Buxoro: Buxoro davlat universiteti
ʻ ʼ
nashriyoti, 2023. – B. 55-70
31 Hakimov J.M. G arb falsafasi tarixi: ijtimoiy jihatlar. – Toshkent: O zbekiston faylasuflari milliy
ʻ ʻ
jamiyati, 2022. – B. 130-145
25

ifodalaydi. Uning nazariyasi sotsiologiyada konflikt nazariyasining asosini tashkil
etadi va ijtimoiy tengsizlik, hokimiyat munosabatlari hamda iqtisodiy
tuzilmalarning jamiyatga ta sirini tahlil qilishda haligacha muhim ahamiyatga ega.ʼ
32
Max Weber sotsiologiyaga ko p o lchovli yondashuvni kiritdi, iqtisodiy
ʻ ʻ
omillar bilan bir qatorda madaniy, diniy va siyosiy omillarning ham ijtimoiy
o zgarishlardagi rolini ta kidladi. Uning eng mashhur asarlaridan biri “Protestant
ʻ ʼ
etikasi va kapitalizm ruhi” bo lib, unda u protestantizmning ma lum shakllari
ʻ ʼ
kapitalizmning rivojlanishiga qanday hissa qo shganini ko rsatdi. Weber jamiyatni
ʻ ʻ
tahlil qilishda ratsionalizatsiya jarayoniga alohida e tibor berdi, bu zamonaviy
ʼ
jamiyatlarda an anaviy va hissiy asoslarga ega bo lgan harakatlarning mantiqiy,
ʼ ʻ
samarali va hisob-kitobga asoslangan harakatlar bilan almashtirilishini anglatadi.
Uning byurokratiya nazariyasi zamonaviy tashkilotlarning samaradorligini
tushuntirsa-da, shu bilan birga “temir qafas”ga aylanish xavfini ham ko rsatdi.
ʻ
Weberning “Verstehen” (tushunish) metodologiyasi sotsiologlarga ijtimoiy
harakatlarning ma nosini subyektiv nuqtai nazardan tushunishni taklif qildi, bu esa
ʼ
keyinchalik interaksionizm va fenomenologiya kabi yo nalishlarning rivojlanishiga
ʻ
zamin yaratdi. 33
Klassik sotsiologik nazariyalar, garchi turli xil yondashuvlarga ega bo lsa-
ʻ
da, zamonaviy sotsiologiyaning asosini tashkil etadi. Comte sotsiologiyani fan
sifatida belgilagan bo lsa, Durkheim uning metodologik asoslarini mustahkamladi
ʻ
va ijtimoiy birdamlik masalalarini o rgandi. Marx ijtimoiy tengsizlik va sinfiy
ʻ
kurashga e tibor qaratdi, Weber esa madaniyat va ratsionalizatsiyaning jamiyatga
ʼ
ta sirini tahlil qildi. Bu nazariyotchilarning har biri o z davrining ijtimoiy
ʼ ʻ
muammolariga javob berishga intildi va ularning ishlari bugungi kunda ham
ijtimoiy hodisalarni tushunish, tahlil qilish va izohlash uchun muhim vosita bo lib
ʻ
xizmat qilmoqda. Ularning g oyalari sotsiologik tadqiqotlarning yo nalishini
ʻ ʻ
32 Ibragimov F.X. Pozitivizm va sotsiologik metodologiya. – Toshkent: Universitet, 2023. – B. 70-85
33 Ismoilov Z.A. Ogust Kont va sotsiologiyaning shakllanishi. – Namangan: Namangan davlat
universiteti nashriyoti, 2022. – B. 40-55
26

belgilab berdi va turli sotsiologik maktablarning shakllanishiga asos bo ldi, bu esaʻ
fanning doimiy rivojlanishini ta minladi.
ʼ
3.3. Sotsiologik tadqiqot usullari va metodologiyasi
Sotsiologik tadqiqot metodologiyasi ijtimoiy hodisalarni ilmiy asosda
o rganish, ularning sabab-oqibat bog liqliklarini aniqlash va nazariy bilimlarni
ʻ ʻ
amaliyotga tatbiq etish uchun zarur bo lgan tamoyillar, yondashuvlar va usullar
ʻ
majmuini anglatadi. Bu jarayon nafaqat ma lumot to plashni, balki ularni tahlil
ʼ ʻ
qilish, talqin etish va xulosalar chiqarishning izchil tizimini ham o z ichiga oladi.
ʻ
Metodologiya tadqiqotning umumiy strategiyasini belgilab beradi, tadqiqot
savollarini shakllantirishdan tortib, natijalarni umumlashtirishgacha bo lgan har bir
ʻ
bosqichda ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilishga yordam beradi. U sotsiologik
bilimlarning ob ektivligi, ishonchliligi va validligini ta minlashda markaziy rol
ʼ ʼ
o ynaydi.
ʻ 34
Sotsiologiyada sifat tadqiqot usullari ijtimoiy hodisalarning chuqur
mohiyatini, ishtirokchilarning sub ektiv tajribalarini va ma nolarini o rganishga
ʼ ʼ ʻ
qaratilgan. Ushbu usullar orasida chuqur intervyu, fokus-guruhlar, ishtirokchi
kuzatuv va kontent tahlili alohida o rin tutadi. Chuqur intervyular shaxslarning
ʻ
hayotiy hikoyalari, qarashlari va motivatsiyalarini batafsil o rganish imkonini
ʻ
beradi, bu esa ijtimoiy jarayonlarning nozik jihatlarini tushunishga yordam beradi.
Fokus-guruhlar esa ma lum bir mavzu bo yicha guruh dinamikasi va jamoaviy
ʼ ʻ
fikrlarni o rganish uchun samarali vositadir. Ishtirokchi kuzatuv tadqiqotchiga
ʻ
o rganilayotgan ijtimoiy muhitga bevosita kirib borish va uning a zolarining xulq-
ʻ ʼ
atvorini, o zaro munosabatlarini tabiiy sharoitda kuzatish imkonini beradi. Sifat
ʻ
usullari ijtimoiy voqelikning murakkabligini va ko p qirraliligini ochib berishda
ʻ
muhim ahamiyatga ega. 35
Miqdoriy tadqiqot usullari ijtimoiy hodisalarni o lchash, statistik tahlil qilish
ʻ
va umumlashtirishga qaratilgan bo lib, keng ko lamli ma lumotlarni yig ish va
ʻ ʻ ʼ ʻ
34 Jo rayev Q.M. Sotsiologiya: nazariy asoslar va rivojlanish bosqichlari. – Toshkent: Fan, 2023. – B. 25-
ʻ
40
35 Karimova L.N. Globalizatsiya va ijtimoiy o zgarishlar. – Toshkent: Sharq, 2021. – B. 160-175
ʻ
27

ulardagi qonuniyatlarni aniqlash imkonini beradi. Eng keng tarqalgan miqdoriy
usullar qatoriga so rovnomalar (anketalar), statistik tahlil, eksperimentlar vaʻ
ijtimoiy tarmoqlar tahlili kiradi. So rovnomalar katta populyatsiyadan tizimli
ʻ
ma lumotlarni yig ish uchun ishlatiladi, bu esa ijtimoiy tendensiyalar, jamoatchilik
ʼ ʻ
fikri va demografik xususiyatlarni aniqlashga yordam beradi. Statistik tahlil
yig ilgan ma lumotlar orasidagi korrelyatsiyalar, regressiyalar va boshqa
ʻ ʼ
munosabatlarni aniqlash orqali ijtimoiy hodisalar o rtasidagi bog liqliklarni
ʻ ʻ
miqdoriy jihatdan baholashga imkon beradi. Eksperimentlar esa sabab-oqibat
munosabatlarini nazorat qilingan sharoitlarda o rganish uchun qo llaniladi, garchi
ʻ ʻ
sotsiologiyada ularni qo llashda axloqiy va amaliy cheklovlar mavjud bo lsa-da.
ʻ ʻ
Miqdoriy usullar ijtimoiy hodisalarning keng ko lamli qonuniyatlarini va umumiy
ʻ
tendensiyalarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. 36
5-jadval. Sifat va miqdoriy sotsiologik tadqiqot usullarining qiyosiy tahlili
Xususiyat Sifat tadqiqotlari Miqdoriy tadqiqotlar
Maqsad Chuqur tushunish, ma no
ʼ
va tajribalarni o rganish
ʻ Keng ko lamli
ʻ
tendensiyalarni o lchash,
ʻ
statistik umumlashtirish
Ma lumot turi
ʼ Matnli, vizual, audio
(intervyu transkriptlari,
kuzatuv qaydlari) Raqamli (so rovnoma
ʻ
javoblari, statistik
ma lumotlar)
ʼ
Namuna hajmi Kichik, tanlab olingan
(chuqurlik muhim) Katta, reprezentativ
(umumlashtirish muhim)
Tahlil Mavzuli tahlil, narrativ
tahlil, diskurs tahlili Statistik tahlil
(korrelyatsiya, regressiya,
ANOVA)
Natijalar Boy, batafsil tavsiflar,
nazariyalar shakllantirish Statistik xulosalar,
gipotezalarni tekshirish,
umumlashtirish
Tadqiqotchi roli Faol ishtirokchi, ma no
ʼ
yaratuvchi Ob ektiv kuzatuvchi, ʼ
ma lumot yig uvchi
ʼ ʻ
Zamonaviy sotsiologik tadqiqotlarda sifat va miqdoriy usullarning
uyg unlashuvi, ya ni aralash usullar metodologiyasi tobora keng qo llanilmoqda.
ʻ ʼ ʻ
Bu yondashuv har bir usulning kuchli tomonlaridan foydalangan holda, tadqiqot
36 Mirzayev U.M. Sotsiologiyaning predmeti va metodi. – Qarshi: Qarshi davlat universiteti nashriyoti,
2022. – B. 35-50
28

savollariga yanada chuqur va kompleks javoblar topishga imkon beradi. Masalan,
dastlab miqdoriy so rovnoma orqali keng ko lamli tendensiyalar aniqlanib, so ngraʻ ʻ ʻ
aniqlangan tendensiyalarning sabablari va mohiyatini chuqurroq tushunish uchun
sifat intervyular o tkazilishi mumkin. Yoki aksincha, sifat tadqiqotlari orqali
ʻ
gipotezalar shakllantirilib, keyinchalik ular miqdoriy usullar yordamida katta
populyatsiyada tekshirilishi mumkin. Aralash usullar ijtimoiy voqelikning ham
keng ko lamli qonuniyatlarini, ham individual tajribalarining nozik jihatlarini
ʻ
birgalikda o rganishga imkon berib, tadqiqot natijalarining validligi va
ʻ
ishonchliligini oshiradi. Bu yondashuv tadqiqotchiga murakkab ijtimoiy
muammolarni har tomonlama tahlil qilish imkoniyatini beradi. 37
Sotsiologik tadqiqotlarni o tkazishda metodologik yondashuvlar bilan bir
ʻ
qatorda axloqiy tamoyillarga rioya qilish ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqotchilar ishtirokchilarning shaxsiy daxlsizligini himoya qilish, ularning
roziligini olish, ma lumotlarning maxfiyligini ta minlash va tadqiqot natijalarini
ʼ ʼ
ob ektiv tarzda taqdim etish kabi mas uliyatlarga ega. Tadqiqot jarayonida
ʼ ʼ
ishtirokchilarga zarar yetkazmaslik, ularni manipulyatsiya qilmaslik va ularning
huquqlarini buzmaslik asosiy axloqiy mezonlardandir. Ayniqsa, sezgir mavzularni
o rganishda yoki zaif guruhlar bilan ishlashda bu tamoyillarga qat iy rioya qilish
ʻ ʼ
zarur. Axloqiy me yorlarga amal qilish tadqiqotning nafaqat ilmiy qiymatini, balki
ʼ
uning ijtimoiy qabul qilinishini va ishonchliligini ham ta minlaydi. Bu jihatlar
ʼ
sotsiologik bilimlarning jamiyatga foydali bo lishi va salbiy oqibatlarga olib
ʻ
kelmasligi uchun fundamental hisoblanadi. 38
37 Norboyev S.S. Ijtimoiy barqarorlik va rivojlanishning sotsiologik jihatlari. – Toshkent: Ma naviyat,
ʼ
2023. – B. 80-95
38 Olimov Sh.A. Zamonaviy sotsiologik nazariyalar. – Toshkent: Innovatsiya, 2024. – B. 15-30
29

XULOSA
Sotsiologiya fanining vujudga kelishi murakkab va ko p qirrali jarayonʻ
bo lib, u XVIII-XIX asrlardagi chuqur intellektual, ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy
ʻ
o zgarishlar bilan chambarchas bog liq. Ma rifat davrining ratsionalistik g oyalari,
ʻ ʻ ʼ ʻ
inson aqli va ilmiy bilimlarga bo lgan ishonch jamiyatni ilohiy yoki metafizik
ʻ
tushuntirishlardan xoli holda o rganish uchun intellektual zamin yaratdi. Ilmiy
ʻ
inqilobning empirik metodologiyasi va pozitivizmning yuksalishi esa ijtimoiy
hodisalarni tabiiy fanlar kabi qat iy ilmiy usullar bilan tahlil qilish zaruratini
ʼ
ta kidladi. Bu davr mutafakkirlari jamiyatni o ziga xos qonuniyatlarga ega bo lgan
ʼ ʻ ʻ
tizim sifatida ko rishga intildilar.
ʻ 39
Shu bilan birga, sanoat inqilobining jamiyatga ta siri, urbanizatsiya
ʼ
jarayonlari va Fransiya inqilobining oqibatlari yangi, misli ko rilmagan ijtimoiy
ʻ
muammolarni keltirib chiqardi. Shaharlarning tez o sishi, sinfiy tabaqalanishning
ʻ
chuqurlashuvi, qashshoqlik, jinoyatchilik va ijtimoiy tartibsizliklar jamiyatning
barqarorligini ta minlash va uni ilmiy asosda boshqarish ehtiyojini yuzaga keltirdi.
ʼ
Bu sharoitda Ogyust Kont kabi olimlar jamiyatni ilmiy o rganishga qaratilgan
ʻ
yangi fanni sotsiologiyani asoslashga kirishdilar. Uning uch bosqich qonuni va
fanlar iyerarxiyasi sotsiologiyaning ilmiy maqomini mustahkamlashga xizmat
qildi.
Xulosa qilib aytganda, sotsiologiyaning vujudga kelishi nafaqat intellektual
evolyutsiya, balki ijtimoiy hayotdagi tub o zgarishlarga berilgan ilmiy javob edi.
ʻ
Bu fan jamiyatni tushunish, uning muammolarini hal qilish va taraqqiyot yo llarini
ʻ
belgilashda muhim ahamiyat kasb etdi. Bugungi kunda ham sotsiologiya o zining
ʻ
klassik asoslariga tayangan holda, globalizatsiya, texnologik inqiloblar va madaniy
xilma-xillik kabi zamonaviy chaqiriqlarni tahlil qilishda muhim rol o ynamoqda.
ʻ
Uning metodologik yondashuvlari va nazariy ramkalari ijtimoiy voqelikni chuqur
anglash uchun mustahkam poydevor bo lib xizmat qiladi.
ʻ 40
39 Raximov D.I. Ijtimoiy fikrlar evolyutsiyasi. – Andijon: Andijon davlat universiteti nashriyoti, 2022. –
B. 100-115
40 Tursunov M.A. Jamiyat va inson: sotsiologik tahlil. – Guliston: Guliston davlat universiteti nashriyoti,
2021. – B. 95-110
30

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O zbekiston strategiyasi. Toshkent: O zbekiston, 2021.ʻ ʻ
B. 120-125
2. Abdullayev A.A. Sotsiologiya nazariyasi asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya,
2023. B. 45-60
3. Ahmedov B.T. Ijtimoiy o zgarishlar va sotsiologik tafakkur. Samarqand:
ʻ
Samarqand davlat universiteti nashriyoti, 2022. B. 78-92
4. Alimov N.K. Sanoat inqilobi va ijtimoiy muammolar. Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2021. B. 110-125
5. Azimov S.R. Siyosiy sotsiologiya: nazariya va amaliyot. Toshkent: Adolat,
2023. B. 30-45
6. Bobojonov O.X. Sotsiologik fikrlar tarixi. Urganch: Xorazm nashriyoti, 2022.
B. 65-80
7. Ergashev R.E. Ilmiy inqilob va ijtimoiy fanlar. Toshkent: Tafakkur, 2021. B. 90-
105
8. G aniyev A.A. Ma rifatparvarlik davri va ijtimoiy falsafa. Buxoro: Buxoro
ʻ ʼ
davlat universiteti nashriyoti, 2023. B. 55-70
9. Hakimov J.M. G arb falsafasi tarixi: ijtimoiy jihatlar. Toshkent: O zbekiston
ʻ ʻ
faylasuflari milliy jamiyati, 2022. B. 130-145
10. Ibragimov F.X. Pozitivizm va sotsiologik metodologiya. Toshkent: Universitet,
2023. B. 70-85
11. Ismoilov Z.A. Ogust Kont va sotsiologiyaning shakllanishi. Namangan:
Namangan davlat universiteti nashriyoti, 2022. B. 40-55
12. Jo rayev Q.M. Sotsiologiya: nazariy asoslar va rivojlanish bosqichlari.
ʻ
Toshkent: Fan, 2023. B. 25-40
32

13. Karimova L.N. Globalizatsiya va ijtimoiy o zgarishlar. Toshkent: Sharq, 2021.ʻ
B. 160-175
14. Mirzayev U.M. Sotsiologiyaning predmeti va metodi. Qarshi: Qarshi davlat
universiteti nashriyoti, 2022. B. 35-50
15. Norboyev S.S. Ijtimoiy barqarorlik va rivojlanishning sotsiologik jihatlari.
Toshkent: Ma naviyat, 2023. B. 80-95
ʼ
16. Olimov Sh.A. Zamonaviy sotsiologik nazariyalar. Toshkent: Innovatsiya, 2024.
B. 15-30
17. Raximov D.I. Ijtimoiy fikrlar evolyutsiyasi. Andijon: Andijon davlat
universiteti nashriyoti, 2022. B. 100-115
18. Saidov G.N. Sotsiologik tadqiqot metodologiyasi. Toshkent: Akademnashr,
2023. B. 60-75
19. Tursunov M.A. Jamiyat va inson: sotsiologik tahlil. Guliston: Guliston davlat
universiteti nashriyoti, 2021. B. 95-110
20. O zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi. Sotsiologiya fanining dolzarb
ʻ
muammolari. https://www.academy.uz/uz/research/sociology (accessed:
10.03.2024)
21. Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti. Ijtimoiy-gumanitar fanlar kafedrasi.
https://tsue.uz/uz/kafedralar/ijtimoiy-gumanitar-fanlar (accessed:
12.03.2024)
22. ZiyoNET resurs markazi. Sotsiologiya bo yicha materiallar.
ʻ
https://ziyonet.uz/uz/library/category/sociology (accessed: 11.03.2024)
23. https://www.ziyonet.uz/uz/library/category/sotsiologiya (accessed: 10.03.2024)
24. https://www.uzjournals.edu.uz/ (accessed: 12.03.2024)
33

Купить