Raqobatlashgan bozorda, qisqa muddatli oraliqda firma foydasini maksimallashtirish va uning taklifi - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	165.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Raqobatlashgan bozorda, qisqa muddatli oraliqda firma foydasini maksimallashtirish va uning taklifi

Купить

MAVZU: RAQOBAT LASHGAN BOZORDA, QISQA MUDDATLI
ORALIQDA FIRMA FOYDASINI MAKSIMALLASHTIRISH VA UNING
TAKLIFI.
MUNDARIJA:
KIRISH……………………………………………………………………...….3
I.BOB. RAQOBATNING SHAKLLARI VA USULLARI ………………….5
1.1. Raqobatning mohiyati shakllari va usullari ………………………………...5
1.2. Monopoliyalarning iqtisodiy asosi va ularning turlari ………………..…..10
II.BOB. O’ZBEKISTONDA RAQOBATCHILIK MUHITINING
VUJUDGA KELISHI VA MONOPOLIYAGA QARSHI
QONUNCHILIK………………………………………………………… ... …17
2.1. Narxning mazmuni, vazifalari va turlari ................................ .. .................... 21
2.2. Narx siyosati va uning O’zbekistonda amalga oshirilishi xususiyatlari . .....28
XULOSA ……………………………………………………………………...32
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………..…33

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Iqtisodiyotda tarkibiy islohotlar va iqtisodiyotni
modernizatsiyalashni yanada chuqurlashtirish, uning ko’lamini kengaytirish bilan
bog’liq masalalarning nazariy va amaliy tomonlarini o’rganishda
“Mikroiqtisodiyot” fani muhim ahamiyat kasb etadi.
Ayniqsa, bugungi kunda hukm surayotgan moliyaviy-iqtisodiy inqiroz
sharoitida iste’molchilar talabining o’zgarishi, real sektorda yaratilayotgan tovar va
xizmatlar narxining shakllanishi, foydani maksimallashtirish, noaniqlik sharoitida
qaror qabul qilish shuningdek, narxga va boshqa omillarga bog’liq talab va taklif
elastikligining mazmun mohiyati, davlatning bozorga aralashuvi, ya’ni tovarlarga
minimal va maksimal narxlarni o’rnatish va uning oqibatlari bilan bog’liq
tushunchalar va qarashlar hamda tizimiy tahlil qilishda “Mikroiqtisodiyot” fani
alohida o’rin tutadi 1
.
Talabalarga mazkur fan xususiyatlari doirasida O’zbekiston Respublikasi
birinchi Prezidenti I.A. Karimovning “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi,
O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari” hamda “Asosiy
vazifamiz – Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligi yanada yuksaltirishdir”
nomli asarlarida keltirilgan ma’lumotlar, asosiy tushuncha va qarashlar, ustuvor
nalishlar va xulosalarni puxta o’zlashtirishlari, kelgusi faoliyatlarida samarali
foydalanishlari hamda ijodiy yondashishlarini ta’minlash fanning oldida turgan
asosiy vazifalardan biridir.
Kurs ishining maqsasi: Mamlakatimiz iqtisodiyoti rivojiga kishan bo’lib
turgan jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi sharoitida iqtisodiy qonuniyatlarning
amal qilishi bilan bog’liq inobatga olinmagan omillarning birlamchi ahamiyatga
ega bo’lishi, talab va taklif rtasidagi nomutanosiblikning yuzaga chiqqanligi,
iste’mol tovarlariga bo’lgan talabning pasayishi oqibatida hosilaviy bozorlar
(mehnat bozori, qimmatli qog’ozlar bozori)ga ham jiddiy ta’sir ko’rsatayotganligi,
1
Vaxobov A.V., Xojibakiev Sh.X., Mo’minov N.G. “Xorijiy investitsiyalar”. O’quv qo’llanma.- T.: Moliya, 2010.-
328 b
3

aynan mikroiqtisodiy tushunchalarni nazariy-amaliy o’rganish va tadqiq etish
lozimligini ko’rsatmoqda.
Kurs ishining vazifasi: Ushbu fan bozor iqtisodiyotining amal qilish
mexanizmini, turli mulkchilikka asoslangan korxonalarning xo’jalik yuritish
faoliyatini, ularning bozor sharoitidagi harakatini, cheklangan ishlab chiqarish
resurslaridan samarali foydalanish yo’llarini talabalarga o’rgatishda qo’l keladi.
Shuningdek, “Mikroiqtisodiyot” fani fundamental fanlardan biri bo’lib, boshqa
iqtisodiy fanlarni chuqur o’rganishda asos bo’lib xizmat qiladi.
Kurs ishining mavzusi: R aqobat lashgan bozorda, qisqa muddatli oraliqda
firma foydasini maksimallashtirish va uning taklifi.
Kurs ishining tuzilishi: kirish,ikkita bob, har bobda ikkitadan reja, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar.
4

I.BOB. RAQOBATNING SHAKLLARI VA USULLARI
1.1. Raqobatning mohiyati shakllari va usullari
Bozor va bozor iqtisodiyotini tartiblashtirish va uni boshqarishda talab,
taklif, narx va raqobat usullari qo’llaniladi. Raqobat ko’p qirrali iqtisodiy xodisa
bo’lib, u bozorning barcha sub‘ektlari o’rtasidagi murakkab munosabatlarni
ifodalaydi.
Raqobat – bozor sub‘ektlari iqtisodiy manfaatlarining to’qnashuvidan iborat
bo’lib, ular o’rtasidagi yuqori foyda va ko’proq naflilikka ega bo’lish uchun
kurashni anglatadi. Raqobatning mazmuni, uning vazifalarini ko’rib chiqish orqali
yanada kengroq namoyon bo’ladi.
Hozirgi bozor iqtisodiyotida raqobatning quyidagi asosiy vazifalarini ajratib
ko’rsatish mumkin:
1. Tartibga solish vazifasi;
2. Resurslarni joylashtirish vazifasi;
3. Innovatsion vazifa;
4. Moslashtirish vazifasi;
5. Taqsimlash vazifasi;
6. Nazorat qilish vazifasi.
Raqobat ishtirokchilari quyidagi sub‘ektlardan iborat bo’ladi:
1. Ishlab chiqaruvchi va sotuvchilar o’rtasida;
2. Iste‘molchi va xaridorlar o’rtasidа.
Ularning asosiy maqsadlari ko’proq foyda olish va ko’proq naflilikka
erishishdir. Buni chizma ko’rinishda ham tasvirlash mumkin.
5

Raqobatning tartibga solish vazifasi - bu ishlab chiqarishni talabga
(iste‘mol) muvofiqlashtirish maqsadida taklifga ta‘sir o’tkazishdan iborat. Talab
ko’p bo’lsa, taklif ko’payadi va narxga ham bog’liq bo’ladi, iqtisodiyot bozor
qonunlari asosida tartibga solinadi.
Raqobatning resurslarni joylashtirish vazifasi ishlab chiqarish omillarini ular
eng ko’p samara beradigan korxona, hudud va mintaqalarga oqilona joylashtirish
imkonini beradi 2
.
Raqobatning innovatsion vazifasi – fan-texnika taraqqiyoti yutuqlariga
asoslanuvchi hamda bozor iqtisodiyoti sub‘ektlarining rivojlanishini taqozo
etuvchi turli kurinishdagi yangiliklarning joriy etilishini bildiradi.
Raqobatning taqsimlash vazifasi – ishlab chiqarilgan ne‘matlar yalpi hajmi
(YaIM)ning iste‘molchilar o’rtasida taqsimlanishiga bevosita va bilvosita ta‘sir
o’tkazadi.
Raqobatning nazorat qilish vazifasi bozordagi ba‘zi ishtirokchilarning
boshqa bir ishtirokchilar ustidan monopolistik hukmronlik o’rnatishiga yo’l
qo’ymaslikka yo’naltiriladi.
Raqobatning to’rtta shakli mavjud:
1. Erkin raqobat;
2. Monopolistik raqobat;
3. Monopoliya;
4. Oligopoliyadir.
Erkin raqobat sharoitida bir xil mahsulot ishlab chiqaruvchi tarmoqda juda
ko’p sonli korxonalar mavjud bo’ladi. Korxonalar mahsulot narxi ustidan sezilarsiz
nazoratni amalga oshiradi, chunki korxonalar soni ko’p bo’lganligi sababli
umumiy ishlab chiqarish hajmi unga katta bo’lmaydi.
Sof monopoliyada tarmoq bitta firmadan iborat bo’lishi sabali, u mavjud
mahsulot (xizmat)ning yagona ishlab chiqaruvchisi hisoblanadi va yakka
hukmronlik shakllanadi.
2
Вахабов А.В., Разыкова Г.Х., Хажибакиев Ш.Х. Иностранные инвестиции и модернизация национальной
экономики. Монография. Т.: Молия, 2011.-300 с.
6

Monopolistik raqobat o’z ichiga ham monopoliya, ham raqobat unsurlarini
oladi. Tarmoqdagi bir turdagi mahsulotning unlab ishlab chiqaruvchilari bir-birlari
bilan qulay narx hamda ishlab chiqarish hajmiga erishish borasida
raqobatlashadilar.
Oligopoliya tarmoqda u qadar ko’p bo’lmagan korxonalarning mavjud
bo’lishi va hukmronlik qilishidir. Qaysi tovarlar va xizmatlar bozorida nisbatan
ham sonli ishlab chiqaruvchilar hukmronlik qilsa, shu tarmoq oligopolistik tarmoq
hisoblanadi. Masalan, po’lat, mis, alyuminiy, qo’rg’oshin, temir sanoatning bir
turdagi mahsulotlaridir, iste‘molchilik tovarlari: avtomobillar, yuvish vositalari,
sigaretlar, maishiy elektrbuyumlarini ishlab chiqaruvchilar tabaqalashgan
oligopoliya hisoblanadi.
Turli monopollashuv darajasidagi tuzilmalar o’rtasida mavjud bo’lishiga
ko’ra quyidagi raqobat turlari mavjuddir:
1) monopllashmagan korxonalar o’rtasidagi raqobat;
2) monopoliyalar hamda monopolistik birlashmalarga kirmagan ishlab
chiqaruvchilar o’rtasidagi raqobat;
3) turli monopoliyalar o’rtasidagi raqobat;
4) monopolistik birlashmalar o’rtasidagi raqobat.
O’z miqyosiga ko’ra raqobat ikki turga bo’linadi:
1. Tarmoq ichidagi raqobat
2. Tarmoqlararo raqobat.
Tarmoqlar ichidagi raqobat ishlab chiqarish va sotishning qo’layroq
sharoitiga ega bo’lish, qo’shimcha foyda olish uchun bir tarmoq korxonalari
o’rtasida boradi. Korxonalarning (tarmoqlar ichida) har bir tarmoqda texnika bilan
ta‘minlash darajasi va mehnat unumdorligi darajasi turlicha bo’lganligi sababli,
shu korxonalarda ishlab chiqarilgan tovarlarning individual (alohida) qiymati bir
hil bo’lmaydi.
Tarmoq ichidagi raqobat tovarlarning ijtimoiy qiymatini, boshqacha
aytganda, bozor qiymatini aniqlaydi va belgilaydi. Bu qiymat, odatda, o’rtacha
7

sharoitda ishlab chiqarilgan va muayyan tarmoq tovarlarining anchagina qismini
tashkil etadigan tovarlarning qiymatiga mos keladi.
Tarmoqlar ichidagi raqobat natijasida texnikaviy darajasi va mehnat
unumdorligi yuqori bo’lgan korxonalar qo’shimcha foyda oladilar va aksincha,
texnika jihatdan nochor korxonalar esa, o’zlarida ishlab chiqarilgan tovar
qiymatining bir qismini yo’qotadilar va zarar ko’radilar.
Tarmoqlararo raqobat turli tarmoqlar korxonalari o’rtasida eng yuqori foyda
normasi olish uchun olib boriladigan kurashdan iborat. Masalan, sanoat, qishloq
xo’jaligi va qurilish sohalarida raqobatda qaysi tarmoqda foyda ko’p bo’lsa, kapital
shu tarmoqda ko’chiriladi, keyin esa boshqasiga qaytadi, chunki shu tarmoq
mahsulotlariga talab ko’payadi. Bu kurash teng kapital uchun teng foyda olishiga
intilishini ta‘minlaydi 3
.
Demak, tarmoqlararo raqobat kapital qaysi tarmoqqa kiritilmasin, xuddi shu
tarmoq foyda normalarini o’rtacha foyda normasiga “baravarlashtiradi”.
Raqobat kurashining ikki usuli farqlanadi: narx vositadagi raqobat va narxsiz
raqobat.
Narx vositasida raqobatlashuvda kurashning asosiy usuli bo’lib, ishlab
chiqaruvchilarning o’z tovarlari narxini boshqa ishlab chiqaruvchilarning shunday
mahsulotlari narxiga nisbatan pasaytirishi hisoblanadi.
Narx vositasida raqobatlashish usullaridan biri – demping – narxlarni
qo’llashdir. Bunda milliy ishlab chiqaruvchilar o’zlarining tovarlarini boshqa
mamlakatlarga ichki bozordagi narxlardan, ayrim hollarda tannarxidan ham past
bo’lgan narxlarda sotadi.
Narxsiz raqobat shu bilan tavsiflanadiki, bunda raqobat kurashning asosiy
omili tovarlarning narxi emas, balki uning sifati, servis xizmat ko’rsatish, ishlab
chiqaruvchi firmaning obru-e‘tibori hisoblanadi.
Narxsiz raqobat usullari ichida marketing muhim ahamiyatga ega bo’lib, u
mahsulot ishlab chiqarish va sotish jarayonini talabga moslashtiruvchi tadbirlar
tizimidan iborat.
3
Bekmurodov A.Sh., Karrieva Ya.K., Ne’matov I.U., Nabiev D.H., Kattaev N.T. Xorijiy investitsiyalar. O’quv
qo’llanma. –T.:Iqtisodiyot, 2010.-166 b.
8

1.2. Monopoliyalarning iqtisodiy asosi va ularning turlari
“Monopoliya” atamasining kelib chiqishi bozorga oid tushunchalardan
(ya‘ni, grekcha “monos” – yagona, bitta, va “poleo” - sotaman) tarkib topadi, biroq
uning iqtisodiy asoslari aslida ishlab chiqarishga borib taqoladi.
Monopoliya – монопол yuqori narxlarni o’rnatish hamda monopol yuqori
foyda olish maqsadida tarmoqlar, bozorlar va yaxlit makroiqtisodiyot ustidan
hukmronlikni amalga oshiruvchi yirik korxonalar (firma, korporatsiyalar)ning
birlashmalari bo’lib, monopoliyalarning vujudga kelishining moddiy asosi ishlab
chiqarishning to’planishi hisoblanadi.
Ishlab chiqarishning to’planishi ishlab chiqarish vositalari, ishchi kuchi
hamda mahsulot ishlab chiqarish hajmining yirik korxonalarda to’planishini
namoyon etadi. Asosiy sabab – olinayotgan foyda hajmining ko’payishi
hisoblanadi, foydaning (qo’shimcha mahsulot) bir qismi kapitallashtirib boriladi.
Kapitalning to’planishi – bu qo’shimcha qiymatning bir qismini jamg’arish
(kapitallashtirish) natijasida kapital hajmining oshishidir. Ya‘ni, korxonadagi
ishchilar soni, korxonaning ishlab chiqarish quvvati, qayta ishlanayotgan xom
ashyo miqdori, tovar aylanmasi hajmi, foyda hajmi.
Natijada, foydani maksimallashtiradigan ishlab chiqarish hajmi Qe da narx P
o‘rtacha umumiy xarajatdan kichik bo‘ladi, ya’ni P ATC(Q) va shuning uchun
BE ishlab chiqarishning o‘rtacha yo‘qotishiga (zarariga) teng. Shtrixlangan PEBM
to‘rtburchak yuzi firmaning umumiy yo‘qotishini bildiradi. Lekin, firma qisqa
muddatli oraliqda zarar ko‘rsa ham kelajakda narx oshishi yoki ishlab chiqarish
xarajatlarini kamaytirishi evaziga foyda olish maqsadida ishni davom ettiradi.
Umuman olganda, raqobatlashuvchi firma qisqa muddatli oraliqda ishlab
chiqarishni davom ettirishi yoki davom ettirmasdan ishlab chiqarishni to‘xtatishi
to‘g‘risidagi qarorni qabul qilishda firma o‘z daromadini umumiy o‘rtacha xarajat
bilan emas, balki faqat o‘rtacha o‘zgaruvchan xarajat bilan taqqoslaydi. Nima
uchun deganda, o‘zgarmas xarajatlar sarflanib bo‘lingan va ularni firmani
yopganda ham kamaytirib bo‘lmaydi. Shuning uchun ham narx o‘rtacha
10

o‘zgarruvchan xarajatdan yuqori bo‘lib, o‘rtacha umumiy xarajatdan past
bo‘lganda firma kelajakda foydaga chiqish maqsadida ishlab chiqarish zarar
ishlasa ham o‘z faoliyatini davom ettiradi va shu bilan birga umumiy zararni
minimallashtirishga harakat qiladi. Nima uchun
deganda, bu narx o‘rtacha umumiy xarajatdan kichik bo‘lgani bilan, u
firmaning o‘zgaruvchan xarajatlarini (xomashyo sarfi, ish haqi) qoplaydi, bundan
tashqari o‘zgarmas xarajatning ham ma’lum qismini qoplaydi.
Umumlashtirib aytadigan bo‘lsak, raqobatlashgan bozorda harakat
qilayotgan firma qisqa muddatli oraliqda xarajatlari bilan daromadlarini
taqqoslagan holda foydani maksimallashtirishda chekli mahsulot va ishlab
chiqarishni to‘xtatish qoidasiga amal qiladi. Chekli mahsulot qoidasiga ko‘ra firma
mahsulot ishlab chiqarish hajmini chekli daromad bilan chekli xarajatni tengligini
ta’minlaydigan darajada ushlab turishga harakat qiladi (MC MR) .
Kapitalning to’planishi kapitalning markazlashuvi jarayoni bilan yanada
to’ldiriladi. Kapitalning markazlashuvi – bu bir kapital tomonidan boshqa birining
qo’shib olinishi yoki bir qancha mustaqil kapitallarning aktsiyadorlik jamiyati
shaklida ixtiyoriy birlashishi orqali kapital hajmining o’sishidir.
Monopoliyalarning turlari quyidagilardan iborat:
1. Bozorni qamrab olish darajasiga ko’ra:
a) sof monopoliya;
b) oligopoliya;
v) monopoliya.
Sof monopoliya – tarmoqdagi yagona ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchining
narx va ishlab chiqarish hajmini belgilashdagi yakka hukmronlik holati
hisoblanadi. Masalan, O’zbekistonda sof monopoliyalar sifatida “O’zbekiston havo
yo’llari” DAK, “O’zbekiston temir yo’llari”DAK, toshkent aviatsiya ishlab
chiqarish birlashmasi shular jumlasidandir.
Oligopoliya – tarmoqdagi bir necha yirik ishlab chiqaruvchi yoki
sotuvchining narxi va ishlab chiqarish hajmini belgilashdagi hukmronlik holati
hisoblanadi. Oligopolist–ishlab chiqaruvchilarga O’zbekistonda tsement (asosan,
11

Bekobod, Kuvasay, Ohangaron, Navoiy shaharlarida joylashgan), ko’mir (Angren
shahri, Surxondaryo viloyatining Sariosiyo (SHargun) va Boysun (To’la)
tumanlarida joylashgan) ishlab chiqarishni misol keltirish mumkin.
Monopoliya – tarmoqdagi ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchilar soni juda ko’p
bo’lib, ular tovar yoki xizmatlarining yagona iste‘molchisi yoki xaridori mavjud
bo’lgan sharoitdagi yakka hukmronlik holati hisoblanadi. Bunga “O’zDEUavto”
korxonasi yaqqol misol bo’la oladi 4
.
2. Monopoliyaning vujudga kelishi sababi va tavsifiga ko’ra:
a) tabiiy monopoliya;
b) legal monopoliya;
v) sun‘iy monopoliya.
Tabiiy monopoliya – korxonaning texnologik xususiyatlari sababli
mahsulotga bo’lgan talbni qondirish raqobat mavjud bo’lmagan sharoitda
samaradorlik amalga oshiruvchi tovar bozorining holatidir. Bunda ishlab chiqarish
hajmi ko’payadi, tovar birligiga to’g’ri keluvchi xo’jalik xarajatlari kamayib
boradi.
Legal (qonuniy) monopoliya – bu qonuniy tarzda tashkil etiluvchi
monopolistik holatdan iborat. Ular tarkibiga himoya qiluvchi qo’yidagi
monopoliya shakllarini kiritish mumkin:
1) Patent tizimi – bu ixtirochi yoki mualliflar tomonidan yaratilgan ixtirolar,
foydali modellar, sanoat namunalarini tasdiqlovchi maxsus guvohnomalar –
patentlar orqali amalga oshiriladi. Soliqlarning yana bir tomoni muomaladagi
ortiqcha pul massasini kamaytirib, inqirozni jilovlab boradi. Birok bu soliqlar
mehnat bilan band bo‘lgan aholining real daromadini pasaytiradi. Korxonalarda
to‘gri soliqlar stavkasini kamaytirish hisobiga berilgan imkoniyat ko‘prok
mahsulot ishlab chiqarishni ko‘paytirib, tovarlar assortimentining oshishini
ta’minlashi kerak.
Jaxon soliq amaliyotida to‘g‘ri va egri soliqlar nisbatiga karab u yoki bu
mamlakat iqtisodiyotini rivojlanishi yoki iqtisodiy kiyinchiliklarni borligini tahlil
4
Mamatov B., Xujamkulov D., Nurbekov O. Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish. Darslik. – T.:
Iqtisod-Moliya, 2014. – 608 b.
12

qilib berish mumkin. Masalan. AQShda to‘g‘ri soliqlar salmog‘ining budjet
daromadida 90 foizga yakin bO‘lishi bu yerda rivojlangan bozor iqtisodiyoti
mavjudligidan darak beradi. Egri soliqlar tarkibiga QQS, aksiz solig‘i, bojxona
boji, yer osti boyliklaridan foydalanish soliqlari kiradi. Yuqorida aytib utilganidek,
to‘gri va egri soliqlar yagona soliq tizimini tashkil etib bir-biri bilan o‘zaro
bog‘langan. Umumiy soliq summasi o‘zgarmagan holda birining stavkasini
kamaytirish ikkinchisini stavkasini oshirishni talab etadi.
Soliqlarning umudavlat (respublika) va mahalliy soliqlarga bulinishi
xukumat idoralarining respublika xukumati va mahalliy xukumatlarga bo‘linishi
asosida kelib chiqadi. Har bir xokimiyat idoralari O‘zlarining bajaradigan muhim
vazifalaridan kelib chiqib, O‘z budjetiga va uni ta’minlaydigan soliqlar ga ega
bo‘lishi kerak.
Respublika xukumati umumdavlat mikyosida katta vazifalarni
mudofaa,xavfsizlikni saqlash, tartib intizom infrastrukturasini yaratish,
mexnatkashlarga ijtimoiy ximoyasini tashkil etish va boshqa bir kator yirik
vazifalarni bajaradi. Shuning uchun uning budjeti ham soliqlar i ham salmokli
bo‘lishi shart. QQS, aksiz solihi, yuridik shaxslarning daromadi (foydasi)dan,
fuqarolar daromadidan olingan soliqlar respublika budjetiga tushadi. Umumdavlat
soliqlar ining muhim xususiyati shundaki, respublika budjetiga tushadigan soliqlar
dan mahalliy budjetlarni boshqarib borish uchun ajratma sifatida tushushi mumkin.
Bordi- yu, ajratma etmasa subvensiya yoki subsidiya beriladi. Agar kelgusi yil
mahalliy budjetlarning o‘z manbalari (soliqlar i) kupayib kolsa, respublika soliqlar
dan ajratma berishning xojati kolmaydi. Respublika va mahalliy soliqlar yagona
mohiyatiga ega bo‘ladi, budjetga tulanishi lozim bo‘lgan to‘lovlardir.
Mahalliy soliqlar xukumatlar bajaradigan vazifalariga karab belgilanib,
ularga doimiy va to‘liq biriktirib beriladi. Mahalliy hukumatlar asosan
mexnatkashlarga yakin bo‘lganligidan ularga ijtimoiy masalalarni maktab,
sog‘likni saqlash, madaniyat, maorif, shahar va kishloklar obodonchiligi kabi
vazifalarni bajaradi. Lekin bu soliqlar va yig‘imlar ularning budjet Harajatlarining
30-40 foizini koplaydi, holos. Mahalliy budjetlarning soliq va yig‘imlari kam
13

bo‘lganligidan bu budjetlarning daromadlar va xarajatlarini barqarorlashtirish
(balanslashtirish) ancha murakkabdir.
Bu masalani yechishda ilgari ko‘rsatganimizdek xududdan respublika
budjetiga tushadigan soliqlardan ajratmalar beriladi. (masalan, QQS, daromad
solig‘i va boshqalar). Amaliyotda shu soliqlardan mahalliy budjetlarga ular
budjetini barqarorlashtirish uchun 100 foizgacha ajratma bermasdan turib
subvensiya (maksadli yordam) berish hollari uchraydi. Vaholanki, mahalliy
hukumatlarni o‘z xududlaridan tushadigan soliqlarni undirishga qiziktirish uchun
100 foizgacha ajratmalar berish maqsadga muvofiqdir. Subvensiya yoki subsidiya
uslublari esa mahalliy hukumatlarning respublika hukumatiga murojaat etish
lozimligini bildirib, ularni o‘z xududlaridagi soliqlar to‘liq undirilishini
qiziktirmaydi, ulardagi boqi beg‘amlik kayfiyatini kuchaytiradi. Soliq tizimining
takomilashganliligi soliq turlari, stavkalari, soliqlarning davlat budjeti tarkibidagi
daromadining nisbati mamlakatning iqtisodiy rivojlanish darajasiga qay darajada
mos kelishi, iqtisodiy islohotlarni amalga oshirish, mamlakat iqtisodiyotini
yuksaltirish maqsadlariga mutanosibligi bilan belgilanadi 5
.
2) Mualliflik huquqi – ilmiy, badiiy va san‘at asarlari, ijro san‘ati
fonogrammalari, ko’rsatuvlar, efir to’lqini yoki kabel orqali tasvir uzatish kabilari
yaratish va ulardan foydalanish munosabatlarini qonuniy tarzda tartibga solish
shakli.
3) Tovar belgilari – bu savdo belgilari, nishonlari, maxsus ramzlari nomi va
haqozo.
Sun‘iy monopoliya – monopol foyda olish maqsadida tashkil etiluvchi
birlashmalarining shartli nomi. Sun‘iy monopoliyalar kartel, sindikat, trest,
konsortsium, kontsern kabi aniq shakllarda namoyon bo’ladi.
Kartel – bitta sanoat tarmoqdagi bir necha korxonalarning uyushmasi bo’lib,
uning ishtirokchilari ishlab chiqarish vositalari va mahsulotlariga o’z mulkiy
egaligini saqlab qoladi, yaratilgan mahsulotlarni sotish esa kvota, ya‘ni maxsulot
5
Becerra, Manuel; Santaló, Juan; Silva, Rosario (23 March 2012). „Being better vs. being different: Differentiation,
competition, and pricing strategies in the Spanish hotel industry“ (PDF). Tourism Management. 34-jild, № Elsevier.
72-bet. doi:10.1016/J.TOURMAN.2012.03.014. S2CID 6108921.
14

ishlab chiqarish umumiy hajmidagi har bir ishtirokchining ulushi, sotish narxlari,
bozorlarning bo’lib olinishi va h.q. bo’yicha kelishuv asosida amalga oshiriladi.
Sindikat – bir turdagi mahsulot ishlab chiqaruvchi bir necha korxonalarning
birlashmasi. Bunda ishlab chiqarish vositalariga mulkchilik birlashma
ishtirokchilarning o’zida saqlanib qolgan holda, ular tomonidan ishlab chiqarilgan
mahsulot tashkil etilgan yagona sotish tashkiloti orqali amalga oshiriladi.
Trest – ishlab chiarish vositalari va tayyor mahsulotga birgalikdagi mulkiy
egalikni ta‘minlovchi ishlab chiqaruvchilarning yuridik shaxs ko’rinishdagi
birlashmasi.
Konsortsium – tadbirkorlarning yirik moliyaviy operatsiyalarini birgalikda
amalga oshirish maqsadida birlashuvi (masalan, yirik miqyosi loyihalarga juda
katta miqdorda va uzoq muddatli kredit berish yoki investitsiyalar qo’yish).
Kontsern – rasmiy jihatdan mustaqil bo’lgan, ko’p tarmoqli korxonalar
(sanoat, savdo, transport va bank turli soha korxonalari)ning majmuisi o’z ichiga
oluvchi birlashma. Bunda bosh tashkilotqolgan ishtirokchilar faoliyati ustidan
moliyaviy nazorat olib boradi. Hozir kontsernlar keng tarqalgan tashkilotdir.
Monopoliyaning iqtisodiy taraqqiyotga ta‘sir qiluvchi ijobiy va salbiy
tomoni mavjud. Uning ijobiy tomoni asosan quyidagi ikkita jihat orqali namoyon
bo’ladi:
1. Monopoliya ma‘lum tarmoqlarda nisbatan samarali amal qiladi va
xarajatlarning tejalishiga olib keladi.
2. Monopolist bo’lmagan, mayda, raqobatlashuvchi soha korxonalarda
nisabtan monopolistik korxonalarda ishlab chiqarishga ilmiy-texnika taraqqiyoti
yutuqlarini joriy etish uchun ko’proq rag’bat va imkoniyat mavjud bo’ladi.
Monopoliyaning salbiy tomoni sifatida qo’yidagi jihatlarni ko’rsatish
mumkin:
1) resurslarning oqilona taqsimlanmasligi;
2) daromadlardagi tengsizlikning kuchayishi;
3) iqtisodiy turg’unlik va fan-texnika taraqqiyotining sekinlashuvi;
4) iqtisodiyotda demokratik harakatlarning to’sib qo’yilishi.
15

Bugungi kunda deyarli barcha mamlakatlar iqtisodiyotida monopoliyalarni
davlat tomonidan tartibga solish chora-tadbirlari qo’llanilib, bu monopoliyaga
qarshi siyosat deb ataladi. Davlatning monopoliyaga qarshi siyosati asosini
monopoliyaga qarshi qonunchilik tashkil etadi.
16

II.BOB. O’ZBEKISTONDA RAQOBATCHILIK MUHITINING VUJUDGA
KELISHI VA MONOPOLIYAGA QARSHI QONUNCHILIK
Raqobatning shakllanishi va amal qilishi ma‘lum shart-sharoitlarni talab
qiladi. Bu esa faqat bozor munosabatlari qaror topgan muhitda bo’lishi mumkin.
Respublikada sog’lom raqobatga shart-sharoit hozirlash, iqtisodiy sub‘ektlar
mustaqilligini kengaytirish orqali ularni raqobatchilikka jalb qilish iqtisodiy
islohotlarni amalga oshirishga qaratilgan chora-tadbirlarning muhim jihatlari
hisoblandi. Prezident I. A. Karimov ta‘kidlaganadek, bugungi kunda “...kuchli
talab va raqobat iqtisodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirish ob‘ektiv shart qilib
qo’ymoqda. Bu borada ham juda ko’p yechilmagan muammolar bor. Ya‘ni, eski
ma‘muriy-taqsimot tizimi koliplaridan butunlay voz kechish, davlatning
iqtisodiyotga aralashuvini yanada cheklash, erkin tadbirkorlik faoliyati uchun
amaliy kafolatlarni ta‘minlash, iqtisodiyot va biznesni barqaror rivojlantirish,
to’loqonli bozor infratuzilmasini shakllantirish yo’lidagi mavjud g’ov-to’siqlarini
bartaraf etishimiz zarur.”[1]
SHu maqsadda O’zbekistonda “Monopol faoliyatini cheklash to’g’risida”gi
Qonun (1992 yil, avgust) kuchga kiritildi. Mazkur qonunga ko’ra, bozorda ataylab,
taqchilik hosil qilish, raqobatchilarning bozorga kirib bozoriga to’sqinlik qilish,
raqobatning g’irrom usullarini qo’llash man etiladi. Qonunni buzuvchilar raqibiga
yetkazgan zararni qoplashladi, jarima to’lashlari, g’irramlik bilan olgan foydadan
mahrum etilishi shart 6
.
Iqtisodiyot va monopoliyaga qarshi amaliyot sohasidagi ahamiyatli
o’zgarishlar tegishli qonunchilik bazasini yanada takomillashtirishni taqfozo etdi.
Shunga ko’ra, O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan 1996 yil 27
dekabrda “Tovar bozorlarida monopolistik faoliyatni cheklash va raqobat
to’g’risida”gi yangi Qonun qabul qilindi. Ushbu qonun monopolistik faoliyat va
g’irron raqobatning oldini olish, uni cheklash, to’xtatishning tashkiliy va huquqiy
asoslari belgilab berib, respublikaning tovar bozorlarida raqobat munosabatlarini
6
Kayumov R.I., Xojimatov R.X. Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish: Darslik. - T.: TDIU, 2010. - 496
b.
17

shakllashtirish va samarali amal qilishga qaratilgan. Qonunda asosan ikkita muhim
yo’nalishni hal etish, birinchidan, monopoliyaga qarshi chora-tadbirlarni qo’llash,
bozorda ularning hukmronligini cheklash, ikkinchidan, monopoliyadan chiqarish
va sog’lom raqobat muhitni shakllantirish belgilab qo’yilgan.
Hozirgi davrda respublikada agar korxona ishlab chiqargan muayyan
mahsulotlar bozordagi shu turdagi mahsulotning 35 foizdan ortiq bo’lsa, bu
korxona monopolistik korxona sifatida Davlat reestriga kiritiladi. Oziq-ovqat
tovarlarni guruhi uchun bunday mezon darajasi 20 foiz deb belgilangan.
Respublikada monopoliyalar ro’yxatiga kirgan korxona (tarmoq)larning
bozordagi mavqeini tartibga solishda davlat bir qator usullardan foydalanadi:
1. Monopol mavqeidagi korxonalar mahsulotlariga narxlarning eng yuqori
darajasini yoki rentabellikni chegarasini belgilab qo’yishi.
2. O’z monopol mavqeini suiste‘mol qilgan monopolistik birlashmalarni
bo’lib tanlash yoki maydalashtirish.
Bu usul VMning (1994 yil 18 iyuldagi 366-sonli) qarori bilan tasdiqlangan
“Ob‘ektlarning xo’jalik yurituvchi jamiyatlar va shirkatlar tarkibidan chiqish tartibi
to’g’risidagi Nizom” asosida amalga oshiriladi. O’zRning “Iste‘molchilarning
huquqlarini himoya qilish to’g’risida” Qonuni (1996 yil, aprel) asosida g’irrom
raqobatga, shu jumladan respublika bozorlariga belgilangan talablarga javob
bermaydigan tovarlarni chiqarishga yo’l qo’ymaydigan mexanizmini yaratishga
ham alohida e‘tibor beriladi.
Iqtisodiy o‘sishning o‘zini A. Lyuis ikki turga ajratadi: sanoatda uning
manbai bo‘lib qo‘shimcha ishchi kuchidan foydalanish hisoblanadi (ekstensiv tur),
qishloq xo‘jaligida esa- chekli mehnat unumdorligining oshishi (intensiv tur).
Iqtisodiy o‘sishning bu ikki turi investitsiyalashning ikki turli xil funksiyalariga
muvofiq keladi. Sanoatda gap asosan kapitalni kengaytirish ustida boradi. Shuning
uchun investitsiyalarning berilgan funksiyasi yakuniy sanoat mahsulotiga talabga
bog‘liq bo‘ladi. Uning o‘sishi daromadlar oshishi va investitsiyalar kengayishini
rag‘batlantiradi. Qishloq xo‘jaligida, aksincha, investsiyalar daromadlarning
18

qisqarishiga bog‘liq holda kengayadi: ish haqiga xarajatlarning ko‘payishi
fermerlarni qo‘l mehnatini mashina mehnati bilan almashtirishga majbur qiladi.
O‘z modelini rivojlanayotgan mamlakatlar uchun ishlab chiqib A. Lyuis uni
industrial bosqichni o‘tgan g‘arbiy mamlakatlar uchun to‘g‘ri kelmaydi, deb
hisoblagan. Boshqa mualliflar esa, aksincha, uni rivojlangan iqtisodiyot sharoitlari
uchun maqbul deb hisoblashadi. Sh. Kindlberger o‘z tahlilida ko‘rsatganidek
iqtisodiy o‘sishning mehnat va kapital bilan bog‘liqligining eng yaxshi namunasi
bo‘lib GFR, Italiya, Shveysariya, va Niderlandiya hisoblanadi. Buyuk Britaniya ,
Belgiya, Shvetsiya, Norvegiya va Daniya kabi mamlakatlar ham A. Lyuis modelini
teskari bog‘liqlikda bo‘lsada, tasdiqlashdi: bu mamlakatlarda iqtisodiy o‘sishning
past sur’atlari mehnat resurslari va ishlab chiqarish quvvatlaridan cheklangan
holda foydalanish bilan bog‘liq edi. Yana bir guruhni sezilarli ishchi kuchi
ortiqchaligini boshidan kechirgan mamlakatlar tashkil etadi (Ispaniya, Portugaliya,
Gretsiya, Yugoslaviya, Turkiya). Ularning iqtisodiy o‘sishi ham Sh. Kindlberger
fikricha A. Lyuis modeliga to‘g‘ri keladi. Bu mamlakatlar nafaqat o‘z sanoatini
balki boshqa yevropa davlatlari sanoatini ham ishchi kuchi bilan ta’minlar edi va
butun qit’a uchun o‘ziga xos mehnat zahirasi fondi vazifasini bajargan edi 7
.
Agar barcha modellarni umumlashtirgan holda o‘rganadigan bo‘lsak,
bugungi kunda ayni bir modelning iqtisodiyotda to‘liq qo‘llanilayotganligini
ko‘rishning iloji yo‘q deb o‘ylaymiz. Keynschilar bu borada iqtisodiy o‘sishni
modellashtirishda asosiy e’tiborni investitsiya va davlat boshqaruviga qaratsa,
neoklassiklar davlat boshqaruvini inkor etgan holda barcha ishlab chiqarish
omillarining samadorlik jihatlarini ustuvor deb hisoblashadi. Bizning fikrimizcha
biror davlat o‘z iqtisodiyotini barqaror rivojlantirish yo‘lida ayni bir iqtisodiy
o‘sish modelini tanlamasdan, o‘z mamlakat tabiiy, ijtimoiy hamda iqtisodiy
salohiyatidan kelib chiqqan holda, aholining urf- odatlari, an’analari va
mentalitetidan kelib chiqqan holda o‘z iqtisodiy o‘sish modelini ishlab chiqishi
lozimdir. Shundan so‘ng bu mamlakat iqtisodiyoti turli xil tashqi ta’sirlarga
sezuvchanlik darajasi kamayadi va jahon iqtisodiyoti bo‘ylab sodir bo‘layotgan
7
Kayumov R.I., Xojimatov R.X. Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish: Darslik. - T.: TDIU, 2010. - 496
b.
19

inqirozlarga qarshi chidamlilik darajasi yetarlicha yuqori bo‘ladi. Bunga yaqqol
misol sifatida mamlakatimiz Birinchi Prezidenti tomonidan ishlab chiqilgan
rivojlanishning “O‘zbek modeli” ni keltirishimiz mumkin.
20

2.1. Narxning mazmuni, vazifalari va turlari
Tovarlar qiymati va ularning nafligi o’zlariniga namoyon bo’lishini narxda
topadi. Amaliy hayotda qiymat tovar ishlab chiqaruvchilarni, naflilik esa
iste‘molchilarni rag’batlantiruvchi, ularni harakatga keltiruvchi kuch sifatida amal
qiladi. Tovarlarni xarid qilinishi jamiyat uchun nafliligini va shu bilan birga
ijtimoiy qiymatni ham tan olishni bildiradi. Narx o’zida faqatgina naflilik yoki
sarflarning birini emas, alki harikkalasining bir vaqtda mavjudligini va ularning
ma‘lum miqdorli pul ko’rinishda ifoda etadi.
Tovarlarning ikki xil xususiyatlarning narxdagi ifodasini chizmada tasvirlash
mumkin
Tovardagi ikki xususiyat birdaniga tan olmasa, u pulda ifodalanmasa oldi-
sotdi sodir bo’lmaydi, chunki tovarning qiymati tomonida sotuvchining manfaati,
nafligi (iste‘mol qiymati) tomonida esa xaridorning manfaati yotadi.
Tovar egasi o’z tovari uchun ketgan sarflarni qoplab, ma‘lum darajada, iloji
boricha ko’proq foyda olishni ta‘minlashi mumkin o’lgan qiymatni pul shaklida
o’zlashtirishga intilsa, xaridor iloji boricha sarf qilayotgan pulning har bir birligiga
ko’proq naflilikka (iste‘mol qiymatiga) ega bo’lishga harakat qiladi. Ularning
manfaatlari to’g’ri kelgan nuqtada, darajada narx o’rnatilib, tovar pul almashuvi,
oldi-sotdi sodir bo’ladi. Nafliligi
(iste‘mol қ iymati)
Ijtimoiy zaruriy sarflar (me ҳ nat
va moddiy)
Қ iymat Ijtimoiy nafligi
Tovar
Ijtimoiy қ iymat Ijtimoiy naflilikning puldagi
ifodasi
Narx
I j timoiy қ iymatining puldagi
ifodasi
21

Narx – real bozor iqtisodiyoti sharoitida tovar va xizmatlarning ijtimoiy
qiymati va ijtimoiy nafliligini puldagi ifodasidir. Narxda alohida olingan ishlab
chiqaruvchilarning individual sarflari emas, balki jamiyat tomonidan tan olingan
ijtimoiy sarflar va jamiyat uchun zarur bo’lgan miqdorda va sifatda yaratilgan va
tan olingan ijtimoiy naflilik (iste‘mol qiymat) o’z ifodasini topadi.
Tovardagi ikki xil xususiyatni ifodalovchi narxlarning mahsulot hajmini
hisoblashda qo’llanishi
Narxning mazmunini to’laroq tushunishda, uning darajasiga ta‘sir etuvchi
omillarni bilish muhim ahamiyatga egadir. Bulardan asosiylari qo’yidagilardan
iborat:
1. Qiymat yoki ishlab chiqarish sarflari;
2. Tovarning naflilik darajasi;
3. Mazkur tovarga talab va taklif nisbati;
4. Raqobat holati;
5. Davlatning iqtisodiy siyosati;
6. Pulning qadr-qiymati.
Bu omillar ichida tovar qiymati va nafliligi uning narxini belgilovchi asos
bo’lib xizmat qiladi.
Narxning iqtisodiy mazmuni, uning vazifalari ko’rib chiqilganda yanada
yaqqol namoyon bo’ladi. Narx qo’yidagi asosiy vazifalar ni bajaradi:Ijtimoiy nafliligi
Ijtimoiy қ iymatYaratilgan tovarlar va
xizmatlar
22

1. Muvozanatlikni ta‘minlash vazifasi. Bunda narx bozorda talab va
taklifning hajmi va tarkibiga ta‘sir etish orqali ularni muvozanat holatiga keltiradi.
2. Qiymat va naflilikni o’lchash vazifasi. Narx - qiymavt va naflilikning
puldagi ifodasidir. Hisob-kitob uchun joriy va qiyosiy narxlar qo’llaniladi. Joriy
narxlar amaldagi narxlar bo’lib, ular yordamida yil davomidagi ishlab chiqarish
natijalari hisoblanadi. Qiyosiy narxlarda ma‘lum yil asos qilib olinib (bazis yil)
ishlab chiqarishning natijalari shu narxda hisoblanadi va boshqa yillar bilan
taqqoslanadi.
3. Tartibga solish vazifasi. Bozor holati (kon‘yukturasi) talab va taklif holda
ularning nisbatiga bog’liq. Talabning ortishi muayyan tovarni ishlab chiqarishni
kengaytirish, aksincha hol esa tovar ortiqchasini, uni ishlab chiqarishni qisqartirish
zarurligini bildiradi.
4. Raqobat vositasi vazifasi. Narx raqobat kurashining eng muhim vositasi
hisoblanadi. Ishlab chiqaruvchilar o’z raqobatlarini yengish uchun narxni
pasaytirish usulidan foydalanishlari mumkin. Raqobatda narx o’zgartirilib turiladi.
5. Ijtimoiy himoya vazifasi. Narx aholining kam daromad oluvchi ayrim
qatlamlarini ijtimoiy himoya qilish vazifasini ham bajaradi. Narxning bu vazifasi
tovar (xizmat)lar ijtimoiy dotatsiyalashgan narxlar bo’yicha sotilganda bajariladi.
Bunda ular davlat byudjeti va turli xayriya mablag’lari hisobiga moliyaviy
ta‘minlanadi. Bozor iqtisodiyotida narxlar tizimni tashkil qilinadi.
Iqtisodiyotda amal qilib turgan barcha narx turlari narx tizimini tashkil
qiladi. Narxlar tizimiga quyidagi narxlar kiradi:
1. Ulgurji narxlar – ishlab chiqaruvchilar tomonidan katta partiyadagi
tovarlar bir yo’la kutarasiga sotilganda ulgurji narxlardan foydalaniladi. Ulgurji
narxlar ishlab chiqaruvchilar va ta‘minlash-sotish tashkilotlari xarajatlarini
qoplashi hamda ularning ma‘lum miqdorda foyda ko’rishini ta‘minlashi zarur.
Ulgurji narxlar tovar birjalari va savdo uylarida ham qo’llaniladi.
2. Shartnoma narxlar – bu sotuvchi va xaridorning roziligi bilan
belgilanadigan, ular tomonidan tuzilgan shartnomada qayd qilingan narxlardir.
Mazkur narxlar ham milliy va ham xalqaro bozorda qo’llaniladi. Xalqaro bozorda
23

qo’llanilganda tovar (xizmat)larning jahon narxlariga yakin turadi. Shartnoma
narxlar odatda shartnoma bitimi amal qilib turgan davrda o’zgarmaydi.
3. Chakana narxlar. Bu narxlarda tovarlar bevosita iste‘molchilarga sotiladi.
Chakana narxga tovarning ulgurji ( s + v + p) narxi, chakana savdo
tashkilotlarining xarajatlari va ulardan olinadigan foydasi kiradi: (Fx+ p )dir. ChN
= s + v + p+ Fx+ p ko’rinishda bo’ladi. Firma xarajatlari – bu savdodagi unumli
xarajatlari va savdo foydasidan iborat bo’ladi. Chakana narxlar tovarlarga bo’lgan
talab va taklif bog’lovchi rolini o’ynaydi. Chakana narx talab va taklifning
nisbatiga qarab yuqori yoki past bo’lishi mumkin 8
.
Davlatning narxlarni tartibga solish faoliyati chegaralangan (limitlangan) va
dotatsiyali narxlarni vujudga keltiradi.
4. Chegaralangan narxlarda davlat narxlarning yuqori va quyi chegarasini
belgilaydi, ular shu doirada o’zgarishi mumkin. Bunday narxlar yordamida davlat
inflyatsiyani jilovlaydi, narxlarni nazorat qiladi.
5. Dotatsiyalangan narx – bu davlat byudjeti hisobidan maxsus
arzonlashtirilgan narxlardir. Bunday narxlardan kam daromadli oilalar, beva-
bechoralar, ishsiz va nogironlarni hayotiy zarur ne‘matlar bilan eng kam darajada
ta‘minlab turishda foydalaniladi.
6. Demping narx. Bozorda o’z mavqeini mustahkamlash va raqiblarini siqib
chiqarish uchun firmalar maxsus narxdan foydalanadiki, ular demping narx yoki
bozorga kirib olish narxi deb ataladi. Demping narxda rasmiy narxning bir
qismidan kechib yuboriladi.
7. Nufuzli narx – bu sotish hajmini o’zgartirmasdan yuqori foyda olishga
erishish firmalar monopol vaziyat hosil qiladigan narxdir. Aholining yuqori
daromad oluvchi qatlami xarid qiladigan nufuzli tovarlar yuqori narxlarda sotilishi
nufuzli narxdan iborat bo’ladi. Masalan, dala hovliga ega bo’lish, mashhur
kurortlarda dam olish, ohirgi nusxadagi kiyimlar kiyish yangi modeldagi
avtomashinada yurish – martabali yoki obro’talab iste‘mol hisoblanadi. Bu tovarlar
va xizmatlarni xarid qilish qurbi nufuzli narxlarni yuzaga keltiradi.
8
Karlibaeva R. Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish: O’quv qo’llanma. - T.: Cho’lpon, 2011.-124 b.
24

8. Qat‘iy (standart) va o’zgaruvchan narxlar. Iste‘mol qilinadigan shunday
tovarlar ham borki, iste‘molchilar ularning narxi o’zgarmasligini afzal ko’radi.
Masalan, kommunal xizmat, transport xizmati tariflarni shunday narxlar
hisoblanadi.
9. Erkin bozor narxlari – bu talab va taklif asosida vujudga keladigan bozor
narxlaridir.
Narx diapazoni narxlar oralig’ining pudagi ifodasidir. Narx diapazoni quyi,
o’rta va yuqori narxlarni o’z ichiga oladi. Narx diapazoni qanchalik katta bo’lsa,
tovar muomalasi shunchalik tez yuz beradi, chunki talab bilan narx o’zaro
bog’lanadi.
Bu narxlardan tashqari, bozor qo’lami hisobga olinganda xududiy
(mintaqaviy), milliy va xalqaro narxlar ham mavjud.
Hududiy narx faqat ma‘lum xududiy bozorga xos bo’lib, u shu xudud
doirasidagi omillar ta‘siridan hosil bo’ladi.
Milliy bozor narxi bir mamlakat doirasida amal qiluvchi va ularning
xususiyatini aks ettiruvchi narxlardir.
Monopolistik sharoitida faoliyat yurituvchi firmalar samarasiz faoliyat
yuritishadi, chunki odatda narx siyosatini nazorat qilishga sarflanadigan xarajatlar
aynan shu nazorat qilishdan keladigan daromaddan ko proq hisoblanadi. Bundanʻ
tashqari monopolistik hokimiyatga ega firma ishlab chiqarishini chekli xarajat
chekli daromadga teng bo lganda to xtatadi. Vaholanki, bunda o rtacha umumiy
ʻ ʻ ʻ
xarajatlar hali minimal nuqtaga yetmagan bo ladi. Mukammal raqobatdan farqli
ʻ
ravishda monopolistik raqobat sharoitida ishlab chiqaruvchi foyda olsada, jamiyat
farovonligi bu holatda kamayadi. Bundan tashqari differensial tovarlar iste molchi
ʼ
ehtiyojini yaxshiroq qondirgani uchun jamiyat uchun manfaatli mukammal
raqobatdan ko ra monopolistik raqobat afzal ko riladi[18].
ʻ ʻ
Boshqa muammo esa monopolistik raqobat reklamani rivojlantirishidadir.
Albatta, makroiqtisodiy darajada bu muammo sifatida ko rilmas, ammo
ʻ
mikroiqtisodiyotda, xususan iste'molchi tanlovi nazariyasi, iqtisodiy foyda va
alternativ xarajatlar bog liq muammolarda bu hal qilinishi kerak bo lgan muammo
ʻ ʻ
25

hisoblanadi. Reklamaning monopolistik raqobat sharoitida ishlashining ikkita yo liʻ
mavjud. Ya ni, reklama firmaning qabul qiluvchi talab chizig ini noelastikroq
ʼ ʻ
qilishi mumkin yoki reklama orqali firma tovarlariga talab ortadi. Ikki holatda ham
firma yoki ko proq tovar sotadi, yoki narxni o zi uchun foydali darajagacha
ʻ ʻ
oshiradi, yoki ikkala holat ham amalga oshib baribir firma foydasi oshadi. Bu
firmaga o z savdo belgisini yaratishga imkoniyat beradi. Reklama iste molchilarga
ʻ ʼ
ratsional omillarga tayanib emas, balki faqatgina uni nomi sababli ko proq xarajat
ʻ
qilishga undaydi. Reklama himoyachilari esa savdo belgisi iste molchilarga
ʼ
ishonchlilik belgisi hisoblanishi va kerakli tovarni topishga bo lgan axborot
ʻ
xarajatlarini kamaytirishini aytishadi. Lekin, bu holat murakkabroq. Monopolistik
raqobatga ega bozorda aniq axborotga ega bo lish va uni qayta ishlashning o z
ʻ ʻ
xarajatlari mavjuddir. Monopol bozorda faqatgina 1 firma mavjudligi sababli
axborot xarajatlari past. Mukammal raqobatda juda ko p firmalar bo lsa-da,
ʻ ʻ
tovarlar bir xilligi sababli bu holatda ham axborot xarajatlari nisbatan past. Ammo
monopolistik bozorda firmalar ko pligi va tovarlar bir-biridan farq qilishi sababli
ʻ
ratsional iste molchi juda ko p sonli brendlarni o rganishi kerak. Ko pgina hollarda
ʼ ʻ ʻ ʻ
eng yaxshi brendni topishga ketgan xarajatlar ana shu eng yaxshi brenddan olingan
foydaga qaraganda ko proq bo ladi. Oqibatda iste molchi zarar ko radi.
ʻ ʻ ʼ ʻ
Iste molchilar reklama orqali nafaqat reklama qilinayotgan brendni baholash
ʼ
uchun, balki boshqa iste molchilar e tibor bermagan boshqa shunday brendlar
ʼ ʼ
borligini aniqlashga urinishadi
Milliy narx mamlakat doirasidagi ijtimoiy sarf-xarajatlarni, milliy bozordagi
talab va taklifni, tovar nafliligini, uning qanchalik qadrlanishini hisobga oladi.
Jahon bozori narxi muayyan tovarga ketgan baynalminal xarajatlarni,
tovarning jahon standarti talabiga mos kelish darajasini va xalqaro bozordagi talab
va taklif nisbatini hisobga oladi.
Narx xilma-xil turlardan iborat bo’lsada, ular bir-biri bilan o’zaro
bog’langan, chunki ularda jamiyatdagi iqtisodiy resurslarning ishlatish samarasi
o’z ifodasini topadi. Iqtisodiyot nazariyasida narx nisbati degan tushuncha bor, u
narx pariteti deb ham yuritiladi.
26

A. Lyuis o‘z konsepsiyasida erkin bozor g‘oyasiga asoslanganligi tufayli,
tahlil markaziga tadbirkor shaxsini qo‘yadi. U bozorda mavjud ishlab chiqarish
omillaridan, ya’ni mehnat, yer va kapitaldan foydalanish xususida qarorlar qabul
qiladi, Model iqtisodiyotning ikki sektori: agrar va sanoat sektorlarini hisobga
olgan holda quriladi:. Agrar sektorda mehnat resurslarining taklifi cheklanmagan,
mehnat unumdoligi juda past, chekli mahsulot esa nolga teng deb taxmin qilinadi.
Bu esa qishloq xo‘jaligidan ishchi kuchining “olinishi” ishlab chiqarish
qisqarishiga olib kelmasligini anglatadi. Qishloq xo‘jaligida ishchilarning ish haqi
yashash minimumi darajasida bo‘lgani sababli, bu ishchi kuchidan sanoatda
foydalanish hech qanday muammo tug‘dirmaydi. Bu sektordagi mehnat
unumdoligi agrar sektordagidan ancha yuqori.
Shunday qilib, A. Lyuis modelining vazifasi mehnat resurslarining bir
qismini qishloq xo‘jaligidan sanoatga qayta taqsimlash va bu bilan iqtisodiy o‘sish
sur’atining tezlanishiga erishish hisoblanadi. Bu jarayonda asosiy mexanizm bo‘lib
tarmoqlararo bozor xizmat qiladi.
Sanoat ishlab chiqarish mashtablarini kengaytirib, o‘z ishchilarining
daromadlari o‘sishini ta’minlaydi, bu esa ichki talabni oshishiga ko‘maklashadi.
Bunda tadbirkorlar o‘sib borayotgan daromadlarni ishlab chiqarishni
kengaytirishga yo‘naltiradilar. Bu daromadlar keyinchalik iqtisodiy o‘sishga
dinamik ta’sir ko‘rsatadi.
27

2.2. Narx siyosati va uning O’zbekistonda amalga oshirilishi xususiyatlari
Narxlarni erkinlashtirish – iqtisodiy islohotlarning eng asosiy
yo’nalishlaridan biri bo’lib, islohotlarning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari ko’p
jihatdan shu muammoning hal etilishiga bog’liq bo’ladi.
Narxlarni erkinlashtirish xom ashyo bilan mahsulot ayrim turlarining
narxlari, narx bilan aholi va korxonalar daromadlari o’rtasida mutanosiblikka
erishishga qanday yondashilishi bilan farqlanadi. Shu yondashuvlarga asoslanib,
narxlar quyidagi yo’llar bilan erkinlashtiradi:
1) narxlarni birdaniga yoki “esankiratadigan” tarzda qo’yib yuborish;
2) narxlarning o’sishini sun‘iy ravishda to’xtatib qo’yish;
3) narxni davlat tomonidan boshqarish va nazorat qilishni ma‘lum darajada
saqlab qolish.
O’zbekistonda iqtsodiyotni isloh qilishning o’ziga xos tamoyillari,
mamlakatdagi vaziyat va aholining turmush darajasi hisobga olinib, narxlarni asta-
sekinlik bilan va bosqichma-bosqich erkinlashtirish yo’li tanlab olindi.
SHu yo’l bilan narxlarni dastlabki bosqichi da (1992 yilning boshida) keng
doiradagi ishlab chiqarish – texnik vositasi bo’lgan mahsulotlar, ayrim turdagi xalq
iiste‘moli mollari, bajarilgan ishlar va xizmatlarning erkin narxlari va tariflariga
o’tildi. Aholining himoyalash maqsadida cheklangan doiradagi oziq-ovqat va
sanoat tovarlari narxlarining chegarasi belgilab qo’yildi, ayrim turdagi
xizmatlarning eng yuqori tariflari joriy qilindi.
Narxlarni erkinlashtirishning keyingi bosqichda (1993 yil) kelishilgan
ulgurji narxlarni davlat tomonidan tartibga solish to’xtatildi. Qat‘iy belgilangan va
davlat tomonidan tartibga solib turinadigan narxlarda sotiladigan xizmatlarning
soni ancha qisqardi.
Umumiy xususiyatlar
Monopolistik raqobatga ega bozor quyidagi xususiyatlari bilan
xarakterlanadi:
28

Firmalar bir tovarning turli xil varianti hisoblanuvchi, substitutlik darajasi
yuqori hisoblanuvchi, mahsulotlarini sotadi va bir-biri bilan raqobatlashadi
(substitut tovarlarning narxga ko ra elastikligi yuqori bo ladi);ʻ ʻ
Bozorga yangi firmalarni kirishi va faoliyat ko rsatishi, bozordan chiqishi
ʻ
deyarli cheklanmagan[5];
Bozorda ko pgina firmalar faoliyat ko rsatadi va ularning har biri tovarga
ʻ ʻ
ishlab chiqarish xarajatlari, mahsulotining xususiyatlariga ko ra tovarga bo lgan
ʻ ʻ
bozor talabining bir qismiga ega bo lishadi;
ʻ
Ishlab chiqaruvchi va iste molchilarning bozordagi holatdan xabardor
ʼ
emasligi yoki axborotning yetarli emasligi(axborotning asimmetrik taqsimlanishi)
[6];
Firmalar o z mahsulotlariga narx belgilashda va sotish hajmini aniqlashda
ʻ
erkin qaror qabul qila olishadi. Masalan, istalgan firma tovarining elastiklik
darajasiga ko ra o z mahsuloti narxini yoki oshirib yoki kamaytirib qo shimcha
ʻ ʻ ʻ
foyda olishi mumkin. Aytaylik, elastiklik 5 ga teng bo lgan sharoitda agar firma
ʻ
o z mahsuloti narxini 10 foizga tushirsa uning mahsulot sotish hajmi 1,5 barobarga
ʻ
oshadi va oshish alohida bir firma hisobidan emas, balki ko p firma hisobidan
ʻ
sotiladi, shu sababli bu narx siyosati ko plab firmalarga sezilarli bo lmagan tarzda
ʻ ʻ
zarar yetkazishi mumkin. Agar sof raqobatlashgan bozorda firma narxni o zgartira
ʻ
olmasa, monopolistik raqobat sharoitida firmaning narx siyosati kichik chegaralar
ostida kechadi: agar firma narxni keragidan ortiq oshirsa, ashaddiy mijozlar ham
raqobatchilarga ketishi, haddan ziyod tushirsa(ya ni juda ko p ishlab chiqarsa)
ʼ ʻ
o suvchi xarajatlar funksiyasi zarar keltirishi, zarar keltirmagan taqdirda bir birllik
ʻ
mahsulot narxi uning tannarxi (ATC) dan ham pasayib ketishi mumkin.(Shuni
yodda tutish kerakki, bunday holatda firmalar kelishib ish ko rmasligi kerak)
ʻ
Firmalarning o zaro raqobatlashish xususiyatlari
ʻ
Monopolistik raqobatda bozordagi firmalar juda ko pligi sababli narxlar
ʻ
jangi o tkazish holatlari deyarli kuzatilmaydi. Firmalar bu yerda ma lum miqdorda
ʻ ʼ
narxga ta sir o tkaza olishsa-da (price-taker firmalar), bu ta sir kuchsiz
ʼ ʻ ʼ
29

hisoblanadi. Shu sababli, firmalar narxga bog liq bo lmagan quyidagi omillarʻ ʻ
yordamida raqobat qilishadi:
2.1. rasm
Mahsulot xususiyatlarini o zgartirish;
ʻ
Avvalgi ehtiyojlarni qondirish uchun differensiallashgan mahsulot ishlab
chiqarish;
Servis darajalari va sodiqlik dasturlari yordamidagi raqobat;
Reklama, aksiya va chegirmalar yordamidagi raqobat.
Narxlarning erkinlashtirishning navbatdagi bosqichi (1994 yil oktyabr-
noyabr) xalq iste‘mol mollari asosiy turlarining narxlari erkin qo’yib yuborildi,
transport va kommunal xizmatlarning tariflari oshirildi.
Qisqa muddatli oraliqda firma muvozanati
Firma mahsuloti differensial bo lgani, tovar hajmi ma lum miqdorda
ʻ ʼ
umumiy bozor talabiga ta sirga ega ekanligi uchun uning talab chizig i
ʼ ʻ
AR(Average Revenue, o rtacha daromad) pastga yotiq yo nalgan. Bu yerda AR
ʻ ʻ
faqatgina yagona firma tovariga bo lgan talab, bozor talab chizig i bir firma narx
ʻ ʻ
siyosati tufayli bunday o zgarmaydi. Firma foydasini maksimallashtirish
ʻ
chekli(marjinal) xarajatlar chekli(marjinal) daromadlarga teng bo lganda amalga
ʻ
oshishi sababli (MC=MR), Qs hajmda mahsulot ishlab chiqarish foydani
maksimallashtiradi. Muvozanat narx Ps firmaning talab chizig i orqali aniqlanadi.
ʻ
Muvozanat narx o rtacha xarajatdan katta bo lgani uchun firma iqtisodiy foyda
ʻ ʻ
oladi va bu foyda rasmda shtrixlangan to rtburchak orqali tasvirlangan.
ʻ
30

Monopolistik raqobatga ega bozorda firma foyda ko rgan taqdirda o z ishlabʻ ʻ
chiqarish hajmini MC=MR gacha yetkazishni istaydi, shu sababli ishlab
chiqariluvchi tovar hajmini oshiradi (2.2-rasm).
Shunday qilib, respublikada iqtisodiyotni isloh qilishning birinchi bosqichi
narxlarni bosqichma-bosqich (uch bosqichda) to’liq erkinlashtirish bilan tugadi 9
.
Narxlarni erkinlashtirish aholini ishonchli iqtisodiy va ijtimoiy himoyalash
tadbirlari bilan birga olib borildi. Davlat tomonidan turli kompensatsiyalar
maqsadidaga jamg’armalar tuzildi, ish haqi, pensiya va stipendiyalarning eng kam
miqdori muntazam sur‘atda oshirib borildi, bolalar uchun nafaqalar joriy etildi.
Aholining muhtoj qismiga yordam ko’rsatildi, imtiyozli soliq stavkalari joriy etildi.
2.2.rasm
Bugungi kunda O’zbekiston bo’g’doy, un, paxta yog’i, meva-sabzavot,
quruq mevalar va uzum, poliz mahsulotlari kabi o’ta zarur oziq-ovqat tovarlari
bilan nafaqat o’z ichki ehtiyojlarini, balki ularni yurtimizdan tashqariga ham
eksport qilmoqda.
9
Smith, A. „Book I. Of the Causes of Improvement in the Productive Powers of Labour, and of the Order According
to Which Its Produce Is Naturally Distributed among the Different Ranks of the People“,. An Inquiry into the Nature
and Causes of the Wealth of Nations. University Press; Thomas Nelson and Peter Brown, 1827 .
31

XULOSA
1933-yilda amerikalik iqtisodchi Edward Hastings Chamberlin o ziningʻ
„Monopolistik raqobat nazariyasi“ asarida yangi raqobat turi — monopolistik
raqobat haqida so z yuritadi. Uning fikricha real bozor turlari aynan
ʻ
raqobatlashgan bozor va monopoliya oralig idagi chegarada faoliyat yuritishadi.
ʻ
Keyinchalik 1977-yilda esa Avinash Kamalakar Dixit va Joseph Eugene Stiglitz
monopolistik raqobatni hozirgi ko rinishiga olib kelgan hammualifdagi maqolalari
ʻ
chiqadi. Bu model keyinchalik Dixit-Stiglitz modeli nomini oldi[3]. Lekin Michael
Porter tomonidan bildirilgan asosiy nazariyaga ko ra, istalgan mahsulot hech
ʻ
bo lmasa bir guruh iste molchilar tomonidan „o zgacha“ deb qabul qilinadi. Shu
ʻ ʼ ʻ
sababli ularni fikriga qarab differensiallik darajasi aniqlanadi. 1986-yilda Merton
Howard Miller tomonidan marketing va innovatsiyani differensiallashuvning
asosiy 2 strategiyasi deb nomlashni taklif qildi. 1988-yilda esa Henry Mintzberg
aniq va keng kategoriyalarni taklif qildi: sifat, dizayn, imidj va narx.
32

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Vaxobov A.V., Xojibakiev Sh.X., Mo’minov N.G. “Xorijiy
investitsiyalar”. O’quv qo’llanma.- T.: Moliya, 2010.-328 b.
2. Вахабов А.В., Разыкова Г.Х., Хажибакиев Ш.Х. Иностранные
инвестиции и модернизация национальной экономики. Монография. Т.:
Молия, 2011.-300 с.
3.Bekmurodov A.Sh., Karrieva Ya.K., Ne’matov I.U., Nabiev D.H., Kattaev
N.T. Xorijiy investitsiyalar. O’quv qo’llanma. –T.:Iqtisodiyot, 2010.-166 b.
4.Mamatov B., Xujamkulov D., Nurbekov O. Investitsiyalarni tashkil etish
va moliyalashtirish. Darslik. – T.: Iqtisod-Moliya, 2014. – 608 b.
5.Kayumov R.I., Xojimatov R.X. Investitsiyalarni tashkil etish va
moliyalashtirish: Darslik. - T.: TDIU, 2010. - 496 b.
6.Karlibaeva R. Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish: O’quv
qo’llanma. - T.: Cho’lpon, 2011.-124 b.
7.Raimjonova M.A. O’zbekistonda erkin iqtisodiy hududlarga
investitsiyalarni jalb qilish: nazariy asoslari, hozirgi holati va istiqbollari. T.:
“Extremum-press”, 2013.-176 b.
8.Toshov O. Investitsion faoliyatni moliyalashtirishni takomillashtirish. T.:
“Akademnashr”, 2012.-165 b.
9. Хазанович Э.С. Иностранные инвестиции: У чебное пособие/
Э.С.Хазанович.2-е изд., стер.-М.:КНОРУС, 2011.-312с.
10Xashimov A.A., Madjidov Sh.A., Muminova N.M. Investitsiyalarni
tashkil etish va moliyalashtirish. Darslik. - T.: Sharq matbaa nashriyot uyi, 2014.-
208 b.
11 .Шевчук Д.А. Организация и финансирование инвестиций. -Ростов
на Дону.: Феникс, 2006.-272 с.
12 .Сергеев И.В., Веретенникова И.И. Организация и финансирование
инвестиций. Учебное пособие. – М.: Финансы и статистика, 2001. – 272 с.
13. Krugman, Paul; Obstfeld, Maurice. International Economics: Theory and
Policy. Addison-Wesley, 2008. ISBN 978-0-321-55398-0.
33

14. Poiesz, Theo B. C. (2004). „The Free Market Illusion Psychological
Limitations of Consumer Choice“ (PDF). Tijdschrift voor Economie en
Management. 49-jild, № 2. 309–338-bet.[sayt ishlamaydi]
15. „Monopolistic competetion | Britannica“.
16. Becerra, Manuel; Santaló, Juan; Silva, Rosario (23 March 2012).
„Being better vs. being different: Differentiation, competition, and pricing
strategies in the Spanish hotel industry“ (PDF). Tourism Management. 34-jild, №
Elsevier. 72-bet. doi:10.1016/J.TOURMAN.2012.03.014. S2CID 6108921.
17. Gans, Joshua; King, Stephen; Stonecash, Robin; Mankiw, N. Gregory.
Principles of Economics. Thomson Learning, 2003. ISBN 0-17-011441-4.
18. Hirschey, M.. Managerial Economics, Rev., Fort Worth: Dryden,
2000 — 443 bet. ISBN 0-03-025649-6.
19. Goodwin, N.; Nelson, J.; Ackerman, F.; Weisskopf, T..
Microeconomics in Context, 2nd, Sharpe, 2009 — 289 bet. ISBN 978-0-7656-
2301-0.
20. B.T.Salimov, M.S.Yusupov. Mikroiqtisodiyot-2. Darslik. -T.:
„Innovatsion rivojlanish nashriyotmatbaa uyi“, 2021 — 296 b.
21. Smith, A. „Book I. Of the Causes of Improvement in the Productive
Powers of Labour, and of the Order According to Which Its Produce Is Naturally
Distributed among the Different Ranks of the People“,. An Inquiry into the Nature
and Causes of the Wealth of Nations. University Press; Thomas Nelson and Peter
Brown, 1827.
22. „Why-USSR-collapsed-economically | Investopedia“.
23. Smith, A. „Book I. Of the Causes of Improvement in the Productive
Powers of Labour, and of the Order According to Which Its Produce Is Naturally
Distributed among the Different Ranks of the People“,. An Inquiry into the Nature
and Causes of the Wealth of Nations. University Press; Thomas Nelson and Peter
Brown, 1827.
24. „Why-USSR-collapsed-economically | Investopedia“.
34

25. Perloff, J.. Microeconomics Theory & Applications with Calculus.
Boston: Pearson, 2008 — 483 bet. ISBN 978-0-321-27794-7.
26. Staff, Investopedia „Monopolistic Competition Definition“ (en).
Investopedia. Qaraldi: 1-noyabr 2020-yil.
27. Soviet Union Economy 1991. Всемирная книга фактов ЦРУ, 1992.
28. Acemoglu, Daron „The Solow Growth Model“,. Introduction to
Modern Economic Growth. Princeton: Princeton University Press, 2009 — 26–76
bet. ISBN 978-0-691-13292-1.
29. Salimov B.T., Mustafakulov Sh.I., Yuldashev G .T., Sultanov B.T.ʻ
„Mikroiqtisodiyot“. Masalalar to plami. — Toshkent: Iqtisodiyot, 2018-yil. — 206
ʻ
bet
30. „What's so bad about monopoly power?“ (en-US).
www.cbsnews.com. Qaraldi: 3-aprel 2019-yil.
31. Antony Davies & Thomas Cline (2005). „A Consumer Behavior
Approach to Modeling Monopolistic Competition“. Journal of Economic
Psychology. 26-jild, № 6. 797–826-bet. doi:10.1016/j.joep.2005.05.003.
35

RAQOBATLASHGAN BOZORDA, QISQA MUDDATLI ORALIQDA FIRMA FOYDASINI MAKSIMALLASHTIRISH VA UNING TAKLIFI.

Купить