Raqobatlashmagan bozor sharoitida monopol narx belgilash va bozor hokimiyati - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	225.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Raqobatlashmagan bozor sharoitida monopol narx belgilash va bozor hokimiyati

Купить

MAVZU: RAQOBATLASHMAGAN BOZOR SHAROITIDA MONOPOL
NARX BELGILASH VA BOZOR HOKIMIYATI.
M U N D A R I J A :
KIRISH…………………………………………………………………….….…. 3
I.BOB. MONOPOL BOZOR TUSHUNCHASI…………………………….….5
1.1. Monopol bozor tushunchasi, xususiyatlari va ko’rinishlari ……………….….5
1.2. Raqobatlashmagan bozor tushunchasi va undagi narx belgilshning
nazariy jihatlari ……………………………………………………………….…..8
II.BOB. BOZOR SHAROITIDA FAOLIYAT……………………………….12
2.1. Bozor sharoitida faoliyat yuritayotgan gigant korxonalarning sof
va tabiiy monopol ta’siri tahlili ……………………………………………….…12
2.2. Monopol ta’sir ………………………………………………………………23
XULOSA ……………………………………………………………………….31
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………32

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Monopol mavqedagi sub yekt (firma)lar bozordaʼ
belgilaydigan narx, monopol foyda olishning asosiy vositasi. Monopoliya
sharoitida bu sotuvchi narxi bo lsa, monopsoniya sharoitida haridor narxi shakliga
ʻ
ega bo ladi. Monopol narx erkin bozor narxidan raqobat asosida shakllanmasligi
ʻ
bilan farq qiladi. Monopol narxni belgilashning asosiy maqsadi olinadigan foydani
maksimallashtirishdir. Mono-poliyaning narx belgilashdagi hukmronligi uning
bozordagi hokimiyati hisoblanadi. Monopol narx o rnatilgandatanlash imkoniyati
ʻ
bo lmaganligi sababli haridor daromadining bir qismini yo qotadi. Lekin
ʻ ʻ
monopoliya Monopol narxni chegarasiz oshira olmaydi, chunki har qanday
narxning yuqori chegarasini harid qobiliyati belgilaydi. Shuni hisobga olib
Monopol narx bozor ko taradigan narxning eng yuqorisi qilib belgilanadi, ammo
ʻ
bunday narx talabning ela-stikligini yuzaga keltirmaydi, ya ni talab narxining
ʼ
ortishiga nisbatan tezroq pasayadi 1
.
Monopol narxga resurelar narxining ortishi ham ta sir etadi, chunki
ʼ
harajatlar ortib, foyda qisqaradi. Monopsoniya sharoitidagi Monopol narx haridor
narxi hisoblanib, u ishlab chiqaruvchilarning o rtacha harajatlari darajasida bo ladi.
ʻ ʻ
Buning natijasida monopsonistga tovar sotganlar minimal foyda ko radi,
ʻ
monopsonist esa narxni pastligidan yutib chiqadi. Bu yerda sotuvchilarning
yo qotishi haridor — monopsonistning yutug iga aylanadi. Monopol narx
ʻ ʻ
bozorning asosiy vositasi bo lganligidan, davlat bu narxlarni nazorat qiladi,
ʻ
ularning haddan ziyod yuqori yoki last belgilanishiga yo l bermaydi, narxni
ʻ
oshirish hisobidan topilgan foydani davlat o z byudjetiga olib qo yadi.
ʻ ʻ
Kurs ishining vazifasi: Sof monopoliya - bu bitta sotuvchi va ko`p
xaridorlar qatnashgan bozor, yoki o`rnini bosadigan tovar bo`lmagan tovarni
1
Vaxobov A.V., Xojibakiev Sh.X., Mo’minov N.G. “Xorijiy investitsiyalar”. O’quv qo’llanma.- T.: Moliya, 2010.-
328 b.
3

sotadigan yagona sotuvchi bo`lgan bozor vaziyati, yoki tarmoqda yagona hukmron
firma bo`lib, firmaning ishlab chiqarish va sotish chegarasi tarmoq chegarasiga
teng bo`lgan bozor. Sof monopoliya va raqobatlashgan bozor bir-biriga teskari
bozorlar hisoblanadi.
Kurs ishining mavzusi: Raqobatlashmagan bozor sharoitida monopol narx
belgilash va bozor hokimiyati.
Kurs ishining tuzilishi: kirish,ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar.
4

I.BOB. MONOPOL BOZOR TUSHUNCHASI
1.1. Monopol bozor tushunchasi, xususiyatlari va ko’rinishlari.
Monopol raqobat bozori to`liq raqobatlashmagan bo`lib, unda
qatnashadigan firmalar soni ko`p bo`lib, ularning har biri o`z tovarlari 238 narxini
ma`lum chegarada nazorat qiladi, ya`ni ular kichik bo`lsa ham monopol
hokimiyatga ega.
Firma monopol hokimiyatga ega bo`ladi, qachonki u o`zining sotadigan
tovari narxiga ta`sir qilaolsa, ya`ni o`zgartiraolsa. Monopol hokimiyat darajasi
ushbu tovar o`rnini bosuvchi tovarning mavjudligi va tovarning bozordagi ulushi
bilan belgilanadi. Monopol hokimiyatga ega bo`lish uchun firmaning sof
monopolist bo`lishi shart emas. Firma mahsulotiga bo`lgan talab chizig`i
raqobatlashgan bozordagiday garizontal bo`lmasdan, pastga yotiq bo`lishi
kifoyadir. Agar talab chizig`i pastga yotiq bo`lsa, firma taklif hajmini oshirib yoki
kamaytirib, mahsulot narxini o`zgartirishi mumkin.
5

Umumun olganda monopolist narxni nazorat qilishidan yutuqqa ega bo`ladi.
Monopolistning taklifi raqobatlashgan bozor taklifiga ko`ra kam bo`ladi, tovar
narxi esa, raqobatlashgan narxga nisbatan yuqori bo`ladi (monopol narx chekli
xarajatdan yuqori). Tovarlarni monopol narxda sotilishi jamiyat xarajatini
ko`paytiradi, aholining turmush darajasiga salbiy ta`sir ko`rsatadi. Nima uchun
deganda, ushbu tovarni sotib oluvchilar ko`proq pul sarflaydi, shu tovarni sotib
oluvchilar soni ham kamayadi. Shuning uchun ham monopoliyaga qarshi qonun,
bozorlarni monopoliyaga aylantirishga yo`l qo`ymaydi. Raqobatlashgan bozorda
firma maksimal foyda oladi, agar u chekli daromad chekli xarajatga teng holatni
ta`minlaydigan hajmda mahsulot ishlab chiqarsa, MR  MC. Bunday mahsulot
hajmi optimal bo`ladi. Monopolist ham shu optimal ishlab chiqarish shartiga amal
qilishi kerak bo`ladi. Sof monopolist tovariga bo`lgan talab ham bozor talabi
hisoblanadi. Monopolist o`z tovari narxini oshirsa unga talab kamayadi va
aksincha, monopolist tovar narxini tushirsa unga talab ortadi. Xuddi shunday sof
monopolist taklifi ham bozor taklifi hisoblanadi. Masalan tovar ishlab
chiqarishning o`zgaruvchan xarajatlari oshsa, monopolist maksimal foyda olish
uchun tovar hajmini qisqartiradi. Taklif hajmining qisqarishi va xaridorlar o`rtasida
raqobatning mavjudligi tovar narxini oshiradi. Raqobatlashgan bozorda firmaning
chekli daromadi mahsulot narxiga teng MR  P va talab chizig`i gorizontal bo`lsa,
monopol bozorda monopolist mahsulotiga bo`lgan talab chizig`i pastga yotiqroq va
monopolistning chekli daromadi har doim narxdan kichik bo`ladi MR  P (14.1-
rasm). Monopol firmaning mahsulotiga talab bilan uning chekli va umumiy
daromadi o`rtasidagi bog`liqliklarni quyidagi rasmda ko`rish mumkin. Talab
chizig`ining elastik qismida chekli daromad MR  0 bo`lgani uchun monopolist
mahsulot hajmini noldan,
6

* Q miqdorgacha oshirganda uning
7

1.2. Raqobatlashmagan bozor tushunchasi va undagi narx belgilshning
nazariy jihatlari.
Biz ko`rdikki, monopol bozorda narx chekli daromaddan yuqori bo`ladi  P 
MR  . Chekli daromad MR ni quyidagicha o`zgartirib yozamiz:   Q P Q Q R MR
       (1)   Q P Q    - bu qo`shimcha bir birlik mahsulot ishlab
chiqarish natijasida olingan qo`shimcha daromad bo`lib, u ikki xususiyatga ega. (1)
- tenglikni quyidagicha yozish mumkin: P Q P Q Q P Q Q P Q MR      
      (2) 1) Bir birlik qo`shimcha mahsulot ishlab chiqarib  Q  1  , uni
P narxda sotganimizda P  (1)  P narxga teng bo`lgan daromad olamiz (Q=0); 2)
Monopol firma mahsulotiga bo`lgan talab chizig`i pastga yotiq bo`lgani uchun
qo`shimcha bir birlik mahsulot ishlab chiqarib, uni sotilishi, narxni kichik
miqdorga kamaytiradi ( Q P   - qo`shimcha birlik mahsulot ishlab chiqarib
sotish natijasida narx qancha miqdorga kamayishini ko`rsatadi) va bu barcha
sotilgan mahsulotdan tushgan daromadni kamaytiradi (ya`ni Q P Q    -
daromadning o`zgarishi). Demak, Q P MR P Q      va bu yerda Q P  
talab chizig`i manfiy yotiqlikka ega bo`lgani uchun chekli daromad narx P dan
kichik bo`lishi kerak (nima uchun deganda Q P   manfiy). Endi chekli daromad
bilan talab chizig`i yotiqligi o`rtasidagi bog`liqlikni chekli daromad bilan narxga
ko`ra talab elastikligi koeffitsienti o`rtasidagi bog`liqlikka aylantiramiz 2
.
Ma`lumki, talabning narxga ko`ra elastiklik koeffitsienti P Q Q P E D p     ,
bundan D Q Ep P Q P     , bu munosabatni chekli daromad tenglamasi (3) ga
qo`ysak quyidagini olamiz , 1 D p D p E P P Q E P MR P Q        D Ep
MR P P 1    (4) (4) - tenglama chekli daromadni har qanday ishlab chiqarish
hajmida tovar narxidan va talabning narxga ko`ra elastikligidan bog`liq ekanligini
ko`rsatadi. Ikkinchidan, MR  P ekanligini ham ko`rsatadi. Firmaning maqsadi
2
Vaxobov A.V., Xojibakiev Sh.X., Mo’minov N.G. “Xorijiy investitsiyalar”. O’quv qo’llanma.- T.: Moliya, 2010.-
328 b.
8

foydani maksimallashtirish bo`lgani uchun biz chekli daromadni chekli xarajatga
tenglashtirib yozamiz: MC E MR P P D p     1 , yoki D P Ep P MC 1   
(5) Ushbu formula monopol narx belgilashda «Bosh barmoq» qoidasi nomi bilan
yuritiladi (esdan chiqarmaslik kerak E  0 , demak (5)- ifodaning o`ng tomoni har
doim musbat). (5)-tenglamaning chap tomonidagi ifoda P P  MC narxning chekli
xarajatdan qanchalik yuqori ekanligini, narxga nisbatan foiz hisobida ko`rsatadi va
bu farq teskari olingan manfiy elastiklik koeffitsientiga teng. (5) tenglikni narxga
bog`liq holda ham yozish mumkin:           D Ep MC P 1 1 . Masalan
elastiklik Ep D   5 bo`lganda va chekli xarajat MC  30 bo`lganda, mahsulot
narxi 37,5 5 1 1 30          P  so`m bo`ladi. Raqobatlashgan bozorda P 
MC bo`lganini ko`rgan edik. Monopolist narxni chekli xarajatdan yuqori belgilaydi
 P  MC  va bu farq miqdor bo`yicha talab elastikligiga teskari proportsional
bo`ladi (5). (5)-tenglamadan shunday xulosa kelib chiqadiki, agar talabning narx
bo`yicha elastikligi qancha yuqori bo`lsa, mahsulot narxi shuncha chekli xarajatga
( MC ga) yaqinlashadi. Narx qanchalik chekli xarajatga yaqin bo`lsa, monopol
bozor raqobatlashgan bozorga shunchalik yaqin bo`ladi. Demak, talab yuqori
darajada elastik bo`lsa, monopolist oladigan qo`shimcha foyda shuncha kichik
bo`ladi. Monopol hokimiyat ko`rsatkichi. Raqobatlashgan bozorda narx chekli
xarajatga teng bo`lishi, maksimal foyda olishning zaruriy sharti edi. Monopol
bozorda narx chekli xarajatdan yuqori belgilanadi  P  MC  . Ana shu farq  MC 
P  , ya`ni foydani maksimallashtiradigan narx bilan chekli xarajat o`rtasidagi farq
monopol hokimiyatni o`lchash usuli bo`lishi mumkin. Monopol hokimiyatni xuddi
ushbu usulda aniqlashni 1934 yilda iqtisodchi olim Abba Lerner tomonidan taklif
qilinganligi uchun, bu ko`rsatgich Lernerning monopol ko`rsatkichi degan nomni
olgan D m p m P E P MC L 1     , bu yerda: L- monopol hokimiyatning
Lerner indeksi; Pm - monopol narx; MC - chekli xarajat; D Ep - talabning narxga
9

ko`ra elastikligi. Masalan, benzinga talabning narx bo`yicha elastikligi -5 bo`lsa,
0,2. 5 1 1      D Ep Benzin sotuvchi firmaning monopol hokimiyati 0,2 ga
teng. Shuni ta`kidlash kerakki, yuqori monopol hokimiyat yuqori foyda olishni
kafolatlamaydi. Foyda o`rtacha xarajatning narxga bo`lgan nisbatiga bog`liq. Agar
ikki firmadan birinchisining monopol hokimiyati, ikkinchi firmanikiga ko`ra
yuqori bo`lsa va birinchi firmaning o`rtacha xarajati juda yuqori bo`lsa, uning
oladigan foydasi ikkinchi firma foydasidan kichik bo`ladi. YUqoridagi tenglama
ko`rsatadiki, talab qanchalik elastik bo`lmasa, shunchalik monopol hokimiyat
yuqori. Demak, monopol hokimiyatning kelib chiqish sababi, talab elastikligidadir.
Amaliyotda chekli xarajatni hisoblash qiyin bo`lgani uchun, uni o`rtacha xarajat
bilan almashtiradi. Bu holda formula quyidagi ko`rinishni oladi: . P P AC L  
Agar biz ifodaning surat va maxrajini Q ga ko`paytirsak, maxrajda umumiy
daromadni, suratda foydani olamiz:   . P Q TR P AC Q L       Shunday
qilib, Lerner ko`rsatkichi yuqori foyda olishni monopoliyaning dalolati ekanligini
ko`rsatadi. Monopol hokimiyatni xarakterlash uchun bozorni markazlashuv
darajasi ko`rsatkichidan ham foydalaniladi. Bu ko`rsatkich birinchi bo`lib
Xerfindal-Xirshman tomonidan tavsiya etilgani uchun, u XerfindalXirshman
indeksi deb yuritiladi. Bu indeks korxonalarning bozordagi ulushlari yig`indisi
sifatida qaraladi va qaysi firmaning bozordagi ulushi yuqori bo`lsa, u firma
bozorda monopol hokimiyatiga ega bo`lishi mumkin yoki shunday imkoniyat
mavjud deb qaraladi. Firmalar bozordagi ulushiga ko`ra tartiblashtiriladi. 2 2 3 2 2
2 1 ... S S S Sn I      , bu yerda: I - XerfindalXirshman indeksi; 2 S1 -
bozorda eng katta ulushga ega bo`lgan firma; 2 S2 - undan keyingi kattalikdagi
ulushga ega firma va hokazo; 2 n S -eng kichik ulushga ega bo`lgan firma. Agar
tarmoqda yagona firma bo`lib, uning mahsuloti tarmoq mahsulotini tashkil qilsa, 2
1 S =100% bo`ladi va bunday hol sof monopoliya bo`ladi, ya`ni Xerfindal-
10

Xirshman indeksi I  10000 ga tengdir. Masalan, AQSh da Xerfindal-Xirshman
indeksi I  1800 dan oshgan tarmoqlar, monopol tarmoqlarga kiradi. Yuqoridagi
indeksdan monopoliyaga qarshi olib boriladigan faoliyatda foydalaniladi.
Bozorning katta qismini bir necha firmalar tomonidan egallab olinish holatiga
bozorning markazlashuvi (kontsentratsiya r ы nka) deyiladi 3
3
Bekmurodov A.Sh., Karrieva Ya.K., Ne’matov I.U., Nabiev D.H., Kattaev N.T. Xorijiy investitsiyalar. O’quv
qo’llanma. –T.:Iqtisodiyot, 2010.-166 b.
11

II.BOB. BOZOR SHAROITIDA FAOLIYAT
2.1. Bozor sharoitida faoliyat yuritayotgan gigant korxonalarning sof va tabiiy
monopol ta’siri tahlili.
Talab chizig`ining elastik bo`lmagan qismida chekli daromad manfiy, ya`ni
MR  0 bo`lgani uchun, talab chizig`ining ushbu qismida ishlab chiqarilgan
mahsulot umumiy daromadni kamaytiradi. Shuning uchun ham monopolist talab
chizig`ining elastik bo`lmagan qismidan qochishga harakat qiladi. Agar
monopolistning talab chizig`i raqobatlashgan bozordagi singari gorizontal
bo`lganda edi, u tovar hajmini o`zgartirishi bilan narxga ta`sir qila olmas edi.
Monopollashgan bozorda taklif chizig`i ma`noga ega emas. Nima uchun deganda,
ishlab chiqariladigan mahsulot (taklif) miqdori bilan narx o`rtasida proportsional
bog`liqlik yo`q. Monopolistning qancha miqdorda mahsulot ishlab chiqarishi
nafaqat chekli xarajatga bog`liq, balki talab chizig`ining shakliga ham bog`liq
bo`ladi.
Raqobat bozor iqtisodiyotining va umuman tovar xo‘jaligining eng muhim
belgisi, uni rivojlantirish vositasi hisoblanadi. Raqobatning iqtisodiy mazmunini
tushunib olish unga turli tomondan yondashishini talab qiladi. Mustaqil tovar
ishlab chiqaruvchilar (korxonalar) o‘rtasidagi raqobat tovarlarni qulay sharoitda
ishlab chiqarish va yaxshi foyda keltiradigan narxda sotish, umuman iqtisodiyotda
o‘z mavqeini mustahkamlash uchun kurashdan iborat. Bunda ular kerakli ishlab
chiqarish vositalari, xomashyo va materiallar sotib olish, ishchi kuchini yollash
uchun ham kurashadi. Ishlab chiqaruvchilar o‘rtasidagi raqobat pirovardida
iste’molchilarni o‘ziga jalb etish uchun kurashni ham anglatadi.
Resurslarni yetkazib beruvchilar o‘zlarining iqtisodiy resurslarini (kapital,
tabiiy resurslar, ishchi kuchi) yuqori narxlarda sotish uchun raqobatlashadilar.
Ishlab chiqaruvchilar va resurslarni yetkazib beruvchilar o‘rtasidagi raqobat bozor
12

munosabatlari rivojlangan, iqtisodiyot to‘liq erkinlashgan sharoitda yorqin
namoyon bo‘ladi.
Raqobat iste’molchilar o‘rtasida ham yuz beradi: ular tovarlarni qulay va
arzon narxlarda sotib olishga harakat qiladilar, ya’ni xaridorlar har bir sarflangan
pul birligi evaziga ko‘proq naflilikka ega bo‘lishga harakat qiladilar. Arzon va
sifatli tovarni sotib olish uchun kurashadilar. Shunday qilib, raqobat ko‘p qirrali
iqtisodiy hodisa bo‘lib, u bozorning barcha sub’ektlari o‘rtasidagi murakkab
munosabatlarni ifodalaydi. Raqobat – bozor sub’ektlari iqtisodiy manfaatlarining
to‘qnashuvidan iborat bo‘lib, ular o‘rtasidagi yuqori foyda va ko‘proq naflilikka
ega bo‘lish uchun kurashni anglatadi 4
.
Ishlab chiqaruvchilarning faoliyat ko‘rsatuvchi tadbirkor va mulk egasi
sifatida erkin va mustaqil bo‘lishi raqobatning iqtisodiy asosini tashkil etadi.
Chunki har bir mulk egasining o‘z manfaati bo‘lib, ular shu manfaatga erishish
uchun intiladi. Mulk egasining tovar ishlab chiqarish va barcha boshqa sohalardagi
faoliyati shu manfaatga bo‘ysundirilgan bo‘ladi. Bu jihatdan qaraganda raqobat
erkin iqtisodiy faoliyat qiluvchi sub’ektlar manfaatlarining to‘qnashuvidan iborat
bo‘lishini aniq tavsiflaydi. Raqobat mavjud bo‘lishining boshqa sharti tovar-pul
munosabatlarining ma’lum darajada rivojlangan bozor tizimida amal qilishidir.
Raqobatning mazmuni uning vazifalarini ko‘rib chiqish orqali yanada
kengroq namoyon bo‘ladi. Hozirgi bozor iqtisodiyotida raqobatning quyidagi
asosiy vazifalarini ajratib ko‘rsatish mumkin:
1) tartibga solish vazifasi;
2) resurslarni joylashtirish vazifasi;
3) innovatsion vazifa;
4) moslashtirish vazifasi;
4
Bekmurodov A.Sh., Karrieva Ya.K., Ne’matov I.U., Nabiev D.H., Kattaev N.T. Xorijiy investitsiyalar. O’quv
qo’llanma. –T.:Iqtisodiyot, 2010.-166 b.
13

5) taqsimlash vazifasi;
6) nazorat qilish vazifasi.
Raqobatning tartibga solish vazifasi ishlab chiqarishni talab (iste’mol)ga
muvofiqlashtirish maqsadida taklifga ta’sir o‘tkazishdan iborat. Aynan shu vazifa
yordamida iqtisodiyotda taklifning talab orqali, ishlab chiqarish tarkibi va
hajmining yakka tartibdagi va ijtimoiy ehtiyojlar orqali belgilanishiga erishiladi,
ya’ni iqtisodiyot bozor qonunlari asosida tartibga solinadi.
Raqobatning resurslarni joylashtirish vazifasi ishlab chiqarish omillarini ular
eng ko‘p samara beradigan korxona, hudud va mintaqalarga oqilona joylashtirish
imkonini beradi.
Raqobatning innovatsion vazifasi fan-texnika taraqqiyoti yutuqlariga
asoslanuvchi hamda bozor iqtisodiyoti sub’ektlarining rivojlanishini taqozo
etuvchi turli ko‘rinishdagi yangiliklarning joriy etilishini anglatadi.
Raqobatning moslashtirish vazifasi korxona (firma)larning ichki va tashqi
muhit sharoitlariga ratsional tarzda moslashishiga yo‘naltirilgan bo‘lib, ularning
shunchaki o‘zini-o‘zi saqlab, iqtisodiy jihatdan yashab qolishidan xo‘jalik faoliyati
sohalarining ekspansiyasi (kengayishi)ga o‘tishini bildiradi.
Raqobatning taqsimlash vazifasi ishlab chiqarilgan ne’matlar yalpi hajmi
(yalpi ichki mahsulot)ning iste’molchilar o‘rtasida taqsimlanishiga bevosita va
bilvosita ta’sir o‘tkazadi.
Nihoyat, raqobatning nazorat qilish vazifasi bozordagi ba’zi
ishtirokchilarning boshqa bir ishtirokchilar ustidan monopolistik hukmronlik
o‘rnatishiga yo‘l qo‘ymaslikka yo‘naltiriladi.
Raqobat kurashining mazmuni to‘g‘risida to‘laroq tushunchaga ega bo‘lish
uchun uning asosiy shakllari va belgilarini ko‘rib chiqish zarur. O‘z miqyosiga
ko‘ra raqobat ikki turga – tarmoq ichidagi va tarmoqlararo raqobatga bo‘linadi.
14

Tarmoq ichidagi raqobat tovar ishlab chiqarish va sotishning qulayroq
sharoitiga ega bo‘lish, qo‘shimcha foyda olish uchun bir tarmoq korxonalari
o‘rtasida boradi. Har bir tarmoqdagi mavjud korxonalarning texnika bilan
ta’minlanish va mehnat unumdorligi darajalari turlicha bo‘lganligi sababli, ushbu
korxonalarda ishlab chiqarilgan tovarlarning individual (alohida) qiymati bir xil
bo‘lmaydi.
Tarmoq ichidagi raqobat tovarlarning ijtimoiy qiymatini, boshqacha
aytganda, bozor qiymatini aniqlaydi va belgilaydi. Bu qiymat, odatda, o‘rtacha
sharoitda ishlab chiqarilgan va muayyan tarmoq tovarlarining ahamiyatli qismini
tashkil etadigan tovarlarning qiymatiga mos keladi.
Tarmoq ichidagi raqobat natijasida texnika darajasi va mehnat unumdorligi
yuqori bo‘lgan korxonalar qo‘shimcha foyda oladilar va aksincha, texnika jihatdan
nochor korxonalar esa ishlab chiqarilgan tovar qiymatining bir qismini
yo‘qotadilar va zarar ko‘radilar.
Tarmoqlararo raqobat turli tarmoqlar korxonalari o‘rtasida eng yuqori foyda
normasi olish uchun olib boriladigan kurashdan iborat. Bunday raqobat
kapitallarning foyda normasi kam bo‘lgan tarmoqlardan foyda normasi yuqori
tarmoqlarga oqib o‘tishiga sabab bo‘ladi. Yangi kapitallar ko‘proq foyda
keltiruvchi sohalarga intilib, ishlab chiqarishning kengayishiga, taklif ko‘payishiga
olib keladi. Shu asosda, narxlar pasaya boshlaydi. Shuningdek, foyda normasi ham
pasayadi. Kam foyda keltiruvchi tarmoqlardan kapitalning chiqib ketishi teskari
natijaga olib keladi: bu erda ishlab chiqarish hajmi o‘zgaradi, tovarlarga bo‘lgan
talab ular taklif qilishidan oshib ketadi, buning oqibatida narxlar ko‘tariladi, shu
bilan birga foyda normasi oshadi. Natijada tarmoqlararo raqobat ob’ektiv ravishda
qandaydir dinamik muvozanatni keltirib chiqaradi. Bu muvozanat kapital qayerga
sarflanganligidan qat’iy nazar, teng kapital uchun teng foyda olinishiga intilishni
15

ta’minlaydi. Demak, tarmoqlararo raqobat kapital qaysi tarmoqqa kiritilmasin,
xuddi shu tarmoq foyda no rmalarini o‘rtacha foyda normasiga «baravarlashtiradi».
Shuningdek, iqtisodiy adabiyotlarda g‘irrom va halol raqobatlashuv usullari
ham ajratib ko‘rsatiladi. Raqobatlashuvning noan’anaviy, jamiyat tomonidan
e’tirof etilmagan, ijtimoiy ahloq qoidalari doirasidan chetga chiquvchi, noiqtisodiy
(ya’ni, jismoniy kuch ishlatish, majburlash, raqiblarning obro‘siga putur
yyetkazish va h.k.) usullaridan foydalanish g‘irrom raqobat deb yuritiladi. G‘irrom
raqobat orqali firmalar o‘z raqiblarining tarmoqqa kirib kelishini tajovuzkorona va
shafqatsiz bartaraf qilishi mumkin. Banklarni, moddiy resurs ta’minotchilarini
kredit va materiallar yetkazib berishdan voz kechishga majburlash, yetakchi
mutaxassislarni og‘dirib olish, narxni keskin pasaytirish g‘irrom raqobatning oddiy
usullaridir.
Halol raqobat – raqobat kurashida jamiyat tomonidan tan olingan iqtisodiy
usullarni qo‘llash, o‘zining maqsad va manfaatlariga erishishda umumjamiyat
manfaatlariga zid keluvchi holatlarni qo‘llamaslik kabi qoidalarga asoslanadi. Shu
o‘rinda halol raqobatning quyidagi belgilarini ham ko‘rsatib o‘tish maqsadga
muvofiq hisoblanadi:
- qalbaki bellashuv, majburiy safarbarlikni tan olmaydi;
- boqimandalik, befarqlik, yuzakichilik, ko‘zbo‘yamachilik kabi salbiy
holatlarga barham beradi;
- qarindosh-urug‘chilikni, oshna-og‘aynigarchilikni, tanish-bilishlikni,
ma’muriy-buyruqbozlikni tan olmaydi .
Raqobat kurashining ikki usuli farqlanadi: narx vositasidagi raqobat va
narxsiz raqobat.
Narx vositasida raqobatlashuvda kurashning asosiy usuli bo‘lib ishlab
chiqaruvchilarning o‘z tovarlari narxini boshqa ishlab chiqaruvchilarning shunday
16

mahsulotlari narxiga nisbatan pasaytirishi hisoblanadi. Uning asosiy va eng ko‘p
qo‘llaniladigan ko‘rinishi – «narxlar jangi» deb ataladiki, bunda yirik ishlab
chiqaruvchilar raqiblarini tarmoqdan siqib chiqarish uchun narxni vaqti-vaqti bilan
yoki uzoq muddat pasaytirib turadi. Bu usulni qo‘llash uchun ishlab chiqaruvchi
boshqa raqiblariga qaraganda unumliroq texnologiyani kiritishi, malakaliroq
ishchilarni yollashi va ishlab chiqarishni yaxshiroq tashkil qilishi kerak bo‘ladi.
Faqat shundagina uning tovarining individual qiymati bozor qiymatidan past
bo‘lib, mazkur tovar narxini pasaytirish imkonini beradi.
Narx vositasida raqobatlashish usullaridan biri – demping narxlarni
qo‘llashdir. Bunda milliy ishlab chiqaruvchilar o‘zlarining tovarlarini boshqa
mamlakatlarga ichki bozordagi narxlardan, ayrim hollarda tannarxidan ham past
bo‘lgan narxlarda sotadi. Shu orqali ular ichki bozorda narxlarning barqarorligiga
erishish mamlakatdagi ortiqcha mahsulotni yo‘qotish, yangi bozorlarga kirib olish
va unda o‘zlarining iqtisodiy mavqeini mustahkamlashga harakat qiladi.
Ayrim hollarda narx yordamida raqobatlashishning belgilangan narxlardan
chegirma qilish, asosiy xarid qilingan tovarlarga boshqa tovarlarini qo‘shib berish,
muayyan hollarda imtiyozli narxlarni belgilash kabi usullaridan ham foydalaniladi.
Hozirgi davrda bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda narx
yordamida raqobat qilish o‘z o‘rniga ega emas, chunki ishlab chiqaruvchilardan
birining o‘z mahsuloti narxini pasaytirishi uning raqobatchilarining ham shunday
harakat qilishiga olib keladi. Natijada firmalarning bozordagi mavqei o‘zgarmay,
faqat tarmoq bo‘yicha foyda hajmini kamaytiradi.
Narxsiz raqobat shu bilan tavsiflanadiki, bunda raqobat kurashining asosiy
omili tovarlarning narxi emas, balki uning sifati, servis xizmat ko‘rsatish, ishlab
chiqaruvchi firmaning obro‘-e’tibori hisoblanadi.
17

Narxsiz raqobat bilan bir vaqtda yashirin narx yordamidagi raqobat ham
bo‘lishi mumkin. Bunday holatda yangi tovarlar sifatining oshishi va iste’mol
xususiyatlarining yaxshilanishi ular narxlarining oshishiga qaraganda tez ro‘y
beradi. Hozirgi davrda bir turdagi mahsulotlarning ko‘payishi ularni sotishni
rag‘batlantiruvchi reklama, tovar belgilari va fabrika muhrlaridan foydalanishni
keltirib chiqarmoqda. Iste’mol bozorlarida qo‘shimcha xizmat ko‘rsatish orqali
xaridorlarni o‘ziga jalb qilish keng tarqalmoqda.
Narxsiz raqobatning tovar sifatini tabaqalashtirish kabi usuli ham mavjudki,
bunda tovarlar bir xildagi ehtiyojni qondirishi va bir turga mansub bo‘lishi, lekin
turli-tuman iste’mol xossalariga ega bo‘lishi mumkin.
Tovarlar talabga nisbatan ortiqcha bo‘lgan sharoitda ishlab chiqaruvchilar
tovarlarini kreditga sotish usulidan foydalanib raqiblaridan ustun kelishlari
mumkin. Bunda dastlab, tovar narxining faqat bir qismi to‘lanadi, uning qolgan
qismi esa shartnomada kelishilgan aniq muddatlarda to‘lanadi.
Fan-texnika taraqqiyoti avj olgan hozirgi sharoitda, texnika va
texnologiyaning eng yangi yutuqlari ustidan nazorat qilish uchun kurash
raqobatning asosiy usullaridan biriga aylanib bormoqda. Bundan tashqari, ishlab
chiqaruvchi korxonalar xaridorlarni jalb qilish maqsadida uzoq muddat
foydalaniladigan iste’mol tovarlariga kafolatli va kafolatdan keyingi xizmat
ko‘rsatishni amalga oshirmoqdalar. Masalan, kompyuter ishlab chiqaruvchi firma
o‘z mahsulotini shunchaki sotish bilan cheklanmasdan, balki uni o‘rnatib berish,
korxona xodimlarini kompyuterdan foydalanishga o‘rgatish, kafolatlangan
muddatda va undan keyingi davrda ta’mir ishlarini bajarish, texnikaviy xizmat
ko‘rsatish kabilarni ham amalga oshiradi; mahsulot xossa va o‘lchamlarini
buyurtmachi ehtiyojlariga yaqinlashtiradi.
18

Narxsiz raqobat usullari ichida marketing muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u
mahsulot ishlab chiqarish va sotish jarayonini talabga moslashtiruvchi tadbirlar
tizimidan iborat. Bozor iqtisodiyoti sharoitida talabni yaxshi o‘rgangan va
iste’molchilar ehtiyojlarini to‘laroq qondira oladigan korxonalar har doim raqobat
kurashida yutib chiqadi.
Yirik ishlab chiqaruvchilar bozordagi vaziyatni o‘zgartirish uchun
o‘zlarining ishlab chiqarish quvvatlaridan foydalanishni kamaytirib tovar taklifini
qisqartiradilar. Shu sababli iqtisodiy beqarorlik davrlarida ham narx
barqarorligicha qolaveradi. Shunday qilib, monopoliyalar hukmron bo‘lgan
sharoitda narxsiz raqobat muhim o‘rin tutadi. Buning sababi shundaki, birinchidan,
monopoliyalar tovar sifatini oshirish, iste’molchilarga xizmat ko‘rsatishni
yaxshilash yo‘li bilan sotiladigan tovar hajmini ko‘paytirishi mumkin. Ikkinchidan,
ular moliyaviy jihatdan kuchli bo‘lganligi sababli mahsulotini yangilash, ishlab
chiqarishni qayta jihozlash va reklamaga zarur bo‘lgan mablag‘ni sarflay oladilar.
Bozor mukammal raqobatlashgan yoki raqobatlashgan bozor bo‘ladi, agar
unda quyidagi shartlar bajarilsa:
• sotuvchi va xaridorlar bozorda mahsulot narxi qanday bo‘lsa, shunday
qabul qiladilar va ular narxga ta’sir qila olmaydilar;
• bozorga yangi sotuvchilarni kirishi va sotuvchilarni bozordan chiqishi
cheklanmagan;
• sotuvchilar birgalikda harakat qilish strategiyasini ishlab chiqmaydi;
• bozor sub’ektlari bozor to‘g‘risida to‘liq axborot olish imkoniyatiga
ega.
Bunday shartlar bajariladigan bozor mukammal raqobatlashgan bozor
hisoblanadi yoki sof raqobatlashgan hamda raqobatlashgan bozor deb qaraladi.
Raqobatlashgan bozorda harakat qilayotgan firmaning raqobatlashuvchi firma deb
19

qaraladi. Bundan keyin raqobatlashuvchi firma to‘g‘risida gapirilganda, biz
raqobatlashgan bozorda harakat qilayotgan firmani nazarda tutamiz.
Demak, raqobatlashgan bozorda tovar narxi bozorda talab va taklif asosida
shakllanadi va unga sotuvchi ham xaridor ham ta’sir qila olmaydi:
Raqobatlashgan bozorda har bir alohida sotuvchi tomonidan sotiladigan
tovarning bozorda sotiladigan umumiy tovar miqdoridagi ulushi juda oz bo‘lgani
uchun ham u tovar narxini o‘zgartira olmaydi.
Mukammal raqobatlashgan bozorda sotuvchilar ham xaridorlar ham ko‘p.
Raqobatlashgan bozorni tahlil qilganimizda bozordagi tovarlarni bir xil deb,
ya’ni ularning sifati bir xil deb qaraymiz. (Amalda tovarning sifatiga qarab,
ularning narxi har xil bo‘ladi, sifatli tovarning narxi sifati pastroq tovarning
narxiga ko‘ra yuqori bo‘ladi).
Monopol bozorda talabning o`zgarishi narxning va taklifning raqobatlashgan
bozordagiday proportsional o`zgarishiga olib kelmaydi. Monopolist, talab
o`zgarganda mahsulot hajmini o`zgartirmasdan narxni o`zgartirishi yoki narxni
o`zgartirmasdan mahsulot hajmini yoki bir vaqtning o`zida narxni hamda mahsulot
miqdorini o`zgartirish mumkin. Monopolistning maqsadi maksimal foyda olish
bo`lsa, u tovar narxini xohlagancha oshira olmaydi. Narx oshishi bilan mahsulotga
talab kamayib boradi, narx oshishi ma`lum darajaga etganda umumiy daromad
umumiy xarajatni qoplamaydi. Monopolist qanday narx strategiyasini tutishini
bilish uchun daromadning narxga ko`ra talab elastikligi bilan qanday bog`liqligini
eslash zarur bo`ladi. Talab chizig`ining elastik bo`lgan qismida   1  Ep narxning
pasayishi umumiy daromadni o`sishiga olib keladi  MR  0  , elastiklik birga teng
bo`lganda   1  Ep umumiy daromad maksimumga erishadi (MR=0), elastik
bo`lmagan qismida narxning pasayishi umumiy daromadni pasayishiga olib keladi
 MR  0  . Shu sababli monopolist talab chizig`ining elastik bo`lmagan qismida
20

harakat qilmaydi. Monopolist ham raqobatlashgan bozordagi firma kabi chekli
harakat bilan chekli daromadni tengligini ta`minlaydigan hajmda mahsulot ishlab
chiqarsagina maksimal foyda olishi mumkin. Rasmda monopolistning o`rtacha
daromad chizig`i bipor talabi chizig`ini beradi. Mahsulot narxi shu mahsulot ishlab
chiqarish hajmiga bog`liq funktsiya. Grafikdan ko`rinib turibdiki, ishlab chiqarish
hajmi * Q ga teng bo`lganda chekli xarajat chekli daromadga teng bo`ladi. Talab
chizig`idan foydalanib mahsulot hajmi * Q ga mos bo`lgan bir birlik mahsulotning
monopol narxi * P ni aniqlaymiz. Ushbu * Q ga teng bo`lgan mahsulot hajmida
foyda maksimal bo`lishini ko`rsatamiz. Ma`lumki, raqobatlashgan bozorda
muvozanatlik E nuqtada erishiladi. Grafikda E nuqta muvozanat nuqta va unga
mos keladigan ishlab chiqarish hajmi Qe va narx Pe . Faraz qilaylik, monopolist
ishlab chiqargan mahsulot miqdori Q1 bo`lsin va u Q* dan kichik * Q1  Q , bu
holatga mos keladigan narx P1 ham * P dan yuqori va chekli daromad chekli
xarajatdan katta MR  MC. Monopolist mahsulot hajmini Q1 dan oshirsa, u har bir
birlik qo`shimcha ishlab chiqargan mahsuloti uchun MR  MC ga teng bo`lgan
qo`shimcha foyda olishi mumkin, ya`ni u o`zining umumiy daromadini oshirishi
mumkin. Monopolist mahsulot hajmini oshirib, umumiy foydani oshirishi mumkin
to mahsulot hajmi Q* ga teng bo`lgunga qadar, mahsulot hajmi Q* ga teng
bo`lganda, keyingi qo`shimcha bir birlik ishlab chiqarilgan mahsulotdan
tushadigan daromad nolga teng, nima uchun deganda MR  MC bo`ladi. Shuning
uchun ham ishlab chiqarish hajmi Q1 ga teng bo`lganda monopolistning umumiy
foydasi rasmdagi shtrixlangan FKM sohaga teng bo`lgan miqdorga kamayadi.
Monopolist uchun Q2 miqdorda mahsulot ishlab chiqarish ham uning umumiy
foydasini kamaytiradi. Q2 hajmda chekli xarajatlar chekli daromadlardan yuqori
 MC  MR  . Agar monopolist ishlab chiqarish hajmini Q2 ga nisbatan
kamaytirsa, u o`zining umumiy foydasini  MC  MR  miqdorga oshirgan bo`lardi.
21

Monopolist mahsulot hajmini Q2 dan Q* ga qadar qisqartirishi natijasida umumiy
foydani MEL shtrixlangan soha miqdorida oshirishi mumkin. Q* hajmdan keyin
mahsulot hajmini qo`shimcha birlikka qisqartirilishi umumiy foydani oshirmaydi
( MC  MR bo`ladi). Rasmda Q  0 bilan Q* va MC hamda MR chiziqlar
oralig`idagi soha monopolistik tomonidan kam miqdorda mahsulot ishlab chiqarib
o`ta yuqori narxda sotish munosabati bilan yo`qotiladigan foydani ifodalasa,
mahsulot hajmi Q* dan katta bo`lgandagi va MC bilan MR oralig`idagi soha
nihoyatda ko`p mahsulot ishlab chiqarib   * Q  Q , past narxlarda sotilishi
natijasida yo`qotiladigan foydani ifodalaydi. Mahsulot ishlab chiqarish hajmi Q*
foydani maksimal qiladigan hajm ekanligini matematik nuqtai nazardan ham
ko`rsatish mumkin. Umumiy foydani  bilan belgilasak  Q   TR  Q  TC  Q  ,
va bu munosabatdan Q bo`yicha hosila olib, uni nolga tenglashtirib echamiz:  
 0. dQ dC dQ dR dQ d  Bu yerda MR dQ dR  va MC dQ dC  bo`lgani uchun
ham foydani maksimallashtirish sharti MR  MC  0 yoki MR  MC bo`ladi.
22

2.2. Monopol ta’sir
Misol 1. Quyidagi ko`rinishdagi xarajatlar funktsiyasi berilgan bo`lsin   2
TC Q  80  Q , o`zgarmas xarajat TFC  80 so`m, o`rtacha xarajat esa Q Q ATC
  80 bo`ladi. Talab funktsiyasi quyidagicha berilgan bo`lsin: Q  60  P(Q) yoki
P(Q)  60  Q. U holda daromad: 2 TR(Q)  Q  P(Q)  60  Q  Q ko`rinishda
aniqlanadi. Chekli daromad: Q Q TR MR       60 2 . Chekli xarajat: Q Q
TC MC      2 . Maksimallik shartiga ko`ra MC  MR dan 2  Q  60  2  Q
bu tenglikdan aniqlash mumkinki, 15 * Q  bo`lganda foyda maksimal miqdorga
ega bo`ladi. Mahsulot narxi 15 * Q  da P  45 so`mga teng. Umumiy foyda: 
 ( )  ( )    ( )  45  15  305  370       Q TR Q TC Q P Q TC Q
so`m.
Faraz qilaylik, monopolist 15 * Q  birlik mahsulot o`rniga Q  16 birlik
ishlab chiqardi deylik. Hisob-kitoblar natijasida quyidagilarni aniqlaymiz. 80 80
256 336, 2 TC   Q    P  44, TR  44  16  704, foyda  (16)  704  336
 368 so`m. Demak, monopolist mahsulot hajmini maksimal foyda beradigan
hajm 15 birlikdan oshirsa, ya`ni 16 birlik ishlab chiqarsa uning foydasi 2 so`mga
kamayadi. Demak, bunday holni tushungan monopolist mahsulot ishlab
chiqarishda bu qoidaga amal qiladi.
Ishlab chiqarish hajmi oshib borishi bilan firmaning foydasi musbat bo‘lib
oshib boradi va ishlab chiqarish hajmi Q
2 ga teng bo‘lganda daromad TR ( Q ) bilan
umumiy xarajat TC ( Q ) o‘rtasidagi farq maksimal bo‘ladi ( 7.3 -rasm bu MN ).
Demak, foyda ishlab chiqarish hajmi *2Q Q  bo‘lganda maksimallashadi (2-b -
rasm). Ishlab chiqarish hajmi
Q2* dan oshganda   Q Q 2* umumiy xarajatlarning
o‘sishi daromad o‘sishiga nisbatan ustunroq bo‘lgani uchun foyda kamayib boradi.
Rasmdan ko‘rinib turibdiki, ishlab chiqarish hajmi Q
1 gacha bo‘lganda firma zarar
bilan ishlaydi, nima uchun deganda
 ) (Q R TC  . Firma Q
1 va Q2* oraliqda foyda
23

oladi va bu foyda Q2* ga qadar oshib, ishlab chiqarish hajmi Q2* ga teng bo‘lganda
maksimal qiymatga erishadi. N nuqtada daromad chizig‘ining burchak koeffitsienti
(chekli daromad
tg Q
R MR  
  ) umumiy xarajat chizig‘ining burchak
koeffitsientiga (chekli xarajatiga
 tg
QTC
MC 


) teng
MR MC  .
Shunday qilib, firmaning chekli daromadi bilan chekli xarajati bir-biriga
teng bo‘lganda foyda maksimal qiymatga erishadi.
MR MC  foydani
maksimallashtirish sharti bo‘lib, firma qaysi bozorda (raqobatlashgan, monopol,
oligopol) faoliyat ko‘rsatmasin, u o‘z kuchini saqlab qoladi.
Yuqoridagi mulohazalardan shu kelib chiqadiki, agar
) ( ) ( Q MC Q MR 
bo‘lganda, firma mahsulot ishlab chiqarish hajmini oshirishi kerak (har bir
qo‘shimcha ishlab chiqarilgan mahsulot umumiy foydani oshirib boradi), agar
) ( ) ( Q MC Q MR 
bo‘lsa - ishlab chiqarish hajmini qisqartirish kerak bo‘ladi.
Maksimallik shartini matematik tomondan keltirib chiqarish mumkin:
     Q TC Q R Q   
. ( 6 )
Funksiya maksimal qiymatga erishadi, qachonki ishlab chiqarish hajmini
kichik
Q miqdorga oshirganimizda foyda o‘zgarmasa, ya’ni
  0 

Q
Q 
, bundan
 
0)(






QTC
Q QR
Q Q 
. ( 7 )

  MR
Q QR


va MC
QTC


,
bo‘lgani uchun foydani maksimallashtirish shartini quyidagicha yozamiz:
) ( ) ( Q MC Q MR 
. ( 8 )
24

Raqobatlashuvchi firmaning muvozanat holati. Biz ko‘rgan edikki,
raqobatlashgan bozorda narx bozor tomonidan belgilanadi va unga firma ta’sir qila
olmaydi. Bunday bozorda harakat qilayotgan firmaning talab chizig‘i gorizontal
chiziqdan iborat bo‘lib, uning chekli daromadi narxga teng, ya’ni P MR  . Demak,
raqobatlashuvchi firma foydasini maksimallashtirish sharti (qoidasi) shundan
iboratki, firma ishlab chiqarish hajmini shunday tanlashi kerakki, bu hajmda narx
chekli xarajatga teng bo‘lsin:
MC P 
. ( 9 )
( 9 )-shart raqobatlashgan bozorda faoliyat ko‘rsatayotgan firma foydasini
maksimallashtirish (muvozanat holati) sharti deyiladi, ya’ni raqobatlashuvchi
firmaning chekli mahsulot qoidasini ifodalaydi. Ushbu qoidaga ko‘ra firma
mahsulot ishlab chiqarish hajmini chekli xarajat narxga teng bo‘lgunga qadar
oshirishi mumkin. Demak,
P MC  bo‘lsa, ishlab chiqarishni oshirish mumkin va
bu oshirish
P MC  bo‘lguncha davom etishi kerak.
Raqobatlashgan firma foydasini maksimallashtirish sharti yordamida biz
firmaning muvozanat holatini belgilovchi nuqtani grafik orqali aniqlashimiz
mumkin ( 4 -rasm).
Shuningdek, iqtisodiy adabiyotlarda g‘irrom va halol raqobatlashuv usullari
ham ajratib ko‘rsatiladi. Raqobatlashuvning noan’anaviy, jamiyat tomonidan
e’tirof etilmagan, ijtimoiy ahloq qoidalari doirasidan chetga chiquvchi, noiqtisodiy
(ya’ni, jismoniy kuch ishlatish, majburlash, raqiblarning obro‘siga putur
yyetkazish va h.k.) usullaridan foydalanish g‘irrom raqobat deb yuritiladi. G‘irrom
raqobat orqali firmalar o‘z raqiblarining tarmoqqa kirib kelishini tajovuzkorona va
shafqatsiz bartaraf qilishi mumkin. Banklarni, moddiy resurs ta’minotchilarini
kredit va materiallar yetkazib berishdan voz kechishga majburlash, yetakchi
25

mutaxassislarni og‘dirib olish, narxni keskin pasaytirish g‘irrom raqobatning oddiy
usullaridir.
Halol raqobat – raqobat kurashida jamiyat tomonidan tan olingan iqtisodiy
usullarni qo‘llash, o‘zining maqsad va manfaatlariga erishishda umumjamiyat
manfaatlariga zid keluvchi holatlarni qo‘llamaslik kabi qoidalarga asoslanadi. Shu
o‘rinda halol raqobatning quyidagi belgilarini ham ko‘rsatib o‘tish maqsadga
muvofiq hisoblanadi:
- qalbaki bellashuv, majburiy safarbarlikni tan olmaydi;
- boqimandalik, befarqlik, yuzakichilik, ko‘zbo‘yamachilik kabi salbiy
holatlarga barham beradi;
- qarindosh-urug‘chilikni, oshna-og‘aynigarchilikni, tanish-bilishlikni,
ma’muriy-buyruqbozlikni tan olmaydi .
Raqobat kurashining ikki usuli farqlanadi: narx vositasidagi raqobat va
narxsiz raqobat 5
.
Narx vositasida raqobatlashuvda kurashning asosiy usuli bo‘lib ishlab
chiqaruvchilarning o‘z tovarlari narxini boshqa ishlab chiqaruvchilarning shunday
mahsulotlari narxiga nisbatan pasaytirishi hisoblanadi. Uning asosiy va eng ko‘p
qo‘llaniladigan ko‘rinishi – «narxlar jangi» deb ataladiki, bunda yirik ishlab
chiqaruvchilar raqiblarini tarmoqdan siqib chiqarish uchun narxni vaqti-vaqti bilan
yoki uzoq muddat pasaytirib turadi. Bu usulni qo‘llash uchun ishlab chiqaruvchi
boshqa raqiblariga qaraganda unumliroq texnologiyani kiritishi, malakaliroq
ishchilarni yollashi va ishlab chiqarishni yaxshiroq tashkil qilishi kerak bo‘ladi.
Faqat shundagina uning tovarining individual qiymati bozor qiymatidan past
bo‘lib, mazkur tovar narxini pasaytirish imkonini beradi.
Narx vositasida raqobatlashish usullaridan biri – demping narxlarni
qo‘llashdir. Bunda milliy ishlab chiqaruvchilar o‘zlarining tovarlarini boshqa
5
Toshov O. Investitsion faoliyatni moliyalashtirishni takomillashtirish. T.: “Akademnashr”, 2012.-165 b.
26

mamlakatlarga ichki bozordagi narxlardan, ayrim hollarda tannarxidan ham past
bo‘lgan narxlarda sotadi. Shu orqali ular ichki bozorda narxlarning barqarorligiga
erishish mamlakatdagi ortiqcha mahsulotni yo‘qotish, yangi bozorlarga kirib olish
va unda o‘zlarining iqtisodiy mavqeini mustahkamlashga harakat qiladi.
Ayrim hollarda narx yordamida raqobatlashishning belgilangan narxlardan
chegirma qilish, asosiy xarid qilingan tovarlarga boshqa tovarlarini qo‘shib berish,
muayyan hollarda imtiyozli narxlarni belgilash kabi usullaridan ham foydalaniladi.
Hozirgi davrda bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda narx
yordamida raqobat qilish o‘z o‘rniga ega emas, chunki ishlab chiqaruvchilardan
birining o‘z mahsuloti narxini pasaytirishi uning raqobatchilarining ham shunday
harakat qilishiga olib keladi. Natijada firmalarning bozordagi mavqei o‘zgarmay,
faqat tarmoq bo‘yicha foyda hajmini kamaytiradi.
Narxsiz raqobat shu bilan tavsiflanadiki, bunda raqobat kurashining asosiy
omili tovarlarning narxi emas, balki uning sifati, servis xizmat ko‘rsatish, ishlab
chiqaruvchi firmaning obro‘-e’tibori hisoblanadi.
Narxsiz raqobat bilan bir vaqtda yashirin narx yordamidagi raqobat ham
bo‘lishi mumkin. Bunday holatda yangi tovarlar sifatining oshishi va iste’mol
xususiyatlarining yaxshilanishi ular narxlarining oshishiga qaraganda tez ro‘y
beradi. Hozirgi davrda bir turdagi mahsulotlarning ko‘payishi ularni sotishni
rag‘batlantiruvchi reklama, tovar belgilari va fabrika muhrlaridan foydalanishni
keltirib chiqarmoqda. Iste’mol bozorlarida qo‘shimcha xizmat ko‘rsatish orqali
xaridorlarni o‘ziga jalb qilish keng tarqalmoqda.
Narxsiz raqobatning tovar sifatini tabaqalashtirish kabi usuli ham mavjudki,
bunda tovarlar bir xildagi ehtiyojni qondirishi va bir turga mansub bo‘lishi, lekin
turli-tuman iste’mol xossalariga ega bo‘lishi mumkin.
27

Tovarlar talabga nisbatan ortiqcha bo‘lgan sharoitda ishlab chiqaruvchilar
tovarlarini kreditga sotish usulidan foydalanib raqiblaridan ustun kelishlari
mumkin. Bunda dastlab, tovar narxining faqat bir qismi to‘lanadi, uning qolgan
qismi esa shartnomada kelishilgan aniq muddatlarda to‘lanadi.
Fan-texnika taraqqiyoti avj olgan hozirgi sharoitda, texnika va
texnologiyaning eng yangi yutuqlari ustidan nazorat qilish uchun kurash
raqobatning asosiy usullaridan biriga aylanib bormoqda. Bundan tashqari, ishlab
chiqaruvchi korxonalar xaridorlarni jalb qilish maqsadida uzoq muddat
foydalaniladigan iste’mol tovarlariga kafolatli va kafolatdan keyingi xizmat
ko‘rsatishni amalga oshirmoqdalar. Masalan, kompyuter ishlab chiqaruvchi firma
o‘z mahsulotini shunchaki sotish bilan cheklanmasdan, balki uni o‘rnatib berish,
korxona xodimlarini kompyuterdan foydalanishga o‘rgatish, kafolatlangan
muddatda va undan keyingi davrda ta’mir ishlarini bajarish, texnikaviy xizmat
ko‘rsatish kabilarni ham amalga oshiradi; mahsulot xossa va o‘lchamlarini
buyurtmachi ehtiyojlariga yaqinlashtiradi.
Narxsiz raqobat usullari ichida marketing muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u
mahsulot ishlab chiqarish va sotish jarayonini talabga moslashtiruvchi tadbirlar
tizimidan iborat. Bozor iqtisodiyoti sharoitida talabni yaxshi o‘rgangan va
iste’molchilar ehtiyojlarini to‘laroq qondira oladigan korxonalar har doim raqobat
kurashida yutib chiqadi.
Yirik ishlab chiqaruvchilar bozordagi vaziyatni o‘zgartirish uchun
o‘zlarining ishlab chiqarish quvvatlaridan foydalanishni kamaytirib tovar taklifini
qisqartiradilar. Shu sababli iqtisodiy beqarorlik davrlarida ham narx
barqarorligicha qolaveradi. Shunday qilib, monopoliyalar hukmron bo‘lgan
sharoitda narxsiz raqobat muhim o‘rin tutadi. Buning sababi shundaki, birinchidan,
monopoliyalar tovar sifatini oshirish, iste’molchilarga xizmat ko‘rsatishni
28

yaxshilash yo‘li bilan sotiladigan tovar hajmini ko‘paytirishi mumkin. Ikkinchidan,
ular moliyaviy jihatdan kuchli bo‘lganligi sababli mahsulotini yangilash, ishlab
chiqarishni qayta jihozlash va reklamaga zarur bo‘lgan mablag‘ni sarflay oladilar.
Bozor mukammal raqobatlashgan yoki raqobatlashgan bozor bo‘ladi, agar
unda quyidagi shartlar bajarilsa:
• sotuvchi va xaridorlar bozorda mahsulot narxi qanday bo‘lsa, shunday
qabul qiladilar va ular narxga ta’sir qila olmaydilar;
• bozorga yangi sotuvchilarni kirishi va sotuvchilarni bozordan chiqishi
cheklanmagan;
• sotuvchilar birgalikda harakat qilish strategiyasini ishlab chiqmaydi;
• bozor sub’ektlari bozor to‘g‘risida to‘liq axborot olish imkoniyatiga
ega.
Bunday shartlar bajariladigan bozor mukammal raqobatlashgan bozor
hisoblanadi yoki sof raqobatlashgan hamda raqobatlashgan bozor deb qaraladi.
Raqobatlashgan bozorda harakat qilayotgan firmaning raqobatlashuvchi firma deb
qaraladi. Bundan keyin raqobatlashuvchi firma to‘g‘risida gapirilganda, biz
raqobatlashgan bozorda harakat qilayotgan firmani nazarda tutamiz 6
.
6
Toshov O. Investitsion faoliyatni moliyalashtirishni takomillashtirish. T.: “Akademnashr”, 2012.-165 b.
29

4 -rasm. Raqobatlashuvchi firmaning qisqa muddatli oraliqdagi
xarajatlari va foydasi.
Rasmda E nuqta raqobatlashuvchi firmaning qisqa muddatli oraliqdagi
muvozanat holatini ifodalaydi. Bu nuqtada
MC P  bo‘lib, ushbu nuqtada firma
foydani maksimallashtiradigan ishlab chiqarish hajmi
* Q ga erishadi.
Rasmda umumiy daromad (
TC TR  ) * 0 EQ Pe to‘rtburchak yuzasiga, umumiy
xarajat
* 0ABQ to‘rtburchak yuzasiga teng. Umumiy maksimal foyda (
TC TR Q  ) ( max 
) EB AP e yuza bilan ifodalanadi va bu yuza quyidagi formula
bo‘yicha hisoblanadi:
 Q ATC P    
. ( 10 )
Ishlab chiqarish hajmi
* Q dan kichik bo‘lganda * 0 Q Q  chekli daromad
chekli xarajatdan ko‘p demak, ishlab chiqarish hajmini oshirib qo‘shimcha foyda
olish imkoniyati bor. Rasmda ikki karra shtirxlangan
SFE yuza ishlab chiqarish
hajmi
0Q ga kamaygandagi yo‘qotilgan foydani ifodalaydi.
30 P=MC = MR
D
Q
Q
1Q *
Q
00 MC
C , P xarajatlar va
narx
ATCS
AVC
KF E
P
e
A
B
S

XULOSA
Monopol hokimiyatda narx chekli xarajatdan yuqori bo`ladi. Monopol
hokimiyatda narx oshadi, ishlab chiqarish hajmi kamayadi, natijada bu firmaning
daromadini oshishiga va iste`molchilar turmush darajasining pasayishiga olib
kelishi mumkin. Iste`molchilar va ishlab chiqaruvchilar ortiqchalarini monopol va
raqobatlashgan bozor sharoitlarida qaraymiz. Monopol hokimiyatda narx chekli
xarajatdan yuqori bo`ladi. Monopol hokimiyatda narx oshadi, ishlab chiqarish
hajmi kamayadi, natijada bu firmaning daromadini oshishiga va iste`molchilar
turmush darajasining pasayishiga olib kelishi mumkin. Iste`molchilar va ishlab
chiqaruvchilar ortiqchalarini monopol va raqobatlashgan bozor sharoitlarida
qaraymiz 7
.
7
Toshov O. Investitsion faoliyatni moliyalashtirishni takomillashtirish. T.: “Akademnashr”, 2012.-165 b.
32

FOYDALANILGAN ADABIYOT LAR
1.Vaxobov A.V., Xojibakiev Sh.X., Mo’minov N.G. “Xorijiy
investitsiyalar”. O’quv qo’llanma.- T.: Moliya, 2010.-328 b.
2.Bekmurodov A.Sh., Karrieva Ya.K., Ne’matov I.U., Nabiev D.H., Kattaev
N.T. Xorijiy investitsiyalar. O’quv qo’llanma. –T.:Iqtisodiyot, 2010.-166 b.
3.Mamatov B., Xujamkulov D., Nurbekov O. Investitsiyalarni tashkil etish
va moliyalashtirish. Darslik. – T.: Iqtisod-Moliya, 2014. – 608 b.
4.Kayumov R.I., Xojimatov R.X. Investitsiyalarni tashkil etish va
moliyalashtirish: Darslik. - T.: TDIU, 2010. - 496 b.
5.Karlibaeva R. Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish: O’quv
qo’llanma. - T.: Cho’lpon, 2011.-124 b.
6.Raimjonova M.A. O’zbekistonda erkin iqtisodiy hududlarga
investitsiyalarni jalb qilish: nazariy asoslari, hozirgi holati va istiqbollari. T.:
“Extremum-press”, 2013.-176 b.
7 .Toshov O. Investitsion faoliyatni moliyalashtirishni takomillashtirish. T.:
“Akademnashr”, 2012.-165 b.
8. Xashimov A.A., Madjidov Sh.A., Muminova N.M. Investitsiyalarni
tashkil etish va moliyalashtirish. Darslik. - T.: Sharq matbaa nashriyot uyi, 2014.-
208 b.
33

RAQOBATLASHMAGAN BOZOR SHAROITIDA MONOPOL NARX BELGILASH VA BOZOR HOKIMIYATI.

Купить