Ratsional kutish nazariyasi - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	29.7KB
Покупки	9
Дата загрузки	20 Июнь 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Bobomurod Ochilov

Дата регистрации 20 Июнь 2024

9 Продаж

Ratsional kutish nazariyasi

Купить

Ratsional kutishlar nazariyasi
Reja:
Kirish
1. Ratsional kutishlar nazariyasi nima?
2. Ratsional kutishlar nazariyasi xususiyatlari
3. Kutishlar va natijalarning ta'siri(afzalliklari va kamchiliklari).
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar to’plami

KIRISH
Bozor iqtisodiyotiga o’tish jarayonida O’zbekiston iqtisodiyotining
chuqur isloh qilinishi va tarkibiy o’zgarishlarning amalga oshirilishi
mamlakatimiz oliy ta’lim muassasalarida ham malakali va kuchli raqobatga
bardoshli mutaxassislarni tayyorlashga bo’lgan munosabatning tubdan
o’zgarishiga olib keldi.
Iqtisodiyot faoliyatida odamlarning ish haqi va narxlarga bo'lgan umidlari
muhim rol o'ynaydi. Biroq, taxminlar muammosi ko'p qirrali va qarama-
qarshi bo'lishiga qaramay, kutishlar qanday shakllanishini tushuntiradigan
nazariya yo'q edi. Keynsiyalik iqtisodchilar o'z modellarida kutishni umuman
hisobga olishmagan, garchi J.M. Keyns kapitalning kutilayotgan marjinal
samaradorligi haqida gapirdi (agar bu narx ko'tarilmasa, kapital aktividan
kutilayotgan sof foydaning chegirma qiymatini uning taklif narxiga
tenglashtirishi mumkin bo'lgan yagona chegirma stavkasi). Monetaristlar,
xususan M. Fridman, adaptiv kutishlar nazariyasini shakllantirdi. Olimlarning
fikriga ko'ra, firmalar o'zlarining taxminlarini (va harakatlarini) voqealar,
o'tmishdagi tendentsiyalar va o'tmishdagi bashoratlarning tasdiqlari yoki
xatolari nuqtai nazaridan o'zgartiradilar. Shu tarzda, tovarlar bozorlaridagi
ehtimoliy vaziyat, narxlar dinamikasi, vaziyatning o'zgarishi baholanadi.
Bunday hukmlar XX asrning 60-yillari boshlariga qadar hukmronlik qilgan
adaptiv taxminlar nazariyasiga asoslanadi. Adaptiv nazariya (lat. adapto-
moslashtiraman) taxminlar-bu iqtisodiy sub'ektlarning taxminlarini
shakllantirish o'tmishdagi jarayonning rivojlanish tendentsiyalarini
ekstrapolyatsiya qilish orqali sodir bo'ladigan nazariy asos.
Kutishlarni shakllantirish mexanizmi bilan tanishish zarur, chunki bu
iqtisodiy siyosatning iqtisodiy jarayonni rivojlantirishga ta'sirini tushunishga
imkon beradi. Amerikalik iqtisodchi R.E. Lukas avvalgilarining

nazariyalarini chuqur tahlil qilib, zamonaviy vaziyatni o'rganib chiqib,
oqilona umidlar nazariyasini taklif qildi.
1. Ratsional kutishlar nazariyasi nima?
Ratsional kutishlar nazariyasi - bu makroiqtisodiyotda keng qo'llaniladigan
tushuncha va modellashtirish uslubidir. Nazariya, shaxslar o'zlarining
qarorlarini uchta asosiy omilga asoslanishiga olib keladi: ularning insoniy
ratsionalligi, ular uchun mavjud bo'lgan ma'lumotlar va o'tmishdagi
tajribalari.
Nazariya shuni ko'rsatadiki, odamlarning hozirgi kunda iqtisodiyotdan
kutganlari, o'zlari, kelajakda iqtisodiyotning ahvoli qanday bo'lishiga ta'sir
ko'rsatishga qodir. Ushbu ko'rsatma hukumat siyosati moliyaviy va iqtisodiy
qarorlarga ta'sir qiladi degan fikrga ziddir.
Ratsional kutishlar nazariyasi, shaxslar o'zlarining qarorlarini insonning aql-
idrokiga, ular uchun mavjud bo'lgan ma'lumotlarga va o'tmishdagi
tajribalariga asoslanishiga olib keladi. Ratsional kutishlar nazariyasi bu
makroiqtisodiyotda qo'llaniladigan tushuncha va nazariyadir. Iqtisodchilar
kutilgan iqtisodiy omillarni, masalan inflyatsiya darajasi va foiz stavkalarini
tushuntirish uchun ratsional kutish nazariyasidan foydalanadilar.
Ratsional kutishlar nazariyasi g'oyasi shundan iboratki, o'tgan natijalar
kelajakdagi natijalarga ta'sir qiladi. Nazariya, shuningdek, odamlar mavjud
bo'lgan ma'lumotlarga asoslanib qarorlarni o'tgan tajribalari bilan
birlashtirganligi sababli, ko'pincha ularning qarorlari to'g'ri bo'ladi, deb
hisoblaydi.
Ratsional kutishlar nazariyasi - bu samarali bozor gipotezasining (EMH)
asosi sifatida biznes tsikllari va moliya sohasida qo'llaniladigan taxminlar
modeli. Iqtisodchilar ko'pincha kutilayotgan inflyatsiya darajasi yoki boshqa
har qanday iqtisodiy holatni tushuntirish uchun ratsional kutishlar

doktrinasidan foydalanadilar. Masalan, ilgari inflyatsiya darajasi kutilganidan
yuqori bo'lgan bo'lsa, unda odamlar buni boshqa ko'rsatkichlar qatori
kelajakdagi inflyatsiya ham kutilganidan yuqori bo'lishi mumkin deb
hisoblashlari mumkin.
Ratsional kutishlar nazariyasi bu makroiqtisodiyotda keng qo'llaniladigan
tushuncha va modellashtirish uslubidir. Nazariya, shaxslar o'zlarining
qarorlarini uchta asosiy omilga asoslanishiga olib keladi: ularning insoniy
ratsionalligi, ular uchun mavjud bo'lgan ma'lumotlar va o'tmishdagi
tajribalari.
Nazariya shuni ko'rsatadiki, odamlarning hozirgi kunda iqtisodiyotdan
kutganlari, o'zlari, kelajakda iqtisodiyotning ahvoli qanday bo'lishiga ta'sir
ko'rsatishga qodir. Ushbu ko'rsatma hukumat siyosati moliyaviy va iqtisodiy
qarorlarga ta'sir qiladi degan fikrga ziddir.
Ratsional kutishlar nazariyasi nima?
Ratsional kutishlar nazariyasi bu makroiqtisodiyotda keng qo'llaniladigan
tushuncha va modellashtirish uslubidir. Nazariya, shaxslar o'zlarining
qarorlarini uchta asosiy omilga asoslanishiga olib keladi: ularning insoniy
ratsionalligi, ular uchun mavjud bo'lgan ma'lumotlar va o'tmishdagi
tajribalari.
Nazariya shuni ko'rsatadiki, odamlarning hozirgi kunda iqtisodiyotdan
kutganlari, o'zlari, kelajakda iqtisodiyotning ahvoli qanday bo'lishiga ta'sir
ko'rsatishga qodir. Ushbu ko'rsatma hukumat siyosati moliyaviy va iqtisodiy
qarorlarga ta'sir qiladi degan fikrga ziddir.

Asosiy mahsulot

Ratsional kutishlar nazariyasi, shaxslar o'zlarining qarorlarini insonning
aql-idrokiga, ular uchun mavjud bo'lgan ma'lumotlarga va o'tmishdagi
tajribalariga asoslanishiga olib keladi.

Ratsional kutishlar nazariyasi bu makroiqtisodiyotda qo'llaniladigan
tushuncha va nazariyadir.

Iqtisodchilar kutilgan iqtisodiy omillarni, masalan inflyatsiya darajasi
va foiz stavkalarini tushuntirish uchun ratsional kutish nazariyasidan
foydalanadilar.

Ratsional kutishlar nazariyasi g'oyasi shundan iboratki, o'tgan natijalar
kelajakdagi natijalarga ta'sir qiladi.

Nazariya, shuningdek, odamlar mavjud bo'lgan ma'lumotlarga
asoslanib qarorlarni o'tgan tajribalari bilan birlashtirganligi sababli,
ko'pincha ularning qarorlari to'g'ri bo'ladi, deb hisoblaydi.
Ratsional kutishlar nazariyasini tushunish
Ratsional kutishlar nazariyasi - bu samarali bozor gipotezasining (EMH)
asosi sifatida biznes tsikllari va moliya sohasida qo'llaniladigan taxminlar
modeli.
Iqtisodchilar ko'pincha kutilayotgan inflyatsiya darajasi yoki boshqa har
qanday iqtisodiy holatni tushuntirish uchun ratsional kutishlar doktrinasidan

foydalanadilar. Masalan, ilgari inflyatsiya darajasi kutilganidan yuqori
bo'lgan bo'lsa, unda odamlar buni boshqa ko'rsatkichlar qatori kelajakdagi
inflyatsiya ham kutilganidan yuqori bo'lishi mumkin deb hisoblashlari
mumkin.
Iqtisodiy nazariyada "kutish" g'oyasidan foydalanish yangi emas. 1930-
yillarda taniqli ingliz iqtisodchisi Jon Maynard Keyns odamlarning kelajakka
bo'lgan umidlarini belgilab qo'ydi, ularni "optimizm va pessimizm to'lqinlari"
deb atadi - biznes tsiklini belgilashda markaziy rol.Biroq, ratsional
kutishlarning haqiqiy nazariyasi Jon F. Mut tomonidan 1961 yilda jurnalda
chop etilgan "Ratsional kutishlar va narxlarning o'zgarishi nazariyasi" nomli
ilmiy maqolasida, Ekonometrika . Mut bu atamani natija qisman odamlar
kutgan narsaga bog'liq bo'lgan ko'plab stsenariylarni tavsiflash uchun
ishlatgan. Nazariya 1970-yillarga qadar Robert E. Lukas, kenja va
iqtisodiyotdagi neoklassik inqilob bilan shug'ullanmadi.
Kutishlar va natijalarning ta'siri
Kutishlar va natijalar bir-biriga ta'sir qiladi. O'tgan natijalardan hozirgi
kutishgacha doimiy ravishda teskari aloqa oqimi mavjud. Takroriy
vaziyatlarda kelajak o'tmishdagi rivojlanish yo'li barqaror bo'lishga intiladi va
odamlar o'zlarining prognozlarini ushbu barqaror modelga moslashtirish
uchun moslashadi.
Ushbu ta'limot Ibrohim Linkolnning: «Siz ba'zida ba'zi odamlarni, ba'zida esa
ba'zi odamlarni aldashingiz mumkin, lekin siz hamma vaqt ham odamlarni
alday olmaysiz. ”Deb yozdi.

Ratsional kutishlar nazariyasi nuqtai nazaridan Linkolnning bayonoti
maqsadga muvofiqdir: Nazariya odamlarning ko'pincha prognozlash
xatolarini qilishini inkor etmaydi, ammo bu xatolar doimiy ravishda
takrorlanmasligini ko'rsatadi.
Odamlar qarorlarni qo'lidagi mavjud ma'lumotlarga asoslanib, o'tgan
tajribalari bilan birlashtirganligi sababli, ko'pincha ularning qarorlari to'g'ri
bo'ladi. Agar ularning qarorlari to'g'ri bo'lsa, unda kelajak uchun xuddi
shunday taxminlar paydo bo'ladi. Agar ularning qarori noto'g'ri bo'lsa, unda
ular o'zlarining xatti-harakatlarini o'tmishdagi xatolar asosida
tuzatadilar.Iqtisodiy nazariyada "kutish" g'oyasidan foydalanish yangi emas.
1930-yillarda taniqli ingliz iqtisodchisi Jon Maynard Keyns odamlarning
kelajakka bo'lgan umidlarini belgilab qo'ydi, ularni "optimizm va pessimizm
to'lqinlari" deb atadi - biznes tsiklini belgilashda markaziy rol. Biroq,
ratsional kutishlarning haqiqiy nazariyasi Jon F. Mut tomonidan 1961-yilda
jurnalda chop etilgan "Ratsional kutishlar va narxlarning o'zgarishi
nazariyasi" nomli ilmiy maqolasida bo’lgan. Mut bu atamani qisman odamlar
kutgan narsaga bog'liq bo'lgan ko'plab stsenariylarni tavsiflash uchun
ishlatgan.
KUTISHLAR VA NATIJALARNING TA’SIRI
Kutishlar va natijalar bir-biriga ta'sir qiladi. O'tgan natijalardan hozirgi
kutishgacha doimiy ravishda teskari aloqa oqimi mavjud. Takroriy
vaziyatlarda kelajak o'tmishdagi rivojlanish yo'li barqaror bo'lishga intiladi va
odamlar o'zlarining prognozlarini ushbu barqaror modelga moslashtirish
uchun moslashadi. Ushbu ta'limot Ibrohim Linkolnning: «Siz ba'zida ba'zi
odamlarni, ba'zida esa ba'zi odamlarni aldashingiz mumkin, lekin siz hamma
vaqt ham odamlarni alday olmaysiz ” deb yozdi.
Ratsional kutishlar nazariyasi nuqtai nazaridan Linkolnning bayonoti

maqsadga muvofiqdir: Nazariya odamlarning ko'pincha prognozlash
xatolarini qilishini inkor etmaydi, ammo bu xatolar doimiy ravishda
takrorlanmasligini ko'rsatadi. Odamlar qarorlarni qo'lidagi mavjud
ma'lumotlarga asoslanib, o'tgan tajribalari bilan birlashtirganligi sababli,
ko'pincha ularning qarorlari to'g'ri bo'ladi. Agar ularning qarorlari to'g'ri
bo'lsa, unda kelajak uchun xuddi shunday taxminlar paydo bo'ladi. Agar
ularning qarori noto'g'ri bo'lsa, unda ular o'zlarining xatti-harakatlarini
o'tmishdagi xatolar asosida tuzatadilar.
2. Ratsional kutishlar nazariyasi xususiyatlari
Iqtisodiyot asosan modellar va nazariyalarga tayanadi, ularning aksariyati
o'zaro bog'liqdir. Masalan, ratsional kutishlar iqtisodiyotdagi boshqa bir
asosiy g'oya: muvozanat tushunchasi bilan tanqidiy aloqada bo'ladi. Iqtisodiy
nazariyalarning to'g'riligi - ular kelajakdagi davlatlarni bashorat qilishda
kerak bo'ladimi? - har doim tortishuvlarga sabab bo'ladi. 2007-2008
moliyaviy inqirozining sabablarini oldindan taxmin qilmaslik yoki echimini
topmaslik bo'yicha mavjud modellarning munozarasi bunga misoldir.
Iqtisodiy modellarda son-sanoqsiz omillar ishtirok etganligi sababli, hech
qachon oddiy ishlamaslik yoki ishlamaslik haqida savol tug'ilmaydi.
Modellar - kuzatilayotgan hodisalarni tushuntirishga mo'ljallangan
haqiqatning sub'ektiv taxminlari. Modelning bashorati, u tushuntirishga
intilayotgan asosiy ma'lumotlar va uning tenglamalarini keltirib chiqaradigan
nazariyalar tasodifiyligi bilan ajralib turishi kerak.
Federal Rezerv 2008 yilgi moliyaviy inqiroz paytida iqtisodiyotga yordam
berish uchun miqdoriy yumshatish dasturidan foydalanishga qaror qilganida,
u istamay mamlakatga erishib bo'lmaydigan umidlarni o'rnatdi. Dastur foiz
stavkalarini etti yildan ortiq muddatga pasaytirdi. Shunday qilib, nazariyaga
muvofiq, odamlar foiz stavkalari past bo'lib qolishiga ishonishni boshladilar.

Yilda iqtisodiyot, "ratsional kutishlar"bor modelga mos keladigan kutishlar,
unda agentlar ichida model "modelni bilish" deb taxmin qilinadi va o'rtacha
model bashoratlarini haqiqiy deb qabul qiladi. Ratsional kutishlar noaniqlik
bilan bog'liq modellarda ichki muvofiqlikni ta'minlaydi. Model doirasida
mutanosiblikni olish uchun modeldagi iqtisodiy ahamiyatga ega
o'zgaruvchilarning kelajakdagi qiymatlarini prognoz qilish, ularning
ma'lumotlari to'plami, tasodifiy jarayonlarning tabiati va berilgan ma'lumotni
hisobga olgan holda modeldagi qaror qabul qiluvchilarnikiga o'xshash deb
qabul qilinadi. Ratsional kutish taxminlari, ayniqsa, ko'plab zamonaviylarda
qo'llaniladi makroiqtisodiy modellar.
Bugungi kunda aksariyat makroiqtisodiy modellar qarorlarni noaniqlik
sharoitida va ko'p davrlarda o'rganib chiqqanligi sababli, shaxslar, firmalar va
hukumat institutlarining kelajakdagi iqtisodiy sharoitlardan kutishlari
modelning muhim qismidir. Ratsional kutishlarni qabul qilish, buni taxmin
qilish demakdir agentlar taxminlar noto'g'ri bo'lishi mumkin, ammo to'g'ri
o'rtacha vaqt o'tishi bilan. Boshqacha qilib aytganda, kelajak to'liq bashorat
qilinmasa-da, agentlarning kutganlari tizimli bo'lmasligi kerak xolis va
iqtisodiy o'zgaruvchilarning taxminlarini shakllantirishda barcha tegishli
ma'lumotlardan birgalikda foydalanish. Kutishlarni modellashtirishning
ushbu usuli dastlab tomonidan taklif qilingan Jon F. Mut (1961) tomonidan
ishlatilganda va keyinchalik ta'sirchan bo'lib qolgan. Deyr Makkloski
"ratsional kutishlar" intellektual kamtarlikning ifodasi ekanligini ta'kidlaydi:
Mutning tushunchasi shuki, professorlar [iqtisod], hatto odam modelida
to'g'ri bo'lsa ham, cho'chqa fermeri yoki po'lat ishlab chiqaruvchisi yoki
sug'urta kompaniyasidan yaxshiroq bashorat qila olmas edi. Bu tushuncha
intellektual kamtarlikdir. Oddiy ma'no "ratsionallik" dir: shuning uchun Mut
argumentni "ratsional kutishlar" deb atadi.
Demak, ratsional-taxminlar taxminini individual ratsionallik taxminlaridan

ajratib olish va birinchisi ikkinchisini anglatmasligini ta'kidlash muhimdir.
Ratsional kutishlar - bu dinamik modellardagi umumiy kelishuvning
taxminidir. Farqli o'laroq, ratsional tanlov nazariyasi individual qaror qabul
qilishni o'rganadi va boshqalar qatorida keng qo'llaniladi. Darhaqiqat, Mut
"tasavvurlarning sezilarli farqlari" ni ko'rsatadigan so'rov ma'lumotlarini
keltirdi va uning oqilona-taxminiy gipotezasini aniq aytdi da'vo qilmaydi.
tadbirkorlarning bashoratlari mukammal yoki ularning taxminlari bir xil.
Mutning ratsional kutishlar versiyasida har bir shaxs namuna bo'lgan
e'tiqodlarga ega yildaizchil, garchi ushbu xilma-xil e'tiqodlarning
taqsimlanishi ushbu kutishlardan kelib chiqadigan harakatlar natijasida hosil
bo'lgan ma'lumotlarga nisbatan bo'lsa.
Kutishlar va natijalarning ta'siri(afzalliklari va kamchiliklari).
Shunday qilib, prognoz qilinayotgan natijalar bozordan muntazam ravishda
farq qilmasligi taxmin qilinmoqda. Natijada, ratsional kutishlar muvozanat
natijalaridan muntazam ravishda yoki taxminiy ravishda farq qilmaydi. Ya'ni,
odamlar kelajakni bashorat qilishda tizimli xatolarga yo'l qo'ymasliklari va
undan og'ishlarini taxmin qilishadi mukammal bashorat faqat tasodifiy.
Iqtisodiy modelda, bu odatda o'zgaruvchining kutilayotgan qiymati model
tomonidan taxmin qilingan kutilgan qiymatga teng deb taxmin qilish orqali
modellashtiriladi.
Masalan, shunday deb taxmin qiling P tomonidan belgilanadigan oddiy
bozorda muvozanat narxi talab va taklifga bog’liq. Ratsional kutish
nazariyasi, taxmin qilingan narxlar kutilgan vaqtga kelib kutilmagan
ma'lumotlar oqibatida "axborot zarbasi" bo'lgan taqdirdagina haqiqiy narx
kutishdan chetga chiqishini aytadi. Boshqa so'zlar bilan aytganda, avvalgi

narx uning oqilona kutishiga tenglashishi kutilmoqda: qayerda ratsional
kutish va kutilayotgan qiymati nolga teng bo'lgan va unga bog'liq bo'lmagan
tasodifiy xato kutiladi.
Nazariya shuni ko'rsatadiki, odamlarning hozirgi kunda iqtisodiyotdan
kutganlari, o'zlari, kelajakda iqtisodiyotning ahvoli qanday bo'lishiga ta'sir
ko'rsatishga qodir. Ushbu ko'rsatma hukumat siyosati moliyaviy va iqtisodiy
qarorlarga ta'sir qiladi degan fikrga ziddir.
Ratsional kutishlar nazariyasi, shaxslar o'zlarining qarorlarini insonning aql-
idrokiga, ular uchun mavjud bo'lgan ma'lumotlarga va o'tmishdagi
tajribalariga asoslanishiga olib keladi. Ratsional kutishlar nazariyasi bu
makroiqtisodiyotda qo'llaniladigan tushuncha va nazariyadir. Iqtisodchilar
kutilgan iqtisodiy omillarni, masalan inflyatsiya darajasi va foiz stavkalarini
tushuntirish uchun ratsional kutish nazariyasidan foydalanadilar.
Ratsional kutishlar nazariyasi g'oyasi shundan iboratki, o'tgan natijalar
kelajakdagi natijalarga ta'sir qiladi. Nazariya, shuningdek, odamlar mavjud
bo'lgan ma'lumotlarga asoslanib qarorlarni o'tgan tajribalari bilan
birlashtirganligi sababli, ko'pincha ularning qarorlari to'g'ri bo'ladi, deb
hisoblaydi.
Ratsional kutishlar nazariyasi - bu samarali bozor gipotezasining (EMH)
asosi sifatida biznes tsikllari va moliya sohasida qo'llaniladigan taxminlar
modeli. Iqtisodchilar ko'pincha kutilayotgan inflyatsiya darajasi yoki boshqa
har qanday iqtisodiy holatni tushuntirish uchun ratsional kutishlar
doktrinasidan foydalanadilar. Masalan, ilgari inflyatsiya darajasi kutilganidan
yuqori bo'lgan bo'lsa, unda odamlar buni boshqa ko'rsatkichlar qatori
kelajakdagi inflyatsiya ham kutilganidan yuqori bo'lishi mumkin deb
hisoblashlari mumkin.

Ratsional kutishlar nazariyasi bu makroiqtisodiyotda keng qo'llaniladigan
tushuncha va modellashtirish uslubidir. Nazariya, shaxslar o'zlarining
qarorlarini uchta asosiy omilga asoslanishiga olib keladi: ularning insoniy
ratsionalligi, ular uchun mavjud bo'lgan ma'lumotlar va o'tmishdagi
tajribalari.
Nazariya shuni ko'rsatadiki, odamlarning hozirgi kunda iqtisodiyotdan
kutganlari, o'zlari, kelajakda iqtisodiyotning ahvoli qanday bo'lishiga ta'sir
ko'rsatishga qodir. Ushbu ko'rsatma hukumat siyosati moliyaviy va iqtisodiy
qarorlarga ta'sir qiladi degan fikrga ziddir.
TA’SIRI. Ratsional kutish nazariyalari, nazariyalardagi nuqsonlarga javoban
ishlab chiqilgan moslashuvchan kutishlar. Moslashuvchan kutishlarga ko'ra,
iqtisodiy o'zgaruvchining kelajakdagi qiymatini kutish o'tgan qiymatlarga
asoslanadi. Masalan, odamlar inflyatsiyani o'tgan yilgi va o'tgan yillardagi
inflyatsiyaga qarab bashorat qilishlari mumkin edi. Moslashuvchan
kutishlarga ko'ra, agar iqtisodiyot doimiy ravishda o'sib boradigan inflyatsiya
darajasidan aziyat cheksa (ehtimol hukumat siyosati tufayli), odamlar
inflyatsiyani doimo past baholaydilar. Ko'pgina iqtisodchilar buni aqlga
sig'maydigan shaxslar ertami-kechmi ushbu tendentsiyani anglab etishlari va
ularning kutishlarini shakllantirishda hisobga olishlari mumkin deb
hisoblaydilar.
Ratsional kutishlar gipotezasi iqtisodiy siyosat ishlab chiqishda ba'zi bir
qat'iy xulosalarni tasdiqlash uchun ishlatilgan. Bunga misol siyosatning
samarasizligi to'g'risidagi taklif tomonidan ishlab chiqilgan Tomas Sarkent va
Nil Uolles. Agar Federal rezerv ishsizlikni kengaytiruvchi vositalar
yordamida kamaytirishga harakat qilsa pul-kredit siyosati iqtisodiy agentlar
siyosat o'zgarishi oqibatlarini oldindan bilishadi va shunga muvofiq
kelajakdagi inflyatsiyadan umidlarini oshiradilar. Bu o'z navbatida pul

massasining kengaygan ta'siriga qarshi turadi. Hukumat qila oladigan narsa -
bu ish bilan bandlikni emas, balki inflyatsiya darajasini oshirishdir. Bu aniq
Yangi klassik natija. 1970-yillarda oqilona taxminlar oldingi makroiqtisodiy
nazariyani asosan eskirganga aylantirdi va bu bilan yakunlandi. Biroq,
ratsional kutishlar nazariyasi keng qabul qilingan va makroiqtisodiyotda
zararsiz taxmin sifatida qabul qilingan.
Agar agentlar oqilona kutishlarni shakllantirmasa (yoki qila olmasa) yoki
narxlar to'liq moslashuvchan bo'lmasa, o'zboshimchalik bilan va to'liq
kutilgan iqtisodiy siyosat harakatlari haqiqiy o'zgarishlarni keltirib chiqarishi
mumkin. Ratsional kutishlar matematik ma'noda kutilgan qiymatlardir.
Kutilayotgan qadriyatlarni hisoblash imkoniyatiga ega bo'lish uchun shaxslar
haqiqiy iqtisodiy modelni, uning parametrlarini va uning evolyutsiyasini
boshqaradigan stoxastik jarayonlarning mohiyatini bilishlari kerak. Agar
ushbu o'ta taxminlar buzilgan bo'lsa, shaxslar shunchaki ratsional kutishlarni
shakllantira olmaydi.
Iqtisodiyot asosan modellar va nazariyalarga tayanadi, ularning aksariyati
o'zaro bog'liqdir. Masalan, ratsional kutishlar iqtisodiyotdagi boshqa bir
asosiy g'oya: muvozanat tushunchasi bilan tanqidiy aloqada bo'ladi. Iqtisodiy
nazariyalarning to'g'riligi - ular kelajakdagi davlatlarni bashorat qilishda
kerak bo'ladimi? - har doim tortishuvlarga sabab bo'ladi. 2007-2008
moliyaviy inqirozining sabablarini oldindan taxmin qilmaslik yoki echimini
topmaslik bo'yicha mavjud modellarning munozarasi bunga misoldir.
Iqtisodiy modellarda son-sanoqsiz omillar ishtirok etganligi sababli, hech
qachon oddiy ishlamaslik yoki ishlamaslik haqida savol tug'ilmaydi.
Modellar - kuzatilayotgan hodisalarni tushuntirishga mo'ljallangan
haqiqatning sub'ektiv taxminlari. Modelning bashorati, u tushuntirishga
intilayotgan asosiy ma'lumotlar va uning tenglamalarini keltirib chiqaradigan
nazariyalar tasodifiyligi bilan ajralib turishi kerak.

Federal Rezerv 2008 yilgi moliyaviy inqiroz paytida iqtisodiyotga yordam
berish uchun miqdoriy yumshatish dasturidan foydalanishga qaror qilganida,
u istamay mamlakatga erishib bo'lmaydigan umidlarni o'rnatdi. Dastur foiz
stavkalarini etti yildan ortiq muddatga pasaytirdi. Shunday qilib, nazariyaga
muvofiq, odamlar foiz stavkalari past bo'lib qolishiga ishonishni boshladilar.
Yilda iqtisodiyot, "ratsional kutishlar"bor modelga mos keladigan kutishlar,
unda agentlar ichida model "modelni bilish" deb taxmin qilinadi va o'rtacha
model bashoratlarini haqiqiy deb qabul qiladi. Ratsional kutishlar noaniqlik
bilan bog'liq modellarda ichki muvofiqlikni ta'minlaydi. Model doirasida
mutanosiblikni olish uchun modeldagi iqtisodiy ahamiyatga ega
o'zgaruvchilarning kelajakdagi qiymatlarini prognoz qilish, ularning
ma'lumotlari to'plami, tasodifiy jarayonlarning tabiati va berilgan ma'lumotni
hisobga olgan holda modeldagi qaror qabul qiluvchilarnikiga o'xshash deb
qabul qilinadi. Ratsional kutish taxminlari, ayniqsa, ko'plab zamonaviylarda
qo'llaniladi makroiqtisodiy modellar.
Bugungi kunda aksariyat makroiqtisodiy modellar qarorlarni noaniqlik
sharoitida va ko'p davrlarda o'rganib chiqqanligi sababli, shaxslar, firmalar va
hukumat institutlarining kelajakdagi iqtisodiy sharoitlardan kutishlari
modelning muhim qismidir. Ratsional kutishlarni qabul qilish, buni taxmin
qilish demakdir agentlar taxminlar noto'g'ri bo'lishi mumkin, ammo to'g'ri
o'rtacha vaqt o'tishi bilan. Boshqacha qilib aytganda, kelajak to'liq bashorat
qilinmasa-da, agentlarning kutganlari tizimli bo'lmasligi kerak xolis va
iqtisodiy o'zgaruvchilarning taxminlarini shakllantirishda barcha tegishli
ma'lumotlardan birgalikda foydalanish. Kutishlarni modellashtirishning
ushbu usuli dastlab tomonidan taklif qilingan Jon F. Mut (1961) tomonidan
ishlatilganda va keyinchalik ta'sirchan bo'lib qolgan. Deyr Makkloski
"ratsional kutishlar" intellektual kamtarlikning ifodasi ekanligini ta'kidlaydi:
Mutning tushunchasi shuki, professorlar [iqtisod], hatto odam modelida

to'g'ri bo'lsa ham, cho'chqa fermeri yoki po'lat ishlab chiqaruvchisi yoki
sug'urta kompaniyasidan yaxshiroq bashorat qila olmas edi. Bu tushuncha
intellektual kamtarlikdir. Oddiy ma'no "ratsionallik" dir: shuning uchun Mut
argumentni "ratsional kutishlar" deb atadi.
Demak, ratsional-taxminlar taxminini individual ratsionallik taxminlaridan
ajratib olish va birinchisi ikkinchisini anglatmasligini ta'kidlash muhimdir.
Ratsional kutishlar - bu dinamik modellardagi umumiy kelishuvning
taxminidir. Farqli o'laroq, ratsional tanlov nazariyasi individual qaror qabul
qilishni o'rganadi va boshqalar qatorida keng qo'llaniladi. Darhaqiqat, Mut
"tasavvurlarning sezilarli farqlari" ni ko'rsatadigan so'rov ma'lumotlarini
keltirdi va uning oqilona-taxminiy gipotezasini aniq aytdi da'vo qilmaydi.
tadbirkorlarning bashoratlari mukammal yoki ularning taxminlari bir xil.
Mutning ratsional kutishlar versiyasida har bir shaxs namuna bo'lgan
e'tiqodlarga ega yildaizchil, garchi ushbu xilma-xil e'tiqodlarning
taqsimlanishi ushbu kutishlardan kelib chiqadigan harakatlar natijasida hosil
bo'lgan ma'lumotlarga nisbatan bo'lsa.
3.
Kutishlar va natijalarning ta'siri(afzalliklari va kamchiliklari).
Shunday qilib, prognoz qilinayotgan natijalar bozordan muntazam ravishda
farq qilmasligi taxmin qilinmoqda. Natijada, ratsional kutishlar muvozanat
natijalaridan muntazam ravishda yoki taxminiy ravishda farq qilmaydi. Ya'ni,
odamlar kelajakni bashorat qilishda tizimli xatolarga yo'l qo'ymasliklari va
undan og'ishlarini taxmin qilishadi mukammal bashorat faqat tasodifiy.
Iqtisodiy modelda, bu odatda o'zgaruvchining kutilayotgan qiymati model
tomonidan taxmin qilingan kutilgan qiymatga teng deb taxmin qilish orqali
modellashtiriladi.

Masalan, shunday deb taxmin qiling P tomonidan belgilanadigan oddiy
bozorda muvozanat narxi talab va taklifga bog’liq. Ratsional kutish
nazariyasi, taxmin qilingan narxlar kutilgan vaqtga kelib kutilmagan
ma'lumotlar oqibatida "axborot zarbasi" bo'lgan taqdirdagina haqiqiy narx
kutishdan chetga chiqishini aytadi. Boshqa so'zlar bilan aytganda, avvalgi
narx uning oqilona kutishiga tenglashishi kutilmoqda: qayerda ratsional
kutish va kutilayotgan qiymati nolga teng bo'lgan va unga bog'liq bo'lmagan
tasodifiy xato kutiladi.
TA’SIRI. Ratsional kutish nazariyalari, nazariyalardagi nuqsonlarga javoban
ishlab chiqilgan moslashuvchan kutishlar. Moslashuvchan kutishlarga ko'ra,
iqtisodiy o'zgaruvchining kelajakdagi qiymatini kutish o'tgan qiymatlarga
asoslanadi. Masalan, odamlar inflyatsiyani o'tgan yilgi va o'tgan yillardagi
inflyatsiyaga qarab bashorat qilishlari mumkin edi. Moslashuvchan
kutishlarga ko'ra, agar iqtisodiyot doimiy ravishda o'sib boradigan inflyatsiya
darajasidan aziyat cheksa (ehtimol hukumat siyosati tufayli), odamlar
inflyatsiyani doimo past baholaydilar. Ko'pgina iqtisodchilar buni aqlga
sig'maydigan shaxslar ertami-kechmi ushbu tendentsiyani anglab etishlari va
ularning kutishlarini shakllantirishda hisobga olishlari mumkin deb
hisoblaydilar.
Bizda ma'lumotlar bor deylik inflyatsion kutishlar, masalan, Michigan
tadqiqotida ushbu taxminlarning oqilona ekanligini tekshirib ko'rishimiz
mumkin orqaga qaytish haqiqiy amalga oshirildi inflyatsiya darajasi oldindan
kutilganligi to'g'risida, X, belgilangan muddat k: qayerda a va b bor taxmin
qilinadigan parametrlar . Biz qo'shilishni sinab ko'rish orqali taxminlarning
ratsionalligini sinab ko'rishimiz mumkin nol gipoteza bu ushbu nol
gipotezani rad qilmaslik ratsional kutishlar foydasiga dalildir. Agar
yuqoridagi test nolni rad eta olmagan bo'lsa, yanada kuchliroq sinov

o'tkazilishi mumkin: yuqoridagi regressiyaning qoldiqlari kutilishni
shakllantirganda, qiymatlari agentlar uchun mavjud bo'lgan boshqa
o'zgaruvchilar bo'yicha o'zlarini qayta tiklashlari mumkin.
Moslashuvchan kutishlardan farqli o'laroq, oqilona kutishlar o'tmishdan ko'ra
ko'proq kelajakka qaratilgan. R.-E. Lukas iqtisodiy sub'ektlar iqtisodiy
yo'nalishdagi o'zgarishlarni passiv ravishda kutishga moyil emasligidan kelib
chiqadi. Keng ma'lumotlarga asoslanib, ular pul-kredit va moliyaviy-byudjet
siyosatining ehtimoliy oqibatlarini oldindan bilishadi, davlat tuzilmalari
harakatlarini muvozanatlashtira oladigan oqilona qarorlar qabul qilishadi.
Tadbirkorlar, uy xo'jaliklari nafaqat jarayonlar va tendentsiyalarni
ekstrapolyatsiya qilishadi, balki iqtisodiyotni tartibga soluvchilarning
harakatlarining mohiyati va mantig'ini qamrab olishga intilishadi. Olim
iste'molchilar va tadbirkorlarni faqat makro tartibga solish ob'ekti deb
hisoblash mumkin emas deb hisoblaydi. "Ularning miyalari bor va
odamlarning umidlari hukumatning iqtisodiy siyosati kabi iqtisodiyot uchun
ham muhimdir."
R obert Lukas(1937-yil)
Talabni pul bilan "almashtirish" ishlab chiqarishning o'sishiga emas, balki
narxlarning inflyatsion o'sishiga olib keladi. R.-E. Lukas bozor
iqtisodiyotining o'zi buzilgan muvozanatni tiklashga qodirligidan kelib
chiqadi. Narxlar juda moslashuvchan va harakatchan, ularning tebranishlari
firmalar darajasida sodir bo'ladi. Makro darajada narxlar tenglashtiriladi.
Davlatning aralashuvi faqat bozorning o'zini o'zi boshqarish jarayonini
buzadi. Iqtisodiy agentlarning iqtisodiy siyosatdagi o'zgarishlarga munosib
javob berishini ta'minlash uchun ular ushbu narxlar to'g'risida o'z vaqtida
xabardor qilinishi va davlat tuzilmalarining prognozlari va baholariga
ishonishlari kerak. Ratsional kutishlarning namoyon bo'lishi muammosi
iqtisodiy siyosatning samaradorligi, uning iqtisodiy voqealar rivojiga ta'sir

qilish qobiliyati muammosidir.
Xulosa
Xulosa qilsak, Ratsional kutishlar nazariyasi g'oyasi shundan iboratki, o'tgan
natijalar kelajakdagi natijalarga ta'sir qiladi. Nazariya, shuningdek, odamlar
mavjud bo'lgan ma'lumotlarga asoslanib qarorlarni o'tgan tajribalari bilan
birlashtirganligi sababli, ko'pincha ularning qarorlari to'g'ri bo'ladi, deb
hisoblaydi.
Xarajatlar nisbatini hisoblashning odatiy usuli (inflyatsiyani bir foiz punktiga
kamaytirish uchun berilishi kerak bo'lgan yalpi ichki mahsulotning foiz
punktlari soni) kutilayotgan inflyatsiya sur'atlarining ularning o'tgan
qiymatlariga bog'liqligini taxmin qilishga asoslangan. R.-E. Lukasning
fikricha, iqtisodiy siyosatdagi mumkin bo'lgan o'zgarishlar bilan bog'liq
kutishlarning o'zgarishi inflyatsiyaga qarshi kurashish xarajatlarini sezilarli
darajada kamaytirishi mumkin. Boshqacha qilib aytganda, xarajatlar nisbatini
hisoblashning an'anaviy usuli ishonchli natijalarni bermaydi, chunki u
"Lukasning tanqidiga"tushadi.
R.-E. Lukasning iqtisodiy tahlilga qo'shgan muhim hissasi "Fillips egri
chizig'i" ning yangi nazariy asoslanishi bo'lib, uning mohiyati bandlik
darajasining inflyatsiya darajasiga ijobiy bog'liqligi mavjudligidadir. 60-
yillarda" Fillips egri chizig'i " iqtisodiy nazariyadagi eng barqaror bog'liqlik
deb hisoblangan, bu esa iqtisodiyotdagi vaziyatni yaxshilash uchun
ekspansion pul-kredit siyosatiga tushib qolgan mamlakatlar hukumatining
harakatlarini to'liq oqlagan. Biroq, bunday siyosat ko'pincha salbiy
oqibatlarga olib keldi. Buning sababi shundaki, iqtisodiy sub'ektlar orasida
oqilona umidlar ustunlik qiladi

Xulosa
Ratsional kutishlar nazariyasi - bu samarali bozor gipotezasining (EMH)
asosi sifatida biznes tsikllari va moliya sohasida qo'llaniladigan taxminlar
modeli.
Iqtisodchilar ko'pincha kutilayotgan inflyatsiya darajasi yoki boshqa har
qanday iqtisodiy holatni tushuntirish uchun ratsional kutishlar doktrinasidan
foydalanadilar. Masalan, ilgari inflyatsiya darajasi kutilganidan yuqori
bo'lgan bo'lsa, unda odamlar buni boshqa ko'rsatkichlar qatori kelajakdagi
inflyatsiya ham kutilganidan yuqori bo'lishi mumkin deb hisoblashlari
mumkin.
Iqtisodiy nazariyada "kutish" g'oyasidan foydalanish yangi emas. 1930-
yillarda taniqli ingliz iqtisodchisi Jon Maynard Keyns odamlarning kelajakka
bo'lgan umidlarini belgilab qo'ydi, ularni "optimizm va pessimizm to'lqinlari"
deb atadi - biznes tsiklini belgilashda markaziy rol.Biroq, ratsional
kutishlarning haqiqiy nazariyasi Jon F. Mut tomonidan 1961 yilda jurnalda
chop etilgan "Ratsional kutishlar va narxlarning o'zgarishi nazariyasi" nomli
ilmiy maqolasida, Ekonometrika . Mut bu atamani natija qisman odamlar
kutgan narsaga bog'liq bo'lgan ko'plab stsenariylarni tavsiflash uchun
ishlatgan. Nazariya 1970-yillarga qadar Robert E. Lukas, kenja va
iqtisodiyotdagi neoklassik inqilob bilan shug'ullanmadi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Miromonovich
Mirziyoyevning Oliy Majlis Qonunchilik palatasi va Senatiga
Murojaatnomasi, 28.12.2018,

T.Z.Teshabayev, Z.M.Otaqo‘ziyeva, Makroiqtisodiyot. Ma’ruzalar
matni.
Т .: ТАТ U, 2015, 480 b.

Xodiyev B.Yu., Shodiyev T.Sh., Berkinov B.B. Ekonometrika. O quv ʻ
qo llanma.
ʻ Т .: Iqtisodiyot, 2018, 178 b.

Makroiqtisodiy tahlil. Maxmudov N.M., Hakimov H.A. O‘quv
qo‘llanma. - Т .: TDIU, 2019. – 146 bet.

T.U.Bobokulov, N.G.Karimov, U.A.Abdullayev. Xalqaro valuta-kredit
munosabatlari. Ma’ruzalar matni. T.: TMI, 2015, 244 b.

R.T.Shomurodov. Monetar siyosat. Ma’ruzalar matni. T.: TMI, 2015.

N. Gregory Mankiw. Macroeconomics. 7 th edition. Harvard
University.
NY.: Worth Publishers, 2015

Edward Shapiro. Macroeconomic analysis. Fifth edition. Oxford.
Copyright -2015y.

Internet web sayti

www.webofscience.com - Xalqaro ilmiy maqolalar platformasi

www.scopus.com

www.stat.uz

www.uza.uz.

monographies.ru
http://fayllar.org

Купить