Region iqtisodiyotini rivojlantirishda turistik resurslardan samarali foydalanish - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	596.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Region iqtisodiyotini rivojlantirishda turistik resurslardan samarali foydalanish

Купить

Region iqtisodiyotini rivojlantirishda turistik resurslardan samarali foydalanish MUNDARIJA Kirish ............................................................................................. 4 I Bob. 1 - bob. O’zbekistonning turistik resurslarini shakllantirishning nazariy asoslari 7 1.1. Turizm resusrlari va milliy turistik resurslarning mohiyati 7 1.2. Turistik resurslari tarkibi ……………………………………………… .................. 11 II Bob. 2-bob. O’zbekistonning turizm resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish yo’llari ................................................................................. 22 2.1. O` zbekistonning milliy turistik resurslarining h ozirgi h olati va tahlili ……………………………………………… .................................. 22 2.2. O` zbekistonning milliy turistik resurslaridan

KIRISH Yurtimiz mustaqillikka erishgandan so’ng, barcha sohalar qatori turizm sohasida ham yangi imkoniyatlar eshigi ochildi. Turizmda yangi o’ziga xos yo’nalish tanlanib, zamon talabiga moslashtirildi. Turizm davlatning asosiy iqtisodiy richaglaridan biriga aylanib bormoqda. Bu sohada qilinayotgan ishlar e’tiborga molik. Hozirgi kunda barcha mamlakatlarda bo’lgani kabi, O’zbekistonda ham xizmat ko’rsatish xususan, servis sohalariga juda katta e’tibor berilmoqda. Bunga asosiy sabab esa bugungi kunda turizm sohasi dunyoda neft va gaz, avtomobilsozlik sohalaridan keyin uchinchi o’rinni egallamoqda. Turizmning davlatlar YaIM dagi ulushi ham yil sayin oshib bormoqda. Turizmning bu zaylda rivojlanishi esa boshqa iqtisodiyotning muhim tarmoqlari hisoblanmish transport, infratuzilma, oziq – ovqat

resurslar qanchalik ko’p bo’lsa, turizmning rivojlanishi shunchalik oson va tez kechadi. Gohida faqat yurtimizda uchraydigan hayvonot va o’simlik olami, o’ziga xos tabiatimiz, mintaqalarning bir – biriga o’xshamas an’ana va ruhiyati, bir – biridan serviqor tog’larimiz va daryolarimiz, cho’l va qo’riqxonalarimiz, dunyoning hech bir yerida takrorlanmas san’atimiz va madaniyatimiz turizmni rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Yurtimizga turistlarni jalb qiladigan asosiy manba bu – bir – biridan go’zal, tarixiy obidalar joylashgan, Buyuk Ipak yo’lining chorrahasidan o’rin olgan navqiron va ko’p yillik tarixga ega shaharlarimiz – Samarqand, Buxoro, Xiva, Shahrisabz, Termiz, Toshkentdir. Bu shaharlarga tashrif buyurgan turistlar umuman o’zga olamga, Sharqona ertaklarga tushib qolgandek bo’l

Bandlik: Bevosita hissa. 2015-yilda turizmga bog’liq bo’lgan ish bilan bandlik 141 500 ni tashkil etdi (umumiy bandlikning 0,9%). 2016-yilga kelib ushbu ko’rsatkich 0,8% ga, 2026-yilga kelib esa 4,3% ga o’sib 217 000 kishi bandligi ta’minlanishi ko’zda tutilmoqda (Umumiy bandlikning 0,8%). Bandlik: Umumiy hissa. 2015-yilda turizmga bog’liq bo’lgan ish bilan bandlik bilvosita sanoat bilan aloqador ish joylari bilan birgalikda umumiy bandlikning 2,8% ni tashkil etdi (439 500 ta ish joyi). 2016-yilga kelib ushbu ko’rsatkich 1,3% ga o’sib 445 500 ga yetdi. 2026-yilga kelib esa 4,1% ga o’sib 667 000 kishi bandligi ta’minlanishi ko’zda tutilmoqda (Umumiy bandlikning 2,6%). Tashrif buyuruvchilar eksporti. 2015-yilda tashrif buyuruvchilar eksporti (xarajatlari) 568,4mlrd.so’mni (umumiy eks

potensiali faqat bir tomonlama rivojlanayapti ya’ni asosan diniy, tarixiy turizm rivojlanib, tarixiy obidalarni namoyish qilish bilan cheklanib qolyapmiz. Turistik hudud to’la reklama qilinmayapti (Buyuk manzillar). Bitiruv malakaviy ishining maqsad va vazifalari. Tadqiqotning maqsadi: Region iqtisodiyotini rivojlantirishda turistik resurslardan samarali foydalanish o’rnini aniqlash, va amaliy tavsiyalar berish. Bu maqsadga erishish uchun bitiruv malakaviy ishida quyidagi vazifalar bajarilishi maqsad qilib olindi: - turizm resurs infratuzilmasining mohiyatini ochib berish; - O`zbekistondagi turistik resurslarning turizmni rivojlantirishdagi ahamiyatini o`rganish; - O` zbekistonning turistik resurslarining h olati ni tahlil qilish; - O` zbekistonning turistik resurslaridan foydalanish samar

Bitiruv malakaviy ishining xulosa qismida tadqiqot natijasida kelib chiqqan respublikada turistik faoliyatni yaxshilash borasidagi takliflar keltirilgan. 1-BOB.O`ZBEKISTONNING TURIZM RESURSLARI VA MILLIY TURISTIK MAHSULOTLARNI SHAKLLANTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI 1.1.Turizm resurslari va milliy turistik resurslarnin g mo h iyati Bugungi kunda turistik-rekreatsion industriya iqtisodiyotning muttasil, bir maromda rivojlanayotgan tarmoqlaridan biri sanaladi va boshqa asosiy sohalarga, jumladan xalq iste’moli mahsulotlari, transport, aloqa, qishloq xo’jaligi kabi, samarali ta’sir ko’rsatmoqda. Bu esa o’z navbatida hududning ijtimoiy rivojlanishi hamda aholining turmush darajasi yaxshilanishiga sabab bo’ladi. Turizm sohasini rivojlantirishda turistik faoliyatni hududiy tashkillashtirish nafaqat

A.A. Boykoning fikricha, turistik resurslar deganda, turistik kompleksning bir qismi bo’lgan, iqlim-tabiat va madaniy-tarixiy obyektlarni, shuningdek, turistlar uchun qiziqarli bo’ladigan voqea-hodisalarni o’z ichiga oladigan turistik potensialning ajralmas bir bo’lagi tushunilishi lozim. Muallif turistik obyektlarni uch guruhga ajratadi: 1-rasm. Turistik obyektlar guruhlanishi. Bundan ko’rinib turibdiki, hududning turistik potensiali – bu turizm maqsadlarida qo’llanilishi mumkin bo’lgan barcha tabiiy resurslar, madaniy-tarixiy va ijtimoiy ahamiyatga ega vositalarning jamlanmasidir. Turistik potensialni baholash esa, hududda aniq yo’naltirilgan turizm yo’nalishini ishlab chiqish imkoniyatini beradi. Biroq birgina resurslarning mavjudligi samarali turizm biznesini yo’lga qo’yish mumkin dega

Turistik resurslardan foydalanish samaradorligini ifodalovchi ko’rsatkichlar Iqtisodiy samaradorlik ko’rsatkichlari Ijtimoiy samaradorlik ko’rsatkichlari Turistik resurslarda band bo’lganlar sonining umumiy band aholidagi hissasiTijorat samaradorligi Byudjet samaradorligi Turistik firmalar foydasining xarajatlarga nisbati bilan o’lchanadi Bir so’m byudjet xarajatlariga to’g’ri keladigan soliq miqdori Bir so’m byudjet xarajatiga to’g’ri keladigan naqd pul (valyuta) tushumi miqdori Joriy yilda turizmda yaratilgan yangi ish o’rinlarining umumiy yaratilgan ish o’rnidagi hissasiTuristik resurslarda band bo’lganlar ish haqqining o’rtacha ish haqqiga nisbati Turistik resurslar oladigan daromad (foyda) summasining xarajatlarga nisbatisаmаrаdоrligi dеgаndа uning fаоliyati vа rivоjlаnishi uchun zаru

Byudjеt sаmаrаdоrligi dеgаndа dаvlаt yoki mаhаlliy byudjеtlаrgа turistik rеsurlаrdаn fоydаlаngаnligi tufаyli to’lаnаdigаn sоliq miqdоri, nаqd pul vа vаlyutа tushumining shu turistik rеsurslаrgа qilingаn хаrаjаtlаrgа nisbаti tushunilаdi. Chunki, turistik rеsurslаrdаn fоydаlаnish turistik firmаlаr оrqаli аmаlgа оshirilgаnligi bilаn turistik rеsurslаrni sаqlаb turish uchun qilinаdigаn хаrаjаtlаr dаvlаt (mаhаlliy) byudjеti hisоbidаn аmаlgа оshirilаdi. 1.2.Turistik resurslar tarkibi Agar « rekreatsion resurslar » turistik obyektlarni (joylashtirish vositalari va ovqatlantirish, muzeylar), tabiiy obyektlarni (iqlim, tabiiy yodgorliklar va h.zo) o’z ichiga olsa, « turistik resurslar » o’z navbatida anchayin kengroq tushuncha bo’lib, turizm sohasida qo’llaniladigan iqtisodiy, moliyaviy, mehnat, is

Bilvosita (ijtimoiy-iqtisodiy) turistik resurslar moddiy, texnik, moliyaviy mehnat va boshqa turlarga ajratiluvchi turistik resurslarni o’zlashtirish hamda foydalanish uchun jalb qilinadi. 2. Funksional jihatdan turistik resurslar sog’lomlashtirish, ta’lim beruvchi va sport turlariga ajratiladi. Shuningdek, hududning tabiiy-estetik qimmati ham muhim bo’lib, bu funksional sifatni oshirishi yoki pasaytirib yuborishi mumkin. Hududning ta’lim berish jihati tabiiy va ijtimoiy- madaniy obyektlar (tarixiy va madaniy yodgorliklar, muzeylar, aholining an’analari, madaniy, shlab chiqarish, tabiat ulkan yodgorliklari) bilan belgilanadi. 3. Shu bilan birga, bir qator olimlarning ham o’z yaratgan guruhlari va klassifikatsiyalari mavjud bo’lib, quyida ular ham keltirib o’tilgan. Misol uchun, N.P. Krachi

 Inson tomonidan yaratilgan turistik resurslar, ya`ni arxitektura binolari, yodgorliklar, madaniy ob`ektlar va boshqalar. Bular ekskursiya ob`ektlari hisoblanadi.  «Qo`shimcha» turistik resurslar, inson mehnati tomonidan yaratilgan ma`lum mintaqadagi barcha turistlarni qabul qiluvchi va xizmat ko`rsatuvchi korxonalar hisoblanadi. Bu resurslar orqali turistlarga xizmat ko`rsatish darajasini baholash mumkin. Defer barcha turistik resurslarni 4ta guruhga ajratadi: gidrom ( suv bilan bog`liq turistik resurslar ), fitom ( tabiiy turistik resurslar ), litom ( inson tomonidan yaratilgan va o`zi yoki belgilariga ko`ra turistlar qiziqishini orttiradigan resurslar ) va antropom( turistik qiziqishni orttiradigan barcha inson faoliyati ko`rinishlari ). V.S.Bogolyubov va V.P.Orlovskayalar esa (Ekonom

xizmati, ko`nilochar ob`ektlar, axborot resurslari, servis tarmog`i va qo`shimcha xizmatlar) turistik resurslar. Har bir turistik resurs turi bir qancha tarkibiy qismlardan iborat bo`lib, ular o`ziga xos xususiyatlarga ega. 3-rasm. Тuristik resurslarnibg tarkibi Manba: Тухлиев Н.Т., Абдуллаева Т. Национальние модели развития туризма. Т.: 2006. Tabiiy turistik resurslar.Tabiiy turistik resurslarni asosiy ahamiyati shundan iboratki, insonlarning jismoniy va ruhiy qobiliyatlarini tiklashda foydalanish 12Т uristik resursl а rBirlamchi turistik resurslsarТа biiy : - Iqlim ; - Landshaft ; - Ekosistemalar . Ijtimoiy – madaniy : - urf – odatlar , milliy an`ana va bayramlar ; - folklor ; - malaniy ob`tktlar . Та rixiy : -А rxitektura yovgorliklfri ; -Ахео l ог gik yodgorliklar ; - Qavimiy shaharlar

vositalari bo`lib xizmat qiladi. Turistlar asosiy ehtiyojlarini tabiatdan qondiradilar. Turistik faoliyatni tashkillashtirishda landshaftlar, iqlim, suv ob`ektlari, dengizlar, mineral suv va davolovchi botqoqlar asosiy resurs vazifasini bajaradi. Bu resurslar o`zi yoki inson tomonidan qayta tiklanishi mumkin. Bu resurslarni geografik, biologik, geologik va boshqa jihatlarga ko`ra baholash mumkin. Dam olishni tashkil etish uchun tabiiy turistik resurslarni tahlil etishni talab qiladi. Tabiiy resurslar sifatida alohida tabiat komponentlari yoki bir butun tabiat kompelkslarini olish mumkin. Barcha tabiiy resurslarni rekreatsiya yoki turistik potentsial nuqtai nazardan qarash lozim. Ammo tabiiy resurslardan foydalanish darajasi mintaqa ixtisoslashuvig a ko`ra har xil bo`lishi mumkin. Tabiiy tu

Mamlakatimizdagi Kilsi (Qirqtog`da), Qorlug` (Ko`hitang tog`ida), Hazratidovut (Zirabuloq tog`ida), Amir Temur g`orlari, Zarafshon tizmasidagi karstlarni misol keltirish mumkin. 1-jadval. Tabiiy resurslarning guruhlanishi 1. Kelib chiqishiga ko`ra:  tabiiy - (geologik, iqlimiy, gidrologik, termal su vlar );  biologik – tirik tabiat (tuproq resurslari, flora, fauna);  axborot beruvchi - tabiatdan o`ziga xos maydon va landshaft sifatida foydalanish bo`lib, bu resurslar madaniy, ziyoratli kabi turizm turlarini rivojlantirishga asos bo`lib xizmat qiladi. 2. Rekreatsiya sifatida foydalanish turiga ko`ra:  mineral suvlar;  botqoqlar;  tuzlar;  o`rmonlar. 3. Resurslarning tugashi darajasiga ko`ra:  tugaydigan tabiiy resurslar, ular o`z navbatida yangilanib turadigan (chuchuk suv, o`simlik

Botanik yodgorliklarga yuz yillik daraxtlar, yo`qolib ketayotgan relikt o`simliklar kiradi. Bu yodgorliklarga Surxondaryo viloyatidagi, Urgut tumanidagi ming yillik chinorlarni kiritish mumkin. Peleontologik yodgorliklarga toshga aylangan organizm va qirilib ketgan hayvonlarning izlar qolgan joylar kiradi. Landshaft yodgorliklariga ajoyib qoyalar, sharsharalar, daralar, ajoyib buloqlar, xushmanzara joylar kiradi. Bunga Ilono`tdi (Temurlang) darasi, Ko`ksuv daryosidagi sharshara, Nurota va Urgutdagi buloqlar, Katta va Kichik CHimyon soyligi, Oqtosh soyligi va boshqalar kiradi. Astronomik tabiat yodgorliklariga yirik meteoritlar tushib izi qolgan joylar kiradi. Tabiiy turistik resurslar orasida asosiy o`rinni rekreatsiya resurslari egallaydi, ular mamlakat aholisini, hamda turistlarni dam ol

 Joylarda turistlarni qabul qilish darajasini aniqlash, me`yordan ortishiga yo`l qo`ymaslik lozim deb ta`kidlanadi. Madaniy – tarixiy resurslarga moddiy va madaniy turli yodgorliklari majmuasi, ma`lum mintaqaning turistik qiziqish ob`ektlari hisoblanadi. Mintaqalarning arxitektura yodgorliklariga boyligi turizmni rivojlanishiga turtki bo`ladi. Ammo oxirgi paytlarda turistik oqimning oshishi ayrim muammolarni ham keltirib chiqarmoqda. Bu resurslardan turizm maqsadida saqlashni quyidagicha amalga oshirish taklif qilinadi:  mavjud tarixiy joylar, binolar va yodgorliklarni turistik qiziqish ob`ektlari sifatida qayta tiklash;  tabiiy resurslarni muhofaza qilishni faollashtirish;  turistik ehtiyojni qondirish maqsadida atrof – muhit ni saqlash va yaxshilashda boshqaruv organlari ma`suliyatin

- i nson tarixi bilan bog`liq binolar yoki arxitektura ansambllari, landshaftlari. Tabiatning noyob ko`rinishlarini butunjahon r o` yxatiga kiritiladigan xususiyatlari quyidagilardan iborat: - y e r taraqqiyotida geologik-geomorfologik jarayonlar asosida shakllangan yodgorliklar; - turli-tuman o`ziga xos ekosistemalar, landshaftlar; - m a`lum mintaqaning o`ziga xos o`simlik va h ayvonlari; - k amyob biologik turlari. Ijtimoiy – iqtisodiy resurslar. Turizm – ko`plab iqtisodiyot tarmoqlarini o`z ichiga olgan, qurilishdan boshlab, transport xizmatigacha bo`lgan faoliyatning ixtisoslashgan turi hisoblanadi. SHuning uchun turizm sohasidagi band ishchilar sonini baholashni qiyinlashtiradi. Undan tashqari turizm iqtisodiyotning ko`plab tarmoqlari, qishloq xo`jaligi korxonalari transport vositalar

1. Mavsumiy ish, bunda asosan sayyohlik mavsumida turistlar soni bir necha barobarga oshib ketadi, shunda qo`shimcha ishchi kuchiga talab oshadi. 2. To`liqsiz ish kuni, bu asosan rivojlangan mamlakatlarning mehmonxona va restoran xo`jaligidagi band ishchi kuchlari kiradi. Turli mamlakatlarda t o` liqsiz ish kuni bilan ishlayotganlar butun mehmonxona biznesida band ishchi kuchlarining 12% dan 52% gacha tashkil etadi. 3. Vaqtinchalik ish bilan bandlik (dam olish kunlari, ko`rgazmalar tashkil etish) Sarmoya resurslari. Ishlab chiqarishning birinchi omillari er va mehnat bo`lsa, ularni sarmoyalar asosida mehnat kuchi yordamida am a lga oshiriladi. Sarmoya elementlari tasnifi mutaxasislar tomonidan quyidagicha belgilangan:  asosiy binolar: otellar, bar, restoran, klub va b oshqalar .  yordamc

xizmatchilar, yuk tashuvchilar, ofitsiantlar ishlashadi. Bular bilan yuqori malakali gid – tarjimon, bosh oshpaz, menejerlar ham ishlashadi. Albatta bu sohani ham yuqori malakali mutaxasislar bilan ta`minlash kat t a ahamiyatga ega. Turizmda band ishchilarning jinsiy tahlili h am ahamiyatga ega bo`lib, mehmonxona xo`jaligida ayol ishchilarning ulushi 50 foizdan ortiq. Turistik axborot resurslari. Sayohat vaqtida yoki unga tayyorgarlik ko`rishda turistlar ehtiyojidan kelib chiqib, ularga beriladigan ma`lum hudud, ob`ekt to`g`risidagi ma`lumotlar majmuasi turistik axborot resurslari hisoblanadi. Mutaxassislar turistik axborot resurslariga turistik marshrutda joylashgan hamda tarixiy, ilmiy ahamiyatga ega ob`ektlar bo`yicha ma`lumotlarni kiritishadi. Undan tashqari turizm ahamiyatiga ega shah

transport xizmatini tashkillashtirish kabi xizmatlardan foydalanish orqaligina turistik resurslardan turizm faoliyatida samarali foydalanish mumkin. 2-bob. O’ZBEKISTONNING TURIZM RESURSLARIDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO’LLARI 2.1. O` zbekistonning milliy turistik resurslarining h ozirgi h olati va tahlili Hozirgi davrda iqtisodiyotimizni rivojlantirish, aholini ng ijtimoiy – iqtisodiy ahvolini yaxshilashda yangi ish o’rinlarini ochish katta ahamiyatga ega. Shuning uchun qaysi tarmoqlarda yangi ish o’rinlari ochish imkoniyati bo’lsa, undan samarali foydalanish lozim. Bugungi kunda turizm jahondagi eng ko’p foyda keltiruvchi biznes ko’rinishlaridan biriga aylangan. U bozor iqtisodiyotining ajralmas qismi bo’lib, dunyoning ko’pgina mamlakatlarida tezkorlik bilan rivojlanib borayo

turmush darajasi yomonlashmasligi, hamda jamoatchilikdan talab qilinadigan sarf xarajat juda kam miqdorni tashkil qilishini maqsadga muvofiq deb h isoblaydi. H ar qanday davlat uchun esa turizm ana shunday amaliy yo’nalishlardan biri hisoblanadi, ayniqsa xalqaro turizm iqtisodiyotning boshqa muhim manbaa tarmoqlariga nisbatan katta sarmoya talab qilmaydi. Demak, iqtisodiyotning ana shu tarmog’ini rivojlantirish uchun boshlang’ich manba bo’lishi shart. Biroq bu xarajatlarning o ’ rni keyinroq to ’ ldiriladi , chunki turizmning rivojlanishi xorijiy investi t siyalarning kelishini ta ’ minlaydi , bu esa o ’ z navbatida davlat byudjetining valyuta rezervini ko ’ tarilishiga olib keladi . Dengiz va okeanlarga chiqish imkoniga ega bo ’ lish , sayohatchilarning davlatlarga jalb etilishida alohida

1- diagramma . Sayohat va turizmning YaIM ga to ’ g ’ ridan to ’ g ’ ri ulushi Manba: Travel &Tourism Economic impact 2015 Uzbekistan, London UK Ushbu jadvaldan ko’rinib turibdiki, Sayohat va turizmning YaIM ga to’g’ridan to’g’ri ulushi 2014 yilda 1 317 1 mlrd ya’ni YaIM ning 0.9 % bo’lgan bo’lsa, 2015 yilda bu ko’satkich 3.9% ga o’sgan bo’lib, 1 368 6 mlrd so’mni tashkil etgan. Bu asosan mehmonxona, turagentliklar, havo yo’llari va boshqa yo’lovchi transporti vositalari xizmatlari. Shu bilan birga restoran va dam olish industriyalari ham kiradi. Sayohat va Turizmning YaIM dagi to’g’rida to’g’ri ulushi 2025 yilga kelib 6.1 % ga oshishi kutilmoqda, bu esa 2 mlrd dan ortiq daromad deganidir. Turizm ham respublikamiz iqtisodiyotida qishloq xo’jaligi, sanoat, transport va boshqa makroiqtis

bildiradi. Quyida (2-jadval) keltirilgan jadvaldan ham ko’rish mumkinki 2012-2015 yillar mobaynida asosiy turistik resurslarning ko’pchiligi soni ortib brogan va demak, bu sohada ularga talab borligi nazarda tutiladi. 2-Jadval. Asosiy turistik resurslar 2012 2013 2014 2015 ASOSIY TURISTIK RESURSLAR MUZEYLAR 106 106 108 106 TEATRLAR 45 45 49 52 KONSERT TASHKILOTLARI 43 52 52 65 SIRKLAR 1 1 1 1 MADANIYAT VA ISTIROHAT BOG’LARI 164 167 185 187 HAYVONOT BOG’LARI 2 2 2 2 AXBOROT-KUTUBXONA VA AXBOROT RESURS MARKAZLARI 281 284 2877 2914 Manba: O’zbekistonda turizm. Statistik to’plam, 2016 yil. T. O’zbekistonda tarixiy – madaniy, arxitektura, arxeologiya ahamiyatidagi 7 mingdan ortiq obyektlar mavjud. Mutaxasis B. To’rayev fikricha ulardan 545 tasi – arxitektura, 578 tasi – tarixiy, 1457 tasi – san

201 ta, Xiva -310 tani tashkil etadi. Ammo asosiy turistik resurslarimizdan turizm maqsadida foydalanish tashkil etilmagan. Hozirgi vaqtda mamlakatimizda turizmni iqtisodiyotning muhim tarmog’i sifatida shakllantirish uchun hozirgi kundagi qilinadigan xarajatlar albatta kelajakda o’z samarasini beradi. Albatta, bunda O’zbekistonga keladigan sayyohlarning qancha vaqt turishi yoki davomiyligi ham katta ahamiyatga ega. Shuning uchun turistik resurslarni aniqlash va undan samarali foydalanish turistik infratuzilmani shaklantirish va turistik marshrutlarni kengaytirish, turistik xizmatlarni yaxshilash kabi ko’plab muammolarni hal etishimiz kerak. Quyida keltirilgan 3 - jadval orqali ko’rish mumkinki, O’zbekiston ko’pgina turistik resurslarga ega mintaqadir. Ulardan madaniy – tarixiy, ekologik t

3-jadval. O’zbekistonning turli hududlarida turizmni rivojlantirish imkoniyatlari Turizm turlari Sha h ar Sha h ardan 10-20 km u zoqlikda Q ishlo q joylari Odamlar yashamaydigan hududlar Arxeologik turizm 2 3 3 2 Diniy turizm 3 3 2 0 Ekologik turizm 0 2 2 3 Etnografik turizm 1 2 3 0 Fermerlik yoki q ishlo q turizmi 0 2 3 1 Gerontologik turizm 2 3 2 1 Ixtisoslashgan turizm 1 2 2 2 Kongress – biznes turizm 3 1 1 0 Kurort va sanotoriyalar 1 3 3 3 Safari 0 2 3 3 Sarguzasht turizmi 1 2 2 3 Shop – turlar 3 2 1 0 Suv (dengiz) turizmi 0 0 2 3 Tarixiy – tanishuv 3 2 1 0 Yoshlar turizmi 1 2 2 3 Izoh: 3 - yuqori darajada imkoniyat, 2 - o’rta darajada imkoniyat, 1 - past darajada imkoniyat, 0 – umuman imkoniyatning yo’qligi. Manba: Тухлиев Н.Т., Абдуллаева Т. Национальние модели развития туризма. Т .:

qolmoqda. Bu jihatlar, O’zbekistonda turizm servisini rivojlantirish borasida olib borilayotgan siyosatida ham o’z ta’kidini topgan. Turizmda xizmat turlari 4 guruhga bo’linadi: - Mehmonxona xizmati; - Transport xizmati; - Ovqatlantirish; - Ekskursiya xizmati. Bu xizmat turlarini rivojlanishi bilan bir qancha turizm sohalari shakllanadi, hamda yangi ish o’rinlari ochiladi. Mamlakatimiz mehnat resurslariga boy hisoblangan holda, turizm sohasida ham malakali ishchi kuchiga talab oshmoqda. Bu borada Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti hamda Samarqand iqtisodiyot va servis institutida, Buxoro Davlat Universitetida turizm sohasi bo’yicha yo’nalishlarni ochilishi katta ahamiyatga ega. Quyida keltiriladigan statistik ma’lumotlarda (4- jadval) ham buning isbotini ko’rish mumkin. 4-jadval. Tur

5-jadval. Oliy ta’lim muassasalari tomonidan turizm sohasi uchun mutaxassislarni tayyorlash. (O’quv yili boshiga, kishi) 2012/2013 2013/2014 2014/2015 2015/2016 Qabul qilinganlar soni 462 461 464 444 Talabalar soni 1405 1517 1581 1688 Bitiruvchilar soni 315 331 304 346 Manba: O’zbekistonda Turizm. Statistik to’plam 2016 y, T. Turizm sohasida ish o’rinlarini ochishning yana bir asosiy manbai tadbirkorlikdir. Hozirgi kunda respublikamizda tadbirkorlikni rivojlantirishga katta e’tibor berilmoqda. Turizmda tadbirkorlikni rivojlantirishda ko’pgina jihatlarga e’tibor qaratish lozim. Bunda: - bozor munosabatlari sharoitida turizmda tadbirkorlikni rivojlanishi uchun sharoit yaratish; - xizmat turlari shu jumladan, auditorlik, konsalting, turagentlik, turoperatorlik faoliyati bilan bog’liq xizmat t

Turistik resurslardan samarali foydalanishda xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish . Hozirgi kunda mamlakatimizda xususiy tadbirkorlikka katta e’tibor berilmoqda. Shu kabi turistik bozorni rivojlanishida xususiy tadbirkorlikka keng o’rin berish, katta iqtisodiy samara beradi. Hozirgi kunda O’zbekistonda turizm industriyasi shakllanayotgan davrda turistlarga xizmat ko’rsatish asosan xususiy firmalarga to’g’ri kelmoqda. Statistik ma’lumotlarga qaraganda, 2015 yilda xizmat ko’rsatilgan tashrif buyuruvchilar umumiy sonidan kichik korxona va mikrofirmalarning ulushi oldingi yillarga nisbatan oshganligini kuzatish mumkin. Yana shuni ham aytish mumkinki, sanatoriya-kurortlarda bunday mikrofirmalar ulushi kam bo’lganligi sabab, yaqin davr mobaynida, tadbirkorlar ushbu sektorni egallashi, uni yangi

2012 2013 2014 2015 Turistik firma va tashkilotlar soni, birlik 338 323 333 388 Jami xizmat ko’rsatilganlar, kishi 203677 259777 271576 323040 Shu jumladan: Kiruvchi turizm 102375 136271 143526 122941 Chiquvchi turizm 21516 39755 35911 41284 Ichki turizm 53900 58356 58336 119016 Mehmonxona va shunga o ’ xshash joylashtirish vositalari obyektlari soni , birlik 407 429 497 548 Jami joylashtirilganlar, kishi 800112 902641 956380 1043205 Shu jumladan: O’zbekiston fuqarolari 514681 576960 637431 749655 MDH davlatlari fuqarolari 54687 66854 69204 84312 Uzoq xorij davlatlari fuqarolari 230744 258827 249745 209238 Manba: O’zbekistonda Turizm, statistik to’plam, 2016 yil.T. Ko’rinib turibdiki, 2012-2015 yillar mobaynida yurtimizda mavjud turizm industriyasidagi kichik korxonalar soni oshib borgan v

o’ta markazlashganligi va eng asosiysi bor mulkdan samaradorlikni oshirish uchun qilingan harakatdan manfaatdorlikning yo’qligi, menejment darajasining pastligiga olib kelgan. Ekspertlar fikriga ko’ra O’zbekiston turizm bozori oldiga qo’yilgan bu muammolarni bartaraf etish, belgilangan vazifani tez va samarali hal qilish uchun soxada quyidagi islohotlarni amalga oshrish lozim deb hisoblanadi: - Iqtisodning bu sohasini kelajakda rivojlantirish va takomillashtirish maqsadida chora – tadbirlar kompleksini amalga oshirish; - Turizm bozorida kichik korxonalar ishtirokini faollashtirish. Bugun O’zbekistondagi barcha turistik tashkilotlar faoliyatini boshqarish va nazorat qilish vazifasi O’zbekiston Respublikasi turizmni rivojlantirish davlat qo’mitasi zimmasiga yuklatilgan. Boshqaruvdagi mavjud

O’zbekistonda turizm infratuzilmasining rivojlantirishda barcha infrastruktura obyektlarini jahon andozalariga yetkazib, turistlar talabini qondirish kerak. Buning uchun turizm infrastrukturasining tarkibiy qismlari mehmonxona, transport, oziq- ovqat, dam olish, davolash va boshqa ko’ngil ochar xizmatlarni yuqori darajada ko’tarishimiz mumkin. Xususan mehmonxona infrastrukturasiga to’xtaladigan bo’lsak, quyidagi diagrammada ularning soni 2012-2015 yillar davomida anchayin oshganini kuzatamiz va bu o’z navbatida tashrif buyuruvchilar soni ham oshib borayotganligini anglatadi. 3-Diagramma. Mehmonxona va shunga o’xshash joylashtirish vositalari Manba: O’zbekistonda turizm. Statistik to’plam, 2016. T. Ovqatlantirish infrastukturasida yutuqlarimiz ko’proq, mehmonxonalar qoshidagi yoki yakka tar

Xiva va Toshkent shaharlarida xalqaro turizm uchun maxsus ochiq iqtisodiy hududlar tashkil qilish bo’yicha qonunlar amalda joriy etilsa, tarixiy obidalarimizni rekonstruksiyalashga jiddiy e’tibor beriladi. Chunki bu obidalar mamlakatimizning buyuk o’tmishi, allomalari va unitilmas tarixidan dalolat beradi. Hozirgi vaqtda O’zbekistonda turizm bozorida juda keskin raqobat vaziyati hukm surmoqda, shuning uchun iqtisodiy qonunlar, menejment, marketing bilimlarini o’rganmasdan turib, biznesdagi raqobat kurashida g’olib bo’lish mumkin emas. Aynan shu bilimlar turistik biznes mutaxassislariga zarur qarorlarni qabul qilishga, faoliyatini rejalashtirishga xatoliklarga yo’l qo’ymaslikka, korxonani gullab yashnashga imkon yaratadi. Turistik mahsulotlariga bo’lgan talabning mavsumiyligini optimallasht

tashkilotlarining asosiy ko’rsatkichlari quyidagi jadvalda keltirilgan bo’lib, bunda turizm tashkilotlari turistlarga xizmat ko’rsatish, turistlarni qabul qilish va jo’natish bo’yicha bajargan asosiy natijalari ifodalangan. 7-jadval. Turistik industriya korxonalari va tashkilotlarining asosiy ko’rsatkichlari 2012 2013 2014 2015 Turistik firma va tashkilotlar soni, birlik 351 336 343 398 Jami xizmat ko’rsatilganlar, kishi 511596 505395 514107 560406 Shu jumladan: Kiruvchi turizm 231120 225790 227475 191143 Chiquvchi turizm 21516 39853 35917 41313 Ichki turizm 232868 214357 216877 287225 Mehmonxona va shunga o ’ xshash joylashtirish vositalari obyektlari soni , birlik 521 541 613 661 Jami joylashtirilganlar, kishi 1189593 1216424 1271951 1325240 Shu jumladan: O’zbekiston fuqarolari 727531 74

Uzoq xorij davlatlari fuqarolari 2622 360 93 113 Dam olish tashkilotlari va turistik bazalar obyektlari soni 205 216 220 222 Jami xizmat ko’rsatilganlar, kishi 215720 252035 264586 264981 Shu jumladan: O’zbekiston fuqarolari 211053 247562 259139 260759 MDH davlatlari fuqarolari 637 575 599 862 Uzoq xorij davlatlari fuqarolari 4030 3898 4849 3396 Manba: O’zbekistonda turizm. Statistik to’plam 2016 y. T. O’z b ekiston jami turistlar soni 2012 - 2015 yillarda oshgan. Yuqoridagi jadvaldan ko’rinib turibdiki, turistlarning kelishi yil sayin o’syapti va bu O’zbekistonda ma’lum darajada valyutaning kelishiga ijobiy ta’sir qiladi. Biroq shuni ham e’tiborda tutish kerakki, turistlarning asosiy ko’pchiligini O’zbekiston fuqarolari tashkil qiladi, demak bu sohada chet elliklar oqimini oshirish buning

6. Turizm sohasi uchun iqtisodiy, xalqaro biznes, xalqaro xuquq va marketing bilimlariga ega bo’lgan mut a xas s islar tayyorlash. Ko ’ pgina mamlakatlar va mintaqalar o ’ z xududlarida turizmni rivojlantirishda manfaatdor bo ’ ladilar , lekin hamma ham buning uchun imkoniyatga ega emas . Sayohatchi uchun hatto Antarktika yoki kosmos ham jozibador bo ’ lishi mumkin , ammo buning uchun ancha kapital mablag ’ lar zarur bo ’ ladi . Bunda infratuzilma va ekologiya muhim rol o ’ ynaydi . Turizmning rivojlanishi mintaqa iqtisodiyoti uchun ham , shuningdek , aholi uchun ham foydalidir . Eng avvalo , yangi ish o ’ rinlari va korxonalar ochiladi . O ’ zbekistonda 350 ga yaqin korxonalar ( xususiy sayyohlik operartorlari , mehmonxonalar , avtotransport korxonalari ) turizm bilan shug ’ ullanishi mum

investorlarga sotilishi zarur . Ular kelajakda turizm foydasiga hamda o ’ zlarining xususiy tadbirkorlik manfaatini hisobga olib , mehmonxonalarni ta ’ mirlashi va foydalanishdagi layoqatlarini namoyish qilishlari mumkin . Sotishning shartlari belgilangan vaqt davomida real investitsiyalash va zamonaviy ta’mirlashni tugatish bo’lishi lozim. Zamonaviylashtirish barcha nomerlarni, umumiy binolarni, restoran, barlar, savdo qatorlari, xizmat ko’rsatish byurolari, dam olish joylari, inshootlarning tashqi ko’rinishlari va boshqa barcha infratuzilmalarni to’liq yangilashni o’z ichiga oladi. 2.2. O` zbekistonning milliy turistik resurslaridan f oydalanish samaradorligini oshirish y o` llari. Hozirgi davrda dunyo mamlakatlari ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti o`zining ma`no-mazmuni jihatidan oldingi b

infratuzilma salohiyatiga to`rt viloyat (Toshkent, Samarqand, Buxoro va Xorazm) va Toshkent shahri ega . Quyida keltirilayotgan 4-diagrammada 2012-2015 yillar oralig’ida O’zbekiston turistik industriyasining asosiy ko’rsatkichlari yillar kesimida berilgan bo’lib, ushbu davr mobaynida tashrif buyuruvchilar soni olti baravar oshganini va bunda yetakchi o’rinni chiiquvchi turizm egallaganini ko’rish mumkin. Turizmni rivojlantirish uchun mavjud turistik resurslardan samarali foydalanishni ta`minlashga erishishimiz kerak. Bunda mintaqaning turizm infratuzilmasini talab darajasida rivojlantirish asosiy o`rinni egallaydi. Respublikamizda 20 dan or t i q turistik yo`nalishlar chet ellik turistlarni o`ziga jalb etib kelmoqda. Bu yo`nalishlar asosan YUNESKO tomonidan ishlab chiqilgan madaniy tanishu

Toshkent aeroporti 2001 yilda qayta ta`mirdan chiqarilgan bo`lib, unda soatiga 1000 yulovchiga xizmat ko`rsatish imkoniyati paydo bo`ldi. Har yili Toshkent aeroporti xizmatlaridan 2 million kishi foydalanadi. Toshkent aeroportida yulovchilar qulayligi uchun keng va qulay mebellar bilan jihozlangan kutish maydonlari, kuni bo`yi ishlovchi pasport, bojxona, chegara nazorati xizmatlari, ma`lumotxona, yuklarni konveyerda tashish xizmatlari, xalqaro telefon, chiptalarni sotib olish va bandlash kassalari, Duty—free do`konlari, restoranlar, barlar, tamaddixonalar, valyuta ayirboshlash punktlari, o`ta nufuzli mehmonlarga xizmat ko`rsatish VIP maydoni, qulayligi oshirilgan SIR maydoni kabilar tashkil etilgan. Toshkent aeroportida dunyoda ishlab chiqarilayotgan barcha samolyot turlarini qabul qilish

1994 yilning 7 noyabrida tashkil etilgan bo`lib, O`zbekiston hududi bo`ylab 4000 kilometrga yaqin uzunlikdagi temir yo`llarga ega. Tashkilot tomonidan Toshkent- Samarqand orasida shinam Afrosiyob tezyurar poezd qatnashining tashkil etilishi turistlar uchun katta qulayliklar yaratib berdi. Tashkilot tomonidan Samarqanddan Surxondaryo viloyatiga o`tuvchi temir yul tizimi takomillashtirilmoqda, bu ham turistlarni harakatlanishini yengillashtiradi. SHuningdek, mustaqil O`zbekiston asosiy tarmog`i bo`lib hisoblangan xalqaro Traseka loyihasi asosida Toshkentdan Farg`ona vodiysi orqali qo`shni mamlakatlarga chiqib ketuvchi temir yo`lning qurilishi ham O`zbekistonga keluvchi xalqaro turistik oqimini orttirishi mumkin. Keyingi yillarda barpo etilgan, umumiy uzunligi 633 kilometrni tashkil qiladigan

disklarini chop etish katta samara beradi. Turizm infratuzilmasini zamonaviy kompyuter xizmatisiz tasavvur eti b bo`lmaydi . Tezkor axborot va so`zlashuv, yangiliklardan xabardorlik turizmning muhim talabadir . Hozirgi turist internet, faks va boshqa zamonaviy texnika vositalari dan foydalanishi o rqali boshqa mamlakatlarning turistik resurslari haqida tasavvurga ega bo`ladi . Zamonaviy elektron vositalari, shu jumladan, turistik xizmatlar , turistik markazlar haqidagi ma`lumotlar joylashgan millionlab saytlarga ega bo`lgan internet tarmo q lari nafa q at sayohat va turistik agentliklarni tanlash, h attoki, tur sayohatning c hiptalari, xizmatlar uchun t o` lovlarni ham oldindan tayinlab q o` yish mumkin. Turizm tashkilotchilari axborot xizmatidan keng k o` lamda foydalanadilar. Keyingi yil

y o` llari» kompaniyalarining, Ichki ishlar va Tashqi ishlar vazirliklarining, chegara va bojxona xizmatlarining rahbarlari zimmasiga yuklatildi. O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 1995-yil 15-apreldagi «2005- yilgacha bo`lgan davrda O`zbekistonda turizmni rivojlantirish davlat dasturi to`g`risida»gi farmoni ham bu yo`nalishga alohida e`tiborni qaratdi. Farmonda mulkchilik shaklidan qat`iy nazar, sayyohlik tashkilotlari chetdan keltiriladigan texnologiya va mexmonxona uskunalari, sayyohlik maqsadlariga mo`ljallangan transport vositalari uchun bojxona «to`lov»lari to`lashdan uch yil muddatga ozod qilinishi ko`rsatib o`tildi. Hozirgi vaqtda O`zbekistonda turizm bozorida juda keskin raqobat vaziyati hukm surmoqda, shuning uchun iqtisodiy qonunlar, menejment, marketing bilimlarini o`rganm

 axborot lavhalari, plakatlar, ko`rgazmalar va boshqa shu kabi vositalar yordamida turistlarni turistik resurslar haqidagi axborotlar bilan ta`minlash bo`yicha dasturlarni amalga oshirish;  muzey ekspozitsiyalarini kengaytirish va arxeologik qazishmalar amalga oshirilayotgan joylarda (eng qiziqarli punktlarda to`xtab o`tish bilan) piyoda sayr qilishni tashkil qilish juda muhim. Milliy turistik mahsulotni rivojlantirishning xususiy sektoriga va O`zbekistonda turizm infratuzilmasi shakllantirish va takomillashtirishga xalqaro investitsiyalarni jalb qilish va joylashtirish turizm industriyasini rivojlantirishning muhim omili hisoblanadi. Bunda :  turizmda xizmat ko`rsatishning darajasi to`g`risida fikrlarni o`rganish maqsadida turistlar o`rtasida tadqiqotlar o`tkazish;  milliy turistik ma

Hozirgi vaqtda mamlakatimizda turizmni iqtisodiyotning muhim tarmog`i sifatida shakllantirish uchun hozirgi kundagi qilinadigan xarajatlar albatta kelajakda o`z samarasini beradi. B unda O`zbekistonga keladigan sayyohlarning qancha vaqt turishi yoki davomiyligi ham katta ahamiyatga ega. SHuning uchun turistik resurslarni aniqlash va undan samarali foydalanish turistik infratuzilmani shaklantirish va turistik marshrutlarni kengaytirish, turistik xizmatlarni yaxshilash kabi ko`plab muammolarni hal etishimiz kerak. Albatta, bu resurslar asosida turmahsulotlarni shakllantirish va tayyor turmahsulotlarni iste`molchilarga yetkazish bu sohada band bo`lgan turoperatorlarning faoliyatiga ham bog`liq bo`lib, hozirgi kunda mamlakatimizdagi turoperatorlik firmalari asosan jo`natish (shop-tur) bilan sh

hisoblanadi. Mamlakatimizda bu sohaga e`tibor yildan – yilga oshmoqda. Shuning uchun respublikamizda turistik bozorni shakllantirish o`ta muhim hisoblanadi. Turistik resurslardan samarali foydalanishning ikkinchi jihati bu, turistik bozor ni shakllantirish hisoblanadi. “Mega—info—turlar” tanishtirish safarlari loyihasini amalga oshirish O’zbekistonga keladigan turistlarning soni 2012 yilda o’rtacha 15% ga ko’payishiga imkon yaratdi. Xususan “mega—info—turlar” tanishtirish safarlari loyihasini amalga oshirish davomida O’zbekistonga dunyoning 36 mamlakatidan chet ellik turistik tashkilotlarining 580dan ziyod vakili va ommaviy axborot vositalarining turizm mavzusini yoritishga ixtisoslashgan 46 vakili keldi. 3-bob. Buxoroda turizm resurslari tahlili, muammolari va ularni bartaraf qilish yo’ll

y е chimini topishi lozim. Turizm infratuzilmasi haqida so’z ochadigan bo’lsak o’zi infratuzilma nima ?. Infratuzilma bu - turistlarning turistik zahiralaridan b е malol foydalanishini ta'minlovchi binolar tizimi, muhandislik va kommunikatsiya tarmoqlari, shu jumladan yo`llar, turizmning xilma - xil korxonalari va ularni kerakli darajada ishlatish, hamda turizm korxonalarining ishlatilishini ta'minlash tushuniladi. 3 Turizm infratuzilmasi o’tmishdan rivojlanib kelmoqda, yillar sayin turizm infratuzilmasida bir qancha o’zgarishlarga e’tibor bersak bo’ladi.  Yo’llarning qayta ta’mirlanishi (Buxoro – Toshkent avtomagistrali, Buxoro – Qarshi avtomagistrali, Samarqand – Jizzax avtomagistrali, Qamchiq Dovoni) yo’llarini qaytadan ta’mirlab tekis, ravon yo’llarning qurilishi hozirgi kunga

ning Xalqaro Madaniy Merosi ro’yxatiga kiritilgani va O’zbek me’morchiligining noyob durdonasi ekanligini ta’kidlagan. Bugungi kunda shahrimizda nafaqat yurtimiz, balki xalqaro sayyohlar oqimining oshib borayotganligini kuzatish mumkin. Bu bejiz emas, albatta. Negaki, qadimiy obidalar, hunardmandlar mahsulotlari, bir biridan shirin taomlar u, mehmondo’st xalqimiz barcha mehmonlarni o’ziga ohanrabodek jalb qiladi. Mustaqillik yillaridan boshlab Buxoroda turizmni rivojlantirish, mavjud infrastrukturani takomillashtirish, zamoniy boshqaruv uslublarini sohaga keng jalb qilish ishlari olib borilmoqda, bu to’g’risida qator farmon va qarorlar ham chiqarilgan. Fikrimizning dalili sifatida, Turizm sohasini rivojlantirish va turistik xizmatlar ko'lamini kengaytirish yuzasidan amalga oshirilgan i

badiiy jamoasi bilan San'at kollejida kollej talaba va o'qituvchilari bilan birgalikda mutaxassislari ishtirokidagi “Buxoro shashmaqomi” markazini birinchi bosqich ya'ni “Manzur” ansambli tashkil etildi, “Manzur” ansamblining 40-45 minutlik maqom konsert dasturi tayyorlanib, Buxoro televediniyasi orqali namoyish etilishi yo'lga qo'yildi. Sayyohlar uchun “Ko'kaldosh” madrasasida viloyat musiqali drama teatrining milliy udum va marosim hamda badiiy liboslar namoyishlari mujassamlashgan maxsus teatrlashtirilgan tomosha dasturi asosida ishlar olib borilmoqda. Diqqatga sazovor tarixiy obidalardan biri «Ko'kaldosh» madrasasida viloyat musiqali drama teatri, Buxoro davlat Qo'g'irchoq teatrlari tomonidan sayyoxlar uchun milliy udumlarimiz va marosimlarimizdan «F

fol'klor dasturlari tashkil etildi. Istiqlol telekanali hamkorligida o'zbek, rus, ingliz tillarida F.Xo'jaev xayoti va faoliyati va uy muzeyi xaqida xujjatli film tayyorlandi. “Akademik va xalq badiiy jamoalari” tasarrufidagi “Maqom”, “Buxorcha”, “Buxoro go'zallari” ansambllari 1980 yildan buyon O'zbekistonga jumladan Buxoro shahriga turizm yo'li bilan tashrif buyuradigan xorijiy sayyohlarga, shuningdek, davlat axamiyatiga ega nufuzli delegatsiyalar, qabul marosimlarida maxsus dasturlar asosida Devon begi madrasasida qator madaniy xizmatlar ko'rsatib kelmoqda. Mazkur dasturlarda Farg'onacha, Xorazmcha va xususan Buxoroning o'ziga xos mumtoz san'ati bilan birga folklor namunalari “Buxorcha” va “Zaboniy” turkum ma'rosim qo'shiqlarga keng o'

M а ykl P о rt е rdir. “Kl а st е r bu hududiy (g ео gr а fik) jih а td а n bir-birig а qo’shni, o’z а r о b о g’l а ng а n, m а ’lum s о h а d а f ао liyat ko’rs а tuvchi, umumiy m а qs а d yo’lid а bir-birini to’ldiruvchi k о mp а niya v а ul а r bil а n b о g’liq t а shkil о tl а r guruhidir”(P о rt е r, 2006) M а zkur kl а st е r k о ns е psiyasini turizm b о z о rid а h а m qo’ll а sh inn о v а si о n yo’n а lish sif а tid а ko’p jih а td а n s а m а r а li ek а nligi iqtis о dchi о liml а r t о m о nid а n e’tir о f etilm о qd а . (Qurb о n о v а , 2012; А lim о v а , 2013 v а b о shq а l а r). Ushbu inn о v а tsi о n g’ о ya а m а lg а о shirilg а nd а iqtis о diy til bil а n а ytg а nd а s а m а r а d о rlik ikki k а rr а ikki to’rt em а s b е sh bo’l а di. Shunday qilib, uni Buxor

m а ’n а viy dunyosi ushbu mint а q а ning t а biiy ijtim о iy v а iqtis о diy sh а r о iti bil а n o’zig а хо s uyg’undir. “Sh а rq durd о n а si”, “Sh а rq m а kk а si”, “Isl о m dinining gumb а zi”, “Bu хо r о yi Sh а rif”, “Turkist о n b е shigi”, k а bi f ах rli n о ml а rig а eg а bo’lg а n, “Buyuk Ip а k” yo’li tugunl а rid а n birid а j о yl а shg а n, bugungi kund а m а h а lliy v а x а lq а r о turizm m а sk а nl а rd а n biri bo’lg а n Bu хо r о sh а hrining m о ddiy-m а ’n а viy int е ll е ktu а l b о ylikl а rini h а m ushbu hududning g ео gr а fik o’rnini h а m cho’l z о n а si sh а r о itisiz t а s а vvur qilib bo’lm а ydi.chunki kund а lik h а yotd а cho’l sh а r о iti, q о nuniyatl а ri hukumr о nlik qil а di. H а tt о ishl а b chiq а rilg а n m а hsul о tning v а chiqindi

mu а mm о si m а vjudligini q а yd qiling а n edil а r, bul а r: dunyod а tinchlik v а ха vfsizlik, siyosiy v а iqtis о diy b а rq а r о rlikni t а ’minl а sh; а h о lining turmush d а r а j а si v а d а r о m а dl а rini o’sib b о rishi; o’rt а mulkd о r sinf v а kill а rid а d а m о lish imk о niyatl а rini m а vjudligi; turistik х izm а t ko’rs а tish tiziml а rning (tr а nsp о rt, m е hm о n хо n а , о vq а tl а nish, el е ktr о n х izm а t) riv о jl а ng а nligi v а qul а yligi; inv е stisiyal а rni turizm b о z о rini riv о jl а ntirishg а j а lb qilish; turizm s о h а si uchun yuq о ri m а l а k а li k а drl а rni t а yyorl а sh v а q а yt а t а yyorl а sh nih о yat turizm uchun viz а о lish v а r а smiyatchilik to’siql а rini s о dd а l а shtirish k а bil а rdir. (I.K а rim о v, 20

1-chizma. Mint а q а viy turistik kl а st е rni sh а kll а ntirish t а m о yill а ri. Manba:Xidirova G.R. “Buxoro viloyatida turizm klasteri xususida” maqola Ipak va ziravorlar-2017, elektron to’plam. 1) M а h а lliy hukum а t (m а ’muriyat) ya’ni vil о yatning mut а s а ddi r а hb а rl а ri v а t а shkil о tl а rining turizm b о z о rini riv о jl а ntirishd а gi fid о iyligi v а t а shkil о tchiligi, t а sh а bbusk о rligi t а l а b etil а di. 2) M о liyaviy-huquqiy yo’n а lishd а b а nk, m о liya tizimi v а uning huquqiy а s о sl а rini turizmni riv о jl а nishd а gi imk о niyatl а ri v а h а mk о rli ko’zd а tutil а di. 3) Tr а nsp о rt х izm а tl а rning qul а yligi, t е zk о rligi v а o’zig а хо sligi t а l а b etil а di. 4) M е hm о n хо n а х izm а tining turl а ri, sif а ti, milliy

Jannatmakon ona yurtimiz o’z istiqloliga ega bo’lgach, barcha sohalar qatorida turizm sohasiga ham e’tibor qaratish va uni rivojlantirishga bel bog’ladi. Hozirgi kunda butun dunyo mamlakatlarida o’zining serdaromadliligi, shuningdek, istiqbolli soha sifatida namoyon bo’lgan mehmondo’stlik va turizm sanoati kun sayin rivojlanib bormoqda. Buning isboti sifatida hozirda dunyoda neft va gaz, avtomobilsozlik sohalaridan keyinda uchinchi o’rinni turizm industriyasi egallamoqda. Turizm sanoatining davlatlar YaIM dagi ulushi ham yil sayin oshib bormoqda. Mehmondo’stlik va turizmning bu tarzda rivojlanishi esa iqtisodiyotning boshqa muhim tarmoqlari hisoblanmish transport, infratuzilma, oziq – ovqat sanoati, aloqa, savdo – sotiq kabi sohalarning rivojlanishiga turtki bo’lmoqda. Ona diyorimizga turi

ovqatlanish singari tizimlarning takomillashuvini kiritish mumkin. Mazkur hududda saqlanib qolgan tarixiy obidalarning to’liq bir ansambl zaylida ekanligi xorijiy turistlarga o’zgacha jozibadorlik bilan zavq bag’ishlaydi. Buxoroda turizm sanoatining barcha tarmoqlarini rivojlantirish orqali turizm sohasini yaxshilash, misli kutilmagan darajalarga erishish mumkin. Buni esa faqatgina shu soha uchun fidoyi bo’lib xizmat qila oladigan, jahon turizm sohasining sir-asrorlaridan xabardor bo’lgan yuqori malakali kadrlargina hal qila oladi. Ko’hna va boqiy shaharda mehmondo’stlik va turizm sanoatini yetarli darajada rivojlantirishda juda ahamiyatli hisoblangan imkoniyatlar mavjud, mazkur imkoniyatlarni realizatsiya qilish uchun turizm sohasida biznes olib borayotganlar va mahalliy hokimiyat vakilla

Gаrchi Buхоrо vilоyati turizmni rivоjlаntirishning kаttа imkоniyatlаri mаvjud bo’lsаdа, undа аsоsаn tаriхiy (оbidаlаrni ko’rish) vа diniy turizm rivоjlаngаn хоlоs. Vаhоlаnki, vilоyatdа ziyorаt qilish, ekоlоgik, mа’rifiy, etnоgrаfik, spоrt, dаvоlаsh- sоg’lоmlаshtirish kаbi turlаrini аmаlgа оshirish uchun kеng imkоniyatlаr mаvjud. Mustаqillik yillаridа Buхоrо vilоyatidа turizm sоhаsidа ko’pginа ijоbiy o’zgаrishlаr kuzаtilgаn bo’lsаdа, vilоyatdа turizmning imkоniyatlаridаn to’liq fоydаlаnilmоqdа, dеb bo’lmаydi. O’rgаnishlаr shuni ko’rsаtаdiki, Buхоrо vilоyat turizmi quyidаgi хususiyatlаrgа egа: 1. Vilоyatdа turizm fаqаt Buхоrо shаhridа rivоjlаngаn, bоshqа tumаn vа shаhаrlаrdа esа u sust rivоjlаngаn. Bu hоl, o’z nаvbаtidа, tumаnlаrning iqtisоdiy yuksаlishigа hаm sаlbiy tа’sir qilаdi; 2. Buхоrо

hunаrmаndchilik hisоbigа turizmni rivоjlаntirish uchun hаm to’lа аsоs bоr. Buхоrо аzаldаn zаrdo’zlik vа zаrgаrligi, G’ijduvоn kulоlchiligi, Zаndаnа mаtоlаr ishlаb chiqаrish bilаn dоng tаrаtgаn. Bu sоhаlаr qаdimgi shаhаrlаr rivоjlаnishidа hаm muhim o’rin tutgаn. SHuning uchun kеlаjаkdа hаm vilоyat shаhаrlаri, хususаn kichik shаhаrlаrdа hunаrmаndchilikni yanаdа yaхshilаsh hisоbigа turizmni rivоjlаntirish mumkin. Boqiy shaharda mavjud resurslardan unumli va samarali foydalanish maqsadida Buxoro shahrida turistik erkin iqtisodiy hudud tashkil etish g‘oyasi ilgari surilmoqda. Butun dunyoga o’zining shonli tarixi bilan tanilgan Buxoroi sharifda turizm borasida amalga oshirilishi va yo’lga qo’yilishi kerak bo’lgan ishlar anchagina hisoblanadi. Biroq, bugungi kunda hukumat tomonidan berilayotgan e

turistik dasturlar tarkibida bo’lishi sayyohlarning shahrimizda yanada ko’proq muddatda sayohat qilishlariga imkon yaratadilar. “Ipak va ziravorlar” festivalini takomillashtirish, “Qovun sayli”, “Sharqona taomlar” kabi festivallarni keng ommaga joriy etish maqsadga muvofiqdir. Shu bilan birgalikda turli ko’ngilochar xizmatlarni yo’lga qo’yish sayyohlar vaqtini qiziqarli o’tishiga zamin yaratardi. Xususan, Buxoro shahrini vertolyot vositasida qilishni yo’lga qo’yish orqali nafaqat xorijiy turistlarni balki, mahalliy sayyohlarimizning tortmay qolmaydi. 3. Mavsumiylikka chek qo’yish. Buxorodagi iqlim sababli turistik mavsum davri – aprel, may, sentabr va oktabr oylariga to’g’ri keladi. Bundan tashqari – mart, iyun, avgust va noyabr oylarida ham turistlar soni anchani tashkil etadi. Biroq ham

saroy, Qorako’l tumanidagi “Poykent” aexeologik yodgorlikda infratuzilmani shakllantirish, Shofirkondagi “Og’itma” ko’li, To’dako’l suv omborida atrofida yangi turistik yo’nalishlarni tashkil etish zarur. 6. Turizmda ta’limning ahamiyatini oshirish. Bilamizki, turizm sohasining gullab-yashnashi uchun avvalambor turizm bozorida raqobatbardosh mutaxassislarning malakasiga bog’liq. Yetuk tajribaga ega bo’lgan turistik korxonalar va tashkilotlarda faoliyat yuritayotgan mutaxassis va xodimlar albatta regiondagi mavjud turizm holatini o’rganadilar va shunga mos holda turistik xizmatlar taklif etadilar. Oliy va o’rta ta’lim o’quv yurtlarida turizm yo’nalishi guruhlari uchun xorijiy mutaxassislar boshchiligidagi maxsus darslar, seminar-treninglar o’tkazish, nazariya va amaliyotni bir-biriga uzviy

rеsurslаridаn tаrtibsiz vа o’zbоshimchа fоydаlаnib kеlinmоqdа. Bundаy istiqbоlli rеkrеаsiоn mаskаnlаrdа bеlgilаngаn tаrtiblаrdа, sаnitаriya, gigiеnа tаlаblаrigа jаvоb bеrаdigаn shаkldа fоydаlаnish, ushbu hududlаrgа sаyyoh vа dаvоlаnuvchilаrning оqimini ko’pаytirishgа хizmаt qilishi bilаn birgа, ulаrdаn fоydаlаnish sаmаrаdоrligini оshirаdi. Хuddi shundаy industriаl, bekpеkеr, rеkоrds vа bоshqа shu kаbi nоаn’аnаviy turizm yo’nаlishlаrining qаy biri bo’lmаsin, tаbiаti vа hududiy хususiyatlаri tаkrоrlаnmаs Buхоrо vilоyatidа ulаrning bаrchаsini zаmоnаviy dаrаjаdа rivоjlаntirish imkоniyatlаri mаvjud. Fаqаt ushbu yo’nаlishlаrdа izlаnishlаrni оlib bоrish vа sаmаrаli mехаnizmlаrni ishgа sоlish оrqаli Buхоrо vilоyatidа turizmning nоаn’аnаviy turlаrini hаmdа аn’аnаviy turlаrini istiqbоldа rivоjlаntir

tumаnlаrining turistik sаlоhiyatdаn sаmаrаli fоydаlаnish bilаn birgа, ulаrning iqtisоdiy yuksаlishigа hаm ijоbiy tа’sir ko’rsаtаdi. 3.3. Qadim Buxoro turistik web-sahifasini yaratish dasturi Buxoro O`zbekistonning eng ko`p turistlar tashrif buyuradigan shaharlaridan biri hisoblanadi. Mana shu sabablariga ko`ra ham turizm viloyat iqtisodini ko`tarish uchun asosiy masalalardan biri hisoblanadi. Buxoro turizmining resurslaridan biri sifatida shahar arxitektura va madaniyatining muhim, shu bilan birgam jozibador ob’ektlari hisoblanmish machit va madrasalar, choyxona va palovxonalar, mahalliy aholining yashash joyi, yashash tarzi, hayoti, o’zbekona urf-odatlari hamda xususiyatlarini ko’rish mumkin. Mehmondo’stlik sanoatining mukammal darajada rivojlanishiga turtki bo’luvchi omillar qatoriga sif

Men ham ushbu bitiruv malakaviy ishim davomida region misolida Buxoro viloyatining turizm resurslarini o’rganib quyidagi xulosaga keldim hamda ushbu taklifni ishlab chiqdim. Unga ko’ra region manfaatini ko’zlovchi turistik korxonalarni birlashtirgan boshqaruv mavjud emas. Ular o’z o’zicha faoliyat yuritib, sayyohlarni o’z imkoniyatlari doirasida jalb etmoqdalar. Shuningdek, potensial sayyoh sayohatini o’zi boshqarishda muammolarga duch keladi. Hududning turizm potensiali faqat bir tomonlama rivojlanayapti ya’ni asosan diniy, tarixiy turizm rivojlanib, tarixiy obidalarni namoyish qilish bilan cheklanib qolyapmiz. Turistik hudud to’la reklama qilinmayapti (Buyuk manzillar). Buxoro turizm resurslarini o’zida jamlagan yagona web-sahifa yaratish, unda birlamchi va ikkilamchi turistik resurslar

 Turistik hududga keltiradigan foydaning o’sishi  Tashkillashtirilgan va tashkil qilinmagan sayohatlarni mijozning o ’ zi tanlay olishi kabi imkoniyatlar yaratiladi . Portal yaratilish bilan faqatgina turizm korxona va tashkilotlari yoki o’sha region manfaatdor bo’lib qolmaydi. Bunda sayohatchi uchun bir qaor afzalliklar mavjud bo’lib, ular quyida o’z aksini topadi: Mijoz barcha kerakli savollarga oson javob topa oladi • Mijozga o’z sayohatini boshqarish imkoniyati beriladi • Mijozda xohishidagi sayohatini amalga oshirish imkoniyati bo’ladi (barcha qonunlarga bo’ysungan holda) XULOSA VA TAKLIFLAR Mamlakatimizda turizm rivojlanishi jamiyatning yangilanish davriga to`g`ri kelib, u asta-sekinlik bilan sodir bo`layotgan o`zgarishlar jarayonini hisobga olgan holda, uning sifatini yanada yaxsh

ishlarini olib borish, uning ko`plab nazariy va amaliy masalalari bo`yicha tegishli taklif va tavsiyalar ishlab chiqilishi lozimdir. Ayni vaqtda milliy iqtisodiyotimizda turizmning o`rniga nazar tashlaganda, shu narsa ko`rinadiki, mavjud resurslardan har doim ham samarali foydalanishga erishilmayapti. Mamlakatimizda turizm rivojlanishi jamiyatning yangilanish davriga to`g`ri kelib, u asta-sekinlik bilan sodir bo`layotgan o`zgarishlar jarayonini hisobga olgan holda uning sifatini yanada yaxshilashga to`g`ri kelmoqda. Rivojlangan mamlakatlar tajribasidan ma`lumki, iqtisodiyotning rivojlanishi turizm sohasi bilan ham bog`liq. SHuning uchun ham, bozor iqtisodiyoti asosida xo`jalik yuritishga o`tayotgan mamlakatlarda halqaro turizmga katta e`tibor qaratish muhim ahamiyatga ega. Turistik resursl

turistik resurslar ga boy bo`lgan mintaqa iqtisodiyotida turizm boshqa tarmoqlar bilan bir qatorda rivojlanib, boshqaruvchi, yetakchi tarmo qqa aylanish imkoniyatlari bor. Milliy iqtisodiyotda turistik resurslardan foydalanish samaradorligini oshirishda tabiat resurslaridan oqilona foydalanish lozim. Tabiatdan hamda milliy merosdan foydalanishda va muhofaza qilishda turli shakllardan foydalanish samarali hisoblanadi. Masalan, AQSHda 20 xil kategoriyadagi muhofaza qilish hududlari ajratilgan. Ularga milliy bog`, milliy rezervat, milliy tarixiy joy, milliy yodgorlik, milliy tarixiy bog`, milliy tarixiy yodgorlik, milliy memorial va boshqalar kiradi. SHu kabi bizda ham ayrim qo`riqxonalarni milliy bog`larga aylantirish turizm faoliyatini rivojlantiradi. Hozirgi kunda turizm infratuzilmasi jah

axborot boshqapuv kanallariga yetarli hajmda va kerakli vaqtda kelishi zarurdir. Bu eng muhim erishuv hisoblanadi. Agarda axborot kerakli vaqtda etib kelmasa bozorda katta yo’qotishlarga olib kelinishi mumkin. Turizmning milliy modelini yaratishda boshqaruv asosiy o’rin tutadi. Shuning uchun ham menejmentni jahon talablari darajasiga yetkazishda quyidagi omillar dolzarb hisoblanadi:  turizmda kichik va xususiy tadbikorlik faoliyatini to’g’ri yo’naltirish;  O’zbekistoning turistik imkoniyatlari bilan chet ellik investorlarni tanishtirish va ulardan unumli foydalanish;  ichki turistik bozorda o’zaro raqobatni yanada kuchaytirish;  zamonaviy turistik komplekslarni bunyod etishda chet el sarmoyasini jalb etishga erishish:  jahon bozorida talab katta bo’lgan xalqaro turistik yo’nalishlarni

resurslarni hisobga olgan holda ekoturizmni xalqaro miqyosda rivojlantirish imkoniyatiga egamiz. Hali o’rganilmagan yoki kam o’rganilgan hududlar anchagina. Bu orqali boshqa segmentga tegishli bo’lgan sayyohlarni jalb qila olamiz. Ekologik, gastronomik, ekstremal, ilmiy izlanishga doir maxsus turlar, davolanish maqsadidagi turlarni misol keltirish mumkin. 2 . Buxoro viloyatining o’zini katta bir turistik hududga aylantirish. Mazkur taklifni yuqoridagi taklifning davomchisi desak ham bo’ladi. Negaki, infratuzilmaning mukammal darajadaligi orqali Buxoro viloyati bo’ylab ziyoratgohlar-u turistik ob’ektlari orasida uzviy bo’lmagan holda aloqa o’rnatish evaziga katta bir turistik hududni barpo etish mumkin.Buxoroning har bir tuman va shaharining o’zida bir nechta resurs sifatida namoyon bo’luvc

Купить