Respublikamiz tabiiy suv havzalarida uchraydigan baliq turlari va ularning ekologik guruhlari

RESPUBLIKAMIZ TABIIY SUV HAVZALARIDA UCHRAYDIGAN BALIQ
TURLARI VA ULARNING EKOLOGIK GURUHLARI
KIRISH.
I BOB. RESPUBLIKAMIZ TABIIY SUV HAVZALARIDA UCHRAYDIGAN 
BALIQ TURLARI.
1.1. Respublikamiz hududida tarqalgan noyob baliq turlari.
1.2. Daryo baliqlari: Amudaryo va Sirdaryo daryolari misolida
1.3. Ko’l baliqlari: Oral dengizi, Aydar-Arnasoy ko’llari tizimi misolida
II BOB. BALIQLARNING EKOLOGIK GURUHLARI. 
2.1.    Plankton oziqlanuvchilar: suvda suzuvchi mayda organizmlar bilan 
oziqlanadigan baliqlar
2.2. Bentos oziqlanuvchilar: suv tubidagi organizmlar bilan oziqlanadigan turlar
2.3. Yirtqich baliqlar: boshqa baliqlar va suvda yashovchi hayvonlar bilan 
oziqlanuvchilar
  XULOSA. 
 
1 KIRISH.
Mavzuvning   dolzarbligi:   Baliqlar   suv   muhitiga   yashashga   moslashgan
umurtqali hayvonlardir. Baliqlarning yer yuzida 24 mingdan ortiq turi, O'zbekistonda
esa   70   dan   ziyod   turi   tarqalgan.   Baliqlarning   tanasi   suyri   shaklda   bo'ladi.   Baliqlar
tanasining   bunday   tuzilishi   suvda   erkin   harakatlanishga   yordam   beradi.   Baliqlar
tanasining sirti tangachalar bilan qoplangan. Tangachalar orqali biz baliqning yoshini
aniqlashimiz mumkin. Baliqlarda oyoqlar bo'lmaydi. Ular  o'rniga suzgichlar  va dum
bo'ladi.   Baliqlar(Pisces)   katta   sinfi   2   ta   kenja   sinfga   bo'linadi.   Tog'ayli   va   suyakli
baliqlar.   O'zbekistonda   faqat   suyaklili   baliqlar   uchraydi.   Tog'ayli   baliqlar   faqat
dengizlarda   yashay   oladi.   O'zbekistonda   dengiz   yo'qligi   sababli   tog'ayli   baliqlar
uchramaydi.   O'rta   Osiyo,   shu   jumladan,   O'zbekiston   suvlarida   bakrasimonlardan
bakra baliq, karpsimonlardan sazan, karas, laqqa, qizilko'z, qizilqanot va cho'rtan kabi
baliqlar  bor. Ular  Orol  dengizi,  Amudaryo va Sirdaryo daryolari, kanallari  va sun'iy
suv havzalarida yashaydi. Kumush Karas (Karassius Auratus) uzunligi 30sm bo'lgan
bu   baliq   karplar   oilasiga   kiradi.   Tabiiy   holda   o'simlik   ko'p   bo'lgan   ko'llar   va
daryolarda   yashaydi.   U   baliqni   barchamiz   akvarium   va   dekorativ   hovuzlarda
boqiladigan oltin baliq sifatida bilamiz. O'zbekiston hududida Sirdaryo va Amudaryo
daryolarida,   Surxon   va   Zarafshon   vodiysidagi   suv   havzalarida   Kumushtovon   Karas
uchraydi.   Zog'ora   baliq   (Aspius   Aspius)   Karpsimonlar   oilasiga   mansub   tur   bo'lib,
Boltiq dengizining shimoliy havzasi,  Qorz va Orol  dengizi  havzasi,  O'zbekistonning
deyarli barcha suv havzalarida uchraydi. Qora baliq(marinka) Schizothorax- uzunligi
50-70smgacha bo'ladigan bu baliq turi, asosan, Osiyo suv havzalarida, Amudaryo va
Sirdaryo   daryolarida   yashaydi.   O'zbekistonda   tog'   daryolari   va   soylarda   oddiy   qora
baliq   tarqalgan.   Yosh   baliqchalar   bentos   hayvonlari   va   o'simliklar   bilan   oziqlanadi.
Voyaga   yetgan   qora   baliq   yirtqichdir.   Og'irligi   8   kggacha   boradi.   Moybaliq
(Chalcalburnus)   bu   baliqning   uzunligi   40shgacha   yetadi.   U   O'rta   Osiyo   va   yevropa
daryolarida keng tarqalgan karpsimonlar oilasiga mansub tur hisoblanadi. Tanasining
qorin va anal suzgichlari oralig'idagi terisida tangachalar bo'lmaydi. 2-3 yilda voyaga
2 yetadi.   Plankton   va   baliqlar   chavog'i   bilan   oziqlanadi.   Ovlanadi.   Vazni   800
grammgacha boradi. Osman(Diptychus) Karpsimonlar  oilasiga mansub, uzunligi 50-
60smga yetadigan baliq turkumi sanaladi. 3 turi ma'lum. O'rta Osiyo tog'laridagi suv
havzalari,   Issiqko'l,   Chirchiq   daryosining   yuqori   qismi   va   irmoqlarida   2
turi(tangachali   va   tangachasiz   osman)tarqalgan.   Tangachali   osmanlar   daryolarda
yashaydi.   Vazni   1   kggacha   ;tangachasizlari   esa   daryo   va   ko'llarda   yashaydi.   Ularni
vazni   esa   3   kggacha   bo'ladi.   Jerex   (Cuprinus   Caprio)   uzunligi   1mga   yetadigan   bu
baliq turi ham karpsimonlar oilasiga kiradi. U asosan, o'rta, Qora, Azov, Kaspiy, Orol
dengizlarida   va   xatto   Tinch   okeanida   ham   uchraydi.   U   3-5   yoshida   voyaga   yetadi.
Mayda   baliqlar,   planktonlar,   voyaga   yetganda   esa   baliq   chvoqlari   bilan   oziqlanadi.
Martdan maygacha 40 tadan 300 mingtagacha uvuldiriq tashlaydi. Vazni  12kggacha
bo'ladi.   Mo'ylovli   baliq(Barbus)   karpsimonlar   oilasiga   mansub   baliq   turi.   Daryo   va
ko'llarda yashaydi. Og'zi yonida ikki juft mo'ylovi, orqa suzgichida tishchalari, ba'zan
silliq   tikani   bo'ladi.   Orol   mo'ylovli   balig'i   (V.brachycephahus)   vazni   20   kggacha
bo'ladi.  Uvuldiriq tashlash  uchun  may-iyul   oylarida  Amudaryo va  Sirdaryoga  o'tadi.
540,7   mingtagacha   tuxum   qo'yadi.   Orol   dengizida   ,   asosan,   molluskalar   bilan
oziqlanadi.   Uzunligi   1   ma   yetadi.   Oqcha   baliq(Abramis)   karpsimonlar   oilasiga
mansub   baliq   turkumi   bo'lib,   3   turi   bor.   Bu   turkum   vakillari   ,asosan,   o'vtkinchi
baliqlar   sanaladi.   Lekin   o'troq   vakillari   ham   uchrab   turadi.   Bu   baliqlarning   bo'yi
50sm,   og'irligi   esa   5   kggacha   bo'ladi.   Yarim   o'tkinchi   oqcha   baliq   3-4   yilda   voyaga
yetsa;   o'troq   vakillari   esa5-8   oyda   voyaga   yetadi.Ovlanadigan   baliq.   Oddiy   cho'rtan
baliq(Esox   lucius)   uzunligi   1,5   m   ga   yetadi.   U   ayovsiz   yirtqich.   Yosh   cho'rtanlar,
asosan, umurtqasiz hayvonlar, kattalari esa baliqlar, qushlar va setemizuvchilar bilan
ham oziqlanadi. Urg'ochisi erkagiga nisbatan yirikroq bo'ladi. Vazni 23kg dan oshishi
mumkin. O'rta Osiyoning tog' daryolaridan boshqa hamma suvlarda uchraydi.
                        Kurs ishining maqsadi:   Respublikamiz tabiiy suv havzalarida uchraydigan
baliq turlarini aniqlash, ularning ekologik guruhlari bilan tanishish. 
3 Kurs   ishining   vazifasi:   Respublika   hududida   tarqalgan   baliqlarning   ekologik
guruhlari bilan tanishish. Ular quydagilar:
Plankton   oziqlanuvchilar:   suvda   suzuvchi   mayda   organizmlar   bilan
oziqlanadigan baliqlar
 Bentos oziqlanuvchilar: suv tubidagi organizmlar bilan oziqlanadigan turlar
 Yirtqich   baliqlar:   boshqa   baliqlar   va   suvda   yashovchi   hayvonlar   bilan
oziqlanuvchilar
Kurs ishining obekti:  Respublika tabiiy suv havzalaridagi baliqlar. 
Kurs   ishining   predmeti:     Respublika   hududidagi   daryo,   ko’l   va   suv
omborlaridagi   mavjud   baliq   turlari   bilan   tanishish.   Oziqlanish   turiga   qarab   ularning
ekologiyasini aniqlash. 
Kurs   ishining   tarkibi:   Kirish,   ikkita   bo’lim,   beshta   bob,   xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar va ilovalardan iborat. 
4 I BOB. RESPUBLIKAMIZ TABIIY SUV HAVZALARIDA
UCHRAYDIGAN BALIQ TURLARI.
1.1. Respublikamiz hududida tarqalgan noyob baliq turlari.
Baliqlar sinfiga (Baliqlar)  tana harorati o'zgaruvchan va kesiklar  orqali  nafas
oladigan   umurtqali   suv   hayvonlari   kiradi.   Baliqlar   butun   tanasini   to'lqinga   o'xshash
tarzda egib, burish orqali oldinga siljiydilar. 
1.1.1 – rasm. Farg’ona yalangbalig’i (Triplophysa ferganaensis)
Bu   harakatda   qo’sh   va   toq   qanotlardan   tashqari   baliqning   rul   vazifasini
bajaruvchi   mushakli,   kuchli   dumi   ham   faol   ishtirok   etadi.   Ularning   tanasining   yon
tomonlaridagi   terida   maxsus   sezgi   organi   -   suvning   tebranishini   sezadigan   lateral
chiziq organi mavjud. 1
 Ko'pchilik baliqlarning tanasi tarozi bilan qoplangan. Kiprinid
baliqlari   (Baliqlar)   umurtqali   hayvonlarning   katta   sinfi   bo'lib,   juda   keng   tarqalgan.
1
 https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/abdulla-qodiriy-nomidagi-jizzax-davlat-
pedagogika-instituti-ta-v2.html%3Fpage%3D2&prev=search&pto=aue
5 Tuzilishi,   hayoti   va   ekologik   xususiyatlari   suv   muhitiga   juda   yaxshi   moslashgan.
Suvda   tez   suzadigan   baliqning   tanasi   cho'zilgan   baliq   tanasiga   qaraganda   suvga
nisbatan   kamroq   chidamli.   Sekin   suzuvchi   baliqlar   tekis   tanaga   ega.   Suyakli
baliqlarning   xarakterli   xususiyati   shundaki,   skelet   butunlay   suyaklardan   iborat.
Quyruq gomoserkaldir, ba'zi turlarda kaudal suzgich qisqaradi. Og'iz boshning oldingi
uchida   joylashgan.   Tanasi   suyak   munchoqlari   bilan   qoplangan.   Odatda,   tangalar
yumaloq yupqa plitalardir.  Jabra pardalarini ushlab turadigan novdalar mavjud. Havo
pufakchasi   yaxshi   rivojlangan.   Jabra   qurilmangiz   Jabra   korpusi   bilan   himoyalangan.
Bir   juft   ko'krak   va   qorin   qanotlari   tanaga   nisbatan   vertikal   ravishda   joylashgan.
Karplar (Cyprinidae) suyakli baliqlarning eng boy oilasi, tanasi (uzunligi 2 sm dan 1,5
m   gacha)   sikloid   tarozilar   bilan   qoplangan   yoki   yalang'och.   Jag'larda   tishlar   yo'q,
farenksdagi   yutish   tishlari   yordamida   oziq-ovqat   maydalanadi.   Skelet   suyaklardan
iborat.   Jag'lar   yaxshi   rivojlangan.   Baliqlar   tanasini   bukish   va   burish   orqali   harakat
qiladi. Juft va toq qanotlar harakat paytida tanani boshqaradi va muvozanatlashtiradi.
Kichikroq   yoki   yassiroq   gavdali   baliqlar   suvga   bir   juft   eshkak   eshkak   suzish   yoki
to'lqinli harakatlar qilish orqali suzadilar. Baliq tanasining egriligi umurtqalar soniga
va teri yuzasidagi tarozilarning nozikligiga bog'liq. Baliqlarda tikanlar soni 16 tadan
(quyoshli   baliqlarda)   400   tagacha   (Yangi   Zelandiya   lentasi   baliqlarida)   o zgaribʻ
turadi.   Bosh   skeleti   yaxshi   rivojlangan,   yuz   skeleti   gimnastika   yoyi   va   beshta
maksiller   yoylardan   tashkil   topgan   jag'lardan   iborat.   Miya   turli   darajalarda
rivojlangan. Suyakli baliqlarning oldingi miyasi kichik, oraliq va bosh miya nisbatan
kattaroq,   ikki   xil   nafas   oluvchilarning   bosh   miya   yarim   sharlari   rivojlangan,   bosh
miya kichik. 2
 Miyadan o'n juft nerv chiqadi. Ta'm a'zolari yaxshi rivojlangan. Eshitish
organlari ichki quloqdan iborat bo'lib, baliq barcha turdagi tovushlarni, shu jumladan
ultratovush   to'lqinlarini   ham   eshitadi.   Urug'lantirish   paytida   ko'pchilik   baliqlar
qanotlari   yordamida   tovush   chiqarish   qobiliyatiga   ega.   Odatda   ob'ektlarni   1
2
 https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/abdulla-qodiriy-nomidagi-jizzax-davlat-
pedagogika-instituti-ta-v2.html%3Fpage%3D2&prev=search&pto=aue
6 metrgacha   bo'lgan   masofada   ajratib   turadi.   Ammo   ko'zdagi   o'roq   shaklidagi
o'simtaning qisqarishi tufayli, ko'z olmasining o'zgarishi tufayli u 12 m gacha bo'lgan
masofadagi   narsalarni   ajrata   oladi,   suvning   chuqur   qatlamlarida   va   g'or   suvlarida
yashaydigan baliqlar ko'zlarini yo'qotgan. Baliqlar lateral chiziq organlari yordamida
yaxshi suzadi. Asosiy nafas olish organlarining shikastlanishi umr bo'yi davom etadi.
Ba'zi   baliqlar   (polipter,   seratodlar)   gillalar   bilan   birga   atmosfera   havosidan
qo'shimcha   nafas   olish   organi   -   o'pkani   ham   rivojlantiradi.   Baliqlar   turli   yoshda
yetiladi. Gambuziya va tezsuzar baliqlari bir yilda, orol balina va perch 12-14 yoshda,
beluga   kitlari   20   yoshda   balog'atga   etadi.   Xum   qizil   ikra   va   pushti   qizil   ikra   kabi
baliqlar   hayotlarida   bir   marta   bo'kirishadi.   Ko'pchilik   baliqlar   (dace,   nosailo)   ko'p
yillar   davomida   yiliga   bir   marta,   boshqalari   (zogora,   oq   kumush,   tovon   baliqlari)
yiliga   bir   necha   marta   urug'lantiradi.   Ko'pchilik   baliqlar   (dace,   nosailo)   ko'p   yillar
davomida yiliga bir marta, boshqalari (zogora, oq kumush, tovon baliqlari) yiliga bir
necha marta urug'lantiradi. Baliqlarning bir qismi (chumchuq, kumushrang) bahorda,
ko pchilik   baliqlar   (chig iz,   kumushrang,   barbel   va   boshqalar)   bahor-yoz   oylarida,ʻ ʻ
ba zilari   (g ulma)   esa   kuzda   tuxum   qo yadi.   Burbot   va   burbot   qishda   uvillaydi.
ʼ ʻ ʻ
Ularning   tuxumlari   soni   bir   necha   (ba'zi   akulalar)   dan   300   milliongacha   (oy).   Bir
qator baliqlar (gambuziya, ba'zi qisqichbaqalar) jonlilik bilan ko'payadi. Baliqlar turli
o'lchamlarda bo'ladi. Pondako magistrallari Filippin orollari yaqinida keng tarqalgan.
1-1,5 sm, vazni 1,5 g, eng katta kit akulasi uzunligi 15-20 m, og'irligi 12-14 tonnaga
etadi.   Baliqlarning   yoshi   ularning   tarozi   va   ba'zi   suyaklaridagi   o'sish   halqalari   bilan
belgilanadi. Baliqlar  1-2 yildan  (tezyurar  qayiqlar)  100-120 yilgacha  (beluga kitlari)
yashaydi.   Amudaryo   va   Sirdaryodagi   oddiy   baliqlar   taxminan   50-60   yil   yashaydi. 3
Oziqlanish usuliga qarab, baliqlarning og'zi va tishlari turlicha tuzilgan. Baliqlarning
nafaqat   jag'larida,   balki   tilda,   tanglay   va   halqumlarda   ham   tishlar   (shrik,   xoch
baliqlari)   mavjud.   Yumurtadan   chiqqan   baliqlar   avval   sarig’i   qop   bilan   oziqlanadi,
3
 https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/abdulla-qodiriy-nomidagi-jizzax-davlat-
pedagogika-instituti-ta-v2.html%3Fpage%3D2&prev=search&pto=aue
7 keyin suv o’tlari va bir hujayrali hayvonlar bilan oziqlana boshlaydi. Yirtqich baliqlar
(qor   balig'i,   roach,   perch)   boshqa   baliq   va   hayvonlarni   iste'mol   qiladi.   Zogora,
butterfish va barbelfish o'simliklar va hayvonlarning aralash dietasi bilan oziqlanadi.
Baliqlarning rang-barangligi ularning teri pigment hujayralari - xromoforlarga bog'liq.
Xromotoforlar   nervlarning   ta'sirida   tashqi   muhit   rangiga   qarab   rangni   o'zgartirish
qobiliyatiga   ega.   Bu   hodisa   baliqlarni   dushmanlardan   himoya   qilishda   katta
ahamiyatga ega. Baliqlar - sovuq qonli hayvonlar, tana harorati beqaror. Tana harorati
deyarli suv haroratiga yaqin, ba'zan 0,5 ° S yuqori. Hozirgi vaqtda baliqlar eng xilma-
xil umurtqali hayvonlar bo'lib, barcha xordatlarning deyarli yarmini, 20 000 dan ortiq
turni tashkil  qiladi. Baliqlar 2 sinfga bo'linadi: suyakli va suyakli baliqlar. Aksariyat
turlari   (96%)   suyakli   baliqlardir.   Suyakli   baliqlarning   bosh   qismi   bundan   mustasno,
tanasining katta qismi suyak tarozi bilan qoplangan. Suyak tangalar plitkalar kabi bir-
birining   ustiga   qo'yilgan.   Suyakli   baliqlar   skeleti   suyakli   baliqlar   skeletidan   birinchi
navbatda   suyaklardan   iboratligi   bilan   farq   qiladi.   Kelib   chiqishiga   ko'ra   suyaklar
xaftaga   tushadigan   suyaklarga   va   teri   suyaklariga,   ya'ni   qoplovchi   suyaklarga
bo'linadi.   Xaftaga   tushadigan   suyaklar   xaftaga   tushadigan   to'qimalarni   suyak
to'qimasi   bilan   bosqichma-bosqich   almashtirish   natijasida   hosil   bo'ladi.   Qoplovchi
suyak haqiqiy teridan hosil bo'ladi va suyak davridan o'tmaydi. Baliq skeleti qurbaqa
skeleti,   bosh   skeleti   va   qanot   skeletiga   bo linadi.     Asab   tizimi   va   sezgi   organlariʻ
Suyakli   baliqlarning   miyasi   suyakli   baliqlarga   qaraganda   birmuncha   sodda.   Uning
o'lchamlari nisbatan kichik bo'lib, oldingi miya pardalarida nerv moddalari yo'q. Miya
yarim   sharlari   (qorinchalar)ning   ichki   qismi   qisqichbaqalardagi   kabi   septum   bilan
to'liq ajratilmagan. Miya yarim sharlari miya yarim korteksining oldingi qismiga va u
bilan   miyaning   orqa   qismiga   bog'langan.   Ko’rish   nervlari   kesishadi   va   xiazm   hosil
qiladi. 4
4
 https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/abdulla-qodiriy-nomidagi-jizzax-davlat-
pedagogika-instituti-ta-v2.html%3Fpage%3D2&prev=search&pto=aue
8 Suyakli   baliqlarda   oraliq   miya   va   bosh   miya   nisbatan   katta   va   yaxshi
rivojlangan.  O'rta miya miya yarim sharlari bilan qoplangan. Medulla oblongata asta-
sekin   orqa   miya   bilan   birlashadi.   Miyadan   10   juft   kranial   nervlar   chiqadi.   Umuman
olganda,   baliqlar   va   barcha   umurtqali   hayvonlarning   miyasining   barcha   qismlari
hayvonlar hayotida muhim ahamiyatga ega. Masalan: medulla baliqlarning harakatini
boshqaradi,   medulla   nafas   olish,   qon   aylanishi   va   ovqat   hazm   qilish   organlarining
ishini   boshqaradi.   Ovqat   hazm   qilish   tizimi.   Ko'pchilik   suyakli   baliqlarning   og'zida
bir qancha konussimon tishlari bo'lib, ular old, yuqori, tish va hatto palatin, suzgich,
zigomatik   va   parasfenoidal   suyaklarda   joylashgan.   Tishlar   ovqatni   og'izda   ushlab
turish   uchun   xizmat   qiladi.   Jag'da   tishlar   yo'q,   inson   suyaklarida   ovqatni   chaynash
funktsiyasini  bajaradigan bir  yoki  2-3 qator  tishlar  mavjud. faqat  ustki  tarafdagi  jag'
old   suyagi   bilan   qoplangan,   bu   suyak   yuqori   jag'ga   tutashgan   va   harakatchan.
Mo'ylovi   ikki   yoki   uch   juftdan   iborat.   Til   yo'q.   Orofarenksdan   ovqat   oshqozonga
ochiladigan   qizilo'ngachga   kiradi.   Oshqozon   sfinkter   bilan   bog'langan   bo'lib,   undan
bu   vazifani   bajaradigan   bezlar   chiqadi.   Katta   jigar   ichaklarda   joylashgan.   oshqozon
osti   bezi   tutqich   bo ylab   tarqalgan,  qilichboz   va   boshqalar)   umurtqasizlar,   o t   amur,ʻ ʻ
ba zan zoobentos bilan oziqlanadi.	
ʼ
Ayirish   tizimi.   Suyakli   baliqlarda   tasmasimon   juft   uzun   tanachalar,   ya’ni
mezenefros   buyraklar   ajratuvchi   organ   vazifasini   bajaradi   va   ular   umurtqa
pog’onasining ikki tomonida qorin pardasi ostida joylashadi. Farqi shundaki, suyakli
baliqlar reproduktiv tizim bilan bog'liq emas. Chiqaruvchi organlar umurtqa pog'onasi
tomonidagi   havo   pufagida   joylashgan   bir   juft   uzun   tasmasimon   tanalardan,   ya'ni
mezonefros buyraklaridan iborat. 5
Suyakli baliqlar odatda fin pufagining yon tomonlarida bir juft jinsiy bezlarga
ega.   Ayolning   tuxumdoni   cho'zilgan,   mayda   donalar   shaklida.   Erkak   baliqning
spermatozoidlari   ayolning   tuxumdoni   kabi   tana   bo'shlig'ida   joylashgan   silliq   va
5
 https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/abdulla-qodiriy-nomidagi-jizzax-davlat-
pedagogika-instituti-ta-v2.html%3Fpage%3D2&prev=search&pto=aue
9 cho'zilgan   tanadan   iborat.   Teleost   baliqlarining   etuk   gametalari   birinchi   navbatda
suvga   chiqariladi   va   urug'lanish   suvda   sodir   bo'ladi.   Suyakli   baliqlarning   ayrim
turlarida urug'lantirish ham ichki bo'lishi mumkin, ular urug'lantirilgan tuxumni tashqi
muhitga chiqaradi;
Bu   baliqlarga   Amerikaning   subtropik   mintaqalari   suvlarida   yashovchi   tishli
sazanlar oilasiga mansub turlar kiradi. Shunday qilib, suyakli baliqlar asosan ma'lum
jinslarga   kiradi.   Ular   orasida   germafroditizm   juda   kam   uchraydi.   Dengiz   va   çipura
germafrodit   baliqlardir.   Amur   marmoti   o'z   bolalarini   himoya   qiladi,   ya'ni   ular   o'z
avlodlari uchun qayg'urishlari kerak bo'ladi. Tuxumlar tashqaridan urug'lantiriladi.
Respublikamizda kam uchraydigan sazan baliqlarining sistematikasi.
Suyakli baliqlarni sistemalashtirish juda qiyin, respublikamizda keng tarqalgan sazan
turlarining   ko'pchiligi   chuchuk   suvlarda   yashaydi;   Ushbu   turkumga   2   oila   kiradi:
sazan   va   kiprinid.   Tananing   skeleti   suyaklardan   iborat.   Ushbu   toifaning   vakillari
barcha   suv   havzalarida   keng   tarqalgan   va   bir   necha   yuz   turlarni   o'z   ichiga   oladi.
Zogor   baliqlari   ham   shu   toifaga   kiradi.   Mo ylovli   baliqlar   Orol   dengizi,   Zarafshon,ʻ
Amudaryo   va   Sirdaryo   havzalarining   daryo   va   ko llarida   uchraydi;   Qora   baliq	
ʻ
respublikamizning tog  daryo va soylarida ko p uchraydi; Yog li va oq baliqlar Orol	
ʻ ʻ ʻ
dengizi   qirg oqlarida,   Sirdaryoning   quyi   oqimida,   Amudaryo   va   Zarafshonda,	
ʻ
shuningdek, Orol dengizi va unga quyiladigan daryolarda yashaydi.
Topilgan lak ham ushbu toifaga kiradi. Oq xoch sazan va kumush sazan Uzoq
Sharq   daryolaridan   O rta   Osiyo   suv   havzalariga   keltirilib,   iqlimga   moslashgan.	
ʻ
O zbekiston suv havzalarida baliqlarning 84 turi va bir qancha kenja turlari yashaydi.	
ʻ
Quyidagi   jadvalda   O’zbekiston   Respublikasi   suv   havzalarida   uchraydigan   sazan
turlarining taksonomiyasi jadval ko’rinishida keltirilgan:
Respublikamizda   keng   tarqalgan   baliqlar   haqida   qisqacha   ma'lumot.   Karp
Cyprinuscarpio   Linnaeus.   Respublikamizning   chuchuk   suvlarida   yashaydigan   juda
10 keng tarqalgan baliq. U Yevropada ham uchraydi. 6
 Tinch okeani havzasida uni Amur
daryosidan   Yunanagacha   topish   mumkin.   Osiyoda   bu   baliq   Qora,   Kaspiy   va   Orol
dengizlari   suvlarida   ham   keng   tarqalgan.   So nggi   paytlarda   Murg ob   daryosi   vaʻ ʻ
Balxash  ko lida  zogora  baliqlari  ham   yetishtirilmoqda.  Umuman  olganda,  sazanning	
ʻ
maydoni   butun   emas,   balki   bo'laklarga   bo'lingan.   Daryolar   va   ko'llarning   turli
sharoitlarida hayotga moslashgan, lekin tez oqadigan suvlarda topilmaydi, u tinch suv
osti   kamarlarida   ko'p;   Tanasi   nisbatan   uzun,   qanotlari   quyuq   rangda,   dum   qanotlari
bor.   qizg'ish   dog'lar.   Bu  baliqning   rangi   tez-tez   o'zgarib  turadi.  Bu   baliqning   kallasi
katta, boshida ikki juft mo’ylovi, boshida uch qator tishlari bor. Orqa tomoni qorong'i,
yon tomonlari sarg'ish-jigarrang. 20 kg gacha. Ma'lumki, og'irligi 45 kg bo'lgan sazan
baliqlari   ham   ovlanadi.   Bu   baliq   suv   o'tlari   orasida   30   yil   yashaydi,   tuxum   miqdori
uning yoshi va hajmiga bog'liq. Uch yoshli sazan 20-30 ming, kattalar esa 100 ming
va   hatto   millionlab   tuxum   qo'yishi   mumkin.   Tuxumlar   suv   o'tlariga   yopishadi,
ularning   rivojlanishi   suv   haroratiga   bog'liq   va   3-8   kun   davom   etadi.   Lichinkaning
uzunligi taxminan 4 mm. Birinchidan, u tsement organi (yopishqoq modda ajratuvchi
organ) yordamida o'simlikka birikadi va uzunligi 2-3 sm ga yetganda, u erkin suzadi. 7
Uning   o'sishi   yashash   joyining   ekologik   va   ozuqaviy   sharoitlariga   bog'liq.   Yaxshi
ekologik sharoitda bu baliq allaqachon 30 sm balandlikda va ikki yoshida 500-600 g
vaznga etadi. Lichinka sarig'i qopchasida ovqatlanishni tugatgandan so'ng, u kiprikli
va   siklop   kabi   kichik   organizmlar   bilan   oziqlanadi.   Voyaga   etgan   gorse   baliqlari
qisqichbaqasimonlar, mollyuskalar va o'simliklar, hatto suvga to'kilgan urug'lar bilan
oziqlanadi.   (Cyprinus   carpio)   —   sazanning   xonakilashtirilgan   shakli.   U   tijorat
maqsadida   o'stiriladi   va   mamlakatimizda   sazan   deb   ataladigan   shakl   ko'proq
o'stiriladi.   3-5   yoshda   (ayollar   oldinroq,   erkaklar   keyinroq)   kattalar   bo'lishadi.   700
000   tagacha   yopishqoq   pufakchalarni   sayoz   suvga   tashlaydi.   Lichinka   atrof-muhit
6
 https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/abdulla-qodiriy-nomidagi-jizzax-davlat-
pedagogika-instituti-ta-v2.html%3Fpage%3D2&prev=search&pto=aue
7
 https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/abdulla-qodiriy-nomidagi-jizzax-davlat-
pedagogika-instituti-ta-v2.html%3Fpage%3D2&prev=search&pto=aue
11 sharoitlariga   qarab   3-10   kun  ichida   tuxumdan  chiqadi.   Ikki   yoshida   uning  vazni   2,5
kg va undan ko'p bo'ladi. Birinchidan, lichinka o'simliklarga yopishadi, so'ngra erkin
suzadi  va kichik organizmlar, masalan, kirpiklar  bilan oziqlanadi. Ular  kattalashgani
sayin   qurtlar   va   hasharotlar   qurtlari   bilan   oziqlanadi.   Ko'zgu   sazanidan   tashqari,
mahsuldor va turli xil muhit sharoitlariga moslashgan boshqa shakllar mavjud.
Karplarning og'zida tishlari yo'q, lekin ularning orqa jag' yoylarida joylashgan halqum
tishlari bor. Bu oilaga ko'l va daryolarda yashovchi kambala, Kaspiy-Volga havzasida
yashovchi roach, lesh, jogora kiradi. Orol dengizi,
Kiprinidlar   guruhiga   Zaravshon,   Amudaryo   va   Sirdaryo   havzalarining   daryo
va ko llarida yashovchi  balin, qora baliq, sariyog  va oq baliqlar  kiradi. Zogor baliqʻ ʻ
ovlanadigan asosiy baliqlardan biridir. Hozirgi vaqtda ovlanadigan sazanga o'xshash
baliqlar   orasida   birinchi   o'rinni   zgora   baliqlari   va   uning   xonakilashtirilgan   shakli
sazan egallaydi. Har ikki turdagi baliqlardan yiliga O’zbekiston havzalarida 600-700
sentner, dunyoda esa 2 million sentnerga yaqini ovlanadi. 8
Qora   baliq   -   Schizothorax   intermedius   McClelland.   (2-rasm).
Respublikamizning   tog   daryolarida   tarqalgan.   Tanasi   uzun,   ingichka,   yuzasi   mayda	
ʻ
tarozilar   bilan   qoplangan.   Yaqin   atrofda   anus   va   anal   suzgichning   asosi   qoplangan.
kengaytirilgan   tarozilar   (yoriqlar).   Qorin   qora   bo'lib,   2-3   yoshda   jinsiy   etuk   bo'ladi.
Tana   uzunligi   45   sm   gacha,   vazni   1,5   kg   gacha.   Qorin   va   siydik   pufagining   ichki
qismini qoplaydigan qora qobiq zaharli hisoblanadi.
1.2. Daryo baliqlari: Amudaryo va Sirdaryo daryolari misolida 
Amudaryo baliqlari.   Amudaryo, O'zbekistonning eng uzun daryolaridan biri
hisoblanadi va uning ekosistemasi  ko'plab baliq turlariga uy-joy bo'lib xizmat qiladi.
Daryo,   uning   yashil   o'simliklari,   harorati   va   suv   sifati   tufayli   turli   xil   baliq   turlarini
qo'llab-quvvatlaydi.   Amudaryo,   Markaziy   Osiyo   bo'ylab   oqib,   Aral   dengiziga
quyiladigan uzun daryodir. Uning suv havzasi quyidagi baliq turlarini o'z ichiga oladi:
8
 https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/abdulla-qodiriy-nomidagi-jizzax-davlat-
pedagogika-instituti-ta-v2.html%3Fpage%3D2&prev=search&pto=aue
12 1. Amudaryo shovqini (Pseudoscaphirhynchus  kaufmanni)   - Bu turi endemik bo'lib,
daryoning oqimi kuchli bo'lgan qismlarida yashaydi va juda kam uchraydi.
2. Amudaryo   baliqchasi   (Glyptosternon   reticulatum)   -   Toshli   va   qumli   asoslarda
yashaydi, odatda oqimning pastki qismlarida topiladi.
3. Amudaryo sazani  (Cyprinus carpio)   - Keng tarqalgan tijorat baliq turi  bo'lib, suv
havzasining katta qismlarida uchraydi.
4. Qizilko'z   (Scardinius   erythrophthalmus)   -   Amudaryo   suv   havzasida   uchraydigan
yana   bir   mashhur   turi.   Ular   odatda   qirg'oq   yaqinida,   o'simliklar   bilan   qoplangan
joylarda yashaydi va asosan hasharotlar va mayda suv o'simliklarini yeyishadi.
5. Jeleznaya   ryba   (Gobio   gobio)   -   Bu   kichikroq   baliq   turi   daryo   tubidagi   qum   va
shag'al   orasida   yashaydi.   Ular   asosan   suv   tubida   yashovchi   hasharotlar   va   boshqa
kichik suv jonzotlarini iste'mol qilishadi.
Amudaryo gulbalig’i ( lotincha: Salmo oxianus ) — sulaymonbaliqlar oilasiga
mansub nashtarqanotli baliq turi sanaladi. Amudaryoning yuqori qismi (Surxondaryo,
Sangardak   va   To’palang   daryolari   havzalari);   Tanxozdaryoga   keltirilgan,   Qoradaryo
va   Norinda   iqlimlashtirilgan.   O’zbekistondan   tashqarida:   Qirg’iziston
(iqlimlashtirilgan), Tojikiston, Afg’oniston. Orol, Kaspiy, Qora, Boltiq, Barens va Oq
dengizlar havzalarida, Janubiy Yevropa, AQSHda (iqlimlashtirilgan)  – boshqa kenja
turlari   uchraydi.   Tez   oqadigan,   suvi   sovuq   va   tubi   tosh-shag’alli   tog’   daryolarida
yashaydi.   Ilgari   u   keng   tarqalgan   edi,   lekin   so’nggi   o’n   yilliklarda   keskin   kamaydi.
Tog’   daryosi   balig’i.   3-4   yoshida   jinsiy   yetuklikka   erishadi.   Urchishi   –   sentyabr-
oktyabr   oylarida.   Serpushtligi   –   160–3000   uvuldiriq   atrofida.   Asosan   suv
hasharotlarining   lichinkalari,   mollyuskalar,   yiriklari   esa   baliqlar   bilan   oziqlanadi.
Daryolar oqimining sun’iy tartiblanishi natijasida tabiiy suv rejimining o’zgarishi va
uning ifloslanishi, rekreasion faoliyat, brakonyerlik. 9
9
 https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://uz.wikipedia.org/wiki/
Amudaryo_katta_kurakburuni&prev=search&pto=aue
13 Amudaryo   katta   kurakburuni   yoki   qilquyruq   (Pseudoscaphirhynchus
kaufmanni) — bakralar oilasiga (Acipenseridae) mansub butunlay yo q bo lib ketishʻ ʻ
arafasida turgan, Amudaryoning endemik relikt turi. O zbekiston va Turkmanistonda	
ʻ
Amudaryoning o rta va quyi oqimida uchraydi. 	
ʻ
1.2.1. – rasm. Amudaryo katta kurakburuni.
Afg oniston va Tojikistonda ham uchrashi taxmin qilinadi. Asosan daryoning	
ʻ
nisbatan   sayoz,   osti   qumli   va   loyqa   suvlarida   uchraydi.   Ushbu   tur   Turkistonning
birinchi general-gubernatori Konstantin Petrovich von Kaufman sharafiga nomlangan.
Amudaryo katta kurakburuni boshqa bakralar ichida nisbatan kichik baliq bo lsa ham,	
ʻ
Pseudoscaphirhynchus   urug i   vakillari   ichida   eng   yirigi   hisoblanadi.   Uzunligi	
ʻ
xivchinga o xshash ingichka dumi bilan birgalikda 85 sm gacha, og irligi 2 kg gacha	
ʻ ʻ
yetadi. Dum suzgichining yuqori uchi ingichka, uzun xivchinga aylangan. Shu belgisi
bilan   boshqa   urug doshlaridan   farq   qiladi.   Tumshug i   keng,   uning   uchida   va   yon	
ʻ ʻ
tomonida 1-9 ta o tkir uchli tikanlari bor. Ko zlarining oralig i va ensa qismida ham
ʻ ʻ ʻ
ana   shunday   2   tadan   o tkir   tikanlar   bo ladi.   Og zi   boshining   pastki   qismida	
ʻ ʻ ʻ
14 joylashgan, keng, mo ylovlari silliq.ʻ 10
 Ko zlari mayda. Cho girlari soni orqa tomonida	ʻ ʻ
10-15   ta,   yon   tomonida   28-40   ta,   qorin   tomonida   5-11   ta   atrofida   bo ladi.   Orqa	
ʻ
suzgichidagi   shu’lalar   soni   25-37   ta,   anal   suzgichida   esa   15-24   ta   bo ladi.   Jabra
ʻ
qilchalari   soni   13-20   taga   yetadi.   Amudaryo   katta   kurakburunining   ikkita:   nisbatan
yirik,   och   tusli,   kech   voyaga   yetadigan   normal   formasi   va   kichik,   to q   rangli,   erta	
ʻ
voyaga yetadigan pakana formasi uchraydi.
Chuchuk   suv   balig i.   Amudaryo   o zanida   yashaydi.   Ilgari   Orol   dengizi	
ʻ ʻ
qurimasidan avval ham dengizda yoki Amudaryo havzasidagi ko llarda uchrashi qayd	
ʻ
etilmagan. Amudaryo katta kurakburunining yosh vakillari mayda baliqlar va suvdagi
hasharot   lichinkalari   bilan,   voyaga   yetgan   vakillari   esa   asosan   boshqa   mayda   baliq
turlari   bilan   oziqlanadi.   Dastlab   olib   borilgan   1960—1970-yillardagi   tadqiqotlarda
Amudaryo   katta   kurakburunining   voyaga   yetish   davri   5-8   yoshli   individlar   orasida
kuzatilgan   bo lsa   (urg ochilari   erkaklariga   nisbatan   biroz   kechroq   voyaga   yetadi),	
ʻ ʻ
1990-yillarda   olib   borilgan   kuzatuvlarda   4   yoshli   individlar   orasida   ham   voyaga
yetgan vakillari uchragan, tadqiqotchilar buni baliqlar yashash muhitidagi o zgarishlar	
ʻ
bilan  bog lash   mumkinligini   aytishadi.   Amudaryo  katta   kurakburunining   biologiyasi	
ʻ
haqida   yetarli   ma lumotlar   mavjud   emas.   Shunday   bo lsada,   mart   va   may   oylari	
ʼ ʻ
oralig ida   normal   formadagi   urg ochilari   3100-36500   tagacha,   pakana   formadagi	
ʻ ʻ
urg ochilari esa 1000-2000 tagacha tuxum qo yishi ma lum. Ushbu baliqlar faqat har	
ʻ ʻ ʼ
4-5   yilda   bir   marta   tuxum   qo yadi   deb   ishoniladi.   Tuxumlarini   suv   tubiga   qo yadi.	
ʻ ʻ
Tuxumlari   yopishqoq,   qora,   diametri   1,5-2,7   mm   atrofida.   Tuxumdan   chiqqan
lichinkalari   loyqa   suv   tubida   yashashga   moslashgan.   Yosh   baliqlarning   tumshug ida	
ʻ
tikanlari va dum qismidagi xivchinlari bo lmaydi, ular baliq 6,5 sm bo lganidan keyin	
ʻ ʻ
paydo bo ladi. Amudaryo katta kurakburunlari 14 yil atrofida yashaydi.	
ʻ 11
 
10
 https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://uz.wikipedia.org/wiki/
Amudaryo_katta_kurakburuni&prev=search&pto=aue
11
 https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://uz.wikipedia.org/wiki/
Amudaryo_katta_kurakburuni&prev=search&pto=aue
15 Amudaryo   katta   kurakburuni   dastlab   tashqi   morfologik   belgilariga   ko raʻ
Shimoliy   Amerika   daryolarida   uchrovchi   kurakburunlar   (Scaphirhynchus)   urug i
ʻ
bilan birgalikda Scaphirhynchinae  kenja oilasiga birlashtirilgan edi. Amudaryo katta
kurakburuni   kariotipi   118-120   xromosomadan   iborat   bo lib,   u   bakralarning   kam	
ʻ
xromosomali   guruhiga   mansub.   Amudaryo   katta   kurakburuni   va   kurakburun   bakra
(Scaphirhynchus   platorhynchus)   genetikasi   va   kariotipini   solishtirish   asosida   olib
borilgan  tadqiqotda  ular  orasida  yaqqol   ko zga  tashlanuvchi  farqlar  mavjud  ekanligi	
ʻ
va   Scaphirhynchinae   oilasi   polifiletik   kelib   chiqishga   ega   ekanligi   ma lum   bo ldi.	
ʼ ʻ
O tkazilgan   so nggi   morfometrik   va   osteologik   tadqiqotlar   asosida   soxta	
ʻ ʻ
kurakburunlar   urug i   alohida   mustaqil   Pseudoscaphirhynchinae   kenja   oilasi   sifatida	
ʻ
ajratildi.  Yaqinda   amalga  oshirilgan  to liq  mitoxondrial   genom   asosidagi   filogenetik	
ʻ
tekshiruv   ham   soxta   kurakburun   (Pseudoscaphirhynchus)   va   kurakburun
(Scaphirhynchus) urug larining o zaro monofiletik emasligini ko rsatdi.	
ʻ ʻ ʻ
Sirdaryo   baliqlari.   Sirdaryo,   O'zbekiston   va   Qozog'iston   orqali   oqib,
12
shuningdek,   Aral   dengiziga   quyiladi.   Uning   suv   havzasi   quyidagi   asosiy   baliq
turlarini o'z ichiga oladi:
1. Sirdaryo   shovqini   (Pseudoscaphirhynchus   hermanni)   -   Bu   ham   endemik   turi
bo'lib, suvning oqimi kuchli bo'lgan joylarda topiladi.
2. Sazan   (Cyprinus   carpio)   -   Bu   turi   ham   Amudaryoda   kabi   keng   tarqalgan   va
iqtisodiy jihatdan muhimdir.
3. Sirdaryo   marinka   (Schizothorax   pelzami)   -   Bu   turi   toza,   sovuq   suvda   yaxshi
ko'payadi va asosan oqimning yuqori qismlarida yashaydi.
Sirdaryo   kurakburuni   yoki   filbo yin	
ʻ   (Pseudoscaphirhynchus   fedtschenkoi)
bakrasimonlar (Acipenseriformes)  turkumi  bakralar  (Acipenseridae)  oilasiga mansub
Sirdaryo havzasi endemigi bo lgan baliq. Ilgari Sirdaryoning quyi oqimidan to yuqori	
ʻ
oqimigacha,   ba zan   Qoradaryoda   ham   uchragan.   Sirdaro   kurakburuni   daryoning	
ʼ
12
 https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://uz.wikipedia.org/wiki/
Amudaryo_katta_kurakburuni&prev=search&pto=aue
16 chuqurligi 1,5 - 2 metr keladigan, tubi qumli, loyli bo lgan qismlarida, loyqa suvlardaʻ
yashaydi.   1960-yillardan   beri   qayd   etilmagan,   hozir   qirilib   ketgan   bo lishi   mumkin.	
ʻ
Sirdaryo kurakburuni boshqa bakrasimonlarga nisbatan kichik bo lgan baliq. Sirdaryo	
ʻ
kurakburunining   uzunligi   dum   xivchini   hisobga   olmaganda   27   sm   gacha,   dum
xivchini bilan birgalikda esa 36 sm gacha boradi. Cho girlari soni orqa tomonida 15-	
ʻ
22   ta,   yon   tomonida   37-46   ta,   qorin   tomonida   6-10   ta   atrofida   bo ladi.   Orqa	
ʻ
suzgichidagi shu’lalar soni 30-34 ta, anal suzgichida esa 19-20 ta bo ladi. Lansetsmon	
ʻ
jabra qilchalari  soni  9 taga yetadi. Boshida  va tumshug ida tikanaklar  mavjud emas.	
ʻ
Tanasidagi   cho girlari   oralig idagi   tana   suyak   donachalar   bilan   qoplangan.   Yuqori	
ʻ ʻ
labi   chuqurchali,   o yilgan   qismi   bor,   ko plab   mayda   so rg ichlar   bilan   qoplangan,	
ʻ ʻ ʻ ʻ
pastki   labi   o rtasidan   ikkiga   ajralgan.   Dum   xivchini   ba zi   individlarda   juda   yaxshi	
ʻ ʼ
rivojlangan   bo lsa,   ayrimlarida   aksincha.   Tumshug i   kurakshimon,   ayrimlarida	
ʻ ʻ
uzunroq, ayrimlarida esa nisbatan kaltaroq bo ladi.	
ʻ 13
1.3. Ko’l baliqlari: Oral dengizi, Aydar-Arnasoy ko’llari tizimi misolida.
Oral dengizi va Aydar-Arnasoy ko’llari tizimi, O’zbekistondagi suv havzalari
orasida o’ziga xos ekosistemalarni tashkil etadi. Har biri o’ziga xos baliq turlari bilan
ajralib turadi, biroq bu suv havzalarining ekologik muammolari ham mavjud.
Oral Dengizi Baliqlari.   Oral dengizi bir vaqtlar dunyoning eng yirik to’rtinchi ko’li
edi, biroq so’nggi yarim asr davomida suv miqdori keskin kamaydi. Bu holat ko’ldagi
baliq turlarining soniga salbiy ta’sir ko’rsatdi. Quyidagi baliq turlari Oral dengizining
asosiy turlari hisoblanadi:
1. Oral   sazani   (Cyprinus   carpio   aralensis)   -   Dengizning   asosiy   tijorat   baliq
turlaridan biri bo’lib, hozirgi kunda soni keskin kamaygan.
2. Oral   shovqini   (Pseudoscaphirhynchus   kaufmanni)   -   Endemik   tur   bo’lib,
dengizning sho’r  suviga moslashgan.  Ushbu  tur  hozirgi  kunda yo’qolib ketish
xavfi ostida.
13
 https://meros.uz/object/haydar-kol
17 3. Chekhon (Alosa caspia)  - Dengizning katta, ochiq suvlarida yashovchi, suvning
sho’r darajasi oshishi tufayli soni kamaygan.
4. Bream   (Abramis   brama)   -   Asosan   dengizning   pastki   qismida   joylashgan   va
qumli, loyli asoslar ustida yashaydi.
Bakra   yoki   Orol   bahrisi   (Acipenser   nudiventris)   —   shu'laqanotli   baliqlar   sinfi
bakrasimonlar turkumi va bakralar  oilasiga mansub baliq. Bungi  kunda Qora, Azov,
Kaspiy   havzalarida   tarqalgan.   Balxash   ko li   havzasida   iqlimlashtirilgan.   Ilgariʻ
qurishidan   avval   Orol   dengizida   ko plab   uchragan,   bugungi   kunga   kelib   bakraning	
ʻ
Orol   populyatsiyasi   butunlay   qirilib   ketgan.   Umumiy   ko rinishi   boshqa	
ʻ
bakrasimonlarnikidek. Uzunligi 2 m va undan uzun, vazni 30 kg gacha yetadi. Orqa
suzgich  qanotidagi   shu’lalar   soni   45-47  ta,  anal  suzgichida   esa  23-37 ta.  Cho girlari	
ʻ
soni orqasida 11-17 ta, yon tomonida (49) (52) 55-66 (70) (72) ta va qorin qismida (0)
12-16   tani   tashkil   etadi.   Jabra   qilchalari   24-42.   Boshqa   urug doshlaridan   pastki   labi	
ʻ
ikkita   bo linmaganligi,   birinchi   orqa   cho girining   boshqalaridan   yirikligi,	
ʻ ʻ
mo ylovlarining   shokilali   bo lishi   va   boshidagi   yassi   suyak   plastinkalar   o zaro	
ʻ ʻ ʻ
birikmagan bilan farq qiladi. Orol dengizning janubiy qismida tarqalgan bakralarning
pastki  labi  boshqa   urug doshlariniki  kabi  ikkiga  ajralgan.  Tanasi  to q  jigarrang  yoki	
ʻ ʻ
jigarrangga   moyil,  qorni   oq.   Besh   qator   cho girlari   nisbatan   och  rangda.   Tanasining	
ʻ
cho girlari   oralig idagi   qismida   maxsus   plastinkalar   mavjud   emas.   Kaspiy   va   Orol	
ʻ ʻ
dengizi baqralari bir-biridan yon cho girlari, orqa suzgich qanoti shu’lalarining soni,	
ʻ
boshining uzunligi, tanasining nisbatan balandligi va Orol bakrasi tanasining nisbatan
uzun   bo lishi   bilan   farqlanadi.   Oxirgi   o tkazilgan   ilmiy   tadqiqotlar   davomida   Orol	
ʻ ʻ
bakrasida   kuzatuv   olib   borilgan   23   ta   morfologik   belgilarning   15   tasi   sezilarli
darajada   o zgarganligi,   ayniqsa   10   tasi   kuchli   darajada   o zgarganligi   qayd   etilgan.	
ʻ ʻ 14
Ushbu o zgarishlarni baliq ozuqa tarkibining va suv gidrologik rejimining o zgarishi	
ʻ ʻ
bilan   bog liqligi   aytilgan.   May   oyining   oxirida   tuxumdan   chiqqan   yosh   bakralar
ʻ
14
 https://meros.uz/object/haydar-kol
18 daryoning quyi oqimi tomon suzib dengizga yetib boradi. Dengizga tushishdan oldin
kelayotgan   yosh   bakralarning   massasi   2-3   g   ni   tashkil   etadi.   O rtacha   1   kmʻ
uzunlikdagi   daryo   o zanidagi   yosh   baqralarning   zichligi   4   mingtani   tashkil   etadi.	
ʻ
Yosh  bakralarning  dengiz  tomon  misratsiyasi  o rtacha  3 oy  davom  etadi,  ular   daryo	
ʻ
o zanida 2-4 yil davomida yashab, keyin dengizga o tadi.	
ʻ ʻ
Aydar-Arnasoy   Ko’llari   Tizimi   Baliqlari.   Aydar-Arnasoy   ko’llari   tizimi,
sun’iy   ravishda   yaratilgan   suv   havzasi   bo’lib,   asosan   daryolardan   oqib   keladigan
suvlar   bilan   to’ldiriladi.   Bu   ko’llar   tizimi   ham   turli   xil   baliq   turlariga   uy-joy   bo’lib
xizmat qiladi:
1. Sazan (Cyprinus carpio)  - Bu tijorat baliq turi ko’llarda ko’p uchraydi va yaxshi
ko’payadi.
2. Qizilko’z (Scardinius erythrophthalmus)  - Ko’llarda keng tarqalgan, o’simliklar
bilan qoplangan joylarda yashaydi.
3. Tilapia   -   Issiq   suvga   moslashgan   baliq   turi   bo’lib,   suv   o’simliklari   bilan
oziqlanadi va tez ko’payadi.
4. Sudak (Sander  lucioperca)   -  Predatory baliq  tur   bo’lib,  kichik  baliqlar  va  boshqa
suv jonzotlarini ovlaydi. Sudaklar (Lucioperca) — olabug asimonlar oilasiga mansub	
ʻ
baliqlarning bir urug i. 5 turi ma lum. Gavdasining uzunligi 130 sm.gacha, vazni  20	
ʻ ʼ
kg gacha. Oddiy Sla xo jalik ahamiyatiga ega. Orqasi yashil-kulrang, ikki yonida 8—	
ʻ
12   ta   qo ng ir-qora   yo llari   bor.   Yelka   va   dum   suzgichlarida   qora   dog lari   bo ladi;	
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
boshqa suzgichlari sarg ish tusda. Erkagi suv tubida uya yasab, shu uyada urg ochisi	
ʻ ʻ
tashlagan   uvildiriqni   qo riqlaydi.   Baliq   va   boshqa   hayvonlar   bilan   oziqlanadi.	
ʻ
Yevropa,   Shim.   Amerika   va   Osiyo   suv   havzalarida,   jumladan,   Boltiq,   Qora,   Azov,
Kaspiy, Orol dengizi va ba zi daryolarda tarqalgan.
ʼ 15
  
15
 https://meros.uz/object/haydar-kol
19 II BOB. BALIQLARNING EKOLOGIK GURUHLARI.
2.1.  Plankton oziqlanuvchilar: suvda suzuvchi mayda organizmlar bilan
oziqlanadigan baliqlar.
O'zbekistonda   plankton   bilan   oziqlanuvchi   baliqlar   asosan   mamlakatning
daryo va suv omborlari kabi suv havzalarida uchraydi. Plankton bilan oziqlanuvchilar
mikroskopik   o'simlik   va   hayvon   zarrachalari   bilan   oziqlanadi.   Ular   ekotizim   uchun
juda muhim, chunki ular suvda yashovchi mayda organizmlar sonini tartibga soladi va
oziq-ovqat zanjirining muhim qismini tashkil etadi. Quyida O'zbekistondagi plankton
bilan oziqlanuvchilar haqida ma'lumot berilgan:
1.   Baliqlar.   O'zbekistonda   plankton   bilan   oziqlanuvchilar   orasida   eng   ko'p
uchraydigan baliq turlari quyidagilardir: Herring turlari (Clupeidae oilasi): Bu baliqlar
suzish   vaqtida   og'zini   ochiq   tutib,   suvdan   o'tib   ketayotganda   mikroorganizmlarni
filtrlab yeyish orqali plankton bilan oziqlanadi. Kaplinlar (Osmeridae oilasi): Dengiz
kaplinlari   O'zbekiston   suvlarida   kamdan-kam   uchrasa-da,   ularning   plankton   bilan
oziqlanish   usullari   ko'llar   va   daryolardagi   shunga   o'xshash   turdagi   baliqlarga   ta'sir
ko'rsatishi mumkin.
2.   Ekologik   Ahamiyati.   Plankton   bilan   oziqlanuvchi   baliqlar   suv
ekotizimlarida   muhim   rol   o'ynaydi.   Ular   o'zlarining   ko'payish   va   rivojlanish
jarayonlarida suvdagi mikroorganizmlar sonini nazorat qilib, suvning biologik xilma-
xilligini   saqlashga   yordam   beradi.   Shuningdek,   ular   boshqa   yirtqich   baliqlar   va   suv
qushlari uchun oziq-ovqat manbai vazifasini bajaradi. 16
3.   Suv   Havzalari   va   Tarqalish.   O'zbekistonning   asosiy   suv   havzalari   —
Amudaryo   va   Sirdaryo   daryolari   va   ularga   bog'liq   suv   omborlari   plankton   bilan
oziqlanuvchi   baliqlar   uchun   muhim   yashash   joylaridir.   Ushbu   daryolar   va   ularning
16
 https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/hayvonlarning-oziqlanishi-va-uning-
shakllari.html%3Fpage%3D3&prev=search&pto=aue
20 ko'llarida suv sathi va oqimi planktonning mavjudligi va tarqalishiga ta'sir qiladi, bu
esa o'z navbatida plankton bilan oziqlanuvchi baliqlarning tarqalishiga ta'sir qiladi.
4.   Himoya   va   Boshqarish.   O'zbekiston   suv   havzalaridagi   plankton   bilan
oziqlanuvchi   baliqlarni   muhofaza   qilish   va   boshqarish   suv   ekosistemalarining
barqarorligini ta'minlash uchun muhimdir. Suv ifloslanishi, suv resurslaridan noto'g'ri
foydalanish   va   baliq   ovlash   kabi   inson   faoliyatlari   ushbu   turlarning   hayotiga   salbiy
ta'sir   ko'rsatishi   mumkin.   Shu   sababli,   suv   sifatini   yaxshilash   va   atrof-muhitni
muhofaza   qilish   choralari   kuchaytirilishi   zarur.   Har   bir   respublikada   turli   xil   baliq
turlari   mavjud   bo'lib,   ularning   xilma-xilligi   suv   havzalarining   geografik   joylashuvi,
iqlim,   suv   sifati   va   boshqa   ekologik   omillarga   bog'liq.   Masalan,   daryolar,   ko'llar   va
dengiz qirg'oqlari yashash uchun turli xil baliqlarga uy-joy taqdim etadi. Baliqlar suv
ekosistemalarida   turli   xil   rollarni   bajaradi.   Masalan,   yirtqich   baliqlar   boshqa
hayvonlarning   populatsiyasini   nazorat   qilishda   muhim   rol   o'ynaydi,   o'simlikxo'rlar
suv   o'simliklarining   o'sishini   tartibga   soladi,   va   bentos   oziqlanuvchilar   suv   tubidagi
moddalarni qayta ishlashga yordam beradi.
"Plankton   oziqlanuvchilar"   bu   suv   muhitida   yashovchi   va   asosan   suzuvchi
mayda   organizmlar   bilan   oziqlanadigan   baliqlarni   anglatadi.   Ular   ekotizimlar   uchun
juda   muhim   ahamiyatga   ega,   chunki   ular   oziq-ovqat   zanjirining   muhim   qismi
hisoblanadi.   Bu   baliqlar   suvda   erkin   suzib   yuradigan   mikroskopik   jonzotlar   yoki
o'simliklarni yeyish orqali oziqlanadi va o'z navbatida boshqa yirtqich baliqlar va suv
osti hayvonlari uchun oziq-ovqat manbai bo'lib xizmat qiladi. Misollar orasida ayrim
herringlar, anchovi turlari va boshqalar kiradi. Plankton oziqlanuvchilar suvning turli
qatlamida  yashashi   mumkin,  va   ularning  tarqalishi   suvdagi   planktonning  mavjudligi
va miqdoriga bog'liq. 17
Plankton   oziqlanuvchilar   —   bu   suv   ekosistemalarida   keng   tarqalgan   va
muhim   rol   o'ynaydigan   baliqlar   guruhidir.   Ular   o'zlarining   oziqlanish   uslubi   orqali
17
 https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/hayvonlarning-oziqlanishi-va-uning-
shakllari.html%3Fpage%3D3&prev=search&pto=aue
21 suv   ekotizimlarining   muvozanatini   ta'minlaydilar.   Quyida   plankton   oziqlanuvchilar
haqida batafsilroq ma'lumot berilgan:
1.   Oziqlanish   uslubi.   Plankton   oziqlanuvchilar   asosan   suzuvchi
mikroorganizmlar   —   zooplankton   (hayvonlar)   va   fitoplankton   (o'simliklar)   bilan
oziqlanadilar.   Ular   suvda   og'izlarini   ochiq   holda   suzish   orqali   yoki   maxsus   filtrlash
tizimlari yordamida suvdagi planktonni yutib oladilar. Bu usulda ular katta miqdorda
suvni filtrlab, undagi planktonni ushlab qolishadi.
2. Turlar. Plankton bilan oziqlanadigan baliqlar orasida ko'plab turlar mavjud,
masalan:
 Menhaydenlar (Brevoortia spp.)
 Herringlar (Clupeidae oilasi)
Anchovilar (Engraulidae oilasi)
Makrellar (Scombridae oilasidan ba'zi turlar)
Bular   suvda   yirik   jamoalar   hosil   qiladigan   va   biokutle   jihatidan   juda   muhim
hisoblanadigan turlardir.
3. Ekologik ahamiyati
Plankton   oziqlanuvchilar   oziq-ovqat   zanjirida   muhim   o'rin   egallaydi.   Ular
o'simlik   va   hayvon   planktonini   iste'mol   qilib,   bu   energiyani   oziq-ovqat   zanjirining
keyingi   bosqichlariga   o'tkazadi.   Shu   tariqa,   ular   ko'plab   suv   osti   yirtqichlarining
asosiy oziq-ovqat manbai hisoblanadi.
4. Tarqalishi va muhitga moslashuvi
Bu   turdagi   baliqlar   dunyoning   ko'plab   dengiz   va   okeanlarida   uchraydi.   Ular
o'zlarining yashash joylariga qarab, turli xil suv harorati va sharoitlariga moslashgan.
Ba'zi turlar ochiq dengizlarda, boshqalar esa qirg'oqlar yaqinida yoki daryo og'izlarida
yashaydi. 18
5. Tahdidlar va himoya
18
 https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/hayvonlarning-oziqlanishi-va-uning-
shakllari.html%3Fpage%3D3&prev=search&pto=aue
22 Plankton   oziqlanuvchilar   ko'pincha   baliq   ovlashda   asosiy   nishonga   aylanadi,
bu   esa   ularning   populatsiyalariga   salbiy   ta'sir   ko'rsatishi   mumkin.   Shuning   uchun,
ularning   barqaror   boshqarilishi   va   muhofaza   qilinishi   ekologik   muvozanatni
saqlashda   muhimdir.   Plankton   oziqlanuvchilar   o'rganish   uchun   qiziqarli   va   muhim
ekologik   ahamiyatga   ega   bo'lgan   mavjudotlar   hisoblanadi,   chunki   ular   suv
ekotizimlarining salomatligi va barqarorligini ta'minlaydi.
Suvda   suzuvchi   mayda   organizmlar   bilan   oziqlanadigan   baliqlar   plankton
bilan   oziqlanuvchi   (planktivor)   baliqlar   deyiladi.   Bu   baliqlar,   ko'pincha,   kichik
planktonik jonzotlar, suv o'simliklari va mikroskopik hayvonlar bilan oziqlanadi. Ular
o'zlarining noyob ovqatlanish uslubi va tanasining moslanishlari bilan tanilgan. Mana
ba'zi mashhur plankton bilan oziqlanuvchi baliq turlari:
1.   Herring   (Skumbriyeviye).   Herringlar   juda   kichik   planktonlarni   yeyish
uchun   maxsus   moslangan.   Ular   o'zlarining   katta   ochiladigan   og'izlari   yordamida
suvdan plankton filtr qiladilar.
2.   Anchovy   (Anşoa).   Anchovylar   ham   suvdagi   mayda   organizmlar   bilan
oziqlanadilar. Ular ochiq dengizlarda katta guruhlarda yashaydilar va suvni filtr qilib,
undagi mayda plankton va boshqa mikroorganizmlarni yutib yuborishadi.
3. Basking Shark (Katta Akula). Garchi akulalar ko'pincha yirtqich hayvonlar
sifatida   tanilgan   bo'lsa-da,   basking   shark   kabi   ba'zi   turlari   nisbatan   zararsiz   va
plankton   bilan   oziqlanadilar.   Ular   suvni   og'zilari   keng   ochiq   holda   suzib,   suvdagi
plankton va mayda organizmlarni filtr qilish orqali oziqlanadilar.
4.  Whale  Shark  (Kit  Akula).  Dunyodagi  eng  katta   baliq  bo'lgan  whale  shark
ham   plankton,   mayda   baliqlar   va   dengiz   jeli   bilan   oziqlanadi.   Ular   og'izlarini   keng
ochib suvni filtr qilish orqali ovqat topadilar. 19
19
 https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/hayvonlarning-oziqlanishi-va-uning-
shakllari.html%3Fpage%3D3&prev=search&pto=aue
23 5.   Manta   Ray   (Manta   Parsi).   Manta   rays   ham   dengiz   tubida   emas,   balki
suvning   yuqori   qatlamlarida   yashaydi   va   plankton   bilan   oziqlanadi.   Ular   keng
qanotlari yordamida suzib, og'zilariga kirib kelgan suvdan planktonni ajratib oladilar.
6.   Menhaden.   Menhadenlar   Atlantika   okeanining   shimoliy   qismida   keng
tarqalgan   va   ular   ham   suvdan   plankton   filtr   qiluvchi   baliqlardir.   Ular   okean
ekosistemasi   uchun   juda   muhim   bo'lib,   boshqa   yirtqich   baliqlar   uchun   asosiy   oziq
manbai hisoblanadi.
Plankton   bilan   oziqlanuvchi   baliqlar   suv   ekotizimlari   uchun   juda   muhimdir,
chunki  ular  oziq-ovqat  zanjirida asosiy  o'rin egallaydilar  va ko'plab yirtqich baliqlar
uchun oziq manbai hisoblanadilar. Ular, shuningdek, atmosferadagi karbon miqdorini
kamaytirishda   yordam   beradi,   chunki   ular   suv   yuzasida   ko'p   vaqt   o'tkazib,  karbonni
suvga singdiradi.
2.2. Bentos oziqlanuvchilar: suv tubidagi organizmlar bilan
oziqlanadigan turlar.
O'zbekistonda bentos bilan oziqlanuvchi baliqlar asosan mamlakatning daryo
va ko'llarida topiladi. O'zbekiston, asosan ichki suv havzalariga ega bo'lgan mamlakat
bo'lib,   uning   asosiy   suv   manbalari   Amudaryo   va   Sirdaryo   daryolari   hamda   ularga
qarashli ko'plab kichik daryo va suv omborlaridir. Bentos bilan oziqlanuvchi baliqlar
bu   suv   havzalarining   tubidan   turli   xil   omurgasizlar,   chuchuk   suv   molluskalari   va
boshqa   bentik   organizmlar   bilan   oziqlanadi.   Quyida   O'zbekistonda   uchraydigan
bentos oziqlanuvchilarining ba'zi turlari va ularning xususiyatlari keltirilgan:
1.   Amudaryo   Bo'zbaligi   (Pseudoscaphirhynchus   kaufmanni).   Bu   turi   nazorat
ostida   va   yo'qolib   ketish   xavfi   ostida   bo'lgan   noyob   turlardan   biridir. 20
  U   asosan
bentos   bilan   oziqlanadi,   jumladan,   qum   va   loy   arasida   yashovchi   kichik
omurgasizlarni yeydi.
2.   Sazan   (Cyprinus   carpio).   Sazan   O'zbekistonning   ko'llarida   va   daryolarida
keng   tarqalgan   va   suv   tubidan   oziqlanuvchi   baliq   turlaridan   biridir.   Uning   dietasi
20
 http://pskovfish.ru/ozero/ozera-bentos.htm
24 o'simliklar,   hasharotlar,   kichik   molluskalar   va   boshqa   suv   tubidagi   hayvonlar   bilan
boyitilgan. 21
3. Schneider (Alburnoides bipunctatus). Schneider daryo tubidagi hasharotlar
va   boshqa   kichik   bentik   hayvonlar   bilan   oziqlanadi.   U   O'zbekistonning   toza   oqar
suvlari uchun xos bo'lgan kichik, tez suzuvchi baliq hisoblanadi.
2.2.1 – rasm. Amudaryo Shakari (Glyptosternum reticulatum).
4. Amudaryo Shakari (Glyptosternum reticulatum). Amudaryo shakari bentos
bilan   oziqlanuvchi   yana   bir   muhim   tur   bo'lib,   asosan   bentik   omurgasizlar   bilan
oziqlanadi. Bu turlar asosan Amudaryo va uning irmoqlarida topiladi.
5.   Baliq   Lepidophagus   (Lepidophagus).   Bu   tur   suv   tubidan   oziqlanadi   va
asosan   kichik   omurgasizlar   va   organik   chiqindilarni   yeydi.   Ular   suv   sathidan
pastroqda   joylashgan   kichik   baliqlar   va   suvda   yashovchi   hasharotlar   bilan   ham
oziqlanishi mumkin.
Himoya   va   Ekotizim   Roli.   O'zbekistonda   bentos   bilan   oziqlanuvchi   baliqlar
suv   ekosistemalarining   salomatligi   uchun   juda   muhim.   Ular   suv   tubidagi   organik
moddalarni   qayta   ishlashda   va   omurgasizlar   populatsiyasini   nazorat   qilishda   muhim
21
 http://pskovfish.ru/ozero/ozera-bentos.htm
25 rol   o'ynaydi.   Shuningdek,   bu   turlar   suvning   kimyoviy   tarkibini   va   biologik   xilma-
xilligini   saqlashga   yordam   beradi.   Biroq,   suv   ifloslanishi,   gidroinshootlarning
qurilishi va baliq ovlash kabi inson faoliyatlari tufayli ko'plab bentos oziqlanuvchilar
xavf ostida qolmoqda. Shu sababli, ularning himoyasi  va suv havzalarining barqaror
boshqarilishi   juda   muhimdir.   Plankton   oziqlanuvchilar   —   bu   suv   ekosistemalarida
keng   tarqalgan   va   muhim   rol   o'ynaydigan   baliqlar   guruhidir.   Ular   o'zlarining
oziqlanish   uslubi   orqali   suv   ekotizimlarining   muvozanatini   ta'minlaydilar.   Quyida
plankton oziqlanuvchilar haqida batafsilroq ma'lumot berilgan:
1.   Oziqlanish   uslubi.   Plankton   oziqlanuvchilar   asosan   suzuvchi
mikroorganizmlar   —   zooplankton   (hayvonlar)   va   fitoplankton   (o'simliklar)   bilan
oziqlanadilar.   Ular   suvda   og'izlarini   ochiq   holda   suzish   orqali   yoki   maxsus   filtrlash
tizimlari yordamida suvdagi planktonni yutib oladilar. 22
 Bu usulda ular katta miqdorda
suvni filtrlab, undagi planktonni ushlab qolishadi.
2. Turlar.  Plankton bilan oziqlanadigan baliqlar orasida ko'plab turlar mavjud,
masalan:
 Menhaydenlar  (Brevoortia spp.)
 Herringlar  (Clupeidae oilasi)
 Anchovilar  (Engraulidae oilasi)
 Makrellar   (Scombridae oilasidan ba'zi  turlar) Bular  suvda yirik jamoalar hosil
qiladigan va biokutle jihatidan juda muhim hisoblanadigan turlardir.
3.   Ekologik   ahamiyati.   Plankton   oziqlanuvchilar   oziq-ovqat   zanjirida   muhim
o'rin egallaydi. Ular o'simlik va hayvon planktonini iste'mol qilib, bu energiyani oziq-
ovqat   zanjirining   keyingi   bosqichlariga   o'tkazadi.   Shu   tariqa,   ular   ko'plab   suv   osti
yirtqichlarining asosiy oziq-ovqat manbai hisoblanadi.
4.   Tarqalishi   va   muhitga   moslashuvi.   Bu   turdagi   baliqlar   dunyoning   ko'plab
dengiz va okeanlarida uchraydi. Ular o'zlarining yashash joylariga qarab, turli xil suv
22
 http://pskovfish.ru/ozero/ozera-bentos.htm
26 harorati   va   sharoitlariga   moslashgan.   Ba'zi   turlar   ochiq   dengizlarda,   boshqalar   esa
qirg'oqlar yaqinida yoki daryo og'izlarida yashaydi.
5.   Tahdidlar   va   himoya.   Plankton   oziqlanuvchilar   ko'pincha   baliq   ovlashda
asosiy   nishonga   aylanadi,   bu   esa   ularning   populatsiyalariga   salbiy   ta'sir   ko'rsatishi
mumkin.   Shuning   uchun,   ularning   barqaror   boshqarilishi   va   muhofaza   qilinishi
ekologik muvozanatni saqlashda muhimdir.
Plankton   oziqlanuvchilar   o'rganish   uchun   qiziqarli   va   muhim   ekologik
ahamiyatga   ega   bo'lgan   mavjudotlar   hisoblanadi,   chunki   ular   suv   ekotizimlarining
salomatligi va barqarorligini ta'minlaydi.
  Bentos   oziqlanuvchilar   —   bu   suv   tubidagi   organizmlar   bilan   oziqlanadigan
suvda   yashovchi   mavjudotlarni   o'z   ichiga   olgan   guruh.   Ular   asosan   bentik   zonada,
ya'ni   suv   havzalarining   tubida   joylashgan   hayvon   va   o'simliklar   bilan   oziqlanadilar.
Bentos   oziqlanuvchilarning   ekologik   ahamiyati   katta   bo'lib,   ular   suv
ekosistemalarining   salomatligini   saqlashda   muhim   rol   o'ynaydi.   Quyida   bentos
oziqlanuvchilar haqida batafsilroq ma'lumot beraman:
1. Bentos Oziqlanuvchilar Turlari
 Baliqlar :   Ko'p   baliqlar   bentosdan   oziqlanadi,   masalan   flounderlar
(Pleuronectiformes),   loachlar   (Cobitidae),   va   catfishlar   (Siluriformes).   Ular   suv
tubidan   turli   xil   bentik   hayvonlar,   masalan,   qisqichbaqalar,   kichik   mol лю usklar   va
boshqa omurgasizlarni yeyishadi. 23
 Omurgasizlar :   Ko'plab   dengiz   va   daryo   qisqichbaqalari,   masalan,   yassi
qisqichbaqalar (Decapoda) va boshqa benthic qisqichbaqalari ham bentik organizmlar
bilan oziqlanadilar. Ular o'zlarining maxsus og'iz qismlari yordamida suv tubidan oziq
zarralarini to'plashadi.
23
 http://pskovfish.ru/ozero/ozera-bentos.htm
27  Qushlar : Suv qirg'oqlarida yashovchi  ba'zi  qushlar, masalan,  storks va herons,
o'zlarining uzoq tumshuqlari bilan suv tubidan baliqlar va boshqa hayvonlarni tutish
orqali bentosdan oziqlanadilar. 24
2.   Ekologik   Ahamiyati.   Bentos   oziqlanuvchilar   suv   tubidagi   organik
moddalarni   qayta   ishlashda   va   oziq-ovqat   zanjirining   muhim   qismi   sifatida   xizmat
qiladi.   Ular   o'lik   organik   moddalarni   parçalab,   suv   ekosistemalarining   toza   va
barqaror   bo'lishiga   yordam   beradi.   Shuningdek,   ular   suv   tubidagi   mikroorganizmlar
va omurgasizlar populatsiyasini nazorat qilishda muhim rol o'ynaydi.
3.   Turli   Xil   Muhitlar.   Bentos   oziqlanuvchilar   dengiz,   okean,   ko'llar   va
daryolar   kabi   turli   xil   suv   muhitlarida   uchraydi.   Ular   suv   tubining   fizikaviy   va
kimyoviy   tarkibiga   qarab   turli   sharoitlarga   moslashgan.   Masalan,   chuqur
dengizlardagi   bentos   oziqlanuvchilar   past   harorat   va   yuqori   bosim   sharoitlariga
moslashgan   bo'lsa,   daryo   bentos   oziqlanuvchilari   oqim   tezligi   va   substrat   turlariga
qarab farqlanadi.
4.   Tahdidlar   va   Himoya.   Bentos   oziqlanuvchilar   suv   ifloslanishi,   suv
havzalarining   quritilishi,   ekotizimning   buzilishi   kabi   muammolarga   duch   keladi.
Shuning   uchun,   ularni   muhofaza   qilish   suv   ekotizimlarining   barqarorligini   saqlash
uchun   juda   muhimdir.   Qonuniy   himoya   choralari   va   tabiiy   yashash   joylarini   tiklash
loyihalari bu mavjudotlarning kelajagini ta'minlashda yordam beradi.
2.3. Yirtqich baliqlar: boshqa baliqlar va suvda yashovchi hayvonlar
bilan oziqlanuvchilar.
O'zbekiston suv ekosistemalarida turli xil yirtqich baliqlar mavjud, bu baliqlar
o'zlarining   yashash   muhitida   asosiy   predatorlar   hisoblanadi.   O'zbekistonning   asosiy
suv   manbalari   Amudaryo   va   Sirdaryo   daryolari,   shuningdek   ko'llar   va   suv
omborlaridir.   Quyidagi   ro'yxatda   O'zbekistonda   keng   tarqalgan   yirtqich   baliq   turlari
va ularning xususiyatlari keltirilgan:
24
 http://pskovfish.ru/ozero/ozera-bentos.htm
28 1. Amudaryo   Bo'zbaligi   (Pseudoscaphirhynchus   kaufmanni).   Bu   noyob   va
yo'qolib ketish xavfi ostida bo'lgan yirtqich baliq turi Amudaryo va uning irmoqlarida
yashaydi. U kichik baliqlar va omurgasizlar bilan oziqlanadi. 25
Amudaryo   Bo'zbalig'I   yoki   Amu   Darya   sturgeoni   (Pseudoscaphirhynchus
kaufmanni)   Markaziy   Osiyodagi   Amudaryo   daryosiga   xos   bo'lgan   sturgeon   turi
hisoblanadi.   Ushbu   baliq   Markaziy   Osiyo   mintaqasida,   ayniqsa   O'zbekiston   va
Turkmaniston   hududlarida   tarqalgan.   Amudaryo   bo'zbalig'i   o'zining   noyob   biologik
va ekologik xususiyatlari bilan ajralib turadi.
Tavsifi   va   Biologik   Xususiyatlari.   Amudaryo   bo'zbalig'i   nisbatan   kichik   sturgeon
turidir.   Uning   tanasi   cho'zinqir   va   dumaloq,   terisi   esa   qattiq   scutes   (qobiqsimon
plitalar) bilan qoplangan. Bu baliqlarning rangi odatda kulrang yoki jigarrang bo'ladi.
Ular juda sekin o'sadilar va uzoq umr ko'radilar.
Tarqalishi   va   Yashash   Joyi.   Amudaryo   bo'zbalig'i   faqat   Amudaryo
daryosining   pastki   oqimida   uchraydi.   Bu   turi   suvning   sho'rlanishiga   nisbatan   yuqori
moslashuvchanlikka ega, biroq daryo oqimining o'zgarishi va suv sifatining pasayishi
tufayli yashash muhitini yo'qotish xavfi ostida qolmoqda.
Ekologik   Ahmiyati.   Amudaryo   bo'zbalig'i   Amudaryo   ekotizimining   muhim
qismidir.   Ular   suvdagi   muvozanatni   saqlashda   rol   o'ynaydi,   chunki   ular   ko'plab
boshqa suv organizmlari bilan oziq-ovqat zanjirida aloqador.
Tahdidlar   va   Himoya   Choralari.   Amudaryo   bo'zbalig'i   quyidagi   asosiy
tahdidlarga duch keladi: Ortiqcha baliq ovlash: Caviar (baliq tuxumi) uchun qimmatli
bo'lganligi sababli, ortiqcha ovlanishi kuzatiladi.
Suv   resurslarining   boshqarilishi:   Suv   to'siqlari   va   gidroelektr   stansiyalar
qurilishi suv oqimini va ekotizimni o'zgartirishi mumkin.
Ekologik   ifloslanish:   Suv   ifloslanishi,   ayniqsa   qishloq   xo'jaligi   va   sanoat
chiqindilari, suv sifatini yomonlashtiradi va baliqlarning yashash sharoitini buzadi.
25
 https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://uz.petmypet.ru/3586-predatory-fish-names-
descriptions-and-features-of-pr.html&prev=search&pto=aue
29 Amudaryo   bo'zbalig'ini   saqlab   qolish   uchun   bir   qator   muhim   choralarni
ko'rish   zarur,   masalan:   Suv   resurslarini   oqilona   boshqarish:   Suvdan   foydalanishning
ekologik jihatdan barqaror usullarini joriy etish.
2.3.1 – rasm. Pike (Esox lucius).
Himoya hududlarini yaratish:  Baliqlarning tarqalish hududlarini qo'riqlash va
tiklash.   Xalqaro   hamkorlik:   Transchegaraviy   suv   resurslarini   boshqarishda
davlatlararo hamkorlikni mustahkamlash. 26
 
Shunday qilib, Amudaryo bo'zbalig'ining mavjudligi va kelajagi, atrof-muhitni
muhofaza qilish va tabiiy resurslarni oqilona boshqarish siyosatlari bilan chambarchas
bog'liqdir.
2.   Sazan   (Cyprinus   carpio).   Sazan   ham   yirtqich,   ham   o'simlikxo'r   sifatida
tanilgan   bo'lib,   kichikroq   baliqlar,   suvda   yashovchi   hasharotlar   va   boshqa   suv
organizmlari   bilan   oziqlanishi   mumkin.   Sazan   O'zbekistonning   deyarli   barcha   suv
havzalarida uchraydi.
26
 https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://uz.petmypet.ru/3586-predatory-fish-names-
descriptions-and-features-of-pr.html&prev=search&pto=aue
30 3.   Schneider   (Alburnoides   bipunctatus).   Schneider   asosan   kichikroq   bentik
omurgasizlar   bilan   oziqlanadi,   lekin   u   kichikroq   baliqlarni   ham   ovlaydi.   Bu   baliq
O'zbekistonning toza suvlarida, ayniqsa daryolarda uchraydi. 27
4.   Oltin   Balyoz   (Carassius   auratus).   Oltin   balyoz   kichik   baliqlar,   qurtlar   va
boshqa suvda yashovchi hayvonlar bilan oziqlanuvchi yana bir yirtqich hisoblanadi. U
suv omborlari va ko'llarda keng tarqalgan.
5. Pike (Esox lucius). Garchi pike O'zbekistonda tabiiy tarqalgan bo'lmasa-da,
bu   baliq   turi   boshqa   mamlakatlardan   olib   kelingan   va   ayrim   suv   havzalarida
muvaffaqiyatli   ko'paytirilgan.   Pike   yirik   va   kuchli   yirtqich   bo'lib,   asosan   kichikroq
baliqlar bilan oziqlanadi. Pike balig'i (Esox lucius), shuningdek, mahalliy tilida "pike"
deb  ham   ataladi,   ko'pincha   shimoliy  yarim   shar   shirin   suvlarida  topiladigan   yirtqich
baliq   turidir.   Ushbu   baliq   o'zining   uzun   va   ingichka   tanasi,   katta   va   o'tkir   tishlari,
hamda   qirg'oq   yaqinida   yoki   suv   o'tlari   orasida   yashirinib   ov   qilish   qobiliyati   bilan
tanilgan.   Pike   baliqlari   keng   tarqalgan   bo'lib,   ular   Shimoliy   Amerika,   Yevropa   va
Osiyo shirin suvlarida uchraydi.
Tavsifi va Xususiyatlari
 Tana tuzilishi : Pike balig'ining tanasi uzun va ingichka, dumaloq qismi esa kuchli
va   muskulli.   Tana   rangi   atrof-muhitga   moslashuvchan   bo'lib,   ko'pincha   yashil   yoki
jigarrang, suv o'tlariga o'xshash naqshlar bilan qoplangan.
 Og'iz va tishlari : Katta va oldinga qarab ochiladigan og'izi, uchburchak shaklidagi
kuchli   va   o'tkir   tishlari   bor.   Bu   tishlar   ovini   mahkam   ushlab   turish   va   uni   tezda
bo'laklarga ajratishga yordam beradi.
Ovqatlanish   Odatlari.   Pike   baliqlari   yirtqich   hayvonlar   bo'lib,   ular   asosan
boshqa   kichikroq   baliqlar,   qurbaqalar,   kemiruvchilar   va   hatto   boshqa   pike   baliqlari
bilan   oziqlanadi.   Ular   yashirinib   turib   hujum   qilishni   afzal   ko'radilar,   ya'ni
qurbonlariga sezilarli bo'lmay turib yaqinlashadilar va keyin tez hujum qiladilar.
27
 https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://uz.petmypet.ru/3586-predatory-fish-names-
descriptions-and-features-of-pr.html&prev=search&pto=aue
31 Yashash   Muhiti.   Pike   baliqlari   asosan   sovuq   suvli   ko'llar,   daryolar   va
botqoqliklarda   yashaydi.   Ular   suv   o'tlari   va   boshqa   suv   o'simliklari   bilan   qoplangan
joylarni   afzal   ko'radilar,   chunki   bu   o'simliklar   yashirinish   va   ov   qilish   uchun   ideal
sharoit yaratadi.
6. Katta Yirtqich Catfishlar (Silurus glanis). Bular O'zbekiston suv havzalarida
uchraydigan   yana   bir   yirtqich   baliq   turi   bo'lib,   ular   suv   tubidan   turli   xil   hayvonlar
bilan oziqlanadi, jumladan baliqlar, qisqichbaqalar va hatto suvda yashovchi qushlarni
ham ovlaydi.
Bu   baliqlar   O'zbekiston   suv   ekotizimlarining   muhim   qismi   bo'lib,   ularning
mavjudligi   suv   ekosistemalarining   sog'lomligi   va   barqarorligi   uchun   zarurdir.
Shuningdek,   ular   suvda   yashovchi   boshqa   hayvonlar   sonini   nazorat   qilib,   ekologik
muvozanatni   saqlashda   muhim   rol   o'ynaydi.   Biroq,   suv   ifloslanishi,   yashash
muhitining   buzilishi   va   haddan   tashqari   ovlanish   kabi   inson   faoliyatlarining   salbiy
ta'siri  ostida   ularning  ba'zilari  yo'qolib  ketish   xavfi  bilan  yuzlashmoqda,  shu   sababli
ularni   muhofaza   qilish   zarur.   Yirtqich   baliqlar   suv   ekosistemalarida   muhim   rol
o'ynaydigan   va   o'zlarining   qattiqqo'lligiga   moslashuvchanligi   bilan   ajralib   turadigan
guruhdir.   Ular   turli   xil   suv   havzalarida,   jumladan   dengizlarda,   okeanlarda,   ko'llarda
va   daryolarda   topiladi.   Yirtqich   baliqlar   boshqa   baliqlar,   omurgasizlar   va   suvda
yashovchi  boshqa hayvonlar bilan oziqlanadi. Bu mavjudotlar turli xil ekotizimlarda
muhim   ekologik   funksiyalarni   bajaradi,   jumladan   o'zlarining   ovqat   zanjirlarida
muhim o'rin tutadi. Quyida yirtqich baliqlar haqida to'liq ma'lumot berilgan:
1.   Yirtqich   Baliqlar   Turlari.   Akvil:   Yirtqich   baliqlar   orasida   eng   tanilgan   va
kuchli   hisoblanadi. 28
  Ular   juda   katta   va   tez   suzadigan   baliqlardir,   masalan,   akulalar,
tunetslar   va   barrakudalar.   Ular   o'zlarining   kuchli   tishlari   va   tezligi   bilan   tanilgan.
Katta   yirtqich   dengiz   baliqlari:   Masalan,   katta   barrakuda   (Sphyraena   barracuda),
mako   akulasi   (Isurus   oxyrinchus)   va   boshqalar.   Ular   okeanlarda   katta   masofalarni
28
  https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://uz.petmypet.ru/3586-predatory-fish-names-
descriptions-and-features-of-pr.html&prev=search&pto=aue
32 bosib   o'tib,   turli   xil   baliqlar   va   suvda   yashovchi   hayvonlar   bilan   oziqlanadi.   Tuzli
suvlar   va   shirin   suvlar   yirtqichlari:   Misollar   orasida   pike   (Esox   lucius),   pikeperch
(Sander   lucioperca),   va   muskie   (Esox   masquinongy)   kabi   yirik,   tez   va   yaxshi
moslashuvchan turlar kiradi.
2.   Ovqatlanish   xususiyatlari.   Yirtqich   baliqlar   o'zlarining   aniq   ovqatlanish
strategiyalari bilan ajralib turadi: Tuzoq qo'yish: Ba'zi yirtqich baliqlar, masalan, pike
va   grouperlar   (Epinephelinae),   yashirinib,   o'z   o'ljalarini   kutilmagan   hujum   bilan
tutadi.
Ta'qib   qilish:   Masalan,   akulalar   va   tunetslar   kabi   baliqlar   tez   suzish
qobiliyatidan foydalanib, o'zlarining o'ljasini ta'qib qilib, tezda yeyishadi. Ovqatlanish
guruhlari:   Ayrim  yirtqich  baliqlar,  masalan,  barrakudalar,  oziqlanish  uchun  guruhlar
hosil qilib ov qiladi.
3.   Ekologik   Rol.   Yirtqich   baliqlar   suv   ekosistemalarining   salomatligi   uchun
zarurdir, chunki ular boshqa hayvonlarning sonini tartibda ushlab turadi va shu orqali
biologik   xilma-xillikni   saqlaydi.   Ular   o'lik   hayvonlarni   tozalovchi   vazifasini   ham
bajarib, suvni toza saqlashda yordam beradi.
4. Tahdidlar va Himoya. Yirtqich baliqlar suv ifloslanishi, yashash joylarining
yo'qolishi va haddan tashqari baliq ovlash kabi global tahdidlarga duch kelmoqda.  
33 XULOSA.
Xalqimiz   “Baliqchilik-yetti   xazinaning   biri”   deb   bejiz   aytmagan.   Qolaversa,
“Luqmai   halol”   hisoblangan   baliq   inson   sog'ligi   uchun   nihoyatda   foydali.   Tabiiy
me'yorlarga ko'ra inson organizmi sog'lom rivojlanishi uchun uning kundalik ozuqasi
tarkibida   10   g   dan   50   g   gacha   baliq   mahsuloti   bo'lishi   kerak.   Shu   bois
mamlakatimizda aholi farovonligini yanada oshirish, dasturxon to'kinligini ta'minlash,
salomatligini   mustaxkamlash   maqsadida   baliq   va   baliq   mahsulotlari   yetishtirishni
ko'paytirishga   alohida   e'tibor   qaratilmoqda.   Xukumatimiz   tomonidan   qabul   qilingan
respublikamizda   baliqchilik   tarmog'ini   rivojlantirish   bo'yicha   2009—2011-yillarga
mo'ljallangan chora-tadbirlar Dasturida tog'oldi va tog'li hududlarda xonbaliqchilikni
(sovuq suv akvakuliturasini) va pasttekislik hududlarda esa iliq suvda rivojlanadigan
baliqlar akvakuliturasini rivojlantirishga doir vazifalar belgilab olingan. Shuningdek,
ko'l, hovuz va suv omborlarida savatlar qo'yish usulida hamda daryo va kanallar bo'yi
basseynlarida   baliq   etishtirish   yaxshi   samara   beradi.   Shu   bois   keyingi   yillarda
mamlakatimizda   baliqchilikni   rivojlantirishga   ustuvor   vazifalardan   biri   sifatida
qaralmoqda.Qisqa   qilib   aytganda,   mamlakatimizda   baliqchilikni   rivojlantirish
borasida   talaygina   imkoniyatlar   mavjud.   Ana   shu   imkoniyatlardan   oqilona   va
samarali   foydalana   olsak,   xalqimizning   baliq   va   baliq   maxsulotlariga   bo'lgan
ehtiyojini qondiribgina qolmasdan, balki qo'shni mamlakatlarga eksport qilish imkoni
ham tug'iladi.
O'zbekiston   tabiati,  jumladan  hayvonot   dunyosi  xilma  xil  bo'lib,  baliqlar   barcha  suv
muhitini   egallagan   va   son   jihatidan   umurtqalilar   ichida   yuqori   o'rinda   turadi.
Respublikamiz   daryolari,   kanallari,   suv   omborlari   va   hatto   er   osti   suvlari   ham   har
taraflama   inson   faoliyati   ta'siriga   uchramoqda.   Sug'oriladigan   xududlarda   suv
tabiatining bebaho in'omidir. Butun hayot suv bilan bog'liq. Suv tamom bo'lgan joyda
hayot   ham   tugaydi.   Shunday   bo'lsada,   Mamlakatimiz   Osiyoda   suv   zahiralari   juda
cheklangan. Yiliga 780 kub kilometr suv keltiradigan Amudaryo va 363 kub klometr
34 suv   keltiradigan   Sirdaryo   asosiy   suv   manbalaridir.   Hozirgi   vaqtda   xalq   xo'jaligida
Orol  dengizi  havzasining barcha suv zaxiralaridan to'la-to'kis  foydalanilmoqda. Orol
dengizida maqbul hayotiy shart –sharoitlarning yaratish maqsadida bu erlarga suvning
o'tishini   ta'minlash   zarur.   Shu   bilan   birga   Orol   dengizi   suv   havzasining   cheklangan
suv zaxiralarini birgalashib kelishgan holda boshqarish muammosini amaliy hal qilish
talab   etiladi.   Suv   zahiralarining   sifati   eng   muxim   muammolardan   biridir.   Daryo
suvlarining   ifloslanishi   ekologiya,   gigiena,   sanitariya   va   epizootologiya   xolatlarini
yomonlashtirmoqda.   Daryo   suvlari   tarkibida   tuzlarning   mavjudligi   Amudaryo,
Sirdaryo,   Zarafshon   va   boshqa   daryolarning   deltalarida   tuproqning   sho'rlanishini
kuchaytirmoqda.   Bu   esa   qo'shimcha   meliorasiya   ishlarini   amalga   oshirishda   zarur
tizimlarini   barpo   etish   va   tuproq   sho'rini   yuvishda   yaqqol   sezilmoqda.   Aholi
punkitlarini   odatdagi   vodoprod   suvi   bilan   ta'minlash   ko'rsatkichi   besh   yillikning
o'zida  1,5  barobar   ortdi.  Xalqimizning  baliq  maxsulotlariga  bo'lgan   talabi   tabiiy  suv
havzalari,   suniy   xovuzlarda   baliq   etishtirish   (akvakulitura)   hamda   import   orqali
qondiriladi.
Mamlakatimizdagi tabiiy suv havzalarida baliq etishtirish imkoniyati nihoyat darajada
kam.   Chunki,   O'zbekiston   ulkan   suv   manbalari   –   dengizlarga   ega   emas.   Hozirgi
paytda   Orol   dengizi   baliqchilik   uchun   ahamiyatini   batamom   yo'qotgan.   Dengiz   va
okeanlarning   yurtimizdan   juda   uzoqligi   bois   chetdan   baliq   olib   kelish   juda   katta
xarajat   talab   qiladi.   Shuning   uchun   bozor   iqtisodiyoti   sharoitida   import   arzon   baliq
turlarini   emas,   balki   qayta   ishlangan   qimmat   baliq   turlarini   olib   kelishga   qaratilgan.
Bundan   tashqari,   asosiy   e'tibor,   import   qilingan   baliq   asosan   muzlatilgan   dengiz
baliqlaridan   iborat.   Bu   shundan   dalolat   beradiki,   chuchuk   suv   balig'i,   tirik   va   yangi
tutilgan baliqni import qilib bo'lmaydi.
O’zbekiston   xududida   600   dan   ziyodroq   daryolar   bor.   Bu   daryolarning   qariyb
hammasi   Tojikiston   va   Qirg'izistondagi   baland   tog'lardan   boshlanadi.   Bulardan   eng
yirigi   hisoblangan   Amudaryo   bilan   Sirdaryo   Orol   dengiziga   quyiladi,   qolganlari   esa
mana   shu   ikki   ulkan   daryoning   irmoqlari   hisoblanadi.   Shunisi   ham   borki,   mazkur
35 irmoq   suvlarining   ko'pchiligi   Amudaryo   bilan   Sirdaryoga   etib   kelmay,   ekinzorlarni
sug'orish uchun sarf bo'ladi. Bunday tashqari, O’zbekistonda 200 dan ortiq ko'l bo'lib,
ular   52   ming   gektardan   ortiq   maydonni   ishg'ol   etadi.   Mana   shu   ko'llarning
ko'pchiligida kelajakda yana ham ko'proq baliq o'stirsa bo'ladi. Hozirgi vaqtda har yili
juda   ko'plab   baliq   tutilmoqda.   Baliq   ovlash   xo'jaliklari   soni   yil   sayin   oshirilmoqda.
Ayni   vaqtda   mazkur   ko'llar   baliqchiligi   yaxshilanib   yaqin   vaqt   ichida   ularga   baliq
o'stirishdagi   migrasiya   ishlari   o'tkaziladi.   Qoraqalpog'iston   hamda   Farg'ona   vodiysi
ko'llarida iste'mol uchun baliq etishtiriladigan xo'jaliklar tashkil etish mumkin, bu esa
baliq   mahsulotini   so'zsiz   oshiradi.   Keyingi   yilda   Markaziy   Osiyo,   ayniqsa
O’zbekistonda   baliqlarning   bir   qator   iqlimlashtirilgan   turlaridan   materiallar   sifatida
foydalanish  yo'lga qo'yilgan.  Bu xildagi  baliqlar  (oq amur, xumbosh)  kabilar  asosan
suv o'simliklari bilan oziqlanadi, sug'orish kanallarini o't bosishdan saqlaydi. Shuning
uchun   ular   baliqchilik   xo'jaliklarida   maxsus   ko'paytirilmoqda.   Hozirgi   vaqtda
baliqlarning   25   mingga   yaqin   turi   (polentalogiya   turlari   bilan   birga)   ma'lum   bo'lib,
600 ga yaqin turlar chuchuk suvlarda yashaydigan o'tkinchi baliqlar turlaridir. 70 dan
ortiq turi esa O’zbekiston suv havzalarida tarqalgan.
36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. S.P.Naumov ''Umurtqali hayvonlar zoologiyasi'' 1984
2.J. Laxanov ''umurtqalilar zoologiyasi Toshkent-2005
3.''Mening birinchi ensiklopediyam'' Baliqlar olamiga sayohat Toshkent
4. Naumov S.P. Umurtqali hayvonlar zoologiyasi. Darslik . — Т.:  O ' qituvchi , 1995.—
383  b . 
5. Потапов И.В. Зоология с основами экологии животнўх. — М.: Академия, 
2001. — 237 с. 
6.  O'zbekiston Respublikasi Qizil kitobi. J.2. Hayvonot olami. J.A. Azimov umumiy 
tahriri ostida. — Т.: Chinor ENK, 2003. — 250 b. 
7. Шарова И.Х. Зоология беспозвоночнўх. — М.: ВЛАДОС, 2 0 0 2 .-5 9 2 с.
Interenet ma’lumotlari:
1. https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=http://fayllar.org/   
abdulla-qodiriy-nomidagi-jizzax-davlat-pedagogika-instituti-ta-v2.html
%3Fpage%3D2&prev=search&pto=aue
2. http://pskovfish.ru/ozero/ozera-bentos.htm   
3. https://meros.uz/object/haydar-kol   
37 ILOVALAR .
1 –  ilova .
2 – ilova.
38 3 – ilova.
4 – ilova.
39 MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………………………2
I BOB. RESPUBLIKAMIZ TABIIY SUV HAVZALARIDA UCHRAYDIGAN 
BALIQ TURLARI.
1.4. Respublikamiz hududida tarqalgan noyob baliq turlari………………………..5
1.5. Daryo baliqlari: Amudaryo va Sirdaryo daryolari misolida………………….12
1.6. Ko’l baliqlari: Oral dengizi, Aydar-Arnasoy ko’llari tizimi misolida………..17
II BOB. BALIQLARNING EKOLOGIK GURUHLARI. 
2.1.    Plankton oziqlanuvchilar: suvda suzuvchi mayda organizmlar bilan 
oziqlanadigan baliqlar…………………………………………………………….....20
2.2. Bentos oziqlanuvchilar: suv tubidagi organizmlar bilan oziqlanadigan 
turlar……………………………………………………………………………..…..24
2.3. Yirtqich baliqlar: boshqa baliqlar va suvda yashovchi hayvonlar bilan 
oziqlanuvchilar…………………………………………………………………........28
40 XULOSA……………………………………………………………………...….….34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………...…37
ILOVALAR…………………………………………………………………...…….38
 
41