Roman janri va epik tafakkur (O.Yoqubov va p.qodirov tarixiy romanlari misolida - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	80000UZS
Размер	61.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Roman janri va epik tafakkur (O.Yoqubov va p.qodirov tarixiy romanlari misolida

Купить

1
“ Roman janri va epik tafakkur (O.Yoqubov va p.qodirov tarixiy romanlari
misolida ”
mavzusida yozgan
BITIRUV MALAKAVIY ISHI

2
MUNDARIJA
1. TUSHUNTIRISH QISMI - KIRISH.................................................... . 3 -bet
I.BOB. ROMAN JANRI VA O’ZBEK ROMANCHILIGIGA XOS
XUSUSIYATLAR
I.1. O. Yoqubovning “Ko’hna dunyo” romanidagi epik tafakkur
omillari …...............................................................................................14-bet
I.2. P. Qodirovning “Yulduzli tunlar” romaniga xos epiklik va tarixiy shaxs
talqini.......................................................................................................18-bet
II BOB . O’ZBEK TARIXIY ROMANLARIDA O’TMISH VOQELIGIGA
MUNOSABAT MASALASI
II.1. O. Yoqubovning “Ulug’bek xazinasi” romanidagi voqelik va qahramon
ichki ruhiyati...........................................................................................40-bet
II.2. P. Qodirovning “Avlodlar dovoni” romanida tarixiy voqelik va badiiy
haqiqat.....................................................................................................51-bet
XULOSA
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati…………………………………….63-bet

3
Kirish
Bitiruv malakaviy ishning dolzarbligi. Adabiyot inson ruhi va qalbining
tarjimoni va ayni chog‘da tarbiyachisi sanaladi. Shu bois ham inson ma’naviy-
axloqiy hayoti shaxs kamolotida doimiy ravishda adabiyotga tayanilgan va
adabiyotdan foydalanilgan.
Demak, adabiyot shaxs tarbiyasida bosh omil ekan, unda о‘z-о‘zidan har bir
xalqqa xos milliy g‘oyalar, milliy ruh aks etishi tabiiy. Shu asosda esa yoshlar,
kelajak avlod qalbiga milliy xususiyatlar: an’ana va haqiqatlar, qadriyatlar va
e’tiqodlar singdiriladi.
Prezidentimiz I.A.Karimov: “…oliy ta’lim muassasalarining moddiy-texnik
bazasini modernizatsiya qilish va mutaxassislar tayyorlash sifatini tubdan
yaxshilash” borasida juda ko'p islohotlar olib borilayotganligini alohida ta'kidladi. 1
Ushbu fikrlar har bir ijodkor, shuningdek, adabiyot ilmi mutaxassislariga tasvir va
tadqiq yo’llari, vositalarini to’g’ri tanlash va ish yuritishga ko’mak beradi.
Ma’lumki, roman janriga xos bo’lgan asosiy xususiyat unda epik
tafakkurning mavjud ekanligidir.
Xo’sh, romanga xos epik tafakkurni yuzaga keltiruvchi omillar nimalardan
iborat?
Taniqli tanqidchi U.Normatov bilan yozuvchi O.Yoqubovning roman talabi
va imkoniyatlari mavzusiga bag’ishlangan suhbatida (“Sharq yulduzi” 1979 yil,
№ 9) munaqqid romanga xos tafakkurni ta’minlaydigan omillar “asarda romanbop
hodisa, voqea, jiddiy problema, ulkan drama va mukammal, original konsepsiyaga
ega bo’lgan qahramonlarning mavjudligidir” – degan fikrni dalilashga harakat
qilgan bo’lsa, yozuvchi unga e’tiroz bildirib: “Romanga xos “tafakkur” degan gap
asarda romanbop hodisa, voqea,ulkan dramatizmning mavjudligi”da emas, balki,
yozuvchining hayot voqealarini ulkan san’atkor – Romanist sifatida idrok
1
Karimov I.A. .2012-yil vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko’taradigan yil bo’ladi . “Xalq so’zi” gazetasi,
2012-yil, 20-yanvar soni

4
etishidadir”, - deydi. Demak, yozuvchi ham, tanqidchi ham romanga xos epik
tafakkurni yuzaga keltiruvchi omillar mavjud ekanini to’g’ri va haqqoniy
asoslashga harakat qilganlar. Darhaqiqat, katta miqyosdagi epik polotnoda
romanbop hodisalar bilan keng miqyosdagi chuqur dramatizmning mavjudligi
ham, shu romanbop hodisalarni ulkan san’atkor – romanist sifatida tadqiq etish,
idrok qilish ham muhim ahamiyatga ega. Ayni paytda, romanga xos “tafakkur”ni
yaratuvchi omillar bilan birga uni harakatga keltiruvchi kuchlar, vositalar
mavjudki, faqat shu omillar va vositalarning uzviyligi natijasidagina epik
tafakkurning roman ko’lami bo’ylab harakati yuzaga keladi.
Epik tafakkurni yaratuvchi omillar deganda yozuvchining hayot hodisalarini
ulkan sa’natkor – romanist sifatida idrok etish qobiliyatini ham, ana shu qobiliyat
natijasida yaratilgan, g’oyaviy – badiiy konsepsiyasi tajassum topgan
qahramonlarni ham, romanbop hodisalarning keng ko’lamli tadqiqu tahlilini ham,
ijtimoiy – ma’naviy taraqqiyot muammolarini o’zida aks ettirgan chuqur
dramatizmning mavjudligini ham nazarda tutamiz. Shu bilan birga, epik tafakkurni
harakatga keltiruvchi kuchlar, vositalar sifatida roman janrining formal
komponentlari bilan uslubiy komponentlarni, ularning murakkab dialektik birligini
ko’zda tutamiz. Chunki, ana shu birlik vujudga asardagina epik tafakkurning
roman ko’lami bo’ylab harakati ta’minlanadi.
Demak, romanga xos epik tafakkur uni yaratuvchi omillar bilan harakarga
keltiruvchi kuchlarning, vositalarning sintezidan tarkib topib, o’ziga xos
funksiyani o’taydi. Agar haqiqiy iste’dod egalari yaratgan yetuk romanlarga e’tibor
berilsa, epik tafakkurni yaratuvchi omillar bilan asar g’oyasini chuqur yoritish
uchun talab qilingan barcha vositalar uzviy birlikni tashkil etadi. Bunday birlik
hosil bo’lgan “nuqta” vazifasini romanning yetakchi qahramoni o’taydi. Epik
tafakkur esa asardagi barcha voqealar, fikrlar, tuyg’ular, tafsilotlarni yetakchi
qahramon qiyofasida, ruhi, qalbi va aqlida mujassamlashgan mazmunni ochishga
yo’naltirib, romandagi fikrlar oqimini umumlashtiruvchi vosita rolini o’ynaydi.

5
Biz mazkur vosita orqali O. Yoqubov va P. Qodirovlarning tarixiy
romanlarini tahlil etmoqchimiz. Bu esa ishimizning dolzarbligini belgilaydi.
Mavzuning о‘rganilganlik darajasi. Roman janri o’rta asrlardayoq tadqiq
etila boshlagan. О‘zbek adabiyotshunosligida Odil Yoqubov va Pirimqul Qodirov
asarlari xususida anchagina ishlar amalga oshirilgan. Yozuvchilar asarlarining
g‘oyaviy – mazmuniy jihatidan tahlil etilishi, romanlardagi obrazlar, ularning
mohiyati tanqidchilar tomonidan keng о‘rganilgan. Bu borada, ayniqsa,
O.Sharofiddinov, U.Normatov, Q.Yо‘ldoshev, A Rasulov, D.Quronov, I.Yoqubov,
R.Qo’chqor, S.Mirzaev kabi adabiyotshunos, munaqqidlarning xizmatlari beqiyos.
Mazkur olimlarning sa’y – harakati bilan Odil Yoqubov va Pirimqul Qodirov
asarlarining g‘oyaviy – badiiy qimmati, estetik ahamiyati hamda Odil Yoqubov va
Pirimqul Qodirovning о‘zbek nasrida tutgan о‘rni baholi qudrat о‘z bahosini
topdi.
Hanuzgacha tanqidchilikda milliy nasrdagi yangi hodisalar oldindan
tayyorlangan ilmiy qoliplarga moslashtirishga urinilmoqda. Munaqqidlarning Odil
Yoqubov va Pirimqul Qodirov asarlarni tahlilu talqin qilishdagi usullari va ayni
paytda ular fikridagi о‘xshash, mushtarak jihatlari nimalarda namoyon bо‘ladi? Bu
xususida A.Rasulov, D.Quronov, I.Yoqubov kabi olimlarning bildirgan
mulohazalari inobatga olinmasa, boshqa yirik tadqiqot yaratilmagan.
Tadqiqot obyekti va predmeti. Ishda O. Yoqubov va P. Qodirovning
romannavislik faoliyatiga bag‘ishlangan maqolalar, roman janrining xususiyatlari
yoritilgan asarlar manba sifatida olindi. Shuningdek tadqiqot davomida
yozuvchilarning о‘z asarlariga ham murojaat qilindi.
Tadqiqotning metodologik asoslari. О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi tomonidan ishlab chiqilgan Kadrlar tayyorlash Milliy dasturidagi
kо‘rsatmalar, Prezident I.A.Karimovning milliy madaniyat va manaviyatni
rivojlantirishga doir nazariy asarlari tashkil etiladi.

6
Ishning ilmiy – nazariy yо‘nalishini belgilashda I.Sulton, O.Sharofiddinov,
U. Normatov, B.Nazarov, A.Rasulov, D.Quronov, Q.Yо‘ldoshev, P.Qо‘chqor,
kabi munaqqidlarning asarlari metodologik asos bо‘lib xizmat qiladi.
Ishning nazariy va amaliy ahamiyati. Ushbu tadqiqotning natijalari va
xulosalari adabiyotshunoslik va tanqidchilikda ikki yozuvchining romanlari
o’rtasidagi epik xususiyatlar, tarixiy voqelikka munosabat jihatidan о‘rganish va
shu orqali adabiyotda epik turning rolini kо‘rsatish, tadqiq etish va tahlil qilish
tajribalarini yoritish muammolarini hal etishda samarali ulush bо‘lib qо‘shilishi
shubhasiz. Shuningdek, yana xulosalardan о‘zbek adabiyotshunosligi va
tanqidchiligida Odil Yoqubov va Pirimqul Qodirov ijodi muammolarini
о‘rganishda, qolaversa, epik turning adabiy jarayonda tutgan masalasini tadqiq
etishda nazariy manbaa sifatida foydalanish mumkin.
Ishning amaliy ahamiyati shu bilan belgilanadiki, uning natijalari akademik
litsey va kasb-hunar kollejlarida roman janri va taniqli adiblar O.Yoqubov,
P.Qodirovlar ijodini о‘rganish, shu bilan bir qatorda yozuvchilar ijodida tarixiy
roman rolini kо‘rsatish bо‘yicha ma’ruzalar о‘qishda, amaliy mashg‘ulotlar olib
borishda, oliy о‘quv yurtlari filologiya fakultetida mavzu yuzasidan kurs ishlari,
referatlar yozishda qо‘l keladi.
Bitiruv malakaviy ishning maqsad va vazifalari. Biz bituruv malakaviy
ishda roman janri va epik tafakkurni romannavis ijodkorlar O.Yoqubov va
P.Qodirovning tarixiy romanlari misolida tahlil qilishni maqsad qilib oldik va
mazkur muammolardan kelib chiqib bitiruv malakaviy ishimizda quyidagi
masalalarni yechishni vazifa qilib oldik:
- O’zbek adabiyotshunosligida roman janri va o’zbek romanchiligiga xos
epik xususiyatlarni tahlilu-tadqiq etish;
- Yozuvchi P.Qodirovning “Yulduzli tunlar” romaniga xos epiklik va tarixiy
shaxs talqinini uyg’un xolda tadqiq etish;

7
- O’zbek tarixiy romanlarida ijodkorlarning o’tmish voqeligiga
munosabat masalasini tarixiy romanlar misolida tadqiq etish;
- O.Yoqubovning “Ulug’bek xazinasi” romanidagi voqelik va
qahramon ichki ruhiyatini asar tahlilida ochib berish;
- P.Qodirovning “Avlodlar dovoni” romanidagi tarixiy voqelik bilan
badiiy haqiqatni qay darajada ochib berilganligini o’rganish;
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi. O’zbek adabiyotshunosligi va
tanqidchiligi ilmida roman janri va uning o’ziga xos xususiyatlari, bitiruv
malakaviy ishning o’rganilganlik darajasi qismida tahlilu tadqiq etib berilgan.
Haqiqatdan ham, nazariy monografiya va maqolalarda O.Yoqubov va
P.Qodirovning tarixiy romanlari o’rganilgan va tadqiq etilgan. Ammo o’zbek
adabiyot ilmida roman janri va unga xos bo’lgan epiklik xususiyatlari yuqoridagi
nomi tilga olingan adiblar asarlari misolida deyarli tadqiq etilmagan. Biz mazkur
bitiruv malakaviy ishda roman janri va unga xos epiklik xususiyatlari ijodkorlar
O.Yoqubov va P.Qodirov tarixiy romanlari misolida tadqiq qildik. Bu esa
ishimizni yangiligini belgilaydi.
Bitiruv malakaviy ishning tarkibi. Ish kirish, 2bob, 4 fasl, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat.

8
I.BOB. Roman janri va o’zbek romanchiligiga xos xususiyatlar.
Romanga xos tafakkur eng avvalo hayotni, voqelikni bir butunligicha,
yaxlitligicha, butun ziddiyatlari, manfiy va musbat tomonlari bilan, shaxs va
jamiyatni, shaxs va tarixni o’zaro aloqada, birlikda idrok etish va badiiy
tushuntirishda namoyon bo’ladi; asarda ko’tarilgan masalada xalq, shaxs, jamiyat,
umuminsoniy va manfaati nuqtai nazaridan yondashish va chuqur falsafiy
yo’nalishga badiiy tadqiq etishda zamonaviy katta haqiqatni yetakchi jamiyat
holatini, zamonaning o’tkir problemalarini, insonning ruhiy izlanishlarini teran
tahlil qilishda, yozuvchining hayotga, voqelikka va insonga yangicha qarash, uning
o’z konsepsiyasiga ega bo’lishi, g’oyaviy pozitsiyasining aniq va mustahkamligida
ko’rinadi. Ulug’ tanqidchi V.G.Belinskiy romanning vazifasi ”ijtimoiyat
manzarasini tasvirlash, ijtimoiy hayotni poetik tahlil qilishdir”, deb bejiz
aytmagan edi. Geg e l esa romanda “manfaatlar, holatlar, harakterlar, hayotiy
munosabatlarning boyligi va rang – barangligi, yaxlit dunyoning keng manzarasi
to’la namoyon bo’ladi”, deydi. M. Baxtin esa “roman boshidan zamonni xis etish,
zaminida sha kl landi”, deydi. Mashhur bolgar olimi P.Zarev “Romanni birinchi va
e n g asosiy vazifasini – jamiyatni tadqiq etish va anglashdir”, deydi. Ayniqsa
adabiyotshunoslarimizning quyidagi mulohazasi romanga xos tafakkurdagi bosh
belgini uqtirish jihatidan qimmatlidir:
“Romanga xos tafakkur – bu xayot falsafasi demakdir”, deb fikr yuritishadi.
U insonning hayot mamotini falsafasidir. Ya’ni ijtimoiy xodisalar to’g’risida,
inson tabiati, uning jamiyatdagi o’rni, uning xatti – harakati to’g’risida fikr –
mulohaza qilishidir”.
Nazarimizda, mazkur mulohazalardan romanga xos tafakkurning yetakchi
belgilari ravshan namoyon bo’lib turibdi.
Albatta, o’zbek, tojik, turkman, qozoq, qirg’iz, qoraqalpoq romanlarning
tug’ilishida boshqa muhim omillar xam katta rol o’ynaydi: bu ayniqsa o’zbek, tojik
xalqlarining boy, rivojlangan yozma adabiyotining, jahonga yoyilgan dostonchiligi

9
(“Xamsa” va “Shohnoma” tipidagi asarlari) proza namunalari (“Boburnoma” yoki
A. Donish prozasi) hamda xalq ijodi – nasriy va she’riy ertaklar, dostonlar,
(“Alpomish” yoki xalq kitoblari “Manas” kabi qahramonlik dostonlari)ning
mavjudligi edi. Jomiyning “Xaft avrang” yoki Navoiyning “Xamsa”siga kirgan
dostonlar Sharqning o’ziga xos she’riy romanlaridir. Malayziya adabiyotining
tadqiqotchisi B.B.Parnikel bu xalq romanchiligi negizini tekshirar ekan, ularga
hikoyat janrida romanga xos fazilatlar borligini aytadi va bu janrda yozilgan
asarlarni o’zbek qahramonona – romantik eposiga mos kelishini ta’kidlaydi.
Qizig’i shundaki, qadimgi yunon romanlaridan bo’lmish “Aleksandr haqida
roman” (eramizdan avvalgi II – I asrlar) butun Sharqga tarqalgan va Nizomiy,
Navoiy, Jomiylar o’z “Xamsa” va “Xaft avrang” larida Iskandarga bir doston
bag’ishlaydilar. Arab prozasi (“Ming bir kecha” va boshqalar) ayniqsa, o’n
to’qqizta tarixiy roman muallifi Jo’rjiy Zaydon romanlari Sharqning badiiy
fikrlashi, estetik tafakkurining rivojiga muhim rol o’ynaydi.
Avvalo shuni aytish kerakki, A. Qodiriy romanlariga o’zbek adabiyoti yoki
O’rta Osiyo va Qozog’iston romanchiligi doirasidagina emas balki ko’p millatli
jahon romanchligi doirasida baho berish to’g’ri bo’ladi. Dunyoda beshta ya’ni
fransuz, rus, ingliz, nemis va xind romanchiligi maktabi bor. Endi oltinchisi ya’ni
o’zbek romanchiligi maktabini Abdulla Qodiriy yaratib berdi” degan edi
E.Bertels.
Gap A. Qodiriy romanining Sharqiy regionda avval yozilishidagina emas,
balki o’zining g’oyaviy-badiiy darajasi jihatidan romanchilikka yangi sahifani
boshlab berishidadir. Uning ko’p mavzulari, jumladan qator chet tillarga tarjima
qilinishining boisi ham shunda “O’tkan kunlar” da tom ma’nodagi roman janriga
xos fikrlash tarzi to’la va yorqin namoyon qilib tasvirlandi. Ya’ni Abdulla Qodiriy
voqelikni, hayotni, ijtimoiy jamiyatni keng ko’lami va muhim ziddiyatlari bilan
yaxlitligicha idrok etdi, insonning murakkab olamini psixologiyasini, xarakterini
murakkabligi bilan tasvirladi, inson va jamiyatning o’rtasidagi o’zaro birligini,
o’zaro ta’sirini chuqur tahlil etdi. Kitobxonga hayotni, insonni, ilg’or va reaksion

10
kuchlarni ko’rishga ko’maklashdi, davrning ijtimoiy-siyosiy va axloqiy
konfliktlarini tahlil etdi, tarixiy jarayon, insonlar ruhiyati va ularning erk uchun,
insoniylik uchun kurashi epik voqea, harakat orqali badiiy sintez qilindi. Shaxslar
taqdiri jamiyat taqdiri ifodasi darajasiga olib chiqildi. Yozuvchi “tariximizning eng
kir, qora kunlari” manzarasini va Sharqdagi keng tarqalgan mana shu “xalq
romanlari, she’riy romanlar, xikoyalar va boshqa har xil tipdagi epik asarlarga
razm solinsa, ulardan hozirgi zamon romanchiligiga, ayniqsa A.Qodiriy
romanlariga ham kirib kelgan hayotbaxsh an’analrni ko’rish mumkin: ularga
konkret tarixiy voqealar fantastika bilan qo’shib olib boriladi, qahramon ko’p
sinovlardan o’tadi, sarguzasht syujet xokim bo’ladi, sevishganlar bir-biridan judo
bo’lishadi, boshlaridan ko’p voqelarni o’tkazishadi, har xil tabiiy va afsonaviy
kuchlar – to’siqlarga duch kelishadi, makr –hiyla, xullas kishini qiziqtiruvchi
ajoyib-g’aroyib voqealar sodir bo’ladi. Bularda xikoya ichida xikoya qilish usuli
ko’p uchraydi. Xalq romanlarida jonli, so’zlashuv tilining ta’siri kuchli, o’tkir
dialoglar qo’llanadi. Oybekning tarixiy roman va umuman romanga xos tafakkur
to’g’risidagi bu fikr-mulohazalar shunchaki uning estetik qarashlari sifatida qolib
ketmadi. U amalga shu estetik prinsiplaridan kelib, “Qutlug’ qon” va “Navoiy”
romanlarini, boshqa asarlarini yaratdi. Zotan, Oybek mazkur mushohadalarni
o’rtaga tashlagan choqlarida Navoiy to’g’risida ilmiy izlanishlar va badiiy
tarjimalar qilayotgan edi, ko’p o’tmay birinchi yirik asari “Qutlug’ qon” romanini
yozdi.
“Qutlug’ qon” romani asosiga xalqning, millatning taqdirini qo’ydi, jamiyat
va shaxsning holati, ularning o’zaro munosabati, xalqning ruhiy-ma’naviy
izlanishlari, hayoti, turmushi, konkretroq aytganda shu jamiyatda yashayotgan
hamma tabaqa-hukmdorlar, ruhoniylardan tortib ishchilar, kosiblar,
dehqonlargacha hammasining kimligi, ahvoli, orzu-ideallari va shu yo’ldagi
intilishlari, kurashlari, mag’lubiyatlari va g’alabalari falsafiy idrok etiladi. Xalq
taqdiri roman voqeasini, syujet chizig’ini va maqsad-g’oyasini belgilaydi.
Xalqning, davrning bir parchasi bo’lmish personajlar yo’lining tasviri orqali katta

11
tarixning manzarasini, yo’nalishini ochiladi. Romanga xos tafakkur esa o’z ichiga
juda muhim narsani oladi, ijodkor oldiga katta talabni qo’yadi. Ya’ni u
yozuvchidan hayotni yaxlit, bir butunligicha, demak butun ijobiy jihatlari, salbiy
barcha ziddiyatlari, murakkabliklari bilan idrok etishni, voqelikni muhim va o’tkir
ijtimoiy mazmunini teran badiiy tadqiq qilishni, kishilik jamiyatni oldida turgan
murakkab yechilmagan muammolarni hal etishga va uning gumanistik
intilishlariga ko’maklashish, ma’naviy izlanishlariga yordamlashishi kerak.
Hayotning, voqelikning yangi qirrasini, yangi qatlamini, yangi qahramon, yangi
xarakterni, yangi tipni kashf etishi lozim. Xuddi shularni ifodalashga,
gavdalantirishga, qodir shakl, janr badiiy tasvirlash vositalarini topishi bularning
yangi imkoniyatlarini ochishi lozim. Inson - tabiat va jamiyat farzandi. Shu
boisdan ham ko’p millatlarda bo’lgani kabi, O’rta Osiyo va Qozog’iston
romanlarida ham inson va u faoliyat ko’rsatayotgan olam va uning ishlari,
insonning jamiyatga va tabiatga munosabati kabi qator masalalar inson badiiy
konsepsiyasini yaratish jarayonida markaziy o’rinlarda turadi.
Adabiyotshunoslarning ta’biri bilan aytganda “roman insonning olamdagi o’rnini
ancha chuqur va to’laqonli ochib berishga imkon beradigan badiiy formadir”.
Badiiy ijod saboqlaridan ma’lumki, faqat roman orqali inson hayoti, taqdiri,
ruhiy va ma’naviy olami keng va masshtabli tarzda ijtimoiy, iqtisodiy va ma’naviy
hayot oqimi bilan o’zaro yaxlit munosabatda ifoda etilishi va bu orqali san’atkor
ma’lum g’oyaviy-badiiy konsepsiyani asoslashi mumkin. Shu sababli jamiyat va
tabiat taraqqiyotining eng muhim hayotiy masalalari bilan bog’liq talqin
etilmoqda. Bular – inson va tarix, inson va urush, inson va mehnat, inson va ahloq,
inson faoliyati va boshqa muammolar. Oybekning “Navoiy” romani bugungi
talabchan kitobxonga daho san’atkor Navoiy va u yashab ijod etgan davr haqida
haqqoniy ma’lumot berish bilan birga uning insonparvarlik, mehnatsevarlik,
ma’naviy-axloqiy yuksaklik kabi ulug’vor g’oyalar, etik va estetik ideallar ruhida
tarbiyalashga xizmat qilmoqda. Bu esa o’z navbatida Oybekning mazkur roman

12
orqali aytmoqchi bo’lgan badiiy-estetik konsepsiyasining naqadar hayotiy,
haqqoniy va badiiy ekanligini yana bir bor tasdiq etadi.
O’zbek adabiyotida Oybekning mazkur romani dunyoga kelgan bir davrda
qozoq prozasida taniqli adib Muxtor Avezov qalamiga mansub “Abay” romani
yozilmoqda edi. O’zbek va qozoq xalqlari taqdirida mushtarak tomonlari bo’lgani
kabi Oybek va Muxtor Avezov romanlariga xam obyektiv borliq, tarixiy voqelik,
xayot xaqiqatini bir-biriga yaqin pozitsiyalarda turib tasvir etadilar. Shoir taqdiri
misolida o’xshash g’oyaviy-badiiy konsepsiyalarni olg’a suradilar. Biroq alohida-
alohida olib qaralganda har ikkala tarixiy roman o’z materiali, obrazlar tizimi,
uslubi va boshqa hususiyatlari jihatidan farq qiladigan original, o’ziga xos
asarlardir.
O’zbek adiblari 70- yillardan boshlab yana tarixiy mavzularga qaytib qator
asarlar yaratdilar. Odil Yoqubovning “Ulug’bek xazinasi”, Mirmuhsinning
“Me’mor”, Pirimqul Qodirovning “Yulduzli tunlar”, “Avlodlar dovoni” romanlari
e’lon qilindi. Shuni alohida qayd qilish kerakki, “Navoiy”, “Ulug’bek xazinasi”,
“Me’mor”, “Yulduzli tunlar”, “Avlodlar dovoni” romanlari o’zbek xalqining
tarixida “Sharq renessansi” deb atalgan XV-XVI asr hayotidan olib yozilgan.
Zamin va zamon mushtarakligiga esa, o’z navbatida, asardagi adiblar ilgari surgan
g’oyalarning bir-biriga yaqin bo’lishiga olib kelgan. Bu hol xususan, inson
konsepsiyasining badiiy ifodasida yorqin ko’rinadi.
Odil Yoqubovning “ Ulug’bek xazinasi ” romanida jahon fani tarixida
chuqur iz qoldirgan olim, hukmdor Mirzo Ulug’bek va uning shogirdi Ali Qushchi
obrazlari yetakchi o’rin tutadi.
“ Yulduzli tunlar ” romani endigina o’n yoshlardan oshgan Bobur boshiga
tushgan og’ir savdolar tasviridan boshlanadi. Otasi bir baxtsiz tasodif tufayli halok
bo’lgach, hukmdorlik hali yosh, xalq ta’biri bilan aytganda “ona suti og’zidan
ketmagan” Bobur qo’liga o’tadi. Albatta davlatni boshqarish oson emas. Ikkinchi
tomondan, tabiatan iste’dodli o’spirin badiiy ijodga ham mehr qo’ygan. Shunday

13
bo’ladiki, beomon va shafqatsiz jamiyat bo’lg’usi ulkan shoirni turli kuylarga
soladi, goh uni shod etsa, goho mag’lubiyat alamini totib, tog’u dashtlarda
darbadar bo’lib yurishga, hatto ona yurtdan bosh olib chiqishga majbur qiladi.
Romanda shoir va hukmdor Bobur taqdirini tasvirlashda yozivchi izchil realistik
pozitsiyada turib qalam tebratadi, hayot haqiqati, saqlanib qolgan adabiy faktlarga
ijodiy yondashadi, zarur o’rinlarda badiiy to’qimadan mohirona foydalanadi va
hukmdor emas, shoir obrazini yaratadi. Bu obraz talqinidan kelib chiqadigan
g’oyaviy-estetik ma’no ko’lami ham keng: inson qanday sharoitga tushib
qolishidan qat’iy nazar, o’zining inson ekanligini, xalq va jamiyat undan ko’p
narsa kutayotganligini unutmasligi va hayotda doimo haqiqat, ezgulik, adolat
uchun kurashmog’I kerak. Ona-Vatanni zo’r muhabbat bilan sevish, yuksak
g’oyalar uchun kurash, o’zini emas, o’zgalar osoyishtaligi haqida g’amxo’rlik
qilish – mana kitobxon romandan oladigan ma’naviy saboqlar. Bunday xususiyat
va biz yuqorida ko’rib o’tgan o’zbek romanlari uchun ham xosdir.

14
I.1. O. Yoqubovning ”Ko’hna dunyo” romanidagi epik tafakkur omillari.
San’at va adabiyot shunday mо‘jizaki, uning eng yaxshi namunalarini ham
hammaga birdek qilib kо‘rsatib bо‘lmaydi. Ba’zan shunday bо‘ladiki, falsafiy
teran, yuksak badiiy did bilan yozilgan asarlardan kо‘ra, hayot ikir – chikirlarini
ifodalagan asarlarining xaridorlari va uni guldiros qarsaklar bilan qarshi oluvchilar
kо‘proq bо‘ladi. Bunday ahvol qadimda ham, hozir ham shunday. Har bir kasb, har
bir sohaning о‘z bilimdoni, о‘z mutaxassisi bо‘ladi. Adabiyotning ham saragini –
sarak , puchagini – puchak qilib, uning qadr - qimmatini , haqiqiy bahosini aytib
turadigan bilimdonlar borki, bular tanqidchilardir. Zero tanqidchi Izzat Sulton
yozganidek, “…Sharhlovchi emas – talqin etuvchi, baholovchi va hukm qiluvchi
hamdir; yozuvchi hayot haqida yozadi, tanqidchi esa hayot va adabiyot haqida
yozadi va shu bilan birga bu sohalarni chuqurroq anglashda yozuvchiga
kо‘maklashadi, shu orqali yozuvchi va adabiyot saviyasini oshirib boradi, xalqning
ijtimoiy ongi о‘sishiga xizmat qiladi. Roman shakllanmog‘i uchun muallifdan
dunyo va inson tо‘g‘risida nihoyatda keng va chuqur albatta , yangicha tafakkur
talab etiladi.(Roman terminining ma’nosi ham “yangi,, deganidir) Roman
salmog‘ini unda aks ettirilgan personajlar soni yoxud voqealar hajmi emas, balki
ularning nechog‘lik mukammal tahlil va talqin etilgani belgilaydi. Romaniy
tafakkur yetakchilik qilmasa har qanday katta asar voqea hodisalarning aqlga va
mantiqqa moslashtirilgan yig‘indisidan boshqa narsa bо‘lmaydi.
Xususan, yozuvchi Odil Yoqubovning ” Ko’hna dunyo ” romanidagi epik
tafakkurni yaratuvchi barcha omillar, harakatga keltiruvchi barcha vositalar ham,
yozuvchi diqqat markazi ham, barchasi to’rt yetakchi qahramonga
bog’lanlanganligi tufayli o’ziga xos kompozitsion yaxlitlik vujudga kelgan. Asar
voqealari rivojiga e’tibor berilsa, syujet ”o’qi” ham, undagi konflikt ham mustabid
Sulton Mahmud G’aznaviy bilan ikki ulug’ allomaga, soxta hakimi davron Ibn
Shahvoniyga borib bog’lanadi. Romanning boshqa ishtirokchilari hayoti, taqdiri
ham qaysidir jihatdan to’rt yetakchi qahramonga ulanadi. Natijada barcha voqea-
hodisalar, qahramonlar orqali anglashiladigan fikrlar oqimidan epik tafakkur

15
vositasida muhim umumlashmalar yaratilgan: ilmu idrok har narsadan buyuk va
qudratli, biroq uning tantana qilishi osonlik bilan yuz bermaydi, ezgulikning
mangu qaror topmog’i uchun inson tuban ehtiroslarni, illatlarni yengmog’i,
nihoyatda masahaqqatli kurashlar natijasida jaholat va razolat ildizini tag-tomiri
bilan yo’qotmog’i lozim. Faqat ilmu idrok qudrati bilangina insoniyat ijtimoiy,
ma’naviy taraqqiyot cho’qqilarini zabt etishi mumkin.
” Ko’hna dunyo ” romaniga qamrab olingan hayotiy hodisalar va insoniy
taqdirlar ana shu mazmunni chuqur yoritishga yo’naltirilganligi tufayli yozuvchi,
avvalo, har bir qahramonning insoniy qiyofasini gavdalantirishga harakat qilgan,
har bir qahramon dunyosi, e’tiqodi mohiyatini badiiy yoritishga intilgan. Xususan,
Sulton Mahmud G’aznaviy hayotining oxirgi oylarida yuz bergan voqealar orqali
nafaqat saroy muhitining ichki qiyofasi ochib berilgan, ayni chog’da, ana shu
muhitni tashkil etuvchi hokim kuchlarning dunyoqarashi, maslagi mohiyati ham
chuqur yoritilgan. Insoniy fojealarni keltirib chiqarayotgan sabablarga e’tiborimiz
jalb etilgan. Kuch-qudratini, imkoniyatlarini cheksiz boylik to’plashga, o’zga
yurtlarni zabt etishga safarbar etgan Sulton Mahmud G’aznaviyning bedavo dard
iskanjasidagi iztiroblarini tasvirlash orqali yozuvchi inson tabiatidagi tuban xohish
va istaklar bilan odamiylik alomatlarining ichki kurashini nihoyatda tabiiy,
haqqoniy aks ettirishga erishgan. O’z hayotini sarhisob etish vaqti yetib kelganini
his etish sulton uchun nihoyatda og’ir, hayoti davomida yo’l qo’ygan xatolarini,
adolatsizliklarini eslash undan ham mushkul. Shunday bo’lsada, shoh o’z
gunohlarini yuvishni istaydi. Uning tilaklarini tinglagan Malikul-sharob ichdan
xitob qilib shunday deydi: ”E voh! Nechun bu mustabid shoh bunchalar adlu
insofga kelib qoldi desam, bo’rk ostida takya bor ekanda!”... Yo’q, agar bu
dunyoda insof va adolat bo’lsa, sen to’kkan daryo-daryo qonlar bir ohu uchun
kechirilmas, sen yetim qilgan go’daklarning faryodlari bir uloq uchun unutilmas,
amiral mo’minin!”
Darhaqiqat, shoh dardi kundan-kun og’irlashadi, saroyda esa fisqu-fujur avj
oladi. Taxt uchun pinhon kurash boshlanadi. Ana shunday vaziyatda ikki vazir

16
shoh g’azabidan qutulish chorasini izlab topadilar. Saroyga ”hakimi davron Ibn
Sino” niqobi ostida avomni talab yurgan firibgarni keltiradilar. Oddiy lo’ttiboz,
firibgar ulug’ hakim sifatida cheksiz izzat-ikromga sazovor etiladi. Eng
ajablanarlisi, shoh soxta hakim dorilaridan shifo topa boshlaydi. Ibn Shahvoniy esa
sultonning eng ishonchli kishisiga aylanadi.
Yozuvchi mahorati shundaki, hech qaysi qahramon butunlay ”salbiy” yoki
”ijobiy” sifatida talqin etilmagan. Aksincha, ulug’ allomalar dunyoqarashida
ma’lum cheklanganliklar bo’lganiday, Mahmud G’aznaviy qiyofasida ham
odamiylikning ma’lum alomatlari bor. Ibn Shahvoniy ham har qancha obro’-
e’tiborga sazovor bo’lmasin, ”yengilmas kuch” sifatida tan olishlarini har qancha
istamasin, baribir haqiqat qarshisida o’zini nochor his etadi, tahlikga tushadi, fosh
etilishidan qo’rqib yashaydi. Asar qahramonlariga xos bo’lgan bunday ziddiyatli
xususiyatlar, kechinmalar tabiiy, haqqoniy aks ettirilganligidan ularning ta’sir
kuchi ham oshgan, har biri katta miqyosdagi murakkab xarakterlar darajasiga
ko’tarilgan.
Yana shuni alohida ta’kidlash lozimki, yozuvchi, ikki ulug’ alloma
obrazlarini ham o’ziga xos tarzda yaratgan. Kitobxon har ikki ulug’ siymoni ezgu
maqsad, ilmu idrok ravnaqi va tantanasi uchun kurash birlashtirganligini his etadi.
Haqiqat, adolat qarshisida insoniylikdan, insoniy e’tiqodlardan yuz o’girmagan
ulug’ insonlarga nisbatan mehr-muhabbatimiz ortadi. Sulton Mahmud bilan
Beruniy to’qnashuvlarining cheksiz hokimiyat va adolatsizlik g’alabasi bilan
tugallanayotganliginidan ezilamiz. Shoh huzuriga insoniy burch yuzasidan kelgan
Ibn Sinoning saroydan quvilishi vujudimizni iztirobga soladi. Shu daqiqalardagi
ustoz Beruniy kechinmalariga o’zimizni hamdard sezamiz: ”Yo tavba! Bu go’zal
olam, bu musaffo osmon, bu yorug’ yulduzlar, qo’yingki, bu mukammal olamni
bunyod etgan xudovandi karim, nechun o’z bandasini bundayin nomukammal qilib
yaratding?... nechun bu jon bilan birga unga jaholat va qalloblik, hudbinlik va
razolat yanglig’ tuban istaklarni qo’shib berding? Nechun unga boshqa hech bir

17
tirik zotga ato qilmagan o’tkir tafakkur va yetuk aql-zakovat in’om etib, bu aql-
zakovatni tubanlik, razolat va qabohat yo’lida ishlatmoqni ravo ko’rding”.
Asarda Beruniy va Ibn Sino obrazlarini o’ziga xos takrorlanmas
xususiyatlari bilan gavdalantirishga erishilgan. Har ikki allomaning o’ziga xos
intim dunyosi, yoshlik sevgisi nozik tuyg’ular, kechinmalar, xotiralar orqali
nihoyatda yorqin ifodalangan. Shu bilan birga, ulug’ allomalarning hayotiy
muammolarga nisbatan fikr-xulosalaridagi ayrim farqli jihatlarga ham e’tiborimiz
jalb etilgan. Xususan, odil va zolim shohlar haqidagi Beruniy fikrlaridan farqli Ibn
Sino zulm va istibdodga qarshi kurashmoqni afzal ko’radi, biroq qanday yo’l bilan
kurashish lozimligini idrok etolmaydi. Shu sababli Imom Ismoil taklifini rad etadi.
Ammo adolatsizliklarga qarshi kurash orqaligina ezgulik g’alaba qozonishi
mumkin, deb hisoblaydi. Ustoz Beruniyga tasalli berishga harakt qilib, Ibn Sino
quyidagi rivoyatni so’zlaydi: “Shundaykim, buyuk bir donishmand bani
basharning nopok istaklari va tuban ehtiroslarini bir uyga qamab qo’yilgan uch
maxluq: odam, to’ng’iz va arslonga o’xshatgan ekan. Bani odam deganda u aql-
idrokni nazarda tutibdi, to’ng’iz deganda insonning chirkin xohishlarini, arslon
deganda esa qahru-g’azabini nazarda tutibdi. Bu uch maxluqning qaysi biri zo’r
chiqsa, uyda o’sha ustunlik qilar emish. Bu qissadan hissa shuki, to’ng’iz bilan
sher, ya’niki tuban ehtiroslar qanchalik zo’r bo’lmasin, bani odam, ya’niki aql-
idrok baribir yengusidir!” ushbu rivoyat asar voqealarining yechimi, yakuni
hisoblanadi. Binobarin, rivoyatning falsafiy mazmuni butun asar voqealari orqali
anglashiladigan fikrlar oqimini umumlashtirib, quyidagi umumlashmani keltirib
chiqarishga xizmat qilgan: inson tabiatidagi tuban illatlar va istaklar uning fojiasini
ta’minlaydigan omillardir, ilmu-idrok qudrati bilangina ijtimoiy-ma’naviy
taraqqiyotga xizmat qilish mumkin.
“ Ko’hna dunyo ” o’z kitobxonlarini ana shunday ulug’ maqsadlar sari da’vat
etuvchi asardir.

18
I. 2. P. Qodirovning “Yulduzli tunlar” romaniga xos epiklik va tarixiy
shaxs talqini.
Badiiy asar saviyasini yuksaltiradigan omil uning kim yoki nimaga
bag’ishlanganligi emas, balki qanday yozilganligidir. Tarix va undagi ulkan
ijtimoiy evrilishlar odamlar tomonidan amalgam oshirilishi, tarixiy shaxslar
ma’naviy qiyofasining tarixiy hodisalar ijtimoiy salmog’ini tayin etishi
ijodkorlarimiz tomonidan anglab yetilmoqda. Yozuvchi Pirimqul Qodirovning
“ Avlodlar dovoni ” romani yozlishiga zamin bo’lgan “ Yulduzli tunlar ” asarini
tahlil qilamiz.
“ Yulduzli tunlar ” tarixiy-biografik romandir. Chunki unga asos qilib
olingan syujet roman janriga xos ma’lum bir davrdagi shart-sharoit, xalq,
mamlakat hayoti, tarixiy shaxs obrazlari orqali yoritiladi va Zahiriddin Muhammad
Boburning hayot yo’li asar markazida turadi.
Ma’lumki, inson hayotida sharoitning o’ziga xos o’rni bor. Shuning uchun u
tarixiy asarda – inson xarakteri, shaxsi qahramon yashayotgan va harakat
qilayotgan sharoit bilan bog’liq ekanini ko’ramiz. Inson muhit ta’siri ostida o’z
xarakteri, imkoniyatlari doirasida o’zgaradi. Mustahkam irodali, kuchli xarakterli
shaxs o’tkinchi muhit ta’siriga to’liq ma’noda bo’ysunmaydi. Muhitga qarshilik
ko’rsatish tuyg’usi ularda kuchli rivojlangan bo’ladi. Ba’zi xarakterlar esa tezda
o’tkinchi muhit ta’siriga tushib, unga bo’ysunadilar.
“Muhit tushunchasi o’z ichiga oilani, jamiyatni, davr va tarixni, tabiatni
qamrab oladi. Insonni qurshab turuvchi barcha narsa – turmush va uning jihozlari,
jonli va jonsiz tabiat, jamiyat va davlat, shaxs va jamiyat, tarix, ya’ni turli davrlar
va xalqlarning madaniyatlari muhit tushunchasiga kiradi. Muhit – murakkab va
ko’p ma’noli tushuncha” 2
. Shu sabab, M. Gorkiy “Muhit – bu o’zimiz. Muhit – bu
bir-biriga ta’sir o’tkazuvchi psixik birliklarning muayyan miqdoridir” 3
, - deb
ta’kidlagan edi.
2
Adabiyot nazariyasi. Ikki tomlik.1-tom. –T. , “Fan” nashriyoti, 1978.- B. 154.
3
Горький М . Реализм Гоголя . – М . – Л . , 1959.

19
Xullas, muhit tushunchasi badiiy asarda insonga borib taqaladi. Zotan, tabiat
va jamiyat inson vositasida tahlil va talqin etiladi. Yozuvchi tarixiy asarga qo’l
urushidan oldin qahramon yashagan davrning sharoitini, muhitning o’ziga xos
qirralarini, xarakter shakllanishiga ta’sirini, odamlarning o’zaro munosabati,
ruhiyatidan falsafasigacha barcha voqea – hodisalarni mukammal o’rganishi shart.
Matyoqub Qo’shjonov “ Yulduzli tunlar ” haqidagi maqolasida “Pirimqul
Qodirov Bobur obrazini tiklab, uni davr tafakkuri nuqtai nazaridan izohlaganini” 4
aytib, asar kompozitsiyasi, syujeti, ayniqsa, o’quvchini o’ziga jalb etadigan
konflikti yanada kuchaytirilsa, voqealar ixcham bayon qilinsa yaxshiroq bo’lishini
yozadi.
Umarali Normatov esa “Tarixga ulug’ hurmat” maqolasida “garchi yozuvchi
keng qamrovli, izchil, batafsil xronologik tasvir yo’lini tutsa-da, asarda o’quvchini
toliqtiradigan cho’ziqlik yo’qligiga…” 5
e’tiborni qaratadi.
Ushbu mulohazalarga qo’shimcha qilib quyidagilarni aytish mumkin:
birinchidan, bizning tekshirishlarimiz shuni ko’rsatadiki, tarixiy faktlar hech vaqt
yozuvchini o’ziga tobe qilib qo’ymagan, balki unga shu faktdan turtki olishga,
uning mohiyatini ochishga, davr ruhini badiiy inkishof etishga olib kelgan.
Bobur – ham shoh, ham shoir. Uning ichki dunyosi juda rang-barang va ayni
vaqtda murakkab. Bu murakkablik bir shaxs timsolida mohir sarkarda hamda
jahongirlik, fotihlik bilan chiqisha olmaydigan gumanist ruhiyati mujassamligida
namoyon bo’ladi.
Asarning “Gul va quyun” bobidagi voqealar ham qahramonning qalbidagi
poklik, halollik, rostgo’ylik kabi insonga xos ko’pgina fazilatlar mavjudligini
ko’rsatib, kitobxonni ana shu xislatlarning tadrijiy rivojini kuzatishga, Bobur ichki
dunyosini teran anglashga, bu orqali temuriy shaxzoda yashagan zamon va makon
4
Qo’shjonov M. Tarix saboqlari haqida roman// O’zbekiston madaniyati. – 1978.- 12 dekabr.
5
Normatov U. Aql va qalb chirog’i. – Toshkent: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1983.-B.59

20
chigalliklarini ham tasavvur etishga imkon beradi. Bu voqelik Bobur xarakteri
shakllanishida tarixiy sharoitning roli ham katta bo’lganligiga urg’u beradi.
Adib shafqatsiz tarix haqiqatlarini yashirmasdan qalbida katta afsus va alam
bilan “xatolik”lar qilib, “yuzi qaro” bo’lgan va bundan nadomat chekayotgan
qahramoniga achinish va hurmat hissi bilan qaraydi. Lekin zinhor haqiqatga qarshi
bormaydi 6
. Mantiqiylikka, badiiy me’yorga, tarixiy haqiqatga asoslanadi. Bu
haqiqatni adabiyotshunos G’ulom Karimov ham qo’llab-quvvatlaydi. “O’zbek
adabiyotida madaniyatimiz tarixining uch ulug’ siymosi haqida uchta epik polotno
yaratildi: Alisher Navoiy (Oybek – “Navoiy”), Ulug’bek (Odil Yoqubov –
“Ulug’bek xazinasi”) va Zahiriddin Muhammad Bobur (Pirimqul Qodirov –
“Yulduzli tunlar”). Bu romanlaning hammasi uchun xarakterli bo’lgan muhim
xususiyat shuki, ularda XV va XVI asr boshlari tarixiy sharoiti to’liq va haqqoniy
tasvir etiladi va shu tarixiy sharoitda yashagan bu ulug’ zotlarning murakkab, ruhiy
kechinmalarga, dramatik voqealarga boy hayot yo’li chizib beriladi 7
”.
“ Yulduzli tunlar” dagi tarixiy sharoitning badiiy talqini haqida
adabiyotshunoslar bir-biriga zid fikrlar bildirishgan va uni Boburning sarkardalik
mahorati tasvirlangan epizodlar misolida tadqiq qilishgan. Holbuki, mantiqan
qaraganda ham tarixiy sharoit faqatgina jangu jadallardan iborat emas. Tarixiy
sharoit qahramon yashagan zamon va makonga xos bo’lgan barcha unsurlarni o’z
ichiga oladi. Ularning barchasini bir asarda ko’rsatishning imkoni yo’q. Shuning
uchun ham Pirimqul Qodirov Bobur hayot tarzi va tarixiga taalluqli belgilarnigina
badiiyat mezonlari asosida talqin qilgan.
Xulosa qilib aytganda, tarixiy sharoit, muhit insonni tarbiyalaydi, uning
hayotiga o’z ta’sirini o’tkazadi. “ Yulduzli tunlar ”da tarixiy manbalarga asoslanib,
faqatgina oddiy insonlar emas, Boburdek shohlar ham ba’zan tarixiy voqelik
oldida ojiz ekanligi real tasvirlangan.
6
Sattorov M. , Kattabekov A. Olis yulduzlar jilosi. – Toshkent: O’qituvchi, 1986.-B.121.
7
Karimov G’. Prozamizda tarixiy tematika // Sharq yulduzi. – 1979. № 3. – B. 194-209.

21
“ Yulduzli tunlar” asarining zamoni XV asr oxiri XVI asrning birinchi
yarmi yoki Boburning qirq yillik hayot yo’li, faoliyati bilan uzviy bog’liqdir.
Yanada aniqroq aytadigan bo’lsak, asarning syujet-kompozitsion qurilishi asosida
Bobur yashagan davr turadi. Asardagi barcha obrazlar, ularning harakatlari bir
maqsadga qaratilgan bo’lib, temuriy shahzodaning niyatlari, orzu-umidlari, g’alaba
va mag’lubiyatlari u yashagan zamon taloto’plarini real yoritishga xizmat qilgan.
Romanning birinchi bobi “Quva. Qil ustida turgan taqdirlar” deb nomlangan.
Buni ko’rgan o’quvchi da’fatan bu bobda makon tasviri ustun ekan degan xulosaga
kelishi mumkin. Aslida esa yozuvchi Pirimqul Qodirov asarni vaqt tasviridan
boshlagan: “Milodiy 1494- yilning yozi. Saraton issig’ida Farg’ona vodiysining
osmoniga chiqqan quyuq bulutlar kuni bo’yi havoni dim qilib turdiyu, kechki payt
birdan jala quyib berdi 8
”.
Muallif “1494 yilning yozi”ni bekorga ta’kidlamagan. Birinchidan, asosiy
e’tiborni shu davrda bo’lib o’tgan voqealarga kitobxonni jalb etmoqda.
Ikkinchidan, Bobur hayotida, umuman Farg’ona vodiysining aholisi uchun shu
yilgi saraton alohida ahamiyatga egaligini ta’kidlagan. Uchinchidan, eng asosiysi,
to’g’ridan-to’g’ri inson, shaxs, jamiyat taqdiri, uning taraqqiyotida vaqtning roli
birlamchi ekanligiga urg’u bergan. Romandagi obrazlar bilan bog’liq bo’lgan
barcha voqealar rivojining asosi “milodiy 1494 yilning yozi” bilan uzviy
bog’liqdir. Asardagi Bobur bilan yonma-yon yoritilgan Tohir hamda uning tog’asi
Fazliddin va Robiyalarning hayotida shu davrning ahamiyatini qiyoslaganimizda
vaqtning tasviri katta ahamiyatga ega ekanligiga yaqqolroq amin bo’lamiz.
Adib yuqorida keltirilgan iqtibosidan keyinoq, Farg’ona ahlining og’ir, qonli
janglar ichida davom etadigan hayotlarini oldindan bashorat qilgandek yozadi:
“Qizil tuproqli tepaliklar orasidan o’tib kelayotgan sersuv Quvasoy qon qo’shib
oqizilgandek qip-qizil bo’lib ketdi”.
8
Qodirov P. Yulduzli tunlar. Bobur. Roman. – Toshkent: O’zbekiston, 1990.- B.5.( Bundan keyin shu asardan
olingan iqtiboslarning sahifalari qavs ichida ko’rsatiladi).

22
Yuqorida ta’kidlanganidek, oqar suv adabiyotda vaqtni, yanada aniqroq qilib
aytadigan bo’lsak, inson umrini bildiruvchi majoziy obrazlardan biridir. Agar
xuddi shu holatda suvni zamon deb olsak, daryoning o’zani uning makoni bo’ladi.
Shundan ham ma’lum bo’ladiki, makon zamonga, ya’ni vaqtga nisbatan
turg’unroq. Ma’lum bir makonda qachondir sodir bo’lgan voqea tarixga aylanadi,
lekin makon o’zgarmaydi. Bunga misol qilib, “Milodiy 1494 yilning yozi”da
Quvada bo’lib o’tgan voqealarni ko’rsatish mumkin. Besh asrdan ortiqroq vaqt
o’tdi, besh yuz marotaba Quva saraton issig’ini ko’rdi. Ammo u voqea
takrorlanmadi. Takrorlanishi ham mumkin emas. Chunki, o’sha yozdagi voqealar
1494 yilning zamonigagina xos bo’lgan hodisadir. Biz tarix deb ataydigan vaqtni
orqaga qaytarib bo’lmaydi.
Badiiy asarlarda vaqtning tasviri tush bilan ham bog’liq. Tarixiy asarlar ham
badiiyat namunasi sifatida bundan mustasno emas. To’g’ri, roman qahramoni
bo’lmish tarixiy shaxslar tush ko’rgan, uni o’z xotiralarida qayd qilgan bo’lishlari
mumkin. Lekin asar qahramonlari tush ko’rishsa, asosan muallifning badiiy
niyatlari bilan bog’liq bo’ladi.
Moziy haqida yozilgan, ayniqsa tarixiy shaxslar hayotini yoritishga
bag’ishlangan badiiy asarlarning syujet, kompozitsiyasining asosini qahramon
hayotidagi asosiy voqealarni ikkinchi darajali voqealardan ajratib, tipiklashtirishga
qo’l keladi.
Romandagi vaqt bosh qahramon – Boburning hayot yo’lini yoritishga vosita
bo’lib xizmat qiladi. Shunga qaramasdan, asardagi vaqtni – Tohirning vaqti,
Robiyaning vaqti, Fazliddin tog’aning vaqti, Umarshayx mirzo va boshqa
obrazlarning vaqtlariga bo’lish mumkin. Bu obrazlar va ularga ajratilgan vaqt
tasviri bir maqsadga, Bobur yashagan vaqt va muhitni to’liqroq gavdalantirishga
qaratilgan. Vaqt, muhit ham Bobur obrazining turli qirralarini badiiy bo’yoqlar
yordamida kitobxon ko’z o’ngida yanada yorqinroq chizilishiga xizmat qiladi.

23
Vaqt Boburning inson, shaxs, sarkarda bo’lib yetishishida, ayniqsa,
xarakterining shakllanishida va davlatni boshqarish hamda uning tartiblarini
o’rganishida, o’zidagi bir-biriga zid bo’lgan shoh va shoirga xos bo’lgan
sifatlarning yuzaga chiqishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Badiiy adabiyotdagi yo’l xronotopi ham vaqt kabi mutloq cheksizdir.
“Yulduzli tunlar”da ham yo’l tasviriga keng o’rin berilgan. Makoni Turkiston,
Afg’oniston, Hindistondek keng bo’lgan romanda yo’l tasviri bo’lmasligining
imkoni yo’q. Adib nafaqat bosh qahramoni, balki me’mor Fazliddin, tarixchi
Xondamir, Tohirlarning yurgan yo’llarini ham aks ettirgan. Bu tasvirlar xuddi
asardagi obrazlarning hayotidek bir-birini takrorlamaydi.
Yozuvchi Bobur xarakterini yaratishda obrazlarning xatti-harakati orqali
davr ijtimoiy hayoti va tarixiy shart-sharoitlarni, qahramon ma’naviyatini, yetuk
inson sifatidagi faoliyatini ochib berishga alohida e’tibor beradi. Haqiqatan ham,
“Yulduzli tunlar” romanida tarixiy ijtimoiy muhit, ya’ni taxt manfaatlari asta-sekin
Boburning fikrlariga, uning adolatli qarashlariga, pokiza tuyg’ulariga tazyiq
o’tkaza boshlaydi.
Tarixiy memuar manbalardan bu temuriy shaxzodaning juda ko’p
xususiyatlari bizga ma’lum. Lekin bu manbalar Bobur to’g’risida oddiy axborot
beradi, xolos. Asarda Bobur faoliyatini aks ettiradigan tarixiy voqealarning
qahramon xarakterini ochishga bevosita xizmat qiladigan qismini tanlab, yozuvchi
eng kichik bir epizodga ham alohida badiiy jilo beradi. San’atkor tarixiy voqealar
bilan cheklanmaydi, Bobur hayotidagi hodisalarning bir-biriga chambarchas
bog’lanishini ishonchli badiiy to’qimalar bilan mustahkamlaydi.
Umarshayx vafotadan keyingi toju taxt tashvishlari Boburni tinimsiz
fikrlashga va izlanishga majbur qildi. Mana shunday og’ir sharoitda ham u
zo’ravon beklardam biri Ahmad Tanbal istagiga qarshi chiqdi va o’z opasi
Xonzoda begimni bekning tajovuzidan qutqarib qoldi.

24
“ – Men sizning pok qalbingizdan adolat izlaymen! Qalbingiz nima buyursa,
siz menga shuni buyuring! Men rozimen!
Bobur sakrab o’rnidan turdi-yu, opasining qo’llaridan olib, uni o’rnidan
turg’azdi.
- Yig’lamang, bas! – dedi, ammo Boburning o’zi ham ko’ngli erib ko’z
yoshini zo’rg’a tutib turardi.
- Siz menga barcha beklarimdan yaqinroqsiz. Bir tug’ishgan yagona
egachimsiz. Siz tufayli ne og’irlik kelsa, mayli ko’ray. Xotirjam bo’ling!
Toki bormen, suymagan odamingizga uzattirmasmen” (104).
Bu esa Ahmad Tanbaldek beklarga qarshi isyon edi. Bobur o’z opasi
Xonzoda begimning iztirobli muhabbatini qadrlab, uni himoya qila olishi
oddiy odatdek ko’rinsa-da, aslida bu yerda juda katta ma’no yotadi. Nomus
uchun, oila shon-shuhrati uchun kurash toj-taxt uchun kurashga qaraganda
qadriyati balandligini anglatadi. Bizning nazarimizda, bu holat Bobur
shaxsining go’zal va boyligini ko’rsatishga xizmat qiladi.
Yoki Bobur endigina taxtga chiqqan vaqtda sodir bo’lgan bir voqeani
eslaylik. Beklar Bobur oldiga Darvesh govni ig’vo tarqatganlikda ayblab
olib keladilar. Darvesh gov oddiy fuqaroni qo’llab-quvvatlagani uchun ham
beklar undan qasd olish maqsadida ayblaydilar.
“Amirzodam, men ig’vogar emasman! Men ig’vogarlarning qurbonimen!
Menga rahm qiling! Beshta bolam bor! Noumid qilmang, amirzodam” (50).
Uning so’zlaridan keyin Boburda unga nisbatan rahm-shafqat tuyg’usi
uyg’onadi. Lekin urush xavfi beklarning talabiga ko’nishga majbur etadi.
Sharoit insoniylikka yo’l bermaydi, buni “Boburnoma”dan ilg’ab olish
mumkin: “Bu fursatda Darvesh gov otliq Andijonning arbobidin nomunosib
so’z aytqon uchun yasoqqa yetdi. Bu siyosattin tamom el bosildilar 9
”.
9
Bobur. Boburnoma. – T.: Fan nashriyoti, 1960. – B. 73.

25
Ushbu voqeaga Boburning munosabatini, uning qanday ahvolda
qolganini yozuvchi Pirimqul Qodirov quyidagicha tasvirlaydi:
“Yasoq! – qichqirayotgan har bir darg’azab bek Boburdan quyoshni
to’sib olgan bir qora bulutga o’xshar. Boburni chirmab aylantirayotgan
dahshatli quyun mana shu qora bulutlarning shamoli emasmikin? Nahotki,
bu bulutlar doim toju taxt bilan yursa-yu, Darvesh govga o’xshaganlarning
qoniga shunchalik tashna bo’lsa?
Boya Boburga xuddi shu bulutlar orasidan suzib chiqqan to’lin oyday
go’zal ko’ringan toju taxt, endi oy tutilgan tunday vahimali tusga kirdi.
Bobur noma’lum xavf-xatardan seskanib, Xo’ja Abdullaga yordam
so’raganday qaradi:
- Ustod!..
-Amirzodam, - shivirladi Xo’ja Abdulla, - podshohlik udumiga binoan
xatarli urush paytida tojdorlar sha’niga nomunosib gap aytgan odam
jinoyatchi hisoblanur! Endi siz… bitta Darvesh govni deb barcha beklardan
voz kechmagaysiz. Vaziyat tahlikali… Siyosat uchun govni yasoqqa
yetkazmoqdan boshqa iloj yo’q!” (52-53).
Boburning shohlikdan voz kechib, Dahkat tog’larida sarson sargardon
bo’lganligi tarixiy fakt. Shunday bo’lsa-da, saltanat uchun kurash bu
yerlarda ham o’zini qoldirib ulgurgan edi.
Yosh qalb insoniylik tamoyillariga zid bo’lgan bunday dahshatli
holatni ko’rib seskanadi. Uning ongida doim ikki his tinimsiz jang qiladi.
Shoh Bobur so’zlarini tinglab turgan shoir Bobur bu qabohatlar oldida o’z-
o’zidan intiqom talab qiladi. Mana shu o’rinda qilich toptamoq uchun, qalam
yaratmoq uchun paydo bo’lmaganmikin degan savol tug’ilishi tabiiy.
Shohlik olamni egallamoq, shoirlik qalbni inson ko’nglini zabt etish
emasmikin?

26
Yozuvchi talqinidagi Bobur va cho’pon yigitning suhbatiga diqqatni
qarataylik:
” – Men Boburmen! – dedi.
Cho’pon quloqlariga ishonmay, uning yalang oyoqlariga yana bir
qaradi:
- Nahotki podshoh Bobur sen bo’lsang?!
- Ha, men podshoh edim.
- Hozir-chi?
- Hozir... toju taxt da’vosidan voz kechdim. Endi faqat shoirona hayot
kechirmoqchimen (235-236).
Yozuvchi fantaziyasi mahsuli bo’lgan bu lavhalarda davrning asosiy
mohiyatini ochish bilan birga shoh va shoir Boburning qalb iztiroblarini
tadqiq etishga harakat qilgan.
Bu o’rinlarda shohlikdan shoirlik g’olib keladi. Ko’rib turganimizdek,
adib real bo’yoqlarda Bobur irodasi va qalbini tasvirlagan. Yozuvchi badiiy
mahorati shundaki, u shoir Boburning ichki olamini juda teran tushuna olgan
va buni asar ruhiga singdirib yuborgan. Shoh Bobur faqat toj-taxt
kurashlarida emas, o’zining mag’lublik davrlarida ham insoniy qiyofasini
yo’qotmaydi.
Shayoniyxon XV asr oxiriga kelib, Movorounnahrda o’z harbiy-siyosiy
yurishlarini boshlagan paytlarida ham islom diniga kuchli qiziqish bilan
qarab, “fikh” ni teran o’rganishga katta kuch sarflagan. Bu haqda mojor
olimi Herman Vamberi quyidagicha ma’lumot beradi: “U har holda o’zining
eronlik dushmanlari tarafidan tasvir etilganidek, nimani xohlasa shuni
bajaruvchi vaxshiy bir kimsa emas edi. Masalan, u zamonning ruhoniy
ulamolariga katta hurmat, hatto bolalarcha itoat qilib, barcha urush

27
safarlarida o’zi bilan barobar kichkina go’zal kutubxonasini olib yurar,
Temur kabi bu ham Damashq va Halab ulamosi bilan diniy munozaralarga
qatnashgan 10
”. Shayboniyxon haqidagi mojor olimining bu fikrlari
haqiqatdan yiroq emas.
Bu haqda Hasanxo’ja Nisoriy shunday yozadi:
“Sohibqiron xon ilm fazilatlardan to’la xabardor, aniqrog’i ularni to’la
egallagan kishi edi. She’riyat sohasi, shoirlarga e’tiqod-e’tibori katta
bo’lgan, mudom olimu fuzalolarni o’ziga hamsuhbat bilgan 11
”. Bu xususiyat
uning Muhammad Solih, Binoiy singari hamda boshqa tarixiy shaxslarga
bo’lgan munosabatida yaqqol ko’zga tashlanadi. Shayboniyxon umrining
oxiriga qadar ilmu ijod bilan shug’ullanadi. U g’azallar, ruboiylar va
tuyuqlardan iborat devon tartib berib, turkiy she’riyatning ajoyib namunasini
yaratadi. 1507-1508 yillarda valiahd o’g’li Temur Sultonga bag’ishlab
hozirda Turkiyada saqlanayotgan pand-nasihatlardan iborat asarini,
shuningdek, 1508 yilda “Bahr-ul-xudo” (“Haqiqat yo’lining dengizi”) nomli
asarlarini yozadi. Shayboniyxon ham Boburdek shoh va shoir sifatida o’z
davrining yetuk siymolaridan biri edi.
Umuman, Shayboniyxon shaxsi va ijodi to’liq yoritilmaganligi uchun
“Yulduzli tunlar” asari haqida fikr yuritgan ba’zi adabiyotshunoslar asarda
Shayboniyxon obrazi tasviri haqida turli fikrlarni bildiradilar. Jumladan,
P.Alimov yozadi: “Pirimqul Qodirov tasvirida Shayboniyxonning
markazlashgan davlat haqidagi siyosati ham uning tabiati, xarakteridagi
ayyorlik va makkorlik belgisi sifatida tasvirlanadi.
To’g’ri, yozuvchi asar davomida Bobur va Shayboniyxonni bir-biriga
qarama-qarshi qo’yadi. Tarixda ham xuddi shunday bo’lgan.
“Boburnoma”ning bir necha joyida Shayboniyxon tilga olingan 12
”. Bobur
10
Herman Vamberi. Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi. – Toshkent: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1990. – B.96.
11
Hasanxo’ja Nisoriy. Muzakkiri ahbob. Tazkira. – Toshkent: Abdulla Qodiriy nomidagi Xalq merosi nashriyoti,
1993. – B.20.
12
Alimov P. Tarix, shaxs, badia. – Toshkent: O’zbekiston, 1991. – B. 53.

28
ham ba’zi o’rinlarda bor haqiqatni yozib qoldirgan. Bu faktlarga asoslanib
yozuvchi Shayboniyxon siymosini yaratadi.
Lekin P. Qodirov romanda Shayboniyxon obrazini tasvirlashda sho’ro
tuzumi va sotsialistik realism tazyiqi tufayli bo’lsa kerak, qora bo’yoqlarni
oshirib yuborgandek taassurot qoldiradi. Chunki u ba’zi bir o’rinlarda tarix
haqiqatidan biroz chekingan.
Yozuvchi Boburning ichki dunyosida, kechinmalarida paydo bo’layotgan
turli tuyg’ularni tarixiy manbalarga asoslanib, o’z davrining allomalaridan
biri – Xondamir bilan suhbat jarayonida ochib beradi.
“Yulduzli tunlar”ning keyingi sahifalarida adib qahramoni hayotining
butun murakkabliklarini yorqinroq ochib berishga intiladi. Bobur avvalo
Hindistonga bosqinchi bo’lib bormaydi. Humoyunga Agra shahrini qo’lga
olish uchun shunday degan edi: “…Qirg’in bo’lmasin, beva-bechora
ko’paymasin, deb shu yo’lni tutmoqdamiz…Ya’ni sizlarning vazifalaringiz
– qal’a olish emas, qal’adagilarning ko’nglini olishdir!” (463).
Aslida ham tarix haqiqati shunday bo’lgan. Shuning uchun bo’lsa kerak,
Javoharla’l Neru “Bobur dunyoga ma’lum eng madaniyatli va eng dilbar
kishilaridan” deganda mutloqo haq bo’lgan.
Tarixdan ma’lumki, Mirzo Bobur suyukli o’g’li Humoyunni o’limdan
qutqarish uchun xudoga iltijo qilib, o’z jonini farzandiga bag’ishlagani
chindan sodir bo’lgan va tarixiy manbalarda bitilgan. Yozuvchi bu holatni
alohida chizgilarda ko’rsatgan.
Demak temuriy shaxzodada juda ko’p insoniy tuyg’ular shohlik
g’urbatidan ustun turgan. Boburshoh tirikligidayoq o’z farzandi
Humoyunga taxtini topshiradi va qolgan umrini ijodga bag’ishlamoqchi
bo’ladi. U boshqa temuriylardan farqli ravishda, o’z farzandlari bilan taxt
talashishdek musibatga duch kelmaydi.

29
Boburning Shoh Ismoil bilan Shayboniyxonga qarshi sulh tuzishi uning
donoligi bo’ldi. Natijada Shoh Ismoil Shayboniyxonni yengib, kallasini
maykosa qildi. Bobur esa Xuroson va Eronni do’st mamlakatga aylantirdi. U
Panjoblik hukmdor Davlatxon bilan sulh tuzib, Ibrohim Lodiyni yengadi,
Ibrohim Lodiy jangda halok bo’ladi, Kobuldan Dehligacha bo’lgan joylar
Bobur davlatiga bo’ysunadi. Ibrohim Lodiyning onasi Malika Bayda
o’g’lining o’chini olish uchun Boburga zahar berdiradi, shundan so’ng
Boburning sog’lig’i yomonlashadi. Shayboniyzodalar esa shoh Ismoilni
yengadi, Shayboniyxonni o’ldirganlarning qabrini ochib, suyaklarini oladilar
va to’pga solib otadilar.
Shayboniyzodalar Movarounnahrni egallaydilar.
Bobur o’g’li Humoyun sovg’a qilgan asli Hind mulki, dunyoda eng katta
olmos hisoblangan “Ko’hinur”ni uning o’ziga berishi, taxtni ham unga
topshirishi taxtparast va ochko’z temuriyzoda qarindoshlariga kinoyaday
tuyuladi. Romandagi oxirgi yordamchi konflikt shu bilan xotimalanadi.
Boburning vafoti bosh konfliktning hal bo’lishiga olib keladi. Bobur
o'zining o’zga yurtga kelib qolishi, uchta xotin olishi, bir vaqt ichkilikka ruju
qilishini o’z xatolari deb tushunadi. Bobur birlashgan yagona davlatni
Movarounnahrda emas, balki Kobul va Hindistonda tuzadi.
Pirimqul Qodirov romanda bosh qahramon Boburga xayrixoh, ammo
Shayboniyxonga esa aksincha, Boburning salbiy tomonlari, olish uchun
hadsiz qon to’kishini ham ko’rsatgan, lekin u Shayboniyxonni o’ta zolim,
qonxo’r, ayyor, xotinboz, shafqatsiz qilib tasvirlaydi, vaholanki Bobur ham,
Shayboniyxon ham bitta maqsad uchun kurashadi, niyatlari har kim o’z
holicha yagona davlat tuzish. Ikkalasi ham turkiy xalq namoyondasi, faqat
Bobur – turkiylashgan temuriylardan biri. Afsuski, yozuvchi turkiy xalqning
bu ikki mashhur qahramoniga xolis turishi mumkin edi, biroq u bunday
qilolmadi, chunki o’sha zamonda tarixchilar temuriylarni til uchida maqtar

30
edilar, Qur’onni yod bilgan Shayboniyxonni esa ko’chmanchi, ma’rifatsiz,
bosqinchi deb tushunardi, afsuski Shayboniyxon temuriylarni mo’g’ul
xonlari, kelgindi deb bilardi, o’zini esa Movarounnahrning qonuniy turkiy
vorisi deb, anglar edi; Boburgacha bo’lgan temuriylarning sharti ketib parti
qolgan, xalq orasida obro’si to’kilib bo’lgan, so’ng Shayboniyzodalar esa
ashtarxoniylar degan sulola homiyligi ostida yuz yilcha turkiy
davlatchiligimizni saqlab turdilar. Ammo bundan Bobur va temuriylar turkiy
xalq bo’lgan o’zbeklarning do’sti, Shayoniyxon va Shayboniyzodalar esa
dushmani edi degan xulosa kelib chiqmasligi lozim. Tarixchilarimiz va
”Yulduzli tunlar” romani muallifining Shayboniyxonga o’ta qora bo’yoq
chaplashga moyilligini, u olib borgan jangu jadallarning mohiyati va
ahamiyatiga loqayd, befarq, bir tomonlama qarashini tuzatadigan vaqt yetdi.
Temriylarda ”o’zim”, ”o’zim bo’lay” degan xudbinlik Boburga ozgina
xos edi. Chunki u ham temuriyzodalardan biri. Vaholanki, Shayboniyxon
unga yaqinlashishga intildi, shu sababli, uning opasi Xonzoda begimga
uylandi, undan Xurramshoh ismli o’g’il ko’rdi; Bobur Shayboniyxon bilan
sulh tuzishi, birlashgan yagona turkiy davlatni birgalashib tashkil qilishi ham
mumkin edi. Bunday bo’lmadi. Boburning eng katta tarixiy xatosi shu edi.
Bu xato oqibatida mislsiz ko’p qon to’kildi, Movarounahr parchalandi,
Rossiya ta’qibi va istilosi ostida qoldi. Oxiri bu ikkala buyuk shaxs esa eng
dahshatli kulfatlarga duchor bo’ldi. Yozuvchi davrdagi cheklanganlik,
sotsialistik realizmning siyosiy ruhi tufayli romanda bunday to’g’ri, teran,
haqqoniy xulosalar chiqarishga ojizlik qildi. Ma’lumki, mahoratning
ikkinchi belgisi tasvirlashdir, dedik, yozuvchi bu tomondan ham yaxshi
yo’ldan bordi. Biroq mahoratning uchinchi belgisi baholashdan iborat bo’lib,
yozuvchi bu sohada yetarli darajada odillik ko’rsatolmadi, bunga zamona
zayli to’sqinlik qildi.

31
Siyosiy tarqoqlik va birlshtirish qutblariga suyangan bosh konflikt roman
syujetiga poydevor bo’ldi. ”Yulduzli tunlar” romanining syujeti realistik va
u Bobur xarakterining takomilidir.
Romanning boshida biz Tohir, uning sevgilisi Robiya, uning tog’asi
Fazliddin, Samarqand shohi Sulton Ahmad, Koshg’ar hukmdori Abubakr,
Toshkent hukmdori Mahmudxon, Umarshayx va uning ikki o’g’li Bobur
hamda Jahongir Mirzolar bilan tanishamiz. Bu ekspozitsiyadir. Chunki
keyinroq Mahmudxon Boburning tog’asi, Tohir Boburni o’limdan saqlab
qoluvchi kishi, Jahongir Mirzo Bobur bilan ”taxt talashuvchi” ukasi bo’lib
chiqadi. Biz bundan Umar Shayxning xotinlari va qarindoshlari bilan ham
tanishamiz. Shu narsa ham ayon bo’la boradiki, Boburning otasi
o’zbeklashgan temuriylardan, temuriylar esa o’zbeklashgan mo’g’ullarning
barlos urug’idan; Bobur ona tomondan esa o’zbekdir, turkiydir. Boburning
eshik og’asi bo’lgan Qosimbek uning hayotida muhim mavqega ega bo’ladi.
Bobur otasi vafotidan so’ng Andijonda taxtga ega bo’lishi lozim edi.
Ammo ona boshqa ukasi (Jahongir Mirzo) o’z avlodlari tomonidan,
da’vogar hukmdor sifatida, oldinga chiqariladi, bu tugundir, romanda Bobur
yechishi kerak bo’lgan bunday tugunlar shu bittagina emas, keyinchalik
Bobur bilan temuriylar, Shayboniyxon va Hindiston podshosi Ibrohim Lodiy
o’rtasida ham birin-ketin tugunlar paydo bo’la boradi va Bobur ularni
chidam, aql, kuch, jasorat va mardlik bilan yechib boradi ham inson sifatida
kamolga yetadi; dastlab yosh hukmdor shoh, so’ng jangchi, sarkarda, shoir,
olim sifatida namoyon bo’ladi. Romandagi voqea Boburning Samarqandni
qamal qilib olishi va ochlik, keyin Samarqand va Andijondan mahrum
bo’lishi, temuriylar bilan jang qilishlari, Shayboniyxon degan kuchli
ko’chmanchi turkiy raqibga duch kelib qolishi va undan yengilishi, Kobulni
jangsiz egallashi va Hindistonni zabt etishi, Shoh Ismoil bilan sulh tuzishi
yo’li bilan rivojlanadi. Bobur yengilish va o’lim tahdidlari hamda og’ir
azoblardan tushkunlikka tushmaydi, uni aniq maqsad, temir iroda, jur’at, aql,

32
ulug’ niyat, farosat, yuksak insoniylik va umid saqlab qoladi. U – o’z
davrining kishisi. Hindistonda, Ibrohim Lodiyning onasi Boburga zahar
berishi kulminatsiyadir. Boburning hayoti saqlab qolinadi, ammo u
kasalvandlikka duchor bo’ladi. U oxir shohlikni o’g’li Humoyunga
topshiradi, jahongirlikda yurib sevikli xotini Mohimga ko’p ozor berganligi
uchun undan uzr so’raydi. U Movarounnahrni yagona davlat qilish niyatiga
erisha olmaydi, bu - yechim (undan so’ng Shayboniyzodalar hukmronligi va
oxir uch xonlik paydo bo’ladi); boburiylar bir-biri bialn jiqqa musht bo’ladi,
temuriylar izmidan boradi va ularni oxiri inglizlar tugatadi. Bu - ham
yechimning davomi.
”Yulduzli tunlar” romani kompozitsiyasi negizida ham asardagi g’oya va
maqsadida ham ularning ifodasi bo’lgan Boburning ko’pqirrali va murakkab
xarakteri turadi.
Roman ikki qismli, birida Boburning Movarounnahrni birlashtirish, o’z
avlodlari temuriylar ichida birlikka erishish, temuriylarning yagona davlatini
tiklash, uni Shayboniyxondan himoya qilish uchun olib borgan kurashlari
aks etdi. Ikkinchi qismda Afg’oniston, Xuroson va Hindistonda ellarni
birlashtirish uchun olib borgan jangu jadallar tasvirlangan. Birinchi qism
”Arosat”, ikkinchi qism ”Falakning gardishi” deb ataladi va har bir qism
yana sarlavhali bo’laklarga bo’linadi, ularda voqea bo’lgan joy ta’kidlangan.
Birinchi qism ”Quva. Qil ustida turgan taqdirlar”, ”Axsi. Ajalga davo yo’q”,
”Andijon. Gul va quyun”, ”Quva. Jasoratning jazosi”, ”O’sh. Najot qayda?”,
”Samarqand. Zafar va kulfat”, ”Andijon. Uvol bo’lgan orzular”,
”Samarqand. Hal qiluvchi olishuv”, ”Toshkent. Isfara. Ko’chki bosgan
buloq” degan bo’laklardan iborat. Ikkinchi qismga esa ”Hirot. To’lgan
paymonalar”, ”Qunduz. Samarqand. Ikki qilich orasida”, ”Kobul. Toshgan
daryo o’zan izlaydi”, ”Laho’r. Panipat. Dehli. Yangi qirg’oqlar”, ”Agra.
Taqdir taqozosi”, ”Sekri. Qayta ko’z ochgan buloq”, ”Agra. Yulduzlar
girdobi” va ”Xotima” kabi bo’laklar kiradi. Ko’rinib turibdiki, bo’laklarni

33
nomlashda ro’y bergan voqealar yo’nalish va pafosiga e’tibor qilingan,
nomlar goho ko’chma ma’noli, ramzli va obrazlidir. Syujet va
kompozitsiyaning dedektiv tus olganligi romandagi hikmat va bosh
qahramon xarakteri taqozosidir. Bu hol asarning qiziqarli bo’lishiga
sababchidir.
”Yulduzli tunlar” romaniga turli davrlarning tanqidiy qarashi davom
etadi. Muallif esa xohlasa, undan foydalanishi mumkin.
”Yulduzli tunlar” mahorat bilan yozilgan badiiy roman sifatida tanildi.
Chunki unda mavzu – muhim, muayyan davr materiali asosida o’zbek
markazlashgan davlatchiligi masalasi ilgari surildi. Bu niyat munosib
realistik syujet va dedektiv, qiziqarli hodisalar kompozitsiya va roman
g’oyasi bilan yaxshi uyg’unlashgan. Tili XVI asrdagi an’anaviy, murakkab
o’zbek milliy adabiy tilida ish ko’rilgan, shu bilan birga, til sohasidagi
tarixiylik ham hisobga olingan, shu sababli, roman tili hozirgi zamon kishiga
hozirgi zamon kishisiga tushunarlidir.
Tarixiy mavzu to’g’ri tanlangan. Tasvir vositalari boy va realistik.
Yozuvchining bahosi – g’oyasi asar voqeasidan kelib chiqadi. Xullas,
mahoratning tanlash, tasvirlash va baholash muammolari tarixiylik
(istorizm) jihatidan romanda umuman o’z to’g’ri ifodasini topgan.
Bitta romanda katta va murakkab davr qamralgan. Buni Bobur
faoliyatinigina tanlab olinishi taqozo etadi. Ammo muallif tasvirda buning
uddasidan chiqa olgan, ya’ni voqeaning to’rt joyda, Andijonda,
Movarounnahrda, Afg’oniston va Xurosan hamda Hindistonda ro’y berishi
to’rtta to’qnashuv va to’rtta yordamchi konfliktning paydo bo’lishiga olib
kelishi, uning siyosiy tarqoqlik va birlshtirish haqidagi bosh konfliktga
bog’lanishi, mahorat belgisi bo’la oladi.
Aka – uka – Bobur va Jahongir Mirzo o’rtasida birlik yo’qligi yo’qligi
Shayboniyxon bosh ko’tarishi va uning qo’li baland kelishiga sabab bo’ladi.

34
Boburning o’z pochchasi Shayboniyxon bilan umumiy til topa bilmasligi
temuriylar davlatining nurashini ravshan qilib qo’yadi. Ammo Bobur
Afg’onistonda boshqacha yo’l tutadi, Eron shohi Ismoil va Panjob
hukmdordori Davlatxon bilan kelishida, natijada Hindistonni qo’lga kiritadi.
(Biroq, keyinchalik boburiylar o’zaro hukmdorlikni talashishda temuriylar
yo’lidan boradi. Oqibatda, siyosiy tarqoqlik va uyushmaslik temuriylarning
Movarounnahrdagi, Boburiylarning Hindistondagi hukmronligiga nuqta
qo’yadi. Bu ikki natija tarixning ikki muhim sabog’i edi. Yozuvchi buni
ishonarli va ibratli tarzda bayon qilgan). Bu hol tarixiy shaxslar va to’qima
obrazlar harakat qiluvchi, markazida ma’rifatli, irodali, aqlli, mard va
bardoshli Bobur xarakterini yaratuvchi murakkab syujet qurilishini hosil
etadi.
Roman ikki qismdan iboratligi, birinchi qismda Movarounnahr voqealari,
ikkinchi qismda Afg’oniston, Xuroson va Hindistonda bo’lgan hodisalar aks
etishini Bobur shaxsiyati birlashtiradi. Syujet, kompozitsiya va qahramon
hayotining bunday dedektiv xususiyati qiziqarli va nishob. U o’ziga xos,
ziddiyatli dialoglar, nafis, halokatli tasvirlar va psixologik monologlarni
kashf qiladi. Avvalgi muvaffaqiyatsizlik va keyingi muvaffaqiyatlarning
sabablari ko’rsatilgan.
Sho’rolar milliy zaminlar tarixida ilgari o’tgan hukmdorlar sha’nini,
markazlashgan davlat qurish g’oyasini taqiqlab kelgan zamonda Boburshoh
to’g’sida roman yozishning o’z ichiga oladi. Unga taalluqli bo’lmagan
ijodiy masalaning o’zi yo’q.
II bob. O’zbek tarixiy romanlarida o’tmish voqeligiga munosabat
masalasi.
O’zbek romanchiligini yaxlit xolda olib ko’zdan kechirsak, shunga amin
bo’lamizki, tarixiy mavzudagi asarlar qaysidir ma’noda ularning o’zagini,

35
zamonaviy asarlarga nisbatan salmoqliroq, yuksakroq va mumtozroq
bo’lagini tashkil etadi. O’zbek adabiyoti romanga xos tafakkurga ko’tarilish
yo’lidagi ilk qadamini tarixiy romandan – ”O’tgan kunlar”dan boshladi, va
qizig’i shundaki, bu ilk qadam adabiyotimiz erishgan yuksak cho’qqilardan
biri bo’lib tarixga kirdi. Keyin, garchand orani o’n yillik masofa ajratib
tursa-da, butun g’oyaviy-badiiy xususiyatlari bilan unga yondosh va
qondosh bo’lib o’zga bir noyob iste’dodning noyob romani ”Kecha va
kunduz” dunyoga keldi.
Hayotlari mudhish fojialar bilan tugagan, lekin qisqa muddat ichida
asrlarga tatigulik obidalar qoldirib ketgan bu siymolardan keyin adabiyotga
ular bilan qaysidir ma’noda zamondosh bo’lgan, lekin zamona zug’umlari
ostida shakllangan tarixiy yo’liga ko’ra ulardan farq qiladigan yangi bir
avlod kirib keldi va shu omillar ta’sirida adabiyotda ham yangi bir davr
boshlandi. Bu davr tarixiy romanchiligining taraqqiyoti Oybek siymosi bilan
bog’liq. Adib ”Qutlug’ qon”ni yaratib, unga o’zining qalb tug’yonlarini,
dard –hasratlarini ham ifoda eta olgan.
Bizningcha, tarixiy romanlar o’zbek adabiyotida bu qadar katta mavqe
egallashining asosiy sababi – o’zbek xalqining ko’p asrli, boy va murakkab
o’tmishga ega ekanligidadir.
Zamonadan farqli o’laroq, o’tmishni ijodkor tarix hukmidan va xalqning
ijtimoiy tajribasidan o’tgan, ma’lum darajada baholangan, muhimi
nomuhimidan ajratilgan, muayyan yaxlitlik, tugallik kasb etgan holda qabul
qiladi.
Lekin o’zbek romanchiligining xalq tarixiga bu qadar chambarchas
bog’lanib qolganligini faqat milliy mansubiyat bilan, ya’ni bu tarix – o’z
xalqining tarixi bo’lganligi bilan izohlab bo’lmaydi. Zero, o’zbek xalqi
umuman O’rta Osiyo xalqlari tarixi jahonning turli xalqlari adabiyotidagi
yuzlab asarlar uchun hayotiy material bo’lib xizmat qilgan. XVI asrdayoq

36
Shekspirning salafi Kristofer Marloning ”Buyuk Temurlang” tragediyasi
Angliya teatr ishtiyoqmandlarini larzaga solgan edi. Shundan keyingi davr
mobaynida ingliz, fransuz, nemis, italyan, Amerika va xorijiy Sharq,
shuningdek, sobiq Sovet Ittifoqi hududida yashovchi qardosh xalqlar
adabiyotlarida Jaloliddin Manguberdi, Ibn Sino, Amir Temur, Alisher
Navoiy va Bobur singari siymolar ishtirok etuvchi ko’plab badiiy asarlar,
jumladan, tarixiy romanlar yaratilgan va yaratilmoqda.
Xullas, o’zbek tarixiy romanchligi taraqqiyotini ta’minlagan bir omil –
xalq tarixining boyligidir.
Tarixiy romanlarning romanchilikdagi mavqei adabiyot va tarix
o’rtasidagi azaliy va abadiy mushtaraklik bilan ham bog’liq. Kishilik
jamiyatining faqat o’tmishdagi emas, balki har qanday hayoti ham aslida
tarixdir. Hayotni tarixchi sifatida o’rganish bilan uni san’atkor sifatida
o’rganish et bilan tirnoqdek bir-biriga kirishib, bir-biriga tutashib ketgan
jarayondir, faylasuf olim Arseniy Guliga to’g’ri qayd etganadek: ”Dastlab
tarixiy tasvir san’at turi sifatida yashab kelgan (Klio muzasi). Keyinchalik
tarix ilm maqomini oladi. Lekin hozir ham ko’pchilik odamlarda tarixiy ong
badiiy ijod ta’sirida shakllanadi. Biz o’z tariximiz haqida ko’proq
darsliklardan emas, romanlar, kinofilmlar va televizion ko’rsatuvlardan bilib
olamiz”.
”O’tkan kunlar”, ”Kecha va kunduz”, ”Qutlug’ qon” romanlarining
mualliflari uchun asarlarida aks etgan tarix uzoq tarix emas, balki ularga
deyarli besh qo’lday ayon bo’lgan, ular o’z qalbi bilan kechinib chiqqan
hayot edi. ”Navoiy”, ”Ulug’bek xazinasi”, ”Avlodlar dovoni” romanlarida
esa mualliflar o’z hayot tajrabalari, o’z hayotlarining saboqlarini bevosita
emas, bilvosita, boshqa, lekin o’xshash, mushtarak material orqali aks
ettirdilar.

37
Tarixiy romanlarning yarmidan ko’pini uzoq o’tmish haqidagi asarlar
tashkil etadi. Ularni materialiga ko’ra besh guruhga ajratish mumkin.
Birinchi guruhga mansub asarlarda O’rta Osiyo tarixining antik davri
qalamga olingan. Bu davr hayotini yorituvchi tarixiy manbalar oz bo’lgani
uchun bo’lsa kerak, unga bag’ishlangan badiiy asarlar ham oz. O’zbek
tarixiy romanlari ichidan faqat bittasini – Maqsud Qoriyevning ”Spitamen”
asarini shu guruhga kiritish mumkin.
Arab xalifaligi nurab, uning o’rnida Somoniylar, G’aznaviylar,
Qoraxoniylar kabi saltanatlar qad ko’targan davrda jahon ilm-fani, san’ati,
madaniyati tarixida yangi sahifa ochgan Forobiy, al- Xorazmiy, Beruniy, Ibn
Sino, Ro’dakiy kabi buyuk siymolar yetishib chiqdi. Ular hayotiga, ular
yashagan davr hayotiga bag’ishlangan ”Ko’hna dunyo” kabi asarlarni
ikkinchi guruhga kiritish mumkin.
Uchunchi guruhni mo’g’ul istilosi davri tarixiga bag’ishlangan asarlar
tashkil etadiki, ular orasida ”Muqanna”, ”Jaloliddin Manguberdi” kabi
dramatik asarlar qatorida Mirmuhsinning ”Temur Malik” romani ham bor.
Yurtimiz tarixidagi eng qudratli va eng shavkatli saltanat – Temuriylar
davri tarixiga bag’ishlangan asarlar ham son, ham sifat jihatidan benihoya
salmoqli guruhni tashkil etadi. (Oybekning ”Navoiy”, O.Yoqubovning
”Ulug’bek xazinasi”, P. Qodirovning ”Yulduzli tunlar” va ”Avlodlar
dovoni”, Mirmuhsinning ”Me’mor”, M. Alining ”Sarbadorlar”, ”Ulug’
saltanat” asarlari).
Va nihoyat, beshinchi guruhga Temuriylar sulolasining halokatidan
keyingi feodal tarqoqliklar davri hayoti aks ettirilgan ”Mashrab” (Hamid
G’ulom) kabi asarlarni kiritish mumkin.
Uzoq o’tmishga bag’ishlangan romanlar nihoyatda ko’pligini hisobga
olib biz ularning tarixga munosabat yorqinroq namoyon bo’lgan qismi
haqida to’xtalib o’tishni ma’qul topdik.

38
Ma’lumki, IX-XII va XIV-XVI asrlar ilmda O’rta Osiyo xalqlari va unga
yondosh madaniy xalqlar tarixidagi Renessans yoki Uyg’onish davri sifatida
ta’riflab kelinmoqda. Bu davrlarda yetishib chiqqan buyuk siymolar o’z
g’oyalari, universal iste’dodlari va qomusiy bilimlari, serqirra faoliyatlari
bilan Yevropadagi Renessans davri titanlariga o’xshab ketadilar. Bu
davrdagi tarixiy tendensiyalar, madaniy hayotdagi buyuk ko’tarilish ham
Yevropaning Uyg’onish davridagi yuksalishni esga soladi.
Bu davrlar hayotiga bag’ishlangan tarixiy romanlar o’sha buyuk madaniy
ko’tarilishga ehtirom, hayrat tuygulari bilan sug’orilgan. Ulug’vor
koshonalar, ko’shku qasrlar, madrasayu masjidlar, fayziyob oromgohlar
tasviri ”Navoiy” da ham, ”Ulug’bek xazinasi”da ham, ”Me’mor”da ham
katta o’rin tutadi.
Uyg’onish davrining tipik hukmdorlari, tipik olimu fozillari, tipik
san’atkor va hunarmandlari bor edi.
Lekin shu tipik xususiyatlarning ikki qutbi, ijobiy va salbiy qanoti bor
edi. ”Ko’xna dunyo” romanidagi Mahmud G’aznaviy ham, ”Me’mor”dagi
Shohruh ham, ”Navoiy”dagi Husayn Boyqaro ham, ”Ulug’bek xazinasi”dagi
Abdullatif ham Uyg’onish davrining tipik hukmdorlari sanaladilar. Ularning
barchasi ham u yoki bu darajada ko’p tomonlama taraqqiy etgan, ulkan
maqsadlar sari intilgan va bu maqsadlarni ko’pda amalga ham oshira olgan
kuchli shaxslar edilar. Lekin ularning faoliyati ko’proq yalang’och kuchga,
razil, shafqatsiz kurash vositalariga asoslangan edi.
Ikkinchi tomonda esa Ulug’bek, Navoiy, Bobur kabi siymolar turadilar,
ularning faoliyatida ezgulik ustivor. Lekin aynan o’sha yuqorida nomlari
tilga olingan tiplarga xos xususiyatlar bularda ham namoyon bo’ladi, faqat
nisbatan yuksakroq maqsadlar yo’lidagi bir vosita sifatida. Ularning
faoliyati faqat o’z shaxsining emas, xalqning, madaniyatning, ijtimoiy
taraqqiyotning maqsadlariga xizmat qiladi.

39
Biz mazkur bitiruv malakaviy ishimizda o’zbek tarixiy romanlarida
(O.Yoqubov va P.Qodirov romanlari) o’tmish voqeliga munosabat masalasini
voqelik va qahramonlar ichki ruhiyati bilan bog’liq holda o’rganishni lozim topdik.
II. 1. O. Yoqubovning “Ulug’bek xazinasi” romanidagi voqelik va
qahramon ichki ruhiyat i

40
Odil Yoqubovning romanchiligi zamonaviy o’zbek nasrining badiiy tasvir
imkoniyatlarini, ko’rku salobatini ko’rsatishi bilan xarakterlidir. “ Ulug’bek
xazinasi ” romanida yozuvchi asar qahramonlari boshdan kechirgan voqealarni
ko’rsatishni emas, balki ularning ichki dunyosini ochish asnosida Ulug’bek
davrining badiiy manzarasini chizishga e’tibor beradi. Ma’lumki, hayotga faol
aralashgan kishilar kishilar hamisha ziddiyatlar qurshovida bo’lishadi. Hukmdorlar
o’z mavqelariga ko’ra jamiyat ishlariga faol aralashishga majburlar. Har bir inson
o’z hayotidagi burilish davrlarida, kuchli qarshiliklarga duch kelganda turli –
tuman o’ylarni boshidan kechiradi. Romanda bosh qahramon ana shunday o’ylar
og’ushida ko’rsatiladi. Asarda Ulug’bek ham adolat va insof jilovini mahkam
ushlashga uringan podshoh, ham tengsiz olim sifatida ko’rsatiladi. Yozuvchi ulug’
olim va adolatli shohning hayotini boshdan-oxir tasvirlashni maqsad qilmaydi.
Ulug’bek hayotining og’ir va fojeali damlarga to’la so’nggi pallasini ko’rsatish
mobaynida u muloqot va faoliyatda bo’lgan ko’plab kishilarning tabiatini aks
ettirgan.
Adib romanda o’z otasiga qarshi bosh ko’targan Abdullatif ruhiy olamini
ochishga, tuyg’ular tizimini ko’rsatishga e’tibor beradi. Yozuvchi Abdullatif
tabiatidagi padarkushlik ildizini uning mutaasib kimsalar ta’sirida tarbiyangani va
Ulug’bekni islom diniga qarshi, deb o’ylaganida ko’radi. Bu holat Ulug’bek
Abdullatifga:” Menga hech narsa kerak emas. Bu toju taxt, saltanat, shon-
shuhrat – bari o’zingga buyurgay, faqirga yolg’iz rasadxonani in’om etsang
bas! Azmim qolgan umrimni “Ziji Ko’ragoniy”ni tugatib, mutolaa ila kun
kechirmoqdir ”, - deganida, bo’lajak padarkush o’g’ilning samimiy jazavaga
tushib: “ Tag’in rasadxona! Tag’in “Ziji Ko’ragoniy”! mudarris dastorini
o’ragan murtadlarni qanotingiz ostiga olib, din peshvolarini oyoq osti
qilmishsiz! Bul uchun haq taoloning qahriga, payg’ambar alayhissalomning
qarg’ishiga uchrab, taxtu tojdan, saltanatdan ayrilmishsiz . Ammo istig’for
aytmoqni tilamay, tavba-tazarru qilmoqni istamay, tag’in rasadxonani

41
o’ylaydirsiz!.. Ey parvardigori olam! Gunohi azimga botgan bu osiy
bandangni o’zing avf etgaysan… ”, - deganida aks etadi.
Asarda Abdullatif taxt yo’lida hech narsadan qaytmaydigan qonxo’r sifatida
ko’rsatilmaydi. Yozuvchi uni o’qimishli, sinchkov, iste’dodli, ammo o’zini otasi
tomonidan qadrlanmagan o’g’il deb biladigan sershubha shaxs tarzida tasvirlaydi.
Bu holat uning Ulug’bekka aytgan: “ Balli, sizday padarga! Sizning
yaxshiligingizni bilurmiz. Tarnob jangida jonbozlik ko’rsatgan kim? Men!
Ammo muzaffar yorlig’i kimning nomiga bitildi? ... Ixtiyoriddin qal’asidagi
bobom Amir Temurdan qolgan tillalarimni tortib olgan kim? Yana siz,
valine’mat padarim! Ne chora? Mute farzand indamay bosh egdik va lekin
bas! Sohibqiron oltinlarini qayga yashirdingiz, soyaboni marhamat?” –
so’zlarida yaqqol ko’zga tashlanadi. Muallif Abdulatifning xatti-harakatlari
sababini anglashga, uning sa’jiyasidagi ko’zdan yashirin jihatlarni ochishga e’tibor
qaratgan.
Yozuvchi Ulugbek shaxsiyatini tasvirlashda ham yolg’iz yorqin ranglardan
foydalanavermay, uni ikkilanayotgan, og’ir o’ylar girdobida qolgan odam sifatida
ko’rsatadi. Unda goh toj-taxtni topshirib, ilmiy ish bilan shug’ullanish istagi,
gohida dushmanlarini yakson qilib tashlash tuyg’usi g’olib chiqayotgani haqqoniy
aks ettiriladi. Ali Qushchi bilan suhbatdagi: “ Mirzo Ulug’bekday koinot sirlarini
ochmoqni tilagan, fozillikni da’vo etgan mavlono, hayhot, oxir-oqibat…
barcha taxt sohiblariday saltanatni deb o’z pushti kamaridan bo’lgan
farzandi ila taxtu toj talashibdi-da, degan nom qoldirishdan qo’rqamen ”, -
degan so’zlarida uzoqni o’ylaydigan mutafakkir siymosi namoyon bo’ladi.
Abdullatif bilan bahsda esa: “… so’nggi nasihatimni eshit, xohla o’z padaringni
qatl et, xohla Movarounnahr sarhadidan haydab, darbadar qil… Lekin
yolg’iz tilagim: ilm yo’lida otang qilgan ishlarga, uning shogird va ustozlariga
tegmagaysen. Tegsang, … ota qarg’ishiga uchrab toabad badnom bo’lursen!.
Ota rozi – xudo rozi, yodingda bo’lsin: al qasosil minal haq! Hech bir
yomonlik intiqomsiz qolmaydur! Senga aytadurg’on boshqa so’zim yo’q!

42
chaqir yasovulingni! ” – degan so’zlarida o’quvchi ko’z oldida bir umr farmon
berishga o’rgangan qo’rqmas va yovqur temuriy gavdalanadi. Romanda asir
otaning hukmron o’g’ilga buyruq ohangida so’zlashi ifodasi personajlarning milliy
ruhiyatidan kelib chiqib aks ettirilgan. Padarkush o’g’liga ham bu holat hech erish
tuyulmaydi. Ulug’bekning shoh sifatida o’g’lidan mag’lub bo’lganda ham, ota
sifatida o’z maqomini aslo yo’qotmaganligi uning so’zlash ohangida, tutumlarida
yaqqol ko’rinadi. Yozuvchi bir-birlariga begona ota va o’g’il, fozil shoh va
taxtparast shahzoda o’rtasidagi shiddatli to’qnashuvlarni ko’rsatish asnosida
ularning asl tabiatlarini namoyon qiladi. Romanda Ulug’bek va Abdullatif ham
boshqa timsollar ham ta’rifu tavsif etilmaydi, balki ularning jonli odamlar
sifatidagi sezimlari tasvirlanadi. Ular hayotdagi tirik odamlarday ko’rsatilgani
uchun ham biri achintirsa, boshqasi nafratlantiradi.
Romanda Ali Qushchining sadoqati, Mavlono Muhiddinning sotqinligi,
shayx Nizomiddin Xomushning insofsizligi, tuzukkina shoir Abdullatifning taxt
ilinjida o’zgalar qo’lida qo’g’irchoq bo’lgani ishonarli tasvir etilgan. Yozuvchi har
bir qahramon xarakter xususiyatlari, tabiatidagi o’zgarishlarni badiiy dalilashga
erishadi. Asarda Ali Qushchi shohga shogird bo’lgani uchungina emas, balki ilm-
fanning odamlar hayotidagi ahamiyatini yushungani, ilm durdonalari mutaasiblar
qo’lida qolsa, millat rivoji orqaga surilishini bilgani sababli ham xatarli bo’lsa-da
Ulug’bekning yo’lidan yurishi asosli ko’rsatilgan.
Yozuvchi ijod jarayonining mahsuli bo’lgan qaharamonning qaysi jihatini
ko’rsatmasin, avvalambor, muallif nutqi yetakchiligida uning qiyofasini to’lig’icha
kitobxonga namoyish qilishga urinadi. Masalan, O.Yoqubovning “Ulug’bek
xazinasi” romanida turli tabaqa, turli xarakter, turli e’tiqod, turli aft-bashara-yu,
rang-ro’yga ega qahramonlar ishtirok etadi.
Yozuvchi ana shu qahramonlarning har birini o’zgacha xususiyatlar bilan
ko’rsatish, milliy qiyofalarini alohida yoritish uchun portret usullaridan unumli
foydalanadi.

43
Portret – faqatgina qahramonlarning asarda chizilgan tashqi qiyofasi tasviri
emas, balki badiiy asarda qahramonlarning ichki va tashqi ruhiy holatlaridagi
asosiy detallarni, ya’ni imo-ishoralari, o’zlarini tutishlari, xatti-harakatlari,
kiyinishlari, urf-odatlari, aft-angorlari, qaysi milliy qiyofaga mansubliklari, so’z
vositasida muallif nutqida, ba’zida esa bir qahramonning boshqa qahramonga
nigohi orqali beriladi. Xoh muallif, xoh qahramon nutqida obrazning portreti
chizib berilmasin, yozuvchining maqsadi bitta, u ham bo’lsa, qahramonining ichki
qiyofasidagi o’zgarishlarni tashqi qiyofasi bilan uyg’unlashtirib, mukammal tip
yaratib berishdir.
“Ustod, ko’zlari yarim yumuq, boshini egib, xayolga tolib o’tirardi. Uning
cho’zinchoq qoramag’iz yuzi so’lg’in, keng peshonasi va qiyg’ir burnining ikki
yonidagi ajinlari quyuqlashgan, zotan, butun vujudida, katta yalpoq kaftlarini
tizzasiga horg’ingina tashlab o’tirishida chuqur iztirob, izhor etish qiyin bo’lgan
teran bir mung bor edi” (11 bet). Ushbu tasvir orqali Ulug’bekning qiyofasi
kitobxon ko’z o’ngida namoyon bo’ladi hamda muallif mazkur asarning qahramoni
sifatida uning portretini “Ulug’bek” qiyofasi tarzida emas, balki qahramoniga
bo’lgan hurmatini ochiq bayon qilib “ustod” deya tasvirlaydi.
Ustodning fojiali holatini, o’z pushtikamaridan bo’lgan zurriyodining
qilmishlaridan aziyat chekishini shu qadar “rassomlardek” mohirona chizib
ko’rsatadiki, oxir-oqibatda ko’z o’ngimizda jahldor, cho’rtkesar hukmdor emas,
ilojsizlikdan, yalpoq kaftlarini tizzasiga horg’ingina tashlab o’tirgan Ota qiyofasi
namoyon bo’ladi.
Yozuvchi Ulug’bekning portretini, o’sha paytdagi dramatik holatini yanada
yaqqolroq ko’rsatish maqsadida muallif yetakchiligida uning qiyofasidagi hech bir
belgini, detalni nazardan qochirmaydi. “Ulugbekning cho’zinchoq qoramag’iz yuzi
so’lg’in, keng peshonasi va qiyg’ir burning ikki yonidagi ajinlari quyuqlashgan” –
ushbu tasvirning o’zigina qahramonning kayfiyatini, ichki olamini ochib beryapti.

44
Ayniqsa, o’z o’g’li bilan jangga hozirlik ko’rayotgan Otaning qiyofasini,
ichki dardini uning portret tasviri orqali anglab olish mumkin. “Chinakam so’z
ustasi hamisha tashqi ko’rinish orqali qahramonlarning ma’naviy –ruhiy olamiga
kirishga intialdi. Shuning uchun ham portret tushunchasi ikki ma’noni (tor
ma’noda) va qahramonlarning butun individual-psixologik qiyofasi (keng
ma’noda)ni ifodalaydi 13
”
“hamma sukut saqlardi. Mirzo Ulug’bek uyqusizlikdan qizargan ko’zlari
bilan amir va sarkardalariga bir-bir tikildi. Mana, uning suyangan tog’lari!
Hammasining ustida avrasi movut savsar va tulki po’stin, qimmatbaho kimhob
to’n, boshlarida la’l va inju qadalgan qunduz telpak, tilladan jilo berilgan uchli
dubulg’a, bellarida kumush va oltin kamar, dastalari fil suyagidan yasalibdur
qadalgan qilich va xanjar… Bularning hammasi Ulug’bek davrida arkoni harb va
arkoni davlat bo’lishdi, yuksak rutbalar olishdi. Lekin bu kun boshiga mushkul
tushganida qay biriga ishonadi? Qay biriga suyanadi – buni onhazratlarinig o’zi
ham bilmaydi”… (58- bet).
Bu yerda endi shoh, olim Ulug’bekning davrida obro’-e’tiborga, oltin
javohirlaru yuksak martabalarga erishgan amirlarning qiyofasi…
Yozuvchi ularning portretini muallif nutqida, tasvirida bermaydi, balki
Ulug’bekning jangda mag’lub, tushkun qiyofasini yanada bo’rttirib ko’rsatish
maqsadida uning uyqusizlikdan qizargan ko’zlari nigohi bilan tasvirlaydi.
Mana, Ulug’bekning ishongan tog’lari, lekin boshiga mushkul tushib, o’z
pushtikamaridan bo’lgan farzandi bilan toju taxt talashib mag’lub bo’lganida,
bularning qay biriga ishonadi. Yozuvchi qahramonining shu kabi iztiroblari, o’y –
xayollarini uning ko’z nigohi va ichki nutqi bialn qo’shib kitobxonni voqealarning
shiddatkor fojiali nuqtalariga yetaklaydi.
Agarda yozuvchi muallif yoki boshqa qahramon nigohida jangga hozirlik
ko’rayotgan amiru lashkarboshilar “avrasi movut savsar va tulki po’stin, boshlarida
13
Shodiyev N. “Ruhiyat rassomi”. T.: 1977. B. 26.

45
la’l va inju qadalgan qunduz telpak, bellarida kumush va oltin kamar” va hokazo
kiyib olishgan, deb quruq bayon berganida Ulug’bekning jang oldidagi qiyofasi bu
qadar jonli chiqmagan bo’lardi.
Yozuvchining mahorati tufayli yuqoridagi tasvirda ham Ulug’bekning
qiyofasi, ham amiru sarkardalar qiyofasi badiiy til vositasida, portretda o’ziga xos
ma’no kasb etib turibdi.
Demak, yozuvchi portret yaratish jarayonida faqatgina muallif nutqiga
tayanmay, balki bu vazifani qahramonning ichki nutqiga, nigohiga yuklashi
mumkin. Qahramon esa bu vazifani bajarishda muallifning ko’magida boshqa
obrazlarning qiyofalarini o’z ichki tuyg’ulari va kechinmalari bilan qo’shib quruq
so’z bilan emas, balki portret tasvirida badiiy yoritib beradi. Bu degan so’z, ya’ni
muallif o’z vazifasini qahramon nutqiga yuklashi, muallifning tasvirlanayotgan
voqea-hodisalarga, qahramonlariga loqaydligi emas, balki badiiy asarda tasvir
xilma-xilligini ta’minlab, xarakterlar ruhiyatini bir-birining nutqi bilan baholaydi.
“Ali Qushchi xayolini chulg’ab olgan tumandan qutulmoqchi bo’lganday
boshini qattiq silkib, ko’zini ochdi. Shahzoda uning ro’parasida turar, uning
kirtaygan ko’zlarida soxta tabassum jilva qilardi” (219-bet).
Mana shu kichkina tasvirda Ali Qushchining nuqtai nazarida, padarkush
shaxzoda Abdullatifning qiyofasi berilayapti. Qizig’i shundaki, o’z padari, pushti-
panohi bilan saltanat talashgan, tojutaxt deb uni qatl etgan shaxzoda Ali
Qushchining oldida go’yo o’zini oqlamoqchi bo’ladi. Uning ahvol-ruhiyatidagi
tashqi detallarni u bilan yonma-yon turgan, uning ayanchli taqdirini oldindan sezib
turgan, his qilgan Ali Qushchidan boshqa hech kim ilg’ay olmasdi.
O.Yoqubovning “Ulug’bek xazinasi” romanini o’qib tahlil qilar ekanmiz,
muallif nutqi yetakchiligida juda xilma-xil portret tasvirlariga duch kelamiz.
Mavlono Muhiddinning qizi Xurshidabonu, Abdullatif va Abdulazizlarning
portretlari bir xil vaziyatda ichki kechinmalari bilan uyg’unlashtirilib beriladi.

46
Xurshidabonu ham otasidek ilmli, bilimli, aql-zakovatli, ammo qo’rqoq
emas. U Ulug’bekning o’limi xabarini eshitganda (ayollarga xos!) alamdanmi,
faryoddanmi ro’molining uchini barmoqlariga o’rab lablarini himarib
(yig’lamoqchi) osmondagi oyga tikilib qolgan edi. (go’yoki Ulug’bek tirikligida
osmondagi oy misol edi).
Abdulaziz – Ulug’bekning o’g’li, faqat kasalmand-telba. Uning portreti asar
voqeasidan ham ko’ra dahshatli qilib chiziladi. Chunki ota o’limini eshitgan
farzandning tishlari bir-biriga tegmay shaq-shaq qilishi, iyagi osilib vujudi
ayanchli tus olishi tabiiy.
Mirzo Abdullatif ham farzand. Ammo u farzandlarning padarkush, mal’un
toifasidan.
Bu tahlillardan ko’rinib turibdiki, qahramonlarning ichki dunyosini chuqur
yoritishda tashqi ko’rinish va holat tasvirining ahamiyati katta. Ayniqsa, yozuvchi
muallif nutqi yordamida qahramonlarning o’zlari izhor etib berolmaydigan
jihatlarini yuz harakatlari, ko’z holatlari orqali yorqin tasvirlaydi. Natijada
qahramonning xarakteri to’liq gavdalanadi.
Padarkush Abdullatifning vahimadan katta-katta bo’lib ketgan ko’zlari
uning ruhiyatidagi vasvasani bo’rttirib ko’rsatayapti.
Demak yozuvchi “Ulug’bek xazinasi” romanida muallif nutqi yordamida
qahramonlarning xarakter xususuiyatlarini ochib berishda hamda voqealarni keskin
rivojlantirishda portretdan unumli foydalanadi. Shu bilan go’zallik va ezgulikni
ulug’lab, xunuklik va yovuzlikni rad etishga intiladi.
“Ulug’bek xazinasi” romanida Ulug’bekning ma’naviy xazinasi – qirq yil
saltanat tebratib orttirgan boyligi – rasadxonada yaratgan ilm-fan, jang’argan,
bitilgan kitoblar taqdiri, ularni johil gumrohlardan asrab, kelgusi avlodga qoldirish
masalasi syujet to’qimasini tashkil etadi.

47
Ulug’bek saltanatining inqirozi, padarkush Abdullatif davrida ilm-fan,
madaniyatning oyoq osti qilinishi bilan bog’liq fojiali voqealar, kurashlar, aloqalar
zaminida harakat qilgan obrazlar mazmuni ana shu ma’naviy xazinaga
munosabatda yoritiladi.
Yozuvchi asardagi eng muhim voqealar, obrazlar talqinida tarixiy faktlarga
tayanadi. Asar Ulug’bek hukmronligi davrining inqirozga yuz tutgan so’nggi
tahlikali kunlaridan boshlanadi.
Saltanat inqiroz ostonasida. Har kun, har soat juda keskin va shiddatli
dramatik holatlar bialn kechyapti. Qirq yillik hukmdorlikning ayanchli so’nggi
nafasi, ilm ahlini hayratga solgan allomalikning achchiq ayriliq onlari. Ulug’bek
uchun saltanatning abadul qo’ldan ketishi his qilingan judolik. Lekin bu beshafqat
taqdir allomalikdan ham uni benasib etmasa. Ne ajabkim, “shohlar hayotining
mislsiz razolatini idrok” etuvchi Ulug’bek qanchalik umid qilmasin, umrining
shirin onlarini baxshida etgan allomalik davri ham o’zining so’nggi og’riqli
daqiqalariga kelib yetgan ko’rinadi. Go’yo nobakor hayot qirq yil unga
xohlaganicha huquq-imtiyozlar in’om etdi-yu, endi uni hukmronlik taxtiga
o’tqazib qo’ygan holda barchasidan benasib qildi. Qirq yil Movarounnahrning
najotkori, g’amxo’ri bo’lgan hukmdor bugun o’zi najotkorga va g’amxo’rga
muhtoj, “dardini aytarga na bir habibi, na bir tabibi bor”. Boshida shiddatli qora
bulutlar to’planib, farzandi Abdullatif taxt dovlab o’z otasiga qarshi yurish
boshlagan, malomatlar iskanjasiga tushib qolgan so’nggi kunlar na sadoqatli amiri,
na shijoatli lashkarboshisi bo’lmagan Mirzo Ulug’bek taqdiri abadul mag’lubiyat
ostonasiga qadam qo’yishga mahkum. Har qanday umrdagi achchiq qismat vujudni
tizginsiz larzaga solishi, qalbni qonli dard iskanjasiga olishi, xayollar ummoniga
itqitishi ravshan. Nobakor farzand taxt va saltanat ishqida o’z padariga qarshi
qilich va tig’ tutib Samarqandga intilmoqda. Bu mustabid gumroh farzandiga,
uning qirq ming kishilik qo’shiniga qarshi toju taxt, saltanatni o’z qo’li ostida
saqlab qolish ilinjida qo’lga qurol olish nechog’lik og’ir va iztirobli ekanligi Mirzo
Ulug’bekka ayon. Mehrdan benasib, beshafqat farzand bu yo’lda na insofni, na

48
diyonatni biladi. Axir, kechagina o’g’lim, suyanchig’im, umrimning davomchisi,
hayotimning shamchirog’i deb o’stirgan o’g’il bukun bosh g’animiga aylansa.
Ulug’bek Abdullatif bilan bo’ladigan jang uzoq tarixlarda sharmandali taqdir
bo’lib qolishligini ham his etadi. Ruhan qiynaladi. G’am-anduh,iztirob va
sarosimalar girdobi uning vujudini zirqiratadi. Bu ko’rgulik yetmaganiday
saltanatda xiyonat va sotqinlik, fitna va ig’vo. Qirq yil sohibi saltanat yillari
qanchadan qancha mukofotu imtiyozlar olgan beklar, amirlar bugun goh oshkora,
goh yashirin xiyonatga qadam qo’yishdi. Nainki mamlakat osmonida, Ulug’bek
tepasida ham “qora bulutlar” arimay qoldi. Kajraftor falak, notanti taqdir Mirzo
Ulug’bekni qalb tuyg’ulariga zid bo’lgan jang maydoniga yetakladi. Ziddiyatlar
to’fonida talato’p zamona, achchiq qismat Mirzo Ulug’bekni ko’ngliga ters tang
vaziyatga yetaklagani tabiatida tashvish, sarosima, iztirob, hadik, diltanglik,
tasodifiy umid kabi holatlarning bezovta harakatini yuzaga keltirdi. Va shundan
tasvirda ham, ohangda ham mahzun ruh ustivorligi asarning ilk sahifasidanoq
ravshan seziladi.
Yozuvchi Ulug’bekning ulug’ligini, uning yuksak fazilatlari, tarix oldidagi
xizmatlarini asosan shogirdlarining tili bilan ta’riflaydi. Yozuvchi Ulug’bekka
berilgan baholarning obyektiv ekanligini shu yo’l orqali ham ta’kidlamoqchi
bo’ladi. Romanning ana shunday badiiy qurilmaga ega bo’lishini asar g’oyasi
taqozo etadi. Bundan tashqari, qahramonlarning tez-tez o’tmishga murojaat
qilishlari, xotiralarida o’tmish manzaralarini tiklashlari peyzaj xarakteriga ham
ta’sir etgan. O’tmishni eslagan personajlar bilan peyzaj o’rtasidagi munosabatlar
o’zaro uyg’unlashtirilgan. Shu bilan birga peyzaj personajlarning psixologiyasi,
ruhiy holatlari va kechinmalarining yuzaga chiqarishida ham ko’maklashgan.
Mirzo Ulug’bek obrazini to’ldiradigan, aniqlik kiritadigan obrazlardan biri
Ali Qushchidir.
Ulug’bek tushida ustodi Qozizoda Rumiyni ko’rganini aytganida, “Ali
Qushchi g’alati bo’lib ketadi. Uning ko’z oldiga iliq bahor kuni keladi. Madrasai
Ulug’bek hovlisining marmar sahniga, chin barg yozgan navqiron chinor atrofida

49
gul-gul yongan qizil paloslar yozilgan. Eng yaxshi sarupolarini kiyib, yasanib
olgan yosh mullavachchalar hayajonda: bukun ular davr Aflotuni hisoblanmish
mavlono Salohiddin Muso ibn Mahmud Qozizodaiy Rumiy bilan uchrashib, undan
saboq eshitmoq baxtiga musharraf bo’ladilar” (10-bet). “O’sha iliq bahor kuni
mavlona Qozizoda Rumiy uning peshonasidan o’pgan…” (11-bet), Ulug’bek esa
Ali Qushchining Ko’ksaroyga tashrif buyurishini lutfan taklif qilgan edi. O’sha
muqaddas kunlar Ali Qushcha xotirasida abadiy saqlanib qolgan. Ali Qushchi
“yana o’sha iliq bahor kunini esladi” (19-bet). U har gal o’sha uchrashuvni
xotiralar ekan, uni yangi-yangi tafsilotlar bilan to’latadi, boyitadi: “Yana o’sha iliq
bahor keladi” (19-bet). “Esida bor, mavlono Qozizoda Rumiyni Mirzo Ulug’bek
o’zi boshlab kelgan edi”(29-bet). Bu parchalarda tabiat tasviriga keng o’rin
ajratilmagan, faslni ta’kidlash bilan cheklanilgan bo’lsa ham bahor uch ulug’ inson
obrazlarini to’ldirish, hayotlariga doir ayrim detallarni aniqlashga yordam beradi.
Asarda aks ettirilgan notinch davr tasviriga hamma yo’llar, hamma badiiy
vositalar safarbar etiladi. “Ufqdagi tog’larning usti g’ira-shira oqargan, lekin
osmonda siyrak bulutlar orasida hamon milt-milt yongan yulduzlar ko’rinardi. Etni
junjiktiruvchi sovuq shabada esar, yo’l bo’yidagi daraxtlar hamon tundagiday
egilib eshilar, ro’paradagi “Bog’i maydon” daryoday shovullar edi.
Odatda sha’bon oyi bunday sovuq kelmas, Samarqand bog’lari nafis qizil-
qirmiz rangga bo’yalib, iliq kuz oftobida mayin tavlanib erkalanib yotardi…” (31-
bet). Shundan so’ng katta yo’llar, bog’ ko’chalarning odam bilan to’lishi, kuz
ne’matlarini bozor tomon olib borayotgan kishilar tasvirlanadi. Bu manzaralarni
yakunlovchi: “Bukun katta yo’lgina emas, chetan va paxsa devor bilan o’ralgan
bog’lar, hovlilar, uylar hammasi jimjit”, degan so’zlar bilan ularning hammasi
o’tmishga oid ekani anglashiladi, shuningdek hozirgi shahar jimjitligi bo’lajak
bo’rondan darak berib turadi. Mana shu fikr yangi-yangi tasvirlar, tafsilotlar
hisobiga chuqurlashtirib boriladi.
Yozuvchi Amir Temurning Keshda ajoyib “Bog’i Bihishtni” barpo qildirgan
va bu bog’ning Ulug’bek xotirasiga saqlanganini aytar ekan, uning hozirgi taqdiri

50
Ulug’bekka qorong’u ma’lum bo’ladi. Bog’ xayoliga berilib ketgan Ulug’bek
hamma narsani unutadi. O’ziga kelganda esa “Oftob botgan bo’lsa kerak, tevarak
qorong’ilashib qolgan, havo sovib, yana kechagiday etni junjuktiruvchi izg’irin esa
boshlangan edi” (47-bet).
Paytni bildirishda tabiat holati bilan birgalikda personajlarning kiyimlari
ham yordamga keladi.
Mirzo Abdullatif taxtga o’ltirgach, uni tan olib, ”barcha zoti shariflar, arkoni
harb va arkoni davlat, a’yon va boyonlar, bek va bekzodalar Ko’ksaroyga tashrif
buyurishadigan bo’ldi”. ”Egnilariga la’l va dur qadalgan zarbof to’n, avrasi
kimxob, tulki tumoq va oltin rang suvsar po’stin, boshlariga qimmatbaho qunduz
telpak, tulki tumoq va oltin rang suvsar bo’rk kiygan bu kibru havo asilzodalar”
(180-bet) ning bu kiyim-boshlari orqali voqealar o’tayotgan fasl anglashiladi.
Personaj holati peyzaj bilan uyg’unlashganda, har ikkala komponent bir-
birini ta’kidlashga ko’maklashib turadi. Odil Yoqubov ”Ulug’bek xazinasi”
romanida badiiy tasviriy vositalardan bo’lmish peyzajdan imkoniyatlarini inkishof
etadi. Yozuvchi o’z qahramonlari – Ulug’bek va Ali Qushchilar orqali hayotni,
hayot go’zalligini ulug’lab, zamonamiz uchun ahamiyatli bo’lgan muammolarni
tadqiq etadi.

51
II.2. P. Qodirovning “Avlodlar dovoni” romanida tarixiy voqelik va badiiy
haqiqat.
Pirimqul Qodirov adabiyotga zamondosh-tengdoshlari hayotidan olib
yozgan asarlari bilan kirib kelgan. Uning mustabid tuzum sharoitida inson erki,
sha’ni, qadrini ardoqlash, qattiq turib himoya qilish, inson erkini poymol etayotgan
kuchlarga qarshi keskin norozilik, zo’r kuyunchaklik, hazin va nurli o’ychanlik
bilan yo’g’rilgan zamondoshlari haqidagi hikoya, qissa va romanlari XX asrning
60-70-yillari ma’naviy hayotimizda o’ziga xos hodisa bo’ldi.
Zamonaviy mavzuda bitilgan qator asarlari orqali kattagina adabiy tajriba
to’plagan yozuvchi 60-yillarning oxirlariga kelib, zo’r jasorat bilan murakkab va
qaltis tarixiy bir mavzuga qo’l urdi – temuriylar saltanatining o’z yurtidagi
inqirozi, o’zga yurtlar – Afg’oniston va Hindistondagi o’zgacha ko’rinishda qayta
tiklanishi, jahonshumul dovrug’i, Temurbek naslining shonli siymolaridan Bobur
va uning avlodlari hayoti, faoliyati to’g’risida hikoya qiluvchi keng ko’lamli epik
polotno ustida ish boshladi; uzoq yillik izchil tadqiqot, betinim ijodiy mehnat,
ma’naviy-ruhiy izlanish, o’y-mushohadalar samarasi o’laroq ”Yulduzli tunlar”,
”Avlodlar dovoni” romanlari maydonga keldi. ”Yulduzli tunlar” keyinchalik
”Bobur”, ”Avlodlar dovoni” esa ”Humoyun va Akbar” nomi bilan chop etildi, biz
ularni o’sha ilk go’zal obrazli nomlari bilan atashni lozim ko’rdik.
Adib bu qaltis, murakkab mavzuga qo’l urar ekan, oldinda hali ko’p
mushkulotlar ro’y berishi mumkinligini yurakdan his etar, shu bilan barobar,
olijanob, ulug’ muddao diliga tinimsiz dalda berib turardi. ”Bizni qaramlik va
mutelikda saqlashga o’rgangan yovuz kuchlar tarixiy ildizlarimizni qirqib
tashlashga, bizni o’tmishdan bexabar manqurtlarga aylantirishga harakat qilar edi, -
deb yozadi u ”Turfa ma’noli taqdir” maqolasida. – Holbuki, o’zbek xalqichalik boy
va yorqin tarixga ega bo’lgan xalqlar dunyoda ko’p emas. Millatimiz o’z tarixiy
ildizlaridan ma’naviy oziq olsa, qaddini tez tiklashi mumkin. Shuni dil-dildan his
qilganim uchun 1969 yildan boshlab yigirma yil davomida tarixiy mavzuda ish
olib bordim”.

52
”Yulduzli tunlar” romanining ilk nusxasi 1972 yili yozib tamomlandi, asar
qo’lyozmasi o’sha yili Yozuvchilar uyushmasida muhokama etilib yuksak baho
oldi va nashrga tavsiya etildi. Biroq ko’zga ko’rinmas qora kuchlar, baxil
g’alamislarning pinhona fitnasi, qarshiligi tufayli roman olti yilcha bosilmay yotdi.
Nihoyat, halol, jonkuyar, fidoyi kishilarning madadi, sa’y-harakatlari oqibatida
1978 yili asar ”Sharq yulduzi” sahifalarida dunyo yuzini ko’rdi, ko’p o’tmay,
alohida kitob bo’lib chiqdi. Qisqa muddat ichida rus tilida ikki bor bosildi, boshqa
tillarga tarjima etildi, o’zimizda, Moskva matbuotida yuksak baho oldi, Respublika
Davlat mukofoti bilan taqdirlandi. Yozuvchi bunday madadlardan ruhlanib,
”Yulduzli tunlar”ning davomi Humoyun va Akbar haqidagi roman – ”Avlodlar
dovoni” ustida qizg’in ish boshlab yubordi; jahonda yaratilgan boburiylar
sulolasiga doir son-sanoqsiz asarlarni sinchiklab o’rgandi, ikki bor Hindistonga
safar qilib, asar qahramonlari Bobur, Humoyun va Akbar yurgan yo’llarni kezdi,
ular yashagan joylarda bo’ldi. Qarangki, roman endigina intihosiga yetib, asar
qo’lyozmasi Yozuvchilar uyushmasida muhokama etilib ma’qullangan, nashrga
tavsiya qilingan kezlari yangi asar yo’lini to’sishning, uni go’dakligidayoq bo’g’ib
tashlashning g’aroyib nayranglarini o’ylab topdilar. Kutilmaganda ”Yulduzli
tunlar” romaniga hujum boshlandi, avval Respublika Yozuvchilar uyushmasi
syezdi minbarida, so’nd O’zkompartiya plenumida, matbuotda roman muallifiga
jiddiy g’oyaviy ayblar qo’yildi; ”romanda tarixga, tarixiy shaxslarga sinfiy
yondashish, sinfiylik tushunchasi yo’q”, ”Bobur obrazi ideallashtirilgan” degan
almisoqdan qolgan gaplar aytildi. ”Yulduzli tunlar” tanqididan boshlangan qabih
fitna, umuman, Bobur va boburiylarga, qolaversa, temuriylar haqidagi haqiqatni
yuzaga chiqarishga qaratilgan katta kampaniyaga aylanib ketdi. Xayriyatki, zamon
o’zgarayotgan, yetmish yil hukm surgan mustabid tuzum saltanati tanazzulga yuz
tutayotgan bir palla edi. ”Qizil imperiya” saltanati malaylarining tarixiy ildizimizni
qirqib tashlashga bo’lgan so’nggi hujumi jamoatchilik orasida keskin norozilik,
qarshilikka uchradi. ”Yulduzli tunlar” muallifiga qo’yilayotgan aybnomalar, Bpbur
va boburiylar atrofida qo’zg’atilgan mashmashalar qabih safsatabozlikdan iborat
ekani yuksak minbarlardan turib dadil aytildi. Biroq g’alamislar hamlasi bari bir

53
o’z ta’sirini ko’rsatdi. ”Avlodlar dovoni” romani nashri uch yilcha to’xtab qoldi.
Nihoyat, asar 1988 yili ”Sharq yulduzi” jurnalida e’lon etildi. Yozuvchining o’zi
”Mumkin ekan-ku!” maqolasida asarning yuzaga chiqishida hamkasb do’stlari,
jumladan, o’sha yillari Yozuvchilar uyushmasining raisi bo’lgan Odil Yoqubov va
”Sharq yulduzi” bosh muharriri O’tkir Hoshimov katta jonbozlik ko’rsatganligini
mamnuniyat bilan eslaydi.
Yaxshi bilamizki, o’sha mash’um siyosat – tarixga, tarixiy shaxslarga tor
sinfiylik nuqtai nazaridan qarash uzoq vaqt tarix va tarixiy shaxslar haqidagi
haqiqatni aytish, ifodalash yo’liga g’ov solib keldi. Hatto Qodiriyday haqgo’y adib
ham tarixiy romanlarida, jumladan, ”Mehrobdan chayon” da Xudoyorxonni
asaosan qora bo’yoqlarda ko’rsatishga majbur bo’lgan, uning ayrim ijobiy
xislatlarini, tarixdagi xizmatlarini esa aylanma yo’llar, qistirmalar orqali
ehtiyotkorlik bilan ifoda etgan. Umuman bizda saroy a’yonlari, shohlar,amiru
beklarga nuqul dushman timsoli deb qaralgan, ular faqat qoralashga, fosh etishga
munosib ko’rilgan. Adabiyotda shoh Ulug’bekni ko’proq olimligi, vazir Navoiyni
buyuk shoirligi, bek Temur Malik bilan shahzoda Jaloliddinni bosqinchilarga
qarshi qahri va olib borgan kurashi arang qutqarib qolgan. Davlat arboblarining
xayrli ishlari haqida ozgina bo’lsin so’z ochish ”ularni ideallashtirish” deb
baholanaverilgan. S. Borodinning ”Samarqand osmonida yulduzlar” asarini, unda
Temur siymosining anchayin bir yoqlama, yuzaki talqinini mustasno etganda,
bizda Vatan tarixida muhim o’rin tutgan yirik davlat arboblarining hayoti,
faoliyati, tarixiy xizmatlarini xolis-obyektiv, halol ko’rsatib beradigan badiiy
asarlar yo’q edi. Shuni nazarda tutganda, Pirimqul Qodirovning tarixiy romanlari
milliy adabiyotimizda muhim yangilik, katta ijodiy jasorat, tarix haqiqatiga
sadoqat sifatida baho olishga loyiq.
Turg’unlik yillari ”Yulduzli tunlar”ga baho berganda ayrim
adabiyotshunoslar roman va uning muallifini ta’qibu tazyiqlardan asrash
maqsadida asardagi shoh va shoir Bobur shaxsiyati va qismatidagi ziddiyatlar
ifodasiga alohida urg’u berar; Bobur obrazi tilidan aytilgan: ”Neki xatolik, neki

54
gunoh qilgan bo’lsam, hammasining birlamchi sababi mening podshohligimdir”,
”Menga vafo qilsa faqat yozgan asarlarim vafo qilmog’i mumkin” degan so’zlarini
takror-takror eslatib o’tar edilar.
Buyuk siymolarning dramalarga to’la shonli va murakkab hayot yo’lini,
tarixdagi buyuk xizmatlarini tarix haqiqatiga sodiq holda holis ifodalash ”Avlodlar
dovoni”da yana ham yorqinroq namoyon bo’lgan.
Ochig’i, o’zbek adabiyotida hozirgacha bu qadar keng qamrovli tarixiy
romanlar yaratilmagan edi. ”Yulduzli tunlar”ni ham birga qo’shib oladigan
bo’lsak, yuz yildan oshiqroq davr, davrning eng muhim tarixiy hodisalari, Turon,
Afg’oniston, Hindiston tarixining g’oyat chigal dramatik voqealari, yuzlab tarixiy
shaxslar, davlatlar, tojdorlar, avlodlar almashuvi; o’nlab tarixiy shaxslar, g’alaba
va inqirozlar; davr g’oyalari, turli xil e’tiqodlar, oddiy mehnat ahlining ahvol-
ruhiyati; har xil millat, turli davrlarga oid udum-tamoyillar; g’oyat katta hudud -
turli yurtlarning shaharu qishloqlari, daryo, o’rmonlari, dalalari, iqlimu muhiti –
bularning barchasini bor holicha ko’rib, bilib, yurakdan his etib aniq tasvirlash,
jonli gavdalantirish oson ish emas!
”Avlodlar dovoni” romani muallifi oldida yana bir mushkul vzifa turardi.
Ma’lumki, ”Yulduzli tunlar”ning asosiy voqealari yozuvchining o’z ona yurtida
bo’lib o’tadi, asarning asosiy personajlari ham shu yurt odamlari. ”Avlodlar
dovoni”da esa voqealar butunasi hind diyoriga ko’chadi. Bobur umrining so’nggi
yillari, Humoyunning jangovor faoliyat Hindistonda kechsa-da, ular o’zlarini bu
yurtda begona his etadilar, ona yurt sog’inchi bilan armon-o’kinchda yashab
o’tadilar. Akbar esa dilida ota-bobolar aqidalarini e’zozlagani holda, bu yurt, bu
elning farzandiga aylanadi, hind hayotiga singib ketadi, hind qizlariga uylanib,
hindlar bilan qudaga aylanib ko’plab hindcha udumlarga amal qiladi... Qisqasi
”Yulduzli tunlar”da sof o’zbekona milliy ruhda boshlangan tasvir-ifoda ”Avlodlar
dovoni”da hindcha ruh-koloritning ustivorligi bilan ajralib turadi. Biroq hindcha
ruh-kolorit ustuvor o’rinlarda ham o’zbek adibining dastxati baralla seziladi;
o’zbekona nigoh bilan ”Ramayana” va ”Mahobxorat” eposlari, R.Tagor

55
romanlariga xos hindcha ruh-koloritning qo’shilib-tutashib ketishi oqibati o’laroq
asar betakror badiiy qiyofa kasb etadi.
Bu roman juda katta ma’rifiy qimmatga ega. Kuzatishlar shundan dalolat
berayotirki, ”Avlodlar dovoni” chiqqunga qadar ko’pchilik o’zbek kitobxoni
Bobur, Humoyun haqida bir qadar tasavvurga ega bo’lsa ham romanning yana bir
bosh qahramoni – jahonning ko’pgina ma’rifatli kishilariga tanish, ular uchun
ardoqli bo’lgan, ”chinakam daho” siymolar qatorida tilga olinadigan Akbarni
yaxshi bilmas ekanlar. Bu roman tufayli u o’z xalqining, bobo yurtining ma’naviy
olamiga qaytmoqda. Asarda yaxshi ma’nodagi ma’rifatchilik keng o’rin olgan.
Muallif muhim tarixiy voqealar, shaxslar to’g’risida juda ko’p ishonchli
ma’lumotlar beradi; bular o’quvchiga malol kelmaydigan jonli, obrazli til bilan
ifoda etiladi. Kitobxon goho ilmiy-tarixiy, aniq hujjatli asar o’qiyotirmi yoki badiiy
roman – uning xayolini real hayot haqiqati, chindan bo’lib o’tgan voqealar, aniq
tarixiy shaxslar qismati band etadi, barcha voqealarni tarixiy haqiqat sifatida qabul
qiladi. Bu tarixiy roman uchun yaxshi fazilat! ”Asrlar kitobini o’qiganningiz sari, -
deydi muallif, tarix tomonidan yaratilgan dramalar, fojialar, syujetlarni alohida
yozuvchining fantaziyasi bilan yaratib bo’lmasligiga ishonch hosil qilasiz. Shu
sababli men Bobur, Humoyun va Akbarlarning ko’rgan-kechirganlarini tasvirlar
ekanman, o’z fantaziyamdan ko’ra ”tarix fantaziyasi”ga, ya’ni chindan sodir
bo’lgan voqealarga ko’proq asoslandim”.
Bir qarashda, roman tarixiy xronikaga o’xshab ketadi: muallif boburiylar
sulolasi, xususan, Humoyun, Akbar hayotining muhim pallalari, toj-taxt uchun olib
borgan jangu jadallari, ularning bunyodkorlik ishlari, ma’naviy izlanishlari, orzu-
armonlarini yilma-yil, oyma-oy, kunma-kun, goho esa har bir daqiqasini ipidan
ignasigacha butun tafsilotlari bilan beradi; Akbarning tug’ilishidan tortib to
o’limiga qadar butun hayotini hikoya qiladi, adib qahramonlarining oilaviy,
shaxsiy intim hayotini, saroydagi mojarolarni, avlodlar, ota va bobolar, aka-ukalar
orasidagi mojarolarni ham esdan chiqarmaydi. Shunga qaramay, asarni biz oddiy
xronika deb aytolmaymiz, u aslo oddiy solnoma, jangnoma emas. ”Avlodlar

56
dovoni” keng qamrovli, tarixiy shaxslar taqdirini teran badiiy tahlil etuvchi,
o’tmish hodisalaridan bugungi kun uchun saboq beruvchi o’y-mushohadalar
romani, u faqat tarixiy voqealar, tarixiy shaxslar taqdiri haqidagina emas, muhim
ijtimoiy-falsafiy g’oyalar, yuksak original gumanistik konsepsiyalarning tug’ilib
shakllanishi to’g’risidagi romandir. Chingiz Aytmatov roman muallifiga yo’llagan
maktubida shularni yozadi: “Sening buyuk Akbar haqidagi mulohazalaring,
Akbarning turli dinlarni integratsiya qilishga intilishi o’ta zamonaviy mavzudir.
Bunga, ya’ni ma’naviy integratsiyaga odamzod bari bir murojaat qiladi, chunki
bugungi sharoitda insoniyatning omon qolishiga imkoniyat beruvchi birdan-bir
yo’l ana shudir”.
Asar qahramonlari, saroy a’yonlari obrazi, ularning tarixda tutgan o’rni
ustida so’z borganda yana bir muhim jihatga e’tiborni tortmoqchimiz. Gap
shundaki, har ikkala romanda ham boburiylar, binobarin temuriylar sulolasiga
mansub ayollarning – tarixiy siymolarning obrazi katta ehtirom, zo’r mehr-
muhabbat bilan qalamga olingan. Ayniqsa, Xonzoda begim, Hamidabonu obrazlari
tarixiy romanchligimizda muhim yangilik. Xonzoda begimning inisi Boburga
cheksiz mehri, sadoqati, o’z shaxsiy hayotini qurbon qilib, ko’ngli tilamagan odam
– Shayboniyxon shartiga ko’nib, uning nikohiga o’tib, inisining hayotini qutqarib
qolishi, binobarin, Temuriylar saltanatini saqlab qolishga ulkan hissa qo’shgani –
ertak va dostonlardagi ayol qahramonlar shijoati va jasoratini eslatadi. Aslida bu
hayotda chindan bo’lgan hodisa! Yozuvchi Xonzoda begimning jasorat va
fojealarga to’la hayot yo’lini realistik bo’yoqlarda mahorat bilan yorqin
gavdalantirgan. Yoshligidanoq jasur, tadbirkor, dono ayol sifatida tanilgan
Hamida bonu Akbarning “daho shaxs” bo’lib yetishuvida qanchalar zahmat
chekadi. Bugina emas, Akbar shoh sifatida dovrug’ qozongan kezlarda ham
donishmand ona madad va maslahatlaridan doimo bahramand bo’lib turadi…
Umuman bu xil tabarruk ayollarning davlat ishlariga va ilmu san’at rivojiga
qo’shgan hissasi, qonli urushlarning oldini olish, uzoq joylarga elchi bo’lib

57
boorish, bir necha bor ota-bola nizolarini bartaraf etishdagi fidoyiliklari ifodasi
romanning eng jozibador sahifalarini tashkil etadi.
Hozircha ko’proq romanning tarixiy, ma’rifiy, ijtimoiy-falsafiy xususiyatlari
to’g’risida so’z yuritildi. Aslida bu keng qamrovli asarning badiiy fazilatlari,
qahramonlarning ruhiy olami, undagi ko’plab san’atkorona tasvirlangan lavha-
kartinalar haqida ham to’lib-toshib gapirish mumkin. Humoyunning mag’lubiyati,
hind yigiti Nizom meshkobchi madadida halokatdan arang qutulib qolishi; uzoq
davom etgan adovat, birodarkushlik janglaridan so’ng Humoyun tashabbusi bilan
og’a-inilarning uchrashuvi, Hindikush tog’ining etaklarida go’zal tabiat quchog’ida
uyushtirilgan bazm-tantana, og’a-inilarning dunyo, toj-taxt tashvishlarini bir dam
unutib, beg’ubor bolalik yillariga qaytib, ozgina muddat dilkash suhbat qurishi, ota
Bobur qabrini ziyorat qilib, uning ruhi oldida qasamyod etishlari, ahdu-
paymonlariga, qasamyodiga xiyonat qilib, yana o’zaro adovat, birodarkushlik
urushlari yo’lini tutgan Komronning mudhish jazoga mahkum etilishi, ko’ziga mil
tortish lavhasi; Akbarning hind qizi bilan nikoh to’yi marosimi, donishmand Salim
ota bilan falsafiy muloqotlari, bu dovyurak, bahodir yigitning fil bilan olishuvlari,
yovlar bilan janglari – bunday o’rinlar chinakam badiiy tasvir namunalaridir.
Pirimqul Qodirov tarixiy romanlarining badiiyati hali adabiyotshunoslikda
yaxshi o’rganilgan emas. Bu asarlarni to’g’ridan-to’g’ri biron tarixiy romanchilik
maktabiga mansud etib bo’lmaydi. Ularda xilma-xil romanchilik maktablarining
tajribalari o’ziga xos tarzda mujassamlashgan. Bugina emas, izchil realism
an’analariga sodiq Pirimqul Qodirov tarixiy romanlarida XX asr jahon
taraqqiyparvar modernistik adabiyotining tajribalari bilan mushtarak jihatlar ham
mavjud ekani tanqidchilikda e’tirof etildi. Chunonchi, Akbarning toj-taxt, dunyo
tashvishlaridan qochib uzlatga chekinib yurgan kezlaridagi ruhiy holatlari
ifodasida buni kuzatish mumkin.
Pirimqul Qodirovning tarixiy romanlari faqat mutaxassislar, tarixchi olim,
adabiyotshunoslar emas, o’zimizda ham, xorijda ham keng kitobxonlar orasida
katta qiziqish uyg’otmoqda. Zotan, asar kattayu kichikka, barcha xalqlar

58
o’quvchisiga birdek yetib boradigan yo’sinda bitilgan. Adib tajribasi uzoq moziy
voqealari, murakkab hodisalar haqida ham barchaga tushunarli bir tilda, oddiy qilib
yozilishi mumkinligini yana bir karra tasdiqlaydi.
“Yulduzli tunlar”, “Avlodlar dovoni” chiqqandan beri kitobxonlarning
muallifga yo’llagan maktublari keti uzilmaydi. Hindistonning Indour shahrida
yashovchi advokar Surjamil Garchdan kelgan maktubda shunday satrlar bor:
“Yozuvchi boy faktik materiallar asosida badiiy jihatdan go’zal roman yaratgan,
men ko’pdan beri bunday ajoyib asar o’qimagan edim”.
Shaxrixonlik Abdufattoh Jo’rayev shularni yozadi: “Yulduzli tunlar” va
“Avlodlar dovoni” romanlaringizni har bir o’zbek farzandi o’zining shu buyuk
avlodning bir tomiri ekanligidan g’ururlanishga, qolaversa, bularni o’qigan boshqa
millat vakillarinig buyuk xalqimizga bolgan hurmatlari ortishiga imonimiz komil”.
Farg’onalik shoira, maktab muallimasi Maqsuda Ergasheva “Avlodlar
dovoni” mutolaasi paytidagi his-hayajonlarini shunday izhor etadi: “Sizning
“Avlodlar dovoni” romaningizni behad minnatdor bo’lib o’qib chiqdim”. Maktub
1989 yil 3 fevralda, ya’ni “oshkoralik, demokratiya” jazavasi avjiga chiqqanda
bitilgan, xatda o’sha kezlardagi behuda jazavalardan zada bo’lgan qalbning
“Avlodlar dovoni”dan topgan taskinlari o’z ifodasini topgan. “Hozir hamma –
gazetayu jurnallardan tortib, she’rlaru romanlargacha baqirib-chaqirib so’zlayotgan
ushbu zamonda, - deya davom etadi muallima, - ulug’ bobolarimiz haqida shunday
sokinlik bilan yozilgan asaringizni o’qib, barcha kitobxonlarni noyob bir ma’naviy
xazina bilan qutlagim keladi. Behadu behisob o’limlarni ham hayot nuriga
yo’g’rilgan tasvirlaringiz dilrabo g’azalning ohanglaridek ruhimga orom berdi”.
Ayni vaqtda u romanni o’qishda qalbini o’rtagan armon-o’kinchlarni ham to’kib
soladi: “Balki, ulug’ bobomiz Mirzo Bobur xoinlar tufayli bu tuproqdan chiqib
ketmaganlarida, biz bu kungi holga tushmasmidik? Yurtimiz ham
Movarounnahrligicha qolib, dunyodagi eng buyuk davlat bo’larmidi? Humoyun va
Akbarlar ham shunda tug’ilarmidi? Balki jahonga mashhur Tojmahal Andijonda
qurilarmidi!”

59
Bunday armon romanni o’qigan har bir o’zbek kitobxoni qalbida
kechadi.
Mirzo Bobur va uning avlodlari haqidagi romanlarni avval shunday
ichki armon bilan o’qigan kitobxonlar hozir mustaqilligimiz sharofati bilan
tarixiy haqiqat tiklanganidan har qancha quvonsa arziydi. Toshkent,
Samarqand, Shahrisabzda Sohibqiron Amir Temurga qo’yilgan haykallar,
poytaxtimizdagi Temuriylar muzeyi, Andijonda qad ko’targan Mirzo Bobur
haykali va ulkan bog’ni to’ldirgan yodgorliklar majmui xalqimiz iftixor
qiladigan mo’tabar qadamjoylarga aylanadi.

60
Xulosa
Inson adabiyotning tasvir predmeti ekan, insonning ruhiyatisiz uni yaxlit, bir
butun holatda to’liq tasavvur qilish mumkin emas. Demak, har qanday badiiy
asarda, u qachon va qaysi janr, metodda yaratilgan bo’lmasin, inson psixologiyasi
u yoki bu tarzda aks etishi tabiiydir.
Tarixiylik tamoyilining o’zbek romanlarining asosiy mezonlaridan biriga
aylanishida tarixiy qahrmon, tarixiy muhit va tarixiy-badiiy talqin ”uchligi” muhim
omil sifatida ko’zga tashlanadi. Zero, tarixiy asar xalq va jamiyat taraqqiyotida
muhim rol o’ynagan mashhr shaxslar hayoti asosida yaratiladi; o’z prototipiga ega
bo’lgan tarixiy shaxs hayoti va faoliyatining yozuvchi estetik ideali bilan bog’liq
qirralari asarda aks etgan bo’ladi. Bunday romanlarda to’qima obrazlar yoki
tarixda o’z prototipiga ega bo’lgan personajlar xarakterini yaratish jarayonida
tarixiy voqealarni kitobxon ko’z o’ngida gavdalantirish, ularga milliy ruh
bag’ishlash va tarixiy shaxslarni millat qahramoni darajasiga ko’rsatish tamoyili
ustuvorlik qiladi.
P.Qodirovning tarixiy romanlarida temuriy hukmdorlar hayotining eng
murakkab jihatlari qalamga olingan. Adib temuriylar davlat tizimi va o’sha davrda
kechgan siyosiy munosabatlarni to’g’ridan-to’g’ri ifodalash yo’lidan bormaydi.
Asarning o’ziga xos tomonlaridan biri shundaki, yozuvchi butun voqea-hodisalarni
bosh qahramonlar sifatida belgilangan Bobur, Humoyun, Akbar nigohi orqali
tasvirlaydi. Romanlarda millat hukmdorlarining tarixdagi qismati temuriylar
davlatining yemirilish sabablari haqida tasavvur beruvchi omil sifatida tasvirlandi
va bu hol romanga o’ziga xos ruh bag’ishladi.
Milliy ruh va xarakterlar talqinida xalqimiz ma’naviy qadriyatlari hamda
xalq og’zaki ijodi an’analari aks etganligi milliy romanchilik yutuqlaridan biri
hisoblanadi. Ayonki, har bir davr adabiyoti milliy qadriyatlarga o’z estetik ehtiyoji
va badiiy imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda munosabatda bo’lishadi. Shu
jihatdan qaraganda, folklor unsurlarining yozma nasr badiiy strukturasidan

61
mustahkam o’rin olishi va folklorizm tipologiyasining romanlarda yangicha
mohiyat, yangi mazmun kasb etishi muhim ijodiy yutuqlardan biri hisoblanadi.
Badiiy asar qahramonlarini o’zining hayotiy asoslaridan uzoqlashtirmay,
tabiiyligini saqlab qolgan holda avloddan-avlodga o’tib kelayotgan an’anaviy
e’tiqodlar fonida tasvirlash va asar to’qimalariga yuksak mahorat bilan singdirib
yuborish muhim tamoyillardan biri bo’lib qolmoqda.
Yuqoridagi fikr-mulohazalardan kelib chiqib quyidagicha umumiy
xulosalarga keldik.
Birinchidan, romanga xos epik tafakkur badiiy asarda faqatgina romanbop
voqea-hodisalarni aks ettirishdan iborat bo’lmasdan, balki ijodkorning hayot
voqealarini ulkan san’atkor romannavis sifatida idrok etishida ekanligini tahlil
qildik.
Ikkinchidan, O.Yoqubovning ”Ko’hna dunyo” romaniga xos epik tafakkur
omillarini (syujeti, kompozitsiyasi, tili, qahramonlarni harakatga keltiruvchi barcha
vositalar) asar tahlili misolida tadqiq etdik. Ya’ni romanga qamrab olingan xayotiy
xodisalar vainsoniy taqdirlar tahlil etildi.
Uchinchidan, ”Yulduzli tunlar” romaniga xos epiklik tarix va undagi ulkan
evrilishlar tarixiy shaxslarning ma’naviy qiyofasi orqali mohirona aks ettirilganligi
voqelik va qahramonlar rishtasida tahlil qilindi.
To’rtinchidan, o’zbek tarixiy romanlarida ijodkorlarning o’tmish voqeligiga
munosabat masalasi o’zbek adabiyotining ilk tarixiy tomani ”O’tkan kunlar”
romanidan boshlanganligi va undan keyin bu xususiyat ”Kecha va kunduz”
omanida davom ettirilganligi, mazkur tarixiy taraqqiyot ”Qutlug’ qon” romanida
o’zgacha bo’y ko’rsatganligini tahlil etdik.
Beshinchidan, biz bitiruv malakaviy ishimizda o’zbek tarixiy romanlarida
ijodkorlarni o’tmish voqeligiga munosabat masalasini O.Yoqubov va P.Qodirov

62
romanlari misolida voqelik va qahramon ichki ruhiyati bilan bog’liq holda
o’rgandik.
Oltinchidan, O.Yoqubovning ”Ulug’bek xazinasi” romanidagi asosiy
qahramonlarning xarakter xususiyatlari, milliy qiyofalari, portret va detallar orqali
ochib berilganligini asar tahlilida tadqiq etdik.
Yettinchidan, ma’lumki tarixiy voqelik va badiiy haqiqatni uyg’unlashtirib
asar yaratish, ijodkordan katta mahoratni talab etadi. Biz mazkur muammoni
P.Qodirovning ”Avlodlar dovoni” romani misolida tahlilu tadqiq qildik. Xullas,
o’zbek adabiyotshunosligida roman janri va romanlarda epik tafakkur muammosi
tarixiy roman misolida mazkur kichik tadqiqotimizda o’z ifodasini topdi. Ammo
hali o’zbek adabiyotshunosligida O.Yoqubov va P.Qodirov romanlari badiiyati
yetarlicha tadqiq qilinmaganligini guvohi bo’ldik.

63
Foydalanilgan adabiyotlar rо‘yxati.
1. Karimov I.A. 2012-yil vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko’taradigan
yil bo’ladi. “Xalq so’zi” gazetasi, 2012-yil, 20-yanvar soni.
2. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yо‘q.-T: Sharq, 1998.-B. 31.
3. Karimov I.A . Olloh qalbimizda, yuragimizda. –T: О‘zbekiston, 1999.-B.
32.
4. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch.-T: Ma’naviyat, 2008. –B.
5. Umurov H. Badiiy psixologizm va hozirgi o’zbek romanchiligi. T: 1983
6. Yoqubov O. Tanlangan asarlar/ Ko’hna dunyo. III jild.-T: Sharq, 2007.
7. Yoqubov O. Tanlangan asarlar/ Ulug’bek xazinasi. II jild. –T: Sharq,2007.
8. Qodirov P. Yulduzli tunlar.-T: O’zbekiston,1990.
9. Qodirov P. Avlodlar dovoni. / -T: Sharq, 2004.
10. Boboyev T. Adabiyotshunoslik asoslari.-T: О‘zbekiston, 2002.
11. Mirvaliyev S. О‘zbek adiblari.-T:Yozuvchi,2000.-B.223-224.
12. Mirzayev I.Badiiy uslub sehri.-Samarqand:2000.-B.121.
13. Normatov U.Mahorat sirlari.(M.Q о ‘shjonov bilan hamkorlikda).-T.1972.
14. Normatov U.Nasrimiz ufqlari.-T:Yosh gvardiya,1974.
15. Rasulov A.Badiylik –bezavol yangilik.-T:Sharq,2007.-B.336.
16. Rasulov A.Tanqid,talqin,baholash.-T:Fan,2006.
17. Said A.Y о ‘qotganlarim va topganlarim.-T:Sharq.1999.
18. Sanjar S.Roman va tanqid.-T:Fan,2008.
19. Safarov O,Y о ‘ldoshev B,Ahmedov SH. О ‘zbek adabiy tanqidchiligi tarixi. .
20. Sulton Z.Adabiyot nazariyasi.-T:Sharq,2005.-B.265.
21. Y о ‘ldoshev Q.Yoniq s о ‘z .-T:Yangi asr avlodi,2006.-B.548.
22. Umurov H.Tahlil san’at .-T:Fan,1978.-B.260.
23. Sharafiddinov O,Mamajonov S,Normatov U. va b.sh. XX asr о ‘zbek
adabiyoti tarixi.-T: О ‘qituvchi,1999.-B.243.
24. Shokirov О ‘.Tanqidchi va adabiy jarayon.-T:Fan,1976.
25. Yoqubov I. О ‘zbek romani tadriji.-T:Fan va texnalogiya,2006.-B.164.

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar