Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 43.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Roman janri va uning tasnifi

Купить
ROMAN JANRI VA UNING TASNIFI. KIRISH …………………………………………………………………………….2 I.BOB. ROMAN JANRI HAQIDA UMUMIY MA'LUMOT. 1. Roman janrining asosiy xususiyatlari…………………………………………....3 a. Narativ struktura (hikoya qilish usuli); b. Qahramonlar va ularning rivojlanishi c. Tematik qamrov; d. Stilda o‘ziga xoslik. 2. Roman janrining tasnifi…………………………………………………………..6 II.BOB. O ZBEK ROMANCHILIGINING RIVOJLANISHI.ʻ 3. O‘zbek romanchiligining boshlanishi. Dastlabki romanlar va mualliflar………..7 4. O‘zbek adabiyotida roman janrlari. a. Tarixiy romanlar; b. Psixologik romanlar; c. Ijtimoiy romanlar . 5. Xalqaro adabiyotda roman tasnifi………………………………………………14 a. Klassik romanlar; b. Modern romanlar; c. Postmodern romanlar. III. XULOSA ……………………………………………………………………..17 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ……………………… 19 1 KIRISH Roman janri, adabiyotni o‘rganishda muhim o‘rin tutuvchi asar turidir. U insoniyatning fikrlash usullarini, his-tuyg‘ularini va ijtimoiy muammolarini chuqur tahlil qilish imkonini beradi. Roman janrining paydo bo‘lishi va uning rivojlanishi tarixiy jarayonlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, u nafaqat badiiy ijodkorlik, balki jamiyatning ijtimoiy-siyosiy konteksti bilan ham uzviy aloqada mavjuddir. Roman asarlari orqali yozuvchilar o‘z zamonidagi voqealar va muammolarni aks ettiradilar, shuningdek, inson ruhiyatining murakkabligini ochib beradilar. Ular qahramonlarning ichki kechinmalarini ifodalash orqali o‘quvchiga ularga yaqin qilishga harakat qiladilar. Roman janri ko‘p qirrali bo‘lib, turli mavzularni o‘z ichiga oladi: sevgi, do‘stlik, urush va tinchlik, adolat va nohaqlik kabi universal masalalar. Roman janrining tasnifi esa badiiy asarning strukturasi va mazmuni asosida amalga oshiriladi. Odatda romanlar quyidagi turlarga bo‘linadi: klassik romanlar, psixologik romanlar, tarixiy romanlar, fantastik romanlar va boshqalar. Har bir tasnif turiga xos xususiyatlar mavjud bo‘lib, ular yozuvchilarning ijodida yangi uslub va shakllarni yaratish imkonini beradi. Ushbu kurs ishida roman janrining tarixi, rivojlanishi hamda tasnifi haqida batafsil ma'lumot beriladi. Shuningdek, turli yo‘nalishlardagi romanning zamonaviy asarlaridagi o‘zgarishlarni ko‘rib chiqamiz. Roman janrining murakkabligi va ko‘p qirraligi uni zamonaviy adabiyotda ham dolzarbligicha saqlanib qolmoqda. O‘z navbatida bu kurs ishi o‘qituvchi va talabalarning adabiyotga bo‘lgan qiziqishini yanada oshirishga xizmat qiladi. Roman janri adabiyotning eng keng tarqalgan va murakkab shakllaridan biri bo‘lib, u inson hayoti, uning ichki va tashqi muhitidagi turli hodisalar, ijtimoiy munosabatlar va psixologik holatlar haqida chuqur fikr yuritishga imkon beradi. Roman o‘z ichiga olgan ko‘plab mavzular va qahramonlar orqali zamonning ayni paytidagi muammolarini aks ettirishda muhim ro’l o‘ynaydi. U nafaqat badiiy ijod namunasi, balki tarixiy, ijtimoiy va madaniy tadqiqotlar uchun ham boy ma'lumot manbai hisoblanadi. Roman janrining shakllanishi va rivojlanishi tarix davomida turli davrlar va madaniyatlarning ta'sirida amalga oshgan. Har bir davr o‘ziga xos xususiyatlarga ega romanlarni yaratishda yangi uslublarni va yondashuvlarni 2 kiritgan. Shu sababli romanlarni tasniflash ko‘plab omillarga bog‘liq: mavzu, struktura, uslub, qahramonlar soni va ularning rivojlanishi kabi jihatlar asosida. Ushbu kurs ishida roman janrining mohiyati, uning tarixiy rivojlanishi hamda zamonaviy adabiyotdagi o‘rni to‘g‘risida batafsil ma'lumot beriladi. Roman janrini tasniflashda klassik romandan to zamonaviy eksperimental asarlargacha bo‘lgan barcha yo‘nalishlar ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, romanlarning ijtimoiy-ma'suliyat funksiyasi va ular orqali ifodalangan g‘oyalar ham tahlil qilinadi. Kurs ishi davomida roman janrining turli xil ko‘rinishlari (masalan: tarixiy roman, psixologik roman, fantastika romani) haqida chuqurroq ma'lumot berish orqali uning badiiy ahamiyatini ochib berishga harakat qilamiz. Ushbu tadqiqot natijalari yordamida biz adabiyotdagi roman janrining murakkabligini yanada yaxshiroq anglab olishimiz mumkin bo‘ladi. Adabiyotsevarlar uchun roman nafaqat qiziqarli voqealarni taqdim etuvchi asar sifatida xizmat qiladi, balki inson ruhiyatining eng nozik jabhalarini ochishga yordam beradigan kuchli vosita hisoblanadi. I BOB. ROMAN JANRI HAQIDA UMUMIY MA'LUMOT. 1.1 Roman janrining asosiy xususiyatlari. - Narativ struktura (hikoya qilish usuli); - Qahramonlar va ularning rivojlanishi; - Tematik qamrov; - Stilda o‘ziga xoslik. Roman janri adabiyotda eng keng tarqalgan janrlardan biridir. U o‘z ichiga turli mavzular, uslublar va shakllarni oladi. Roman janrining asosiy xususiyatlari va tasnifi haqida quyida ma'lumot beraman. Roman janrining asosiy xususiyatlari: 1. Qahramonlar: Romanda ko‘pincha bir nechta qahramonlar mavjud bo‘lib, ularning xarakteri, fikrlari va hissiyotlari chuqur o‘rganiladi. 2. Syujet: Roman odatda keng qamrovli syujetga ega bo‘lib, voqealar rivoji murakkab va ko‘p qatlamli bo‘lishi mumkin. 3. Vaqt va makon: Romanda voqealar turli vaqt va makonlarda sodir bo‘lishi mumkin, bu esa hikoyaning dinamikasini oshiradi. 4. Mavzular: Roman turli mavzularni o‘z ichiga olishi mumkin — sevgi, urush, ijtimoiy masalalar, tarixiy voqealar va boshqalar. 5. Usul: Roman yozish uslubi har xil bo‘lishi mumkin — realizm, romantizm, modernizm va boshqalar. 3 Romanlar turli mezonlarga ko‘ra tasniflanadi: 1. Mavzu va mazmuniga qarab: - Ijtimoiy roman: Ijtimoiy masalalarni yoritadigan romanlar. - Tarixiy roman: Tarixiy voqealarni yoki shaxslarni o‘z ichiga oladigan romanlar. - Psixologik roman: Qahramonlarning ichki dunyosini o‘rganadigan romanlar. - Sarguzasht romani: Sarguzasht hodisalarni tasvirlaydigan romanlar. 2. Uslubga qarab: - Realistik roman: Haqiqiy hayotni aks ettiruvchi roman. - Romantik roman: Idealizatsiya qilingan sevgilar yoki hayot tarzlarini ko‘rsatadigan roman. - Modernistik roman: Yangicha uslubda yozilgan, eksperimental xarakterga ega bo‘lgan romanlar. 3. Strukturaga qarab: - An'anaviy roman: Klassik tuzilishga ega (kirish, rivojlanish, cho‘qqi nuqtasi, hal qilinishi). - Eksperimental roman: An'anaviy tuzilmalardan chetga chiqadigan tajribali asarlar. 4. Janrga qarab: - Detektiv roman: Jinoyatni ochishga qaratilgan asarlar. - Fantastika romani: Haqiqatdan tashqaridagi fantastik elementlarni o‘z ichiga olgan asarlar. - Ilmiy fantastika romani (sci-fi): Ilm-fan asosida qurilgan fantastik asarlar. Roman janri adabiyotda muhim ro’l o‘ynaydi va u orqali inson tabiatini, ijtimoiy munosabatlarni va tarixni yaxshiroq tushunish imkoniyatini beradi. Har bir zamon davrida yangi yo‘nalishlar va uslublar paydo bo‘lishi bilan birgalikda, romanning ahamiyati ham oshib bormoqda. 1.Roman janri, adabiyotda uzun hikoya yoki epik asar sifatida tanilgan bir janr bo‘lib, unda qahramonlarning hayoti, his-tuyg‘ulari va turmush tarzi keng ko‘lamda tasvirlanadi. Roman asosan quyidagi xususiyatlarga ega: 1. Keng qamrov: Roman janrida ko‘plab qahramonlar, voqealar va joylar tasvirlanadi. Bu esa o‘quvchiga kengroq muhitni tushunishga yordam beradi. 2. Murakkab syujet: Romanlarda syujet odatda murakkab bo‘ladi; bir nechta voqealar o‘zaro bog‘lanishi va rivojlanishi mumkin. 4 3. Qahramonlarning rivojlanishi: Romanlarda qahramonlarning xarakteri va ruhiy holati rivojlanadi. Odatda, ular muammolarni hal qilish jarayonida o‘zgarishlarga duch keladilar. 4. Mavzularning xilma-xilligi: Roman janrida sevgi, urush, ijtimoiy adolatsizlik, shaxsiy kurashlar kabi turli mavzular ko‘rinadi. 5. Vaqt va joy: Romanlarda vaqt va joyning ahamiyati katta; bu elementlar asarning umumiy atmosferasini belgilaydi. Roman janri tarixan ko‘p asrlar davomida shakllangan va uning turli uslublari (masalan, klassik roman, modern roman, postmodern roman) mavjud. Har bir davrda romanning o‘ziga xos xususiyatlari paydo bo‘lgan. 2.Roman janri adabiyotdagi eng muhim va keng tarqalgan janrlardan biridir. Uning asosiy hususiyatlari quyidagilar: 1. Hikoya uzunligi: Romanlar odatda qissa yoki hikoyalarga nisbatan ancha uzun bo‘ladi. Ular ko‘pincha bir necha yuz sahifadan iborat bo‘lishi mumkin. 2. Qahramonlar va xarakterlar: Romanlarda ko‘plab qahramonlar mavjud bo‘ladi. Ularning xarakterlari chuqur, murakkab va rivojlanishga ega. Qahramonlarning ichki dunyosi, hissiyotlari va o‘zgarishlari batafsil tasvirlanadi. 3. Mavzu va g‘oya: Romanlar turli mavzularni qamrab olishi mumkin, masalan, sevgi, urush, ijtimoiy tengsizlik, inson hayoti va boshqalar. Har bir roman o‘ziga xos g‘oyani ifodalashga intiladi. 4. Struktura: Roman struktura jihatidan murakkab bo‘lishi mumkin, u bir yoki bir nechta parallel hikoyalar bilan bog‘lanishi yoki o‘zaro aloqador voqealarni o‘z ichiga olishi mumkin. 5. Joy va vaqt: Romanlarda voqealar joylashuvi va vaqt oralig‘i keng ko‘lamda tasvirlanadi. Bu joylar turli xil geografik hududlarni o‘z ichiga olishi mumkin. 6. Narrativ uslub: Romanlarda hikoya qilish uslubi juda xilma-xil bo‘lishi mumkin – birinchi shaxsdan (qahramon nuqtayi nazaridan), uchinchi shaxsdan (obyektiv yoki subyektiv) yoki aralash holda hikoya qilinishi mumkin. 7. Ijtimoiy kontekst: Romanlar ko‘pincha o‘sha davrning ijtimoiy, siyosiy va madaniy muhitini aks ettiradi hamda jamiyatdagi muammolarni ochib beradi. 8. Til va uslub: Romanda til juda muhim ro’l o‘ynaydi; u qahramonlarning xarakterini aks ettirishi, atmosferani yaratishi va voqealarni jonlantirishi lozim. 9. O‘qish jarayoni: Romanning uzunligi sababli uni o‘qish jarayoni sekin kechadi; bu esa o‘quvchini voqealarga chuqurroq kirishga imkon beradi. 5 10. Rivojlanish dinamikasi: Romandagi voqealar odatda rivojlanadi – boshlanishi (ekspozitsiya), rivojlanish (konflikt), cho‘qqisi (kliymax) va yechim (rezolyutsiya) bosqichlariga ega bo‘ladi.Ushbu hususiyatlar roman janrining dinamikligini ta'minlaydi va uni adabiyotda ajralmas bir qismga aylantiradi. Har bir roman o‘ziga xos uslubda yoziladi, shuning uchun ular orasida katta xilma-xillik mavjuddir. 1.2. Roman janrining tasnifi. Roman janri adabiyotning muhim va keng tarqalgan janrlaridan biridir. U asosan uzun hikoya shaklida bo‘lib, unda qahramonlar, voqealar va tushunchalar chuqur o‘rganiladi. Roman janrining tasnifi bir necha asosiy kategoriyalar bo‘yicha amalga oshirilishi mumkin: 1. Mavzusi bo‘yicha tasnif: - Ijtimoiy roman: Ijtimoiy masalalarni, sinf kurashini yoki ijtimoiy o‘zgarishlarni yoritadi. - Psixologik roman: Qahramonlarning ichki fikrlari va his-tuyg‘ulariga e'tibor beradi, psixologik holatlarni tahlil qiladi. - Tarixiy roman: Tarixiy voqealar va shaxslar asosida yozilgan, tarixni dramatizatsiya qiladi. - Fantastik roman: Fantastik elementlarni o‘z ichiga oladi, real hayotdan chetga chiqadi. 2. Struktura va uslubga ko‘ra tasnif: - An'anaviy roman: Oddiy hikoya tuzilishi mavjud, klassik qahramonlar va voqealar bilan. - Eksperimental roman: Yozuv uslubida yangiliklar kiritilgan, sxemalarga rioya qilinmaydi. Masalan, vaqtni o‘zgartirish yoki ko‘p nuqtai nazardan hikoya qilish. - Klassik roman: Odatda yaxshi rivojlangan syujetga ega bo‘ladi va an'anaviy qahramonlar bilan to‘ldirilgan. 3. Janrga ko‘ra tasnif: - Detektiv roman: Jinoyatni o‘rganish va hal qilish jarayoniga bag‘ishlangan. - Romantik roman: Sevgi munosabatlari va hissiyotlarga e'tibor beradi. - Triller yoki misteriya romani: O‘zida kuchli harakat va suspense elementlarini saqlaydi. 4. Maqsadga ko‘ra tasnif: 6 - O‘qituvchi (didaktik) roman: Ma'naviyatni oshirish yoki ma'rifat berish maqsadida yozilgan. - Zarba beruvchi (satyric) roman: Ijtimoiy yoki siyosiy muammolarni tanqid qiladi. II.BOB. O ZBEK ROMANCHILIGINING RIVOJLANISHI.ʻ 2.1. O‘zbek romanchiligining boshlanishi. Dastlabki romanlar va mualliflar. Olim Umarali Normatovning “Qodiriy mo jizasi” nomli kitobi bilan tanishish, ʻ meni ulkan yozuvchining ana shu xizmati borasida yana bir bor fikr yuritishga undadi. Tadqiqotchining e’tirof etishicha, ulug‘ o‘zbek yozuvchisi va uning asarlari borasida hali aytilmagan gap, yozilmagan kitob, topilmagan informatsiya to‘li - toshib yotibdi ekan: “Qodiriy merosining ko‘pgina sohalari kabi yozuvchi estetik bisoti ham chuqur o‘rganilgan, chinakam bahosini olgan emas”, deb yozadi olim. Ushbu tadqiqot bilan batafsil tanishgan o‘quvchi Qodiriyning o‘zbek xalqi madaniyati tarixida tutgan mislsiz ro’lini yanada ravshan tasavvur qiladi: “Yozuvchi “O‘tkan kunlar”da xolis-ob’yektiv turib, XIX asr o‘rtalaridagi Turkiston tarixining, o‘zbek xalqi hayotining haqqoniy manzarasini beradi, muhim tarixiy jarayonlarni chuqur badiiy tahlil etadi, davrning yetakchi ijtimoiy kuchlari mohiyatini ochadi, o‘sha zamon kishilarining ahvol-ruhiyati, orzu-intilishlari, quvonch va tashvishlarini favqulodda bir mahorat bilan yorqin obrazlar orqali ko‘rsatadi. Adib asar yozilgan davr hukmron mafkurasi ta’siriga, o‘zining o‘sha kezlardagi sinfiy mayllariga berilmay, realizmning bosh prinsiplari asosida real hayot qanday bo‘lsa, o‘shandayicha ko‘rsatadi. Nazarimda, ilk bor xuddi shu roman orqali o‘zbek xalqi o‘zining bo‘y-bastini, asl qiyofasini, ichki dunyosini, kuchli va ojiz tomonlarini bor bo‘yicha xuddi tiniq oynadagidek aniq ko‘rdi. Bu roman o‘zbek adabiyotida realizmning haqiqiy tantanasi, katta yutug‘i bo‘ldi”. Ustoz adabiyotshunos mulohazalarida Qodiriyning xalqimiz oldidagi xizmati nimadan iborat ekanligi ro‘yirost aytilgan desam, mubolag‘a bo‘lmaydi. Ammo betakror yozuvchining madaniyatimiz tarixidagi o‘rni shulardangina iborat emas, albatta. Qolaversa, yuqoridagi ta’rif g‘oyat umumiy bir bahodir. Biz quyida ana 7 shu umumiylikni birozgina “maydalab” ko‘rib chiqishga harakat qilamiz. Tadqiqotning bir nechta o‘rinlarida realizm masalasi Qodiriy romanlari bilan muvoziy tarzda yodga olinadi. Adib badiiy ijodning ko‘plab masalalari yuzasidan fikr yuritgan bo‘lsa ham undagi “bosh gap – realizm”, deydi olim. Mana shu nuqtai nazardan qaralganda, olimning uqtirishicha, Qodiriy “o‘zbek adabiyotshunosligida realizm prinsiplarini ishlab chiqishda g‘oyat katta ish qildi”. Xo‘sh, yozuvchining realizmga doir qarashlarining mohiyati nimalardan iborat? “Haqiqat, hayot haqiqatiga sadoqat – yozuvchining ijoddagi bosh shiori”, deb yozadi olim. Albatta, hayot haqiqati deganimiz san’atning yashovchan talab va taqozolariga doir bo‘ladi. Yo‘qsa, har qanday realizm, har qanday ro‘yirost yuz bergan voqea badiiy adabiyotning hadafi bo‘lib ketavermaydi. Chinakam badiiy hodisaga aylangan aksariyat asarlarda ijodkor “meni”ning ishtiroki yashaydi. Ya’ni, yozuvchi o‘zi bevosita ishtirok etgan yoxud hayotda ko‘rgan, kechirgan voqealarning tasviri ham, ta’sir kuchi ham bir gaz balandda bo‘lg‘usi. Boshqacha aytganda, asar materiallariga sabab bo‘lgan voqea-hodisa ijodkorning o‘z shaxsiy kechinmasiga aylanmog‘i darkor. Bundan kelib chiqadigan bo‘lsak, hech ikkilanmasdan aytishimiz mumkinki, haqiqiy ijod namunasi bu – yozuvchining boshidan kechirganlari, yuragidan o‘tkazganlaridir. (Bugun dunyoda urf bo‘lgan postmodern oqimi mana shu aytilganlarning tamomila teskarisini o‘z prinsipi darajasiga ko‘taradi.) Ba’zan adib voqea – hodisalarning kuzatuvchisi bo‘lishi mumkin. Lekin, shundayam o‘sha jarayonlar – ularning quvonchu kadari to‘ppa- to‘g‘ri ijodkorning yuragidan o‘tmog‘i, uni larzaga solmog‘i shart (personifikatsiya hodisasi). Aks holda, o‘zi yonmagan ijodkor o‘zgani yondiro’lmaydi. “…Men turmushda ko‘rmagan, bilmagan narsa haqida hech narsa yozmayman”, deydi Qodiriy. Mana, sizga Qodiriy romanlarining o‘quvchiga ko‘rsatgan, ko‘rsatayotgan va bundan keyin ham ko‘rsatgusi estetik ta’siri sabablaridan biri. Olim yozadi: “U o‘tmishdan, o‘tgan asr voqealaridan olib yozgan asarlarida ham o‘zining hayot tajribalaridan kelib chiqib, o‘zi turmushda kuzatgan, ko‘rgan, yaqindan bilgan odamlarni, xalq ichidagi tiplarni ko‘z oldiga keltirib turib qalam tebratgani, asarlariga asos qilib olingan davr, sharoitni, tarixiy voqealar va shaxslarni, voqealar yuz bergan makonni, o‘sha kezlardagi xalqning turmush tarzi, amal qilgan udum-tamoyillarni har qanday tadqiqotchi olimdan ham ortiqroq va chuqurroq bilishi shundoqqina sezilib turadi, bu masalada u har qanday bilimdon odam, mutaxassis-tadqiqotchi bilan bemalol bellasha oladi”. Shu tarzda olim Qodiriyning o‘zbek nasrida realizmning qaror topishida ko‘rsatgan qiyossiz 8 xizmatlarini ilmiy dalillar asosida isbot qiladi. Badiiy asarning bir qarashda, manaman deb, ko‘zga tashlanib turmaydigan ichki xususiyatlari bo‘ladi. Shulardan biri me’yor masalalasidir. Me’yorning qandayligi ijodkorning olamga matematik yondashuvidan ulgu oladi. Ko‘pincha biz – ijtimoiy soha vakillari buni, ya’ni, matematikani suymaymiz, unga o‘gayroq ko‘z bilan qaraymiz. Aslida-chi? Aslida, tiriklikning har bir odimi matematikaning qat’iy qonun-qoidalariga asoslanadi. Hisob-kitobli dunyo degani – “nimani eksang, shuni o‘rasan”, deganigina emas. U olayotgan nafasimizdan tortib, urayotgan yuragimizgacha shu hisobu kitobning ichida ekanligiga ham ishora. Xuddi shunday, badiiy asarni tutib turgan har bitta komponenti – kompozisiya, syujet, qahramonlar, ularning xarakter unsurlari, turli xil badiiy san’atlar, priyomlar, konfliktlar, badiiy vaqt, qo‘yingki, hamma-hammasida qat’iy o‘lchovlar – matematik mezonlar ishtirok etadi. Agar ana shu mezonlarning maksimal aniqligi bo‘lmaganida, Qodiriyning “O‘tkan kunlar”i ham, “Mehrobdan chayon”i ham ellar aro, zamonlar osha bunchalar suyukli bo‘lmas edi. “Albatta, men, – deb ko‘chirma keltiradi muallif (Qodiriy nazarda tutiladi – U.H), – bu so‘nggi, marg‘ub qahramonlarni o‘zbek tarixining hazmi ko‘targan qadar olishga tirishdim. Chunki shundan ortig‘i soxta bo‘lishi, ustiga kitobning qadrini ham tushirar edi” . Roman janrining rivojlanishi turli davrlarda turlicha bo‘lgan; masalan, klassik adabiyatda (XIX asr) romantizm, realizm kabi uslublar keng tarqalgan edi. Zamonaviy romanda esa postmodernizm, avangard kabi yangi yo‘nalishlar paydo bo‘lgan.Roman janri haqidagi bu tasniflar adabiyotshunoslikda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, yozuvchilar uchun yangi g‘oyalarni ifodalashda yordam beradi. Yangi o‘zbek adabiyoti shartli ravshda XIX asrning oltmishinchi yillaridan boshlangan“Milliy uyg‘onish davri”adabiyotidantobugungikunimizgachabo‘lgan davrni qamrab oladi. Shartli deyishimizning sababi esa “Milliy uyg‘onish davri”ni yangi o‘zbek adabiyotiga kiritish yoki kiritmaslik haqida olimlarning fikri turlichadir ba`zilar bu davrni mumtoz adabiyotni davomi deyishsa, boshqa guruh olimlar bu davr adabiyotini Milliy uyg‘onish davrini ikki bosqichga ajratishadi. Birinchi bosqich XIX asrning 60-yillaridan XX asrning ilk boshlarigacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oluvchi Ma`rifatchilik adabiyoti. Bu davrda Avaz O‘tar, Dilshodi Barno, Zavqiy, Muqumiy Komil Xorazmiy kabi ijodkorlar ijod qildilar. Ular mumtoz adabiyotdan farqli o‘laroq badiiy adabiyotga ijtimoiy vazifa yukladilar, badiiy adabiyot endi omma fikrini uyg‘otishi, to‘gri 9 va yangilishlarni ko‘rsata bilishi ham zarur edi. Milliy uyg‘onish davrining ikkinchi bosqichi bo‘lgan jadid davri adabiyoti XX asrning boshlaridan 30- yillarigacha (30-yillarni ham) bo‘lgan bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi . Agar ma`rifatchilar faqat badiiy adabiyotnng ma`no mazmuniga yangilik kiritgan bo‘lsalar, jadidlar bu o‘zgarishlarni saqlab qolgan holda o‘z go‘yalarini ommaga qulayroq yetkaza olishi imkoniyatiga ega bo‘lgan, jimjimadorlikdan holi, xalq so‘zlashuv tiliga yaqin bo‘lgan yangi obrazlar, uslub va janrlarni olib kirdilar. Ana shunday janrlardan biri roman edi.O‘zbek adabiyotida roman janriga mansub asarlar XX asrning boshlarida yozila boshladi. Adabiyotshunos M.Solihov o`z maqolasida roman janrining adabiyotimizga kirib kelishi haqida fikr bildirib shunday deydi-“Asriy adabiyotg‘a yangidan kira boshlag‘on xalqlar adabiyotning ro‘mon qismimni tarjima bilan ochqonlar. Ya`ni qayu bir xalqning adabiyotida yaxshi ro‘mon bo‘lsa, uni tarjima bilan xalqni va yozuvchilarni u yo‘lg‘a o‘rgata borg‘onlar. So‘ngra-so‘ngra unday ro‘monlarning taqlidini o‘z hayotlariga uydirib chiqora borg‘onlar” 2. Garchi bu qarash o‘zbek adabiyotida o‘rinli bo‘lmasada (o‘zbek adabiyotida ilk romanlar yaratilguniga qadar birorta tarjima roman bo‘lmagan, tarjima sohasi asrning keyingi yillarida rivojlangan) rus adabiyotida Yevropa adabiyotidan tarjima va taqlidlar orqali roman janri kirib kelganligi va rus adaiyoti faqat taqlid bilangina cheklanib qolmay roman janrini yuksak darajada o‘zlashtirib, bu janrda nodir asarlar yaratganligi haqiqatdir. O‘zbek adiblari roman bilan asosan rus adabiyoti va u orqaliyevropa adabiyoti bilan tanishishganlar.O‘zbek adabiyotining birinchi romani hisoblanuvchi A.Qodiriynning “O‘tkan kunlar” romanidan oldin H.H.Niyoziyning 1915 yilda “Yangi saodat yoxud milliy ro‘mon” , Mirmuhsinning “Farzandsiz Ochildiboy” kabi asarlarini mualliflarning o‘zlari roman deb nomlaydilar. Ammo bu asarlarni adabiyotshunoslar “janr talablariga javob bermaydi” deb o‘sha davrlardayoq baho berganlar. Milliy uyg‘onish davri tanqidchilaridan bo‘lgan M. Solihov “ “Mehrobdan chayon” yolg‘uz Julqunboyning ikkinchi asari emas, balki o‘zbek yangi adabiyoti uchun ham ikkinchi ro‘mon edi. Hamza Hakimzodaning “Milliy ro‘mon” nomli kichik bir asari bo‘lsada, unga bu kungi ro‘monchilik sharoitida ro‘mon demak to‘g‘ri bo‘lmasdi” deya fikr bildirib shu maqolasida romanni yuzaga chiqaruvchi bir qancha shartlarni sanab o‘tadi. Albatta bu shartlar bugungi kunga kelib o‘z qiymatga ega 10 emasdir. Yuqorida tilga olingan asarlarni keyingi davr olimlaridan bir guruhi “roman yaratish yo‘lidagi urunishlar” deya baholaydilar.Shu tariqa jadidlar o‘zbek romanchiligini boshlab berdilar. A.Qodiriyning “O‘tkankunlar” romanidan so‘ng “Mehrobdan chayon”,tugallanmay qolgan“Obid ketmon”, Cho‘lponning “Kecha va kunduz” romanlari shular jumlasidandir.1917-yilgi oktabr inqilobidan so‘ng hokimyat tepasiga kelgan sovetlat daslabki yillarda badiiy ijodga aralashmadilar va jadidlar o‘z maqsadlari yo‘lida qiyinchilik bilan bo‘lsada davom etdilar. 30- yillardan boshlab o‘z hokimyatini mustahkamlab olgan sovetlar badiiy adabiyotni sovet mafkurasini ommaga yoyish quro’li-mafkuraning yugurdagi qilib oldilar. O‘z fikri, duyoqarashiga ega tuzumga keragiday xizmat qilmagan adiblar xalq dushmani sifatida qatl qilindi. Shu tariqa 30-50 yillarda Stalin qatag‘on komissiyasi samarali ishlab turdi. Ammo bu davrda ham badiyati yuksak asarlar yaratildi. Biz ulardan faqatgina roman janriga tegishlilarinigina sanab o‘tamiz-Oybekning “Qutlug‘ qon”, “Navoiy”, A.Qahhorning “Sarob” romanlari shular jumlasidandir. 60-80 yillar qisman ijodga erkinlik berildi, bu davrda Shuhratning “Oltin zanglamas”,“Shinelli yillar”, “Oltin zanglamas”Asqad Muxtorning “Opa-singillar”, “Tug‘ilish”, “Davr mening taqdirimda”, “Chinor”, “Amu”, Mirmuhsinning “Me`mor”, “Degrez o‘g‘li”, “Umid”, “Temur Malik”, Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi”, “Ko`hna duyo”, “Diyonat”, Mirzakalon Ismoiliyning “Farg‘ona tong otguncha” dilogiyasi, Shukur Xolmirzayevning “So‘ngi bekat”, “Qil ko‘prik”, “Yo‘lovchi”. Sho‘ro davri adabiyoti to‘laligicha omma adabiyoti edi, bu davrda kitobxon yozuvchining intelliktual darajasiga chiqishi emas, aksincha ijodkor o‘qirman darajasida yozishi zarur edi. Yozilayotgan romanlarninng aksariyati cho‘lni o‘zlashtirish, kolxozlashtirish, paxta siyosati haqida edi. Siyosat talabi bilan buyurtma uchun yozilgan romanlar vujudga keldi. Oybekning “Oltin vodiydan shabadalar”, “Ulug‘ yo‘l”, H.G‘ulomning “senga intilaman “, “Binafsha atri”, “Qoradaryo”, A.Qahhorning “Qo‘shchinor chiroqlari” va boshqa ko‘plab shunday asarlar yozildi.Albatta yuqoridagi mavzularni tilga olgan badiiyati yuksak, fikriy topilmalarga boy, jahon romanchligiga hissa qo‘shadigan “Yulduzli tunlar”, Ikki eshik orasi”, “Chinor” “Qutlug‘ qon”, “Navoiy” kabi bir qancha romanlar ham yaratildi. Roman (fransuzcha roman) – nasriy asar janri; muayyan shaxs yoki bir nechaː shaxsning shakllanish va kamol topish jarayoni badiiy makon va zamonda 11 tasvirlangan asar. Roman o rta asrlarda roman tillaritsa yozilgan har qanday asarniʻ janrini anglatgan. Romanda shaxs va jamiyat hayoti bir-birini inkor etmaydigan ma lum ma noda mustaqil olam sifatida tahlil va talqin etiladi. Xuddi shu narsa ʼ ʼ roman janri mundarijasining uziga xosligini belgilab beradi. Muayyan shaxs takdirining oilaviymaishiy, milliy, ijtimoiy, madaniy va tarixiy muhit bilan uzaro uzviy aloqada tasvirlanishi roman janrining ko`lami va g oyaviy badiiy qimmatini ʻ namoyish etadi. Roman janri markazida bosh qahramon obrazi turadi. Bu bosh qahramon taqdiri uning jamiyatda tutgan mavkei bilan har doim ham mushtarak bulavermaydi. Aksincha, inson uz takdiriga nisbatan katta yoki insoniy fazilatlariga ko ra kichik bo lishi mumkin. Binobarin, u bilan uning takdiri yoki ʻ ʻ jamiyatdagi mavqei o rtasida muayyan ziddiyat bo ladi va xuddi shu ziddiyat ʻ ʻ roman janrining mundarijasini – syujet chiziklarini harakatlantirib turadi. Bosh qahramonning shaxs sifatidagi fazilatlari ana shu jarayonda, boshqa qahramonlar bilan munosabatida, kurashida ochiladi. Bu munosabatlarning keskinligi va bosh qahramon uchun fojiali xotima bilan tugashi yoki ularning yengil va hajviy oqimda kechishi Romanning epik janr sifatidagi uziga xos xususiyatlarini belgilab beradi. Har ikkala holatda ham bosh qahramon bilan jamiyat, muhit yoki urfodat o rtasidagi ziddiyat va kurash o zida davrning ijtimoiy hamda ma naviyaxloqiy ʻ ʻ ʼ muammolarini qanchalik yorqin ifodalasa, Romanning badiiy qimmati va ijtimoiy ahamiyati shunchalik katta bo ladi. Roman o z tarixining dastlabki davrida ʻ ʻ mavjud adabiy janrlarga parodiya sifatida maydonga kelgan. Keyinchalik romannavislarning muayyan uslubiy tuzilma va tasviriy vositalar tizimini siyqalashtirishga qaratilgan urinishlari ham parodiya qilingan. Bu hol romanning avvalboshdanoq muayyan adabiy shakllarni qonunlashtirishni xush ko rmaydigan ʻ va yozuvchi qarshisida badiiy tasvirning barcha imkoniyatlarini ochadigan janr bo lganidan shahodat beradi. Mavzu, hajm, syujetning murakkablik darajasi, ʻ kompozitsion tuzilish va tasvir usullarida muayyan farq bo lishiga qaramay, ʻ Roman janrida ba zi bir badiiyat unsurlarining (intriga, konflikt, yechim kabi) ʼ bo lishi talab etiladi. Shu bilan birga romannavislar bu unsurlarga, shuningdek, ʻ badiiy tasvirning boshqa shakl va vositalariga erkin munosabatda bo lishlari ʻ mumkin. Romanlar o z tarixining dastlabki davrida tuzilishiga ko ra 2 guruhga – ʻ ʻ „ochiq“ va „yopiq“ romanlarga ajralgan. „Ochiq“ tuzilmali romanning yorqin namunasi M. Servantesning „Don Kixot“ i bo lib, unda jamiyat hayotining ʻ xilmaxil tomonlari bilan birga bosh qaxramon ishtiroki harakterining tadrijiy o sishi ham mufassal tasvirlangan, bosh qahramon ishtirok etgan voqea va ʻ 12 hodisalarga esa ko plab personajlar jalb etilgan. „Yopiq“ tuzilmali romanlarningʻ dastlabki namunalaridan biri M. M. de Lafayetning „Malika Klevskaya“ asaridir. Bu asarda yozuvchi e tibori faqat bir qaxramon hayoti, bir konflikt va bir vaziyat ʼ tasviriga qaratilgan. Keyinchalik, roman janri ichki shoxobchalarga bo lingan ʻ paytda psixologik roman janri ana shu „yopiq“ romandan o sib chiqqan.Roman ʻ antik adabiyotda paydo bo lganida, yozuvchilar ko pincha maishiy mavzudagi ʻ ʻ miflarning an anaviy syujetlaridan foydalanib, ularga emotsional olam ʼ manzaralarini olib kirganlar. Kahramonlarning ichki olami tasviri bu asarlarda voqeabandlikning soyasida qolgan. Ammo Longning „Dafnis va Xloya“ ishqiy bukolika romanida qaxramonlarning sarguzashtlariga qaraganda ularning his tuyg ulari tasviriga shu qadar katta o rin berilganki, natijada bu asar uzoq davrlar ʻ ʻ mobaynida psixologik romanning mumtoz namunasi hisoblanib kelgan. Roman janri ana shu tarzda davrmadavr boyib, badiiy tuzilmasi o zgarib ʻ bordi. O rta asrlarda romantik tasvir usulining yetakchilik qilishi natijasida ritsar ʻ Romanlari („Tristan va Izolda rivoyati“), Uyg onish davrida kichik hikoyalardan ʻ iborat Romanlar (J. Bokkachchoning „Dekameron“i), romanlashgan qissa (M. Boyardo, L. Ariosto, T. Tasso) va dramalar (V. Shekspir) maydonga keldi. Ana shu tarzda Roman tabiatida kechayotgan o zgarishlar insonparvarlik g oyalari ʻ ʻ ustuvorlik qilgan Ma rifatparvarlik davrida muayyan darajada o z yakuniga ʼ ʻ erishdi. A. F. Prevonpng „Manon Lesko“ romani bilan adabiyotga „o rta“ harakter ʻ deb yuritilgan qahramonlar obrazi kirib keldi va shu davr romanlarida ruhiyat tasviri keng o rin egalladi. XIX asrdan boshlab jahon adabiyotida realistik roman ʻ janri shakllana boshladi. G. Stendal, O.Balzak, G. Flober va boshqa yozuvchilarning badiiy izlanishlari bilan roman janrining syujet doirasi kengaydi, ko p planlilik, epik ko`lam va syujetning shiddatli harakati janrning muhim ʻ shartlari sifatida qabul qilindi. XIX asrning so nggi choragida naturalizmning avj ʻ olishi natijasida roman tabiatida turg unlik, hatto tanazzul holati ko zga tashlandi. ʻ ʻ Ammo XIX asr oxiri – XIX asr boshlarida J. Golsuorsi, G. Mann, T. Mann va J. London realistik asarlarining yaratilishi bilan roman janri o z taraqqiyotining yangi ʻ bosqichiga erishdi. Rus adabiyotida „Yevgeniy Onegin“ (A. S. Pushkin) she riy ʼ romanining yaratilishi rus romannavisligining shakllanishiga muxim turtki berdi. N. V. Gogol, I. V. Turgenev, L. N. Tolstoy, F. M. Dostoyevskiy romanlarining maydonga kelishi bilan realistik rus romannavislik maktabi vujudga keldi. O zbek ʻ adabiyotida roman janrining paydo bo lishiga Navoiy „Hamsa“sini tashkil etgan ʻ „Farhod va Shirin“, „Layli va Majnun“ singari dostonlar, xalq kitoblari va 13 dostonlari muhim manba bo lib xizmat qildi. Milliy uyg onish adabiyotiʻ ʻ namoyandalari dastlabki o zbek romanlarini yaratishga kirishganlarida mazkur ʻ milliy adabiy tajriba va an analardan samarali foydalandilar. Hamzaning „Yangi ʼ saodat yoxud Milliy roman“i (1914), Mirmuhsin Shermuhamedovning „Befarzand Ochildiboy“ (1915) asarlari dastlabki o zbek romanlarini yaratish yo lidagi ʻ ʻ izlanishlar edi. Qodiriyning „O tgan kunlar“ (1926) asarining yaratilishi bilan ʻ o zbek realistik romani vujudga keldi. Qodiriy bu asari bilan milliy o zbek ʻ ʻ romannavislik maktabiga asos soldi. Ayni paytda bu asar katta badiiy polotnolarni yaratishga qodir yangi o zbek adabiy tilining shakllanganini ham namoyish etdi. ʻ Keyinchalik Qodiriy „Mehrobdan chayon“ (1928), Ayniy „Qullar“ (1934), Cho lpon „Kecha va kunduz“, Abdulla Qahhor „Sarob“ (1935), Oybek „Qutlug ʻ ʻ qon“ (1939) va „Navoiy“ (1944) asarlari bilan o zbek romannavislik maktabining ʻ yuksalishiga katta hissa qo shdilar. Ustoz adiblarning ijodiy izlanishlari tufayli ʻ shakllangan o zbek romannavislik maktabi keyinchalik A. Muxtor, Shuhrat, ʻ Mirmuhsin, H. G ulom, Sh. Rashidov, S. Ahmad, Shukrullo, M. Ismoiliy, O. ʻ Yoqubov, P. Qodirov, O . Hoshimov, T. Malik, O. Muxtor va boshqa ʻ yozuvchilarning turli mavzuda yozgan asarlari bilan boyidi. O zbek R. navisligida ʻ R. janrining turli kurinishlari (tarixiy, tarixiybiografik, tarixiyinqilobiy, publitsistik, harbiy, sarguzasht, fantastik R.lar, shuningdek, R. xronika, R.novella, R.munozara) va shakllari (dilogiya, trilogiya) paydo buldi.Sovet davrida yaratilgan ayrim romanlarda shu davrning o tkinchi g oyalari olg a surilgan va voqelik ʻ ʻ ʻ sotsialistik realizm talablari asosida bo`yab, xaspo`shlab ko rsatilgan. Shunga ʻ qaramay, o zbek romani xuddi shu davrda milliy adabiyotning yetakchi janrlaridan ʻ biri sifatida paydo bo`lib, uzining yuksak na’munalarini berdi. Mustaqillik yillarida O . Hoshimov, Sh. Xolmirzayev, T. Malik, H. Shayxov, ʻ O. Muxtor, Muhammad Ali, U. Nazarov, Tog ay Murod va boshqa yozuvchilar ʻ o zbek romannavisligini o zlarining turli mavzu va janr ko rinishlaridagi asarlari ʻ ʻ ʻ bilan boyitmoqdalar. 2.3.XALQARO ADABIYOTDA ROMAN TASNIFI. - Klassik romanlar; - Modern romanlar; - Postmodern romanlar; 14 Klassik romanlar – bu adabiyotda vaqt o‘tishi bilan o‘zining ahamiyatini yo‘qotmaydigan, keng qamrovli mavzularni o‘z ichiga olgan va o‘zgalar tomonidan ulkan qadrlangan asarlardir. Klassik romanlar odatda insoniyatning asosiy masalalari, ijtimoiy, axloqiy, siyosiy, va falsafiy masalalarni o‘rganadi. Ular turli davrlar va madaniyatlar bo‘ylab yozilgan bo‘lishi mumkin, lekin ularning ahamiyati va ta'siri doimiy bo‘lib qoladi. Klassik romanning ba'zi xususiyatlari: 1. Yuqori badiiy qadriyat: Klassik romanlar, odatda, yuqori badiiy mahoratga ega bo‘ladi. Ular nafaqat o‘z vaqtida, balki zamonaviy o‘quvchilarga ham qiziqarli va ta'sirchan bo‘ladi. 2. Insoniyatning umumiy masalalari: Klassik romanlar ko‘pincha inson hayoti, sevgisi, o‘limi, xushhollik va azob-uqubatlar, adolat va nohaqlik kabi masalalarni chuqur tahlil qiladi. 3. Mavzularning kengligi: Ular ko‘pincha tarixiy yoki ijtimoiy voqealarni aks ettiradi, ammo shu bilan birga, individual psixologiya, me'yorlar va etika kabi sohalarni ham qamrab oladi. 4. Qahramonlarning rivoji: Klassik romanlardagi qahramonlar o‘zgarish va rivojlanishga duch keladi, bu o‘quvchiga inson ruhiyatining murakkabligini ko‘rsatadi. Mashhur Klassik Romanlar: "Yirik umidlar" (Great Expectations), Charlz Dikkens: Bu asar jamiyat va inson ruhiyatining murakkabligi haqida hikoya qiladi. Dikkensning uslubi va ijtimoiy tahlili romanni klassikaga aylantirgan."G‘arbiy frontda o‘zgarish yo‘q" (All Quiet on the Western Front), Erich Maria Remarque: Birinchi jahon urushining dahshatlarini va urushning inson ruhiyatiga ta'sirini tasvirlaydi."Anna Karenina", Lev Tolstoy: Rus adabiyotining eng yirik asarlaridan biri bo‘lib, sevgi, nikoh, va ijtimoiy me'yorlarni chuqur o‘rganadi. "Don Kixot" (Don Quixote), Migel de Servantes: Bu asar insonning orzulari va haqiqiylik bilan kurashini tasvirlaydi, shuningdek, jamiyatning ideal va real qarashlari o‘rtasidagi ziddiyatni ochib beradi. "Uliss", Jeyms Joys: Modernist adabiyotning poydevori bo‘lgan ushbu roman, uning murakkab uslubi va strukturasiga qaramay, zamonaviy adabiyotda o‘zining o‘rni bilan ajralib turadi. Klassik romanlar har doim o‘qilishi, tahlil qilinishi va yangi avlodlar uchun qiziqarli bo‘lishi mumkin. Har bir asar o‘z davrini va madaniyatini aks ettirsa-da, uning ta'siri va hissiyotlari hali ham zamonaviy o‘quvchilarni qamrab oladi. (modernizm), mogerme (zamonaviyпк), moderne (zamonaviy, yangı), ispan unua modernismo (zamonaviy), moderno (hozirgi, yangi) qabilidagi lug‘aviy ma'nolari mavjud. Bundan chiqdi, modernizm 15 bu o‘z qonun qoidalariga, aqida va tamoyillariga ega bo‘lgan adabiy oqim, jarayon tushunchasini ifodalasa, modern - bu zamonaviy, yangicha adabiyot ma'nosini anglatadi. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, modernizm XX asr G‘arbiy Yevropa va Amerika adabiyotida kechgan adabiy-nazariy jarayon, ya'ni oqim deb tushunilsa, modern har bir milliy adabiyotda sodir bo‘luvchi zamonaviy, yangicha uslub va tamoyillarning majmuasidan iboratdir. Shu o‘rinda modernizmga berilgan ta'riflarning farqli ekani, uning yuzaga kelish vaqti, davrlashtirilishi kabi masalalarda bildirilgan fikrlarda jiddiy tafovutlar borligi, nihoyat, unga munosabatning turlicha ekanligini ham ta'kidlab o‘tmoq joiz. Modernizm nima? Modernistik adabiyotning o‘ziga xos xususiyatlari nimada? Modernizmning o‘ziga xos xususiyatlarini nima ekanligini batafsil tushuntirishdan oldin, ushbu harakat qanday paydo bo lganligini biroz yaxshiroq tushunish kerak. Ana o‘shanda,ʻ modernizmning paydo bo‘lishining sabablarini va o‘sha paytdagi madaniyatga nima uchun bunday ta'sir ko‘rsatganini tushunish osonroq bo‘ladi. "Modernizm" kengroq ma'noda, XX asrdan oldingi mualliflar tomonidan qo‘llaniladigan qoidalar, an'analar va mavjud yozish usullaridan ajralib chiqqan. zamonaviy fikr, xarakter yoki amaliyotdir. San'atda modernizm realizm mafkurasidan ajralib chiqdi. 1920-1940 yillar oralig‘ida gullab-yashnagan bu isyonkor munosabatning asosi sifatida Yevropa madaniyatini haddan tashqari buzuq va sun'iy bo‘lib qolganligi uchun uni rad etish edi. Yevropadagi hamma narsaning axloqiy tanazzulidan norozilik zamonaviy mutafakkirlar va rassomlarni boshqa alternativalarni, ayniqsa ibtidoiy madaniyatlarni o‘rganishga olib keldi. Adabiyotda "modernizm" realizm va naturalizmga munosabat (qarama-qarshilik) sifatida rivojlanadi. Umuman olganda, Birinchi jahon urushidan keyingi adabiy asarlar, shuningdek, yuqoridagi sifatlarga tegishli bo‘lgan badiiy asarlar zamonaviy matn (moderznim) deb hisoblanadi. "Modernizm klassik nazariyadagi san'atga real voqelikning intikosi tarzida qarashdan voz kechib, borliqqa qat'iy bog‘lanib qolish san'atkor imkoniyatni cheklab qo‘yadi, u o‘z o‘y-u xayollari bilan reallikdan tashqarida turganida ko‘proq ijodiy salohiyatga ega bo‘ladi deb qaraydi. Realistik nazariya san'atning yagona obyekti borliq deb bilgani sababli ham modernizm undan yuz o‘girish kerak deb hisoblaydi va san'atni borliqni nusxasi emas, balki uning o‘zini alohida mustaqil borliq deb biladi. Shunday qilib modernchilar klassik an'analarni qayta ko‘rib chiqishni boshladilar. Ular hayot haqiqatlaridan qochdilar. Voqelikni inkor etish bu harakatning eng xarakterli jihatlaridan biri edi, chunki, yuqorida aytganimizdek, ular voqelikni boshqacha tarzda ko‘rishga, ushlashga 16 intilganlar. Modernistlar kundalik hayotdan butunlay uzoqlashib, o‘sha davrdagi siyosiy-ijtimoiy voqealardan qochib, atrofimizdagi go‘zallikni topmoqchi edi. Buning sababi, asosan, mualliflar o‘zlari yashayotgan sanoat jamiyatini yoqtirmasligi, ularning bu jamiyatda baxtli bo‘lishga umidlari yo‘qligida edi. Shu sababli, ko‘pincha modernistik tendensiyalarga asoslangan voqealar o‘tmishda yoki olis xayoliy joylarda sodir bo‘ladi. Modernistlarda vaqt va makon tushunchalarida hech qanday cheklovlar yo‘q edi. "Modernizm haqida gap ketganda ta'kidlash joizki, u nafaqat adabiy hodisa, ayni paytda, inson faoliyatining juda ko‘p qirralarini qamrab olgan bo‘lib, rassomchilik, haykaltaroshlik, arxitektura, dizayn kabi sohalarda ham o‘zini namoyish etadi, etmoqda". Modernizmga mansub rassomlar XIX asr oxirida yetishib, XX asr boshlarida kamolotga erishdilar. Ular nafaqat jismonan, balki badiiy jihatdan ham Birinchi jahon urushi va Ikkinchi jahon urushi oralig‘ida o‘zining eng yuqori cho‘qqisiga chiqdi. Postmodern adabiyot XX asrning ikkinchi yarmidagi adabiy hodisa bo lib,ʻ quyidagi xususiyatlar bilan ajralib turadi: parchalanish; kinoya ; qora hazil va boshqalar. Shuningdek, modernistik adabiyotga xos bo lgan ma rifatparvarlik ʻ ʼ g oyalariga munosabat. Adabiyotdagi postmodernizm, umuman postmodernizm ʻ kabi, ta rif berish qiyin — hodisaning aniq xususiyatlari, chegaralari va ahamiyati ʼ haqida aniq fikr yo q. Ammo, boshqa san at uslublarida bo lgani kabi, ʻ ʼ ʻ postmodernizm adabiyotini ham oldingi uslub bilan taqqoslash orqali tasvirlash mumkin. Masalan, postmodernistik asar muallifi tartibsiz dunyoda ma no izlashni ʼ inkor etib, ko‘pincha o‘ynoqi shaklda ma noning o‘ziga xos imkoniyatidan ʼ qochadi va uning romani ko‘pincha bu izlanishga parodiya bo‘lib qoladi. Postmodern yozuvchilar imkoniyatni iste doddan ustun qo yadilar va o z-o zini ʼ ʻ ʻ ʻ parodiya va metafiksatsiya orqali muallifning obro si va kuchini shubha ostiga ʻ qo yadilar. Yuqori va ommaviy san at o rtasidagi chegara mavjudligi ham shubha ʻ ʼ ʻ ostiga qo yilgan, postmodernist muallif pastishani qo llash va ilgari adabiyot ʻ ʻ uchun yaroqsiz deb hisoblangan mavzu va janrlarni birlashtirish orqali xiralashtiradi. XULOSA Xulosa o`rnida shuni aytishimiz mumkinki, roman janri – XIX asrda shakllanib, zamon o‘tishi bilan rivojlanib borib, dunyo adabiyotida eng 17 ommalashgan va keng tarqalgan janrlaridan biriga aylangan. Roman, o‘zining hajmi va murakkabligi bilan ajralib turadi. U ko‘pincha insoniyatning turli qatlamlaridagi turmush tarzini, ijtimoiy, siyosiy va shaxsiy muammolarni chuqur tahlil qilish imkoniyatini beradi. Roman janrining asosiy xususiyatlari orasida syujetning kengligi, personajlarining ko‘pligi va ularning ichki dunyosiga kirib borish, xronologik va tematik boylik, hamda murakkab qarama-qarshiliklar mavjud. Roman janri o‘zida ijtimoiy hayotning ko‘plab qatlamlarini aks ettiradi. Bu janrning rivojlanishida ijtimoiy realistik, psixologik va tarixiy romanlar muhim o‘rin tutadi. Har bir davrda roman o‘zining yangi shakllarini topib, zamon talablari va adabiy oqimlarga moslashib borgan. Xususan, romantizm, realizm, modernizm kabi adabiy oqimlar roman janrining shakllanishiga va rivojlanishiga katta ta'sir ko‘rsatgan. Romanlarning asosiy xususiyatlaridan biri – uning asar doirasidagi muammoni keng va chuqur tahlil qilish imkoniyatidir. Bunda insonning ijtimoiy, ma'naviy va psixologik holati, uning atrofidagi dunyo bilan munosabatlari o‘rganiladi. Shuningdek, roman o‘zining didaktik maqsadlari orqali o‘quvchiga biror hayotiy yoki axloqiy saboq berishga intiladi. Bunday janrlarning o‘ziga xosligi shundaki, ular shaxsning ichki dunyosiga kirib, uning his-tuyg‘ularini, fikrlarini va qarorlarini chuqur o‘rganadi. Roman janrining boshqa bir muhim jihati – uning shakl va mazmunidagi xilma-xillikdir. Roman o‘zining boshlanishi, rivojlanishi va yakuni bilan ko‘p jihatdan katta hikoya yoki syujetni qamrab oladi, bu esa uni boshqa janrlardan ajratib turadi. Bu janrda ijtimoiy muammolar, individual qarama-qarshiliklar va insonning ruhiy holati kabi mavzular keng yoritiladi. Bundan tashqari, roman janri o‘zining murakkab strukturasiga ega. U nafaqat asosiy syujetni, balki sekundar hikoyalarni, qahramonlar va ularning o‘zgarishlarini ham o‘z ichiga oladi. Romanning rivojlanishi va turli janrlarga ajralishi davomida, u ko‘plab shakllarga ega bo‘ldi: tarixiy romanlar, fantastik romanlar, psixologik romanlar va boshqalar. Roman janrining xususiyatlarini tahlil qilish orqali, uning adabiyotdagi o‘rni va muhimligini yanada chuqurroq tushunish mumkin. Roman o‘zining keng janr doirasi bilan faqat adabiyotda emas, balki kino, teater, va boshqa san'at shakllarida ham o‘zining ta'sirini ko‘rsatmoqda. Shunday qilib, roman janri nafaqat yozma adabiyotda, balki san'atning boshqa sohalarida ham muhim o‘rin tutadi. Roman janri, o‘zining o‘ziga xos tuzilishi, keng mavzularni yoritishi va qahramonlarning chuqur tahlili orqali adabiyotda o‘zining o‘chmas o‘rniga ega. Bu janrda 18 insoniyatning eng murakkab, chuqur masalalari ko‘tariladi va u adabiyot tarixida o‘zining beqiyos ahamiyatini saqlab kelmoqda. FOYD ALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Ulug bek Hamdam." Abdulla Qodiriyning xizmati nimada edi?" maqolasi.ʻ 2.Ulug bek Hamdam. "Jahon adabiyoti: modernizm va postmodernizm" kitobi. ʻ 3.Qosirov Umidbek va Sagatova Dilrabo URDU adabiyotshunoslik yo nalishi ʻ 2-bosqich magistrantlari. "Modern asarlarning o ziga xos xususiyatlari" maqolasi. ʻ 4.Dilmurod Quronov " Adabiyotshunoslik nazariyasi". 5.Dilmurod Quronov. "Adabiyot nazariyasi asoslari" FOYDALANILGAN SAYTLAR RO YXATI ʻ 1. Wikipedia 19 2. arxiv.uz 3. ziyo.uz 4. kutubxona.uz 20

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. ROMAN JANRI HAQIDA UMUMIY MA'LUMOT Roman janrining asosiy xususiyatlari

Narativ struktura (hikoya qilish usuli); Qahramonlar va ularning rivojlanishi Tematik qamrov; Stilda o‘ziga xoslik. Roman janrining tasnifi

II.BOB. OʻZBEK ROMANCHILIGINING RIVOJLANISHI O‘zbek romanchiligining boshlanishi. Dastlabki romanlar va mualliflar

O‘zbek adabiyotida roman janrlari. Tarixiy romanlar; Psixologik romanlar; Ijtimoiy romanlar. Xalqaro adabiyotda roman tasnifi

Klassik romanlar; Modern romanlar; Postmodern romanlar

III. XULOSA

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить