Rotatsion shakllash usuli bilan 40000 l hajmli buyumlar ishlab chiqarish bo‘limining loyihasi (400000 donayil) - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	20000UZS
Hajmi	1.5MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	03 Iyun 2025
Kengaytma	doc
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Nurali Axmedov

Ro'yxatga olish sanasi 24 Oktyabr 2024

25 Sotish

Rotatsion shakllash usuli bilan 40000 l hajmli buyumlar ishlab chiqarish bo‘limining loyihasi (400000 donayil)

Sotib olish

Rotatsion shakllash usuli bilan 40000 l hajmli buyumlar ishlab chiqarish
bo‘limining loyihasi (400000 donayil)
Mundarija:
KIRISH
I. UMUMIY QISM.
M avzuni texnik-iqtisodiy jihatdan asoslash.
2. II.TEXNOLOGIK QISM.
2.1 Polietilen idishlarini ishlab chiqarishda chiqindilar va ulardan foydalanish
yo‘llari.
2.2 Polietilen shlanglar ishlab chiqarishda xom - ashyo va materiallar sarf balansi
2.3.Issiqlik balansi hisobi
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Respublikamizda kimyo sanoatini ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlantirishning eng muhim ustuvor vazifalaridan biri ishlab chiqarishni
takomillashtirish, mahalliy xom ashyolar asosida mahsulot ishlab chiqarishni tashkil
etish, yangi ish o‘rinlarini yaratishni ta’minlashdan iborat.
Mamlakatimizda eksport qiluvchi korxonalarning raqobatbardoshlik
ustunliklarini ro‘yobga chiqarish, eksport tarkibini diversifikatsiyalash va
mahsulotlarni sotishning yangi tashqi bozorlarini faol o‘zlashtirish bo‘yicha aniq
maqsadga yo‘naltirilgan ishlar olib borish hozirgi kunning muhim masalalaridan biri
hisoblanadi.
Prezidentimiz raxnomoligida mamlakatimiz kimyo sanoatini izchil
rivojlantirish sohasida korxonalar quvvatidan oqilona foydalanish eksportga
raqobatbardosh maxsulotlar ishlab chiqarishni ko‘paytirishga aloxida e’tibor
qaratilgan.
Hozirgi vaqtda turli sohalarda ishlatiluvchi polimer materiallar sanoatini
intensiv rivojlanishi har xil yordamchi moddalarni ishlab chiqarishga bo‘lgan talabni
oshiradi. Bu moddalarsiz polimerlarni mahsulotga qayta ishlab bo‘lmaydi.
Xom ashyo va materiallarni, asosan, kimyoviy usullar yordamida qayta
ishlanadi. Kimyoviy mahsulotlarni ishlab chiqarish va tayyorlashda turli usullardan
foydalaniladi. Jahon moliya-iqtisodiy inqiroz sharoitlarida birinchi navbatda ishlab
chiqarishni modernizatsiyalash, korxonalarning texnikaviy va texnologik qayta
qurollanishi va zamonaviy texnologiyalarni joriy qilish ishlarini amalga oshirish
lozim. [ 1 ]
Polimerlarni qayta ishlab, sifatli maxsulot ishlab chiqarish hozirgi kun
talabi xisoblanadi.
Ishning maqsadi: Polietilendan hajmi 40000 l bo’lgan rotatsion shakllash
usuli bilan idish ishlab chiqar ish bo’limini loyihalash .
Ishning amaliy ahamiyati: P olietilendan 300 l hajmli idish ishlab
chiqariladi. Ishlab chiqarilgan idishlar pishiq, termik barqaror bo‘lib, bitiruv
malakaviy ishning amaliy ahamiyati hisoblanadi.

II. UMUMIY QISM.
M avzuni texnik-iqtisodiy jihatdan asoslash.
Loyihada o’ta muhim muammolarni va mas’uliyatli muhandislik
masalalarini hal qilishda ushbu aniq sharoitda eng samarali ishlab chiqarish usulini,
apparat va mashinalarning o‘lchamlari va miqdori, shuningdek, jihozlarning ma’kul
rejimda ishlashini aniqlash, tanlash juda miximdir. Loyihalashning murakkabligi
shundaki, ko‘p muhandislik muammolari bir-biri bilan chambarchas bog‘langan va
ularni echish geografik (qurilish maydoniga, xomashyo va maxsulotni tashish
masofasiga, iqlimiga), ijtimoiy (mexnat muxofazasi va atrof muhitga,
mexnatkashlarning uy-joy, maishiy turmush sharoitlariga) va iqtisodiy omil (kapital
sarfiyotlar, maxsulot tannarxi, chikimini koplay olishi va boshqalar)ga bog‘liq.
Loyihalash — qidiruv ishlari hajmining tinimsiz o‘sishi, har yili turli
murakkab sharoitda korxonalarni joylashtirishda ishlanayotgan loyihalar borasida
qo‘shimcha muhandislik va iqtisodiy talablar qo’yilmoqda. Bino va inshootlarni
dastlabki ishlangan loyiha va smetasiz kurish mumkin emas, chunki qurilish montaj
ishlarini boshlashdan oldin qayerda va qanday qurilish bo‘ladi, u qanchaga tushadi,
qancha va qanday qurilish materiallari, mehnat resurslari, jihozlar kerak bo‘ladi,
qurilish qanchagacha davom etadi va muljallangan ob’ekt qurilishi va
ekspluatatsiyasi tejamkor bo‘ladimi yoki yo’kmi, bularning hammasini bilish kerak.
Bu savollarga javobni loyiha va smetadan olish mumkin. [ 2 ]
Loyihalashning eng muhim iqtisodiy masalalariga quyidagilar kiradi:
1. odamlar, industriya va tabiatning bir-biriga uzaro munosabatining maqbulini
topish;
2. ishlab chiqarishning eng maqbul loyihasini ta’minlovchi ichki korxona
omillarini hisobga olish;
3. maqbul hajmiy rejalanuvchi va samarali qurilish materiallarini tanlash;
4. mexnat unumdorligini orttirishda, sanitariya texnika sharoitlarni hisobga olish.
Ayrim sexlar, ularning qismlari, butun korxonalar turli xil ishlab chiqarishni
birga ku shi lgani yoki loyihalanilayotgan korxonalarning atrof-muhiti loyihalash

obektlari bo‘lib hisoblanadi. Loyihalash bu qurilishning tayyorgarlik bosqichidir.
Texnik iqtisodiy asoslash sifati va loyihalashning yuqori darajasi qurilish n ing smeta
kiymati, qurilishning davomiyligi, kapital xarajatlarning samaradorligiga bog‘liq
bo‘ladi.
Yangi ishlab chiqarishni barpo etish qimmat va uzoq davom etadigan
jarayondir. Yangi maxsulotlarni ishlab chiqarishning sanoat usuli yoki yarim
maxsulotni olishning yangi, ancha takomillashgan usulini ishlab chiqish uchun
tadqiqotchilar, konstruktorlar, texnologlar, iqtisodchilar, quruvchilardan iborat yirik
jamoaning 3—10 yil vaqti sarflanadi.
Yangi kimyoviy ishlab chiqarishni barpo etishda muhandis-texnologlar
yetakchi o’rinni egallaydi. Ular korxonaning barcha bosqichlarida, ya’ni u yoki bu
maxsulotga talabni aniqlashdan tortib, to ishlab chiqarishni sinash va
uzlashtirishgacha bo‘lgan ishlarda faol katnashadilar. Muhandis-texnologning ishi
uta mas’uliyatli bo‘lib, bunga laboratoriya tadkikotlari yo‘nalishini va ishlab
chiqarish usulini tanlash, adabiyot ma’lumotlari va laboratoriya tadkikotlari, pilot
yoki tajriba — sanoat kurilmalari natijalariga kura, maxsulot olinadigan turli
usullarni solishtirish va baholash kiradi. H ar qanday ishlab chiqarishning iqtisodiy
samaradorligini aniqlashda barcha texnik-iqtisodiy va texnologik hisoblar asosida
(xom-ashyo bo’yicha sarflash koeff its ientlari va energiya va jihozlarning
o‘lchamlari xarada miqdori va boshqalar) bajariladi.
Sanoat obektini loyihalash bosqichida muhandis kimyogar texnolog
loyihalash institutining ko‘p bulimlari ishlarini boshqaradi, u dastlabki
ma’lumotlarni beradi va turli soxalardagi mutaxassislar-mexanik, energetik, issiqlik
texnigi, quruvchi, iqtisodchi va boshqalarga topshirik tayyorlaydi. [ 3 ]
Loyihalanayotgan texnologik jarayonni nazariy kimyoviy, fizikaviy kimyoviy,
texnologik asoslari.

E tilen.
E tilen asosan etandan piroliz usuli bilan olinadi:
- H
2
CH
3 – CH
3  CH
2 = CH
2
H olati gazsimon.
Molekulyar massasi 28,03.
Etilenning nisbiy solishtirma hajmi bosim va haroratga bo g‘ liq, masalan:
- atm. bosimida va 0 0
C da 803,6 sm 3
/gr.
- 150 0
C esa bu raqam 1252,0 sm 3
/gr. tashqil qiladi.
- 100 atm. bosim va 0 0
C da 2,467 sm 3
/gr.
- 100 atm. bosim 150 0
C 10,59 sm 3
/gr. va xokazo.
E tilenning molyar hajmi standart sharoitda 22320 sm 3
ni tashqil q iladi.
Etilenning zichligi har xil bosim va haroratda har xildir. Masalan:
1,0 atm. 0 0
C da 1.260 mg/sm 3
(1.260 kg/m 3
); 150 0
C da va atm. bosimida
esa 0.8043 mg/sm 3
100 atm. va 0 0
Cda 406,1 mg/sm 3
150 0
C va 100 atm. bosimida esa 95,84
mg/sm 3
Etilenni atmosfera bosimida suyuq holatda qaynash harorati -103,71 0
C.;
suyuq etilenning zichligi ( 110 0
C) 610 kg/m 3
.
E tilenni suvda erishi 40000 C 12.2% 1 ml.da.
Polimerlanish uchun olingan etilen o‘ta toza bo‘lishi shart. Buning uchun
etilen inert qo‘shimcha azot va aralashmalaridan tozalanadi. Ishlab chiqarishda inert
birikmalar qaytarma etilenda yig‘ilib, uni muhitdan chiqarib turiladi va muhitga
yangi toza etilen qo‘shiladi.
Etilen tarkibidagi faol aralashmalar sopolimer hosil qilishi va polietilenni
xossasini o‘zgartirib yuborishi mumkin. Masalan kislorod 150 0
C dan past haroratda
ingibitor rolini o‘ynaydi.
Rossiya zavodlarida aralashmani miqdoriga qarab uch xil suyuq etilen
ishlab chiqariladi; "A" va "B" markasi polietilen va etilen oksidi olishda, "B"
markasi esa boshqa organiq birikmalar olishda ishlatiladi. [ 4 ]

Bu markalar tarkibida 99,9% dan kam bo‘lmagan etilen bo‘lib, ular
oltingugurt birikmalari va suv miqdori orqali farqqiladi.
Etilenning fizik-kimyoviy xossalari maxsus adabiyotlarda keltirilgan.
Poli etilen ni xossalari va ishlab chiqarish usullari.
Ma’lumki polietilen termoplastlar qatoriga kiradi, ishlab chiqarish va hajmi
bo‘yicha 1-o‘rinda turadi. qaysi texnologik jarayon bo‘yicha ishlab chiqarilishiga
qarab xossalari va qo‘llanilishi har xil bo‘ladi.
Masalan, yuqori bosimda olinadigan polietilenning 60% ga yaqini plyonka
olish uchu n ishlatiladi. Bu plyonkaning afzalligi uning tiniqligi va tozzaligidir
(chunki, polietilenda katalizator qoldiqi deyarli yo’q).
Ikkinchidan, bu polietilendan yupqa devorli elastik buyumlarni xar xil
usullar bilan olish mumkin.
Uchinchidan, bu polietilendan elektr tok o‘tkazuvchi simlarni izolyasiya
qilib xar xil k a bellar olish mumkin.
Polietilendan xar xil diametriga ega bo‘lgan sovuq va issiq suvga bardosh
beradigan, gaz va kanalizatsiya uchun idishlar ishlab chiqarish oson va afzaldir.
Hozirgi vaqtda dunyoda polietilen olishda to‘rt usul mavjuddir: eng avval
ishlab chiqilgan usul etilen gazini yuqori bosimda siqish. Bu usul bilan olinadigan
polietilen yuqori bosimli polietilen (inglizcha LDPE) nomi bilan ataladi.
Ma’lumki, ishlab chiqarishda ishlatiladigan polietilen aniq bir zichlikka ega
bo‘lishi kerak. Ko‘plab o‘tkazilgan tajribalar shuni ko‘rsatdiki 0,91-0,92 g/sm 3
zichlikka ega bo‘lgan polietilen etilenni 1500-2500 atmosfera bosimda siqilganda,
shunda radikal polimerlanish mexanizmi bo‘yicha hosil bo‘ladi. [ 6 ]

Ikkinchi va uchinchi usullar etilen gazini past bosimda maxsus katalizatorlar
yordamida polimerlashga uchratiladi. Bu usullarda olingan polietilenning nomi
PAST va O‘RTA bosimli polietilen deb yuritiladi (inglizcha-HDPE va MDPE).

Bulardan tashqari, to‘rtinchi usul etilenni eritma muhitida maxsus
katalizatorlar ishtirokida gomo- va sopolimerlarini sintez qilish usuli bo‘lib, bunda
olinadigan polimerlar chiziqsimon tuzilishga (LLDPE) hamda past, o‘rta va yuqori
zichlikka ega bo‘ladi.
Texnologiya jarayonini takomillashtirish natijasida, yuqori va past bosimda
-olefinlar bilan sopolimerlash natijasida olingan polietilenni zichligi 910 dan 970
kg/m 3
gacha o‘zgartirilishi mumkin. [ 7 ]
Yuqori bosimda olinadigan polietilen jami xozir ishlab chiqariladigan
polietilenlarning taxminan 50% ini tashqil etadi. Bu polietilen asosan parda ishlab
chiqarish uchun ishlatiladi. PEYB ning bir qancha yaxshi xususiyatlari bor: yuqori
tiniqlikka va tozalikka (tarkibida boshqa moddalar - birikmalar yo’q) ega va
xokazo. Bu polietilendan parda olishdan tashqari qalin devorli elastik buyumlar
olish, kabellarni izolyasiya qilishda keng foydalaniladi. Yana shuni aytib o‘tish
kerakki, bu texnologik usul bilan etilenni qutbli monomerlar (vinilatsetat, akril
birikmalari) bilan sopolimerlash orqali olingan polietilen (selvin) yuqori elastik
xossaga egadir.
Polietilen olish usullarini tanlashda usulni texnik-iqtisodiyot
ko‘rsatkichlariga katta ahamiyat berish kerak. Bu boradagi yakunlovchi ko‘rsatgich,
bu usulga qancha kapital sarf qilinganligi va polietilenning tannarxi bilan
aniqlanadi.
Usullarni taqqoslashda, yana bir ko‘rsatgich xom ashyoga sarf qilingan
mablag‘ va texnologik uskunalarni saqlashga va ta’mirlashga sarflanadigan pul
bilan o‘lchanadi.
Yuqori bosimli polietilen birinchi marotaba 1939 yilda Angliyada Ay Si Ay
firmasi tomonidan radikal initsiatorlar ishtirokida polimerlash yo’li bilan ishlab
chiqarilgan.
Past bosimda olinadigan polietilen, etilenni 60-80 0
C, haroratda 2-5 kg/sm 2
bosimda metalorganiq kompleks katalizatorlar ishtirokida suyuqlik muhitda
polimerlash usuli bilan ishlab chiqariladi. Bu usul 1954 yilda Germaniyada Tsigler
tomonidan kashf qilingan. Katalizatorlarni Sigler-Natta katalizatorlari deb ham

aytiladi.
Yuqori bosimda olinadigan polietilenni stukturasi tarmoqlangan bo‘lganligi
sababli kristallikk darajasi past bo‘lsa, past bosimda olingan polietilenni
makromolekulalari chiziqsimon tuzilganligi uchun ularni o‘z mustahkamligi,
zichligi, suyuqlanish harorati va kristallik darajasi (-90%) yuqori bosimda olingan
polietilendan yuqori yuradi. [ 8 ]
O‘rta bosimli polietilen bosimi 40-50 kg/sm 2
, 80-160 o
C haroratda turli
metall oksidlari ishtirokida etilenni katalitik polimerlash yo’li bilan olinadi. Bu
polietilen o‘rta zichlikka ega bo‘lib, u PEVD nomi bilan aytiladi. Bu usul AQSH
Fillips firmasi tomonidan 1960 yil atrofida amalga oshirilgan.
Keyinchalik bu usulni boshqa xili paydo bo‘ladi, ya’ni katalizatorni sathida
mavhum qaynash polimerlanish yo’li bilan olinadi. UNIPOL usuli gazofaza usuli
deb ataladi.
1980 yildan boshlab keng miqyosda "Sclairtech" texnologiyasi deb
nomlangan yangi texnologiya amalga oshirildi.
"Sclairtech" texnologiyasi Kanadada Nova C hemicals kompaniyasi
tomonidan ishlab chiqilgan. "Sclairtech" texnologiyasi birinchi marotaba Sarniya
shahrida ishga tushirilgan. Bu texnologiya bo‘yicha polimerlanish jarayoni
reaktorlarda tsiklogeksan erituvchisi muhitida 17 MPa bosimda, 300 o
h aroratda va
S igler-Natta kompleks katalizatorlari ishtirokida amalga oshiriladi. Bu
texnologiyaning o‘ziga xosligi shundaki, ushbu texnologiya bo‘yicha sintez qilingan
polietilen xar xil zichlikka va strukturaga ega bo‘ladi. Ushbu texnologiya bo‘yicha
chiziqsimon past zichlikli (LLDPE); chiziqsimon O‘rta zichlikli (MDPE) va
chiziqsimon Yuqori zichlikli polietilen (HDPE) turlarini ishlab chiqarish mumkin.
Yangi texnologiyada polimerlanish reaksiyasi juda katta tezlikda borishligi sababli
reaktorlarning hajmi uncha katta bo‘lishi shart emas, chunki monomerni (etilen)
reaktorda polimerga (polietilen) aylanishi uchun bir necha minut etarlidir.
"Sclairtech" texnologiyasi bo‘yicha polietilen olishda 3 xil reaktorlardan
foydalaniladi. Bular: idishsimon, avtoklav va trimer reaktorlaridir. Bu reaktorlar 3
xil rejim bo‘yicha ishlaydi. Bu rejim quyidagicha ifodalanadi.

1. Reaktor №1
2. Reaktor №3 →1
3. Reaktor №3+1
Turli ishlash rejimlarini qo‘llash orqali xar xil molekulyar massa taqsimotiga
ega (tor, o‘rta va keng molekulyar massa taqsimotli) polietilen olish mumkin.
"Sclairtech" texnologiyasi bo‘yicha polietilen olishda quyidagi xom
ashyolar: monomer (etilen), somonomer (buten-1), erituvchi (tsiklogeksan) va
polimerlanish jarayonini boshlash uchun Tsigler-Natta katalizatorlari reaktorlarga
xar xil usulda uzatiladi. [ 9 ]
"Sclairtech" texnologiyasi bo‘yicha polietilen granulasini hosil qilish
quyidagi bosqichlar orqali amalga oshiriladi:
1. Polimerlanish jarayoni
2. Dezaktivatsiya jarayoni
3. Separatsiyalash jarayoni
4. Distillyasiya jarayoni
5. Yuvish jarayoni
6. Ekstruder yordamida granullash
7. Turlash jarayoni
Bu jarayonlar amalga oshirilgandan keyin tayyor granula maxsus qoplarga
qoplanadi. "Sclairtech" texnologiyasi bo‘yicha polietilen ishlab chiqarish usuli
ko‘pgina davlatlarda qo‘llaniladi. Hozirgi vaqtda ShGKM da 0 "Sclairtech"
texnologiyasi bo‘yicha bir texnologik tizimda 80.000-12500160.000 tonna polietilen
ishlab chiqarilmoqda.
"Sclairtech" texnologiyasining afzalliklari quyidagilardan iborat:
Molekula og‘irlik ko‘rsatkichi keng diapozonni tashqil etadi va bu
ko‘rsatkich reaktor ishlash sharoitiga va uni o‘zgartirish orqali erishish mumkin;
Eritma polimerlanishga uchrayotgan fraksiyalarni bir xil aralashtirish
imkonini beradi;
Katalizator qoldig‘i oson yo’l bilan (filtratsiya, adsorbsiya) ajratib olish
mumkin;

II.TEXNOLOGIK QISM.
2.1. Polietilen idishlarini ishlab chiqarishda chiqindilar va ulardan foydalanish
yo‘llari.
Idish ishlab chiqarishda yaroqsiz mahsulotlar hosil bo‘lishiga asosiy sabablar
quyidagilar bo‘lishi mumkin:
 Ichki va tashqi yuzaning notekisligi;
 Idishning geometrik o‘lchamlarining chizmaga to‘g‘ri kelmasligi;
 Uzunasiga darz ketishi;
 Mexanik hossalarining pastligi;
 Qoldi q deformatsiyani ko‘pligi;
 Yuqori kirishishligi va boshqa sabablar.
Ishlab chiqarish chiqindilari xatarli maydalash uskunasida maydalanadi va ishlab
chiqarish jarayonlariga 30 % gacha kushib ishlatish kuzda tutiladi. Belgilangan
miqdordan oshib ketib ko‘prok qo‘shib yuborilsa, tayyorlanayotgan maxsulotni
sifatiga zarar etish hollari ham kuzatilishi mumkin. Ishlab chiqarishda chiqindilar
galovka diametri o‘zgarganda, bosim tu shi b yoki ko‘tarilib ketganda, idishlarning
yuzasi notekis bo‘lganda elektr tizimi bilan bog‘lik muammolar sodir bo‘lganda
chiqindilar chikishi kuzatiladi. Korxonalardan chiqqan idishlarning chiqindilarini
etarli maydalagich ya’ni drobilkadan foydalanib kukun xoliga keltirilib foydalansa
bo‘ladi. Maydalab beruvchi jihoz elektr toki bilan ishlaydi. Mashinani dvigatel
harakatga keltirib beradi va yana rotorli uzatgich maydalagich joylashgan dvigatel
uchun suv va moylar ham bor. [19]
Elektr shkafdan jihozni ishlatishi uchun yoqiladi va chiqindi idishlarni tepa
qismidan solina boshlaydi va u erdan gusht maydalaydigan o‘tgani kabi o‘tib past
tarafiga tushadi.
2.2. Polietilen asosida rotatsion shakllash usuli bilan 40000 l hajmli idish i shlab
chiqarish .

Ma’lumki hozirgi paytda sanoatda va xalq xo’jaligida suyuqliklarni saqlash
uchun plastmassadan yasalgan idishlar ko‘plab ishlatilmoqda. Bu idishlar
zanglamasligi (50 yilga chidaydi), bo‘yab turishni talab qilmasligi va boshqa
xususiyatlari bilan metall idishlardan afzal turadi.
Plastmassa idishlarni yetkazish ham oson va arzon. Misol uchun, mini sexni
olsak, u yerda turli xil o‘lchamli yuqori zichlikka ega bo‘lgan PE dan ko‘p
miqdorda idishlar rotatsion shakllash usuli bilan suyuqliklarni saqlashda oziq-ovqat
va boshqa sohalarda ishlatish uchun ishlab chi q ariladi. Shu bilan birga idishlar
burab qotiriladigan qopqoqlari ham mavjud. Polietilen idishlarni hajmiga qarab
rotatsion mashinaning qoliplari har xil bo’ladi.
Plastmassa idishlarning yana afzalligi shundan iboratki, ular sovuqqa
chidamli (-70 o
C), elastik xususiyatlari saqlanadi, egiluvchan, vazni engil va h.k.
Plastmassa idishlarning kamchiligi - ularning yuqori issiqlikka bardosh bera
olmasligidir. [20]
Texnologik jarayonning rejimi
Rotatsion shakllash — ichi bo’sh buyumlar ishlab chiqarish usuliga kiradi.
Buning uchun termoplast polimer kukun yoki pasta holida bo’lishi kerak.
Shakllash quyidagi operatsiyalardan iborat: aniq bir miqdordagi polimer ichi
bo’sh metalldan yasalgan formaga solinadi, uni og’zi bekitilib, aylantiriladi (bir yoki
ikki tik tekislik yo’nalishida).
Qolip polimerning suyuqlanish haroratigacha qizdiriladi. Metall forma
aylanganda polimer material bir tekisda ichki yuzaga taqsimlanishi (markazdan
qochirma kuch hisobiga), zichlanishi va monolit aniq qalinlikda qoplama hosil
qiladi. Bunda suyuqlanma markazdan qochirma kuch va adgeziya orqali formaga
yopishadi. Sovutilgandan keyin forma ochiladi va tayyor ichi bo’sh buyum olinadi.
Ikki o’qli rotatsion shakllash moslamasi rasmda keltirilgan.
Rotatsion shakllash usuli bilan ichi bo’sh buyum olish, boshqa usullar bilan
shunaqangi buyum olishda taqqoslaganda quyidagi afzalligi bor:
 katta gabaritli buyumlar olish oson;
 buyum qalinligi deyarli bir xil;

 chi q indi y o’q desak b o’ ladi;
 buyumda q oldi q kuchlanish beradi;
 moslama va uskuna narxi arzon (past);
 i q tisodiy samaradorligi yu q ori;

Bu usulning kamchiligi:
 shakllash vaqti uzoq;
 buyumda material zichligi kam (boshqa usullarga nisbatan);
 buyum o’lchamlari tula aniq emas;
Bu usul bilan buyum olish uchun qo’llaniladigan termoplastlar (pasta holida):
polivinilxlorid, past va yuqori zichlikka ega bo’lgan polietilen ular aralashmasi.
Uglerod kukuni bilan to’ldirilgan polietilen, poliamidlar.
Olinadigan buyumlar hajmi 40000 l, devor qalinligi 16 mm gacha bo’lishi
mumkin. [21]

2. 1 .1-rasm. Rotatsion shakllash sxemasi
2. 1 .2-rasm. Rotatsion shakllanishni operatsiyalar bo’yicha sxemasi

а – q olipni xom ashyo bilan t o’ ldirish h olati
б – buyumni shakllash
в – buyumni sovutish
г – buyumni qolipdan chiqarish
2. 1 .3-rasm. 40000 l hajmli idish chizmasi.

2.3. I shlab chiqarishda sarf bo‘ladigan xom - ashyo va materiallar sarf
balansi.
2. 3 .1-jadval

191 dona……………10 kg
100 dona ............ ………x kg
X = 1000 kg yoki 1 tonna xom ashyo kerak bo‘ladi.
2.3.2-jadval
Yo‘qotishlar:
Uchuvchi moddalar 0,005 %
Qadoqlash 0,005 %
Drabilka/Granulani maydalash 0,01 %
Trasportirovka 0,02 %
Jami: 0,04 %
100 % .......... 1 t.
0 , 4 % ............ x
X =0,0 04 t. Yo‘q ot ish
Biz olishimiz kerak bo‘lgan 1 00 dona idish olish uchun
jami kerak bo‘ladigan xom - ashyo miqdori:
1 + 0,001 = 1 , 004 t.
100 % .......... 1,004 t.
X =0,001 t. Kraska
2.3.3-jadvalPE 75 %
Mel 21,9 %
Stabilizator 2 %
Al
2 O
3 1 %
Kraska 0,1 %

20Ushbu korxonada ekstruderdan 15 daqiqada 1 dona idish
ishlab chiqaradi. 8 soatda esa 34 dona idish ishlab chiqaradi . Bizga
kunlik, oylik va yillik kerak bo‘ladigan xom-ashyo miqdori
quyidagi jadvalda keltirilgan: (1 dona idish massasi 1000 gramm.)
2.3.4-jadval
Shundan:
2.3.5-jadval
Xom ashyo 1 kun uchun (t. da)
PE 0,75
Mel 0,2 19
Stabilizator 0,02
Al
2 O
3 0,01
Kraska 0,001
Jami: 1
Mexnat fondi hisob iXom ashyo Tonna %
PE 0,75 75
Mel 0,2 19 21,9
Stabilizator 0,02 2
Al
2 O
3 0,01 1
Kraska 0,001 0,1
Jami: 1 100
1 soat uchun 8 soat uchun 1 sutka uchun
4,2 dona 34 dona 100 dona

21Bir yil hisobida:
8 kun umumxal q bayrami
10 kun jihoz ta’mirlashga
347 kun ekstruder ishlaydi.
Rotamashina va xom - ashyo hisobi
Rotamashina dan
1 5 daqiqada 1 dona
1 soatda 4,2 dona
8 soatda 34 dona
1 sutka da 100 dona
2.3.6-jadval
I smena II smena III smena
1 kun 34 dona 67 dona 100 dona
Demak,
34 dona .................. 8 soatda ishlab chi q arsa,
1 00 dona ................. X = 24 soatda ishlab chi q ara oladi.
Issiqlik balansi
Issiqlik balanslarini hisoblashdan maqsad, tanlangan
jihozdagi issiqlik almashinish yuzasini yoki isitkichlarning quvvatini
aniqlashdir. Bundan tashqari energiya sarfi aniqlanadi.
Q = 220 kg/ s
= 90 mm
T
bosh = 70 0
C
T
oxir = 190 0
C
Issiqlik balansini hisoblashda q ulaylik tug‘dirish ma q sadida
quvvat birliklaridan foydalanamiz.
G
B = f*p*V = 1 , 5*0,5*10 = 0,5
l/sek
f - trubkaning q ir q im yuzasi, m 2

22V - suvning purkash tezligi, m/sek
r - suvning zichligi, kg/m (1 gr/ sm 3
)
N
oxl = 0,5*4,22*6 = 12,54 Vt
Mashina materialidagi elektr isitgichlar quvvati, Vt
N
nagr = N
G +N
pot + N
O xl - N
mex = 9+68,5+12,54-10,4 = 79,64 Bt
110 = N
fakt > N
rasch = 90,04
N
mex + N
nagr = N
G + N
pot + N
oxl
(10,4 + 79,64) = (9+ 68,5 + 12,54)
90,04 = 90,04

XULOSA
Mening Kurs loyiha ishim mavzusi hozirgi kunda dolzarb
bo‘lib, uning echimini topish yanada mas’uliyatli masalalardan biri
bo‘lib hisoblanadi. Men Kurs loyiha mavzusini yoritishda barcha
ma’lumotlardan foydalandim: jumladan, malakaviy amaliyot davrida
ishlab chiqarish korxonalaridan olingan ma’lumotlar, texnologik
qurilmalarning chizmalari, ularning ishlash prinsiplari, texnik
tavsiflari, xom-ashyo va tayyor mahsulotlarning tavsiflari, ishlab
chiqarish korxonalarida hosil bo‘ladigan chiqindilar va ularni qayta
ishlash usullari, internet ma’lumotlari va boshqalardan foydalandim.
Ushbu ma’lumotlarga tayangan holda « Polietilen asosida hajmi 300 litr
bо‘lgan rotatsion shakllash usuli bilan idish olish texnologiyasini
loyihalash (Q=100 dona/sutka)» nomli BMI ishini loyihaladim.
Natijada tanlangan texnologiyaga mos keladigan texnologik rejimlar
bayon qilindi va ortiqcha sarf-harajatlarga yo‘l qo‘yilmadi.
Men bajargan Kurs loyiha kirish, umumiy qism, texnologik
qism, iqtisodiy qism, mehnat muhofazasi, atrof-muhit muhofazasi,
xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati, ilovalar keltirilgan. [26]
Texnologik qismda mahsulot ishlab chiqarish texnologiyasi,
konkret turdagi maxsulotlar uchun tegishli texnologik, mexanik,
issiqlik va boshqa hisoblar, ularning tahlili, asosiy qurilmalar hamda
moddiy balans hisoblari keltirilgan. Chizmalarda asosiy ishlab
chiqarish texnologik liniyasi, asosiy qurilma va uning qirqimlari,
shuning bilan birgalikda iqtisodiy ko‘rsatkichlar jadvali berilgan. Ishlab
chiqarish jarayonida e’tiborga olinishi kerak bo‘ladigan mehnat
muhofazasi va atrof-muhit muhofazasi, ish jarayonida ajralishi mumkin
bo‘lgan zararli texnologik chiqindilar va ularni oldini olish choralari
berilgan.

Iqtisodiy qismda esa barcha bajarilgan ishlarning natijasida
erishiladigan iqtisodiy ko‘rsatkichlar hisoblanib, jadval shaqlida bayon
qilingan.
Loyihalanayotgan ushbu texnologik liniya men o‘ylaymanki, qisqa
muddatlarda qilingan barcha sarf-harajatlarni qoplaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston
respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi
to‘g‘risida” farmoni Toshkent shahri, 2017 yil 7 fevral
2. Sh.M.Mirziyoyev “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz
bilan birga quramiz”, Toshkent, “O‘zbekiston”- 2017 y.
3. Sh.M.Mirziyoyev “Erkin va farovon, demoqratik o‘zbekiston
davlatini birgalikda barpo etamiz”, Toshkent, “O‘zbekiston”- 2016 y.
4. Sh.M.Mirziyoyev “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini
ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi”,
Toshkent, “O‘zbekiston”- 2016 y.
5.I.A. Karimov „Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston
sharoitida uni bartaraf etishning yo‘llari va choralari“, Toshkent,
“O‘zbekiston”-400009 y.
6.I.A.Karimov. “Barcha reja va dasturlarimiz Vatanimiz tarakkiyotini
yuksaltirish, xalqimiz faravonligini oshirishga xizmat kiladi”,
Toshkent- “O‘zbekiston”- 2011 y.
7. Atrof - muhit buyicha maruzalar matni. 2012 - yil.
8 .O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning "O‘zbekiston
mustaqillikka erishish ostonasida". T.: «O‘qituvchi», 2012.
9 . «Osnove texnologii pererabotki plastmass» pod red. V.N.Kulezneva
i V.K.Guseva. Moskva. «Ximiya» 400004.

10 . «Osnove texnologii pererabotki plastmass» Bortnikov V.G., Kazan,
400000.
11 . «Praktikum po texnologii pererabotki plastmass» pod red.
V.M.Vinogradova i G.S.Golovkina. Moskva. «Ximiya» 1981.
12 . «Polimer materiallarni sinashga oid praktikum» Y.M.Maqsudov.
Toshkent kimyo-texnologiya instituti. Toshkent. «O‘qituvchi» 1984y.
13 .“Plastmassalami qayta ishlash texnologiyasi”, T.Abdurashidov
“musiqa” nashriyoti T. 2010 y. 120 bet.
1 4 . Bitiruv oldi amalyot hisoboti.

Rotatsion shakllash usuli bilan 40000 l hajmli buyumlar ishlab chiqarish bo‘limining loyihasi (400000 donayil)

Sotib olish