«Ruhlar isyoni» dostonida ijodkor shaxsi muammosi
![bo`layotgan nohaqlik va zulmning jabrlanuvchisi oddiy xalq kishisi
bo`layotganini qayta-qayta ta`kidlaydi.
1.2 “Ruhlar isyoni” dostonining badiiyati
Sir emaski, adabiyot kishi ruhiyatini poklovchi, uni qalban matonatga
undovchi quroldir. Nafaqat she’rlar, balki dostonlar ham insonning qalbini,
iymonini mustahkamlovchi bir kuch misol. Erkin Vohidov ijodida ana shunday
tuyg‘ular o‘zining ustuvorligini hozirga qadar qo‘ldan bermay kelmoqda. Buni
biz ijodkorning “Nido”, “Orzu chashmasi”, “Ruhlar isyoni”, “Quyosh maskani”,
“Palatkada yozilgan doston” kabi adabiy asarlarda misolida yaqqol ko‘rishimiz
mumkin. Doston o zining isyonkor she rlari bilan butun Hindistonni erk uchun,ʻ ʼ
ozodlik uchun kurashga ruhlantirgan otashin bengal shoirining orzu-armonlari,
jasorati, fojiaviy qismati haqida. „Ruhlar isyoni“garchi Nazrul Islom haqida
bo lsa-da, unda men shoir hayoti bahonasida o zimning umuman shoirlik,
ʻ ʻ
insonlik, fidoyilik, erkka tashna ijod ahlining zamonasi, xalqi bilan murakkab
munosabati, qolaversa, inson hayotining ma nosi, hayotning ham shafqatsiz,
ʼ
ham adolatli haqiqati haqidagi o y-mulohazalarimni kitobxon bilan baham
ʻ
ko rishga intildim.
ʻ [2]
Bu dostonlarning ahamiyatliligi shundaki, ularda o‘z zamonasi va uning
ijtimoiy holati haqqoniy, hech qanday bo‘rttirilish va ko‘zbuyamachiliklardan
yuqori mohirona qalamga olingan. Albatta bu dostonning o‘qishliligini va
kitobxonning ilmiy salohiyatini shakllantirishga turtki bermay qo‘ymaydi.
Bulardan “Ruhlar isyoni” dostonini bugungi kun renesansi bilan taqqoslaydigan
bo‘lsak, ushbu doston xalqlar va dinlar orasidagi o‘zaro kurash, adovat hissini
haqqoniy tarixiy tushuncha va faktlar bilan izohlab, o‘tmish kezlarini ayni
haqiqatini o‘zida aks ettirgan mukammal asar hisoblanadi. 3
3 G ulomova, Nazira
ʻ . Ona tili va adabiyot . Toshkent- 2014.
14](https://docx.uz/documents/17d2cd0d-3724-40f4-bbf9-ae1010f0e439/page_13.png?v=1)
![Yetmish sahifaga ham yetmaydigan bu qisqagina sermazmun yuqoridagi
maqsur fikrlarimizdangina iborat emas, albatta. Hattoki dostonning har bir
bobini alohida kitob holida tahlil qilish mumkin. Chunki unda yolg`on yo`q,
tasavvuringizni avrab qo`yadigan badiiy illuziyadan xoli, og`riqli tariximizning
o`zga yurt oynasidan ko`rsatilgan tasviridir. Zotan, Nazrul Islomning isyonkor
hayqirig`i “qayinbarglar yuzini yopgan” Usmon Nosirning
Itoat et!
Agar sendan
Vatan rozi emas bo`lsa, Yoril!
Chaqmoqqa aylan sen!
Yoril! Mayli, Tamom o`lsam!
yoki hukmsiz haqsizlarcha otilgan Fitratning “Yel yuzini to`sib turgan eski
bulutlarni Yondirib qo`y, yirtib tashla, barchasin yo`q et. Qilolmasang bu
ishlarni, Sening uchun xo`rlikdir bu, Yiqil, yo`qol, ket!” kabi fig`onlarining
aks-sadosi emasmi?
“Ruhlar isyoni” shu jihatdan ham, ozodlik yo`lida shirin jonidan kechgan
ajdodlarimiz haqidagi, umuman, barcha xalqlar taqdiriga dahldor umuminsoniy
dardning hazin qo`shig`idir.
Ijod muttasil kashfiyotlar jabhasidir. Doimo harakatlanib, o‘zgarib turuvchi
ko‘hna dunyo jumboqlarini yechmoq, inson qalbi, xarakteri, ruhiy olamining
yangidan-yangi qatlamlarni kashf etmoq uchun ijodkor tinimsiz izlanmog‘i
darkor. Adabiyotimizda ijodiy kashfiyotlar yaratishdan charchamagan va
she’rxon qalbiga doimo hayrat, zavq, go‘zallik urug‘larini sochgan hassos shoir
Erkin Vohidov ijodi o‘zining mavzu rang-barangligi, o‘ziga xos g‘oyaviy-badiiy
xususiyatlari bilan alohida ajralib turadi.
Shu o‘rinda Anvar Obidjonning ham e’tirofini eslasak: Erkin Vohidov
ijodini bor ko‘lami bilan kuzatgan kishi bir narsadan hayratga tushmog‘i tayin
— shoir qay ishga, qay janrga qo‘l urmasin, ularning birontasiga “Ikkinchi
darajali” degan tamg‘ani bosib bo‘lmaydi.[1.16-b]
22](https://docx.uz/documents/17d2cd0d-3724-40f4-bbf9-ae1010f0e439/page_21.png?v=1)
![Darhaqiqat, shoirning dilbar she’riyatidan bahramand muxlis uning
“Nido” (1964), “Orzu chashmasi” (1964), “Palatkada yozilgan doston” (1966),
“Ruhlar isyoni” (1979) kabi dostonlaridan ham ulkan ma’naviy, ruhiy, badiiy
oziq oladi.
Ushbu maqolada shoirning 1966-yil Toshkent zilzilasi bilan bog‘liq
voqealar qalamga olingan “Palatkada yozilgan doston” poemasi haqida fikr
yuritamiz.
Bu doston haqida XX asr o‘zbek adabiyoti tarixi darsligida: Toshkent
zilzilasi to‘g‘risida reportaj usulida bitilgan “Palatkada yozilgan doston” ayrim
yuzaki, o‘tkinchi kayfiyatlarga, gazetachilik ruhidagi hozirjavoblik bilan
aytilgan gapso‘zlarga qaramay real, hayotiy lavhalar borligi jihatidan
ahamiyatlidir[2.454-b] deyilgan.
“Yuzaki,o‘tkinchi kayfiyatlar”, “gazeta ruhidagi hozirjavoblik” kabi
e’tirozlar dostonning umumiy ruhiyatida asar yozilgan davrning, muhitning
g‘oyaviy ko‘rinishlari yetakchilik qilganligi uchun aytilgan bo‘lishi mumkin.
Ammo yozuvchi doston bag‘rida real, hayotiy lavhalarni badiiyatning ta’sirchan
libosiga o‘rab, xalqimizning o‘lmas qadriyatlarini, an’analarini baland
pardalarda kuylay oldi.
Dostonda o‘zbek xalqining ahillik, bag‘rikenglik, o‘zaro mehr-oqibat
tuyg‘ulari hayotiy asoslar, prototip obrazlar orqali jonli badiiy manzaralarda
bo‘y ko‘rsatadi.
Yuqoridagi darslikdan keltirilgan fikrga ko‘ra, doston real voqealar
zamiriga qurilgan, jumladan, o‘shlik qizcha Diloromning muruvvati ham real
zaminga ega. Shoir uni ta’sirchan badiiy ifoda etish orqali minglab kitobxonlar
qalbida odamiylik, mehr-shafqat tuyg‘usi yosh tanlamasligi, aslida ezgulik bu
yorug‘ dunyoga har bir inson bilan teng tug‘ilishini, faqat har bir qalb o‘zining
bu bebaho ne’matini o‘zi parvarish qilib voyaga yetkazishi kerakligini aytadi.
Odatda insonlarning asl yuzlari kulfatda ayon bo‘ladi. El boshiga tushgan
tashvishli kunlarda o‘z manfaatlaridan bir qarich narini ko‘ra olmagan insonlar
23](https://docx.uz/documents/17d2cd0d-3724-40f4-bbf9-ae1010f0e439/page_22.png?v=1)
![ham bo‘lganligi dostonda yaxshi ochilgan. Mehmonxonasining ikki joyidan
ganch ko‘chganini bahona qilib, raysovet (o‘sha paytdagi mutasaddi
tashkilot)ga ariza yozgan bir inson misolida shoir insoniy andisha, bag‘rikenglik
e’tiqod va sabot odamiylikni ichdan tutib turuvchi tayanch ustun, eng kerakli
fazilat ekanligini eslab, shunday deydi:
“Uy omonat. Ehtiyot zarur!”
Bunday paytda e’tiqod zarur.
Uy omonat bo‘lsa, o‘y bo‘lsin butun.
Sabot — g‘isht, ganch kabi zarurdir bu kun.[3.392-b]
Ijodkor zilziladan keyin Toshkentni qayta tiklash jarayonidagi odamlarning
matonatli mehnatini frontaga qiyoslaydi va ikkinchi jahon urushi yillarini ham
eslab o‘tadi:
Aslini olganda, bu yer ham front, Bu yerda ham axir bormoqdadir jang.
Toshkent aholisiga yordam berish uchun Moskvadan yuborilgan, ikkinchi
jahon urushi yillari front janggohlarida fashistlarning “Ferdinand”, “Tigr” kabi
tanklarining dodini bergan bizning “T-34” tankimiz endi o‘zining kuchini
mehnat janggohida ko‘rsatishini shoir juda chiroyli talqin etadi. Shoir
jonlantirish san’tidan foydalanib, “T-34” ning o‘z kechmishini uning tilidan
shunday ifoda etadi:
Ko‘p janglarni ko‘rdim, Ko‘p qonlar to‘kdim,
Ezilib ketadi temir yuragim.
Yo‘q bu kerak edi, men majbur edim.
Garchi temir bo‘lsa-da, urushdagi xunrezliklardan yuragi ezilib ketganini,
hozirgi kuch-qudratini bunyodkorlikka, yaratuvchanlikka sarflanayotganidan
rozi ekanligi, tank tilidan ta'sirchan ifoda etilgan.
Erkin Vohidovning shoirona nigohi qarshisida hayotdagi oddiy jo‘n
narsalar kutilmagan ma’no kasb etadi va inson hayotining mohiyatini ochishga
imkon beruvchi muhim vositalarga aylanadi.[4.85-b]
24](https://docx.uz/documents/17d2cd0d-3724-40f4-bbf9-ae1010f0e439/page_23.png?v=1)
MUNDARIJA
KIRISH
I bob. Erkin Vohidovning hayoti va ijodi
1.1 “Ruhlar isyoni” dostonining poetikasi
1.2 “Ruhlar isyoni” dostonining badiiyati
II bob. ”Ruhlar isyoni” dostonida shaxs erki masalasi
2.1 Dostondagi jaholat va ma'rifat masalasi
2.2. “Ruhlar isyoni” dostonidagi obrazlar tahlili
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI