Samarqand viloyati tabiiy resurslaridan foydalanish - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	775.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Samarqand viloyati tabiiy resurslaridan foydalanish

Купить

Mavzu: SAMARQAND VILOYATI TABIIY RESURSLARIDAN
FOYDALANISH
Reja:
Kirish
I.BOB. SAMARQAND NING TABIIY SHAROITI VA RESURSLARI
IMKONYATLARI
1.1.Tabiiy sharoit va tabiiy resurslar haqida tushuncha.
1.2.Samarqand viloyati tabiiy resurslari va ularni turlari.
II.BOB TABIIY SHAROIT VA RESURSLARGA IQTISODIY-
GEOGRAFIK BAHO BERISH
2.1. Samarqand viloyati tabiiy resurslarini iqtisodiy geografik baholash.
2.2.Samarqand viloyati tabiiy resurslaridan foydalanish imkonyatlari.
XULOSA
2

Kirish.
Mavzuning dolzarbligi: Har qanday mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishi, ko‘p jihatdan, uning tabiiy sharoiti va tabiiy resurslariga bog‘liq. Ular
birgalikda hududning tabiiy-resurs salohiyatini belgilaydi, bu salohiyat esa
foydalanadigan tabiiy boyliklar bilan bir qatorda, ulardan foydalanish mumkin
bo‘lgan imkoniyatlar, zahiralardan tashkil topadi. Binobarin, odatda, tabiiy resurs
salohiyat baholanayotganda nafaqat real borliq, balki imkoniyat ham nazarda
tutiladi va bu imkoniyatlardan foydalanish mamlakat iqtisodiy rivojlanish
istiqbollari asosida yotadi.
Mavzuning vazifasi: Ushbu mavzuning negizini tashkil qiladigan o‘zak
tushunchalar - tabiiy sharoit va tabiiy resurslarni, umumiy va xususiy jihatlarini
tushunib olish zarur. Eng avvalo, ta’kidlash lozimki, har ikkitasida ham “tabiiy”
so‘zi bor; demak, ularning vujudga kelishi va rivojlanish qonuniyatlari asosan
tabiiy, ya’ni g’ayrinsoniy jarayonlar bilan bog’liq bo’ladi. Ammo jamiyat va fan-
texnika taraqqiyoti, ishlab chiqarishning rivojlanishi va aholi sonining o’sib borishi
bilan tabiiy sharoit va tabiiy resurslarga antropogen va texnogen omillar ta’siri
kuchayib, natijada, bizni o’rab turgan atrof muhitning “tabiiyligi” borgan sari
sun’iylashib boradi.
Mavzuning maqsadi: Albatta, har qanday ikkilik uchlikni keltirib
chiqarayotganidek, tabiat va jamiyatning o’zaro munosabatlari inson, aholi orqali
shakllanadi. Shu bois, iqtisodiy va ijtimoiy geografiya fanida ko’proq uchlik, ya’ni
“tabiat - aholi - xo‘jalik (ishlab chiqarish)” tizimi qo’llaniladi. Mazkur uchlik yoki
“geotrionlarning” u yoki bu hududdagi holati, darajasi uning tabiiy, ijtimoiy-
iqtisodiy, demografik va ekologik vaziyatini belgilaydi. Chunonchi, agar ularni
piramidasimon tasvirlaydigan bo‘lsak Farg’ona vodiysida bu piramidaning pastki
qismi, ya’ni tabiati nozikroq, aholisi o’zun (qalin qatlam), xo’jalik esa birmuncha
qisqaroq ko’rinishni hosil qiladi. Ayni chog’da Qorakalpog’iston Respublikasida
esa buning aksini qurish mumkin (tabiiy sharoit va resurslari ko’p, aholisi kam,
siyrak, iqtisodiyoti zaifroq).
3

I.Bob. Samarqandning tabiiy sharoiti va resurslari imkonyatlari
1.1.Tabiiy sharoit va tabiiy resurslar haqida tushuncha.
O’zbekiston Respublikasining "Madaniy meros ob’ektlarini muhofaza qilish
va ulardan foydalanish to’g’risida"gi qonuni ijrosini ta’minlash hamda viloyat
hududidagi tarixiy, madaniy va me’moriy yodgorliklarni asrab-avaylash, ularni
kelajak avlodlarga yetkazish choralarini ko’rish va yodgorliklarning davlat
muhofazasini ta’minlash maqsadida qator ishlar amalga oshirilmoqda.
Bu ishlar Vazirlar Mahkamasining 2002 yil 29 iyuldagi 269-sonli "Madaniy
meros ob’ektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanishni yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida"gi qarori va "Madaniy meros
ob’ektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish masalalarini muvofiqlashtirish
bo’yicha Idoralararo komissiya to’g’risidagi Nizom", "O‘zbekiston Respublikasi
madaniy meros ob’ektlari davlat kadastrini yuritish to’g’risidagi Nizom" va
"Madaniy meros ob’ektlarining tariXIy-madaniy ekspertizasi to‘g‘risidagi
Nizom"lar, Vazirlar Mahkamasining «TariXIy obidalar, ziyoratgohlar va
qadamjolarda aholiga hamda sayyohlarga XIzmat ko‘rsatishni yanada yaxshilash
choralari to‘g‘risida»gi majlisi bayonnomasi talablarini bajarish maqsadlariga
qaratilgan.
Respublikamiz madaniy – tarixiy resurslarga boy bo‘lib, bugungi kunda
mamlakatimizda 7 mingdan ortq madaniy meros resurslarimizga egamiz. Viloyatda
jami 372 ta madaniy meros ob’ektlari, shundan 42 ta tarixiy obida va muqaddas
ziyoratgohlar, 267 ta arxeologik manzilgohlar, 63 ta monumental yodgorliklar
(haykallar, byustlar, xotira maydonlari) "Davlat muhofazasi ro‘yxatlari"ga
kiritilgan. Samarqand viloyatidagi diniy-ziyoratgoh maskanlarga turistik
marshrutlar ishlab chiqishda ushbu ziyoratgohlarning ziyorat qilish xususiyatlarini
o‘rganib chiqish muhim ahamiyatga ega. Bu vazifalarni amalga oshirish har bir
ziyoratgohlarga turistlar oqimni hosil qilish uchun ham juda muhim hisoblanadi.
Mutaxassislar ma’lumoti bo‘yicha Samarqandning madaniy-tariXIy turistik
resurslari juda ko‘p. Shulardan ayrimlarini ko‘rib chiqamiz.
4

Tabiiy sharoit va tabiiy resurslarning umumiy jihatlari bilan bir qatorda
ularning o’zaro farqlari ham mavjud. Umuman olganda, tabiiy sharoit ko’prok
muhit ma’nosida tushuniladi, u ishlab chiqarishda bevosita ishtirok etmaydi, undan
moddiy ne’matlar yaratilmaydi; tabiiy sharoit aholi yashashi va ishlab chiqarishni
joylashtirish uchun sifat ko’rsatkichlar kasb etadi, ya’ni u qulay yoki noqulay
bo’lishi mumkin. Masalan, joyning iqlimi, yer usti tuzilishi kabilar uning tabiiy
sharoitini ifodalaydi. Tabiiy resurslar esa (resurs-zahira, boylik) ishlab chiqarish
jarayonida bevosita ishtirok etadi va ular miqdor ko’rsatkichlariga ega bo’ladi.
Tabiiy resurslar tugaydigan va tugamaydigan kismlarga, tugaydiganlari esa, o’z
navbatida, tiklanadigan va tiklanmaydiganlarga bo’linadi. Chunonchi, o’rmon, suv,
tuproq va boshqalar nisbatan uzoq muddatda qayta tiklanishi mumkin. Tabiiy
resurslarning bunday xususiyatlari ulardan oqilona foydalanishni taqoza etadi.
Biroq unutmaslik lozimki, tabiiy geografik komponentlarning tabiiy sharoit
yoki resurs ekanligi ulardan qaysi maqsadda foydalanishga bog’liq. Shu sababdan,
ma’lum bir sohada tabiiy sharoit hisoblangan komponent boshqa sohada resurs
bo’lishi mumkin. Iqlim yoki relef sanoat geografiyasi nuqtai nazaridan umumiy
tarzda tabiiy sharoit sanalsa, qishloq xo’jaligi uchun (harorat, namlik, tuproq)
muhim agroiqlimiy resurslar hisoblanadi. Xuddi shunday, quyosh nuri, o’rmon,
dengiz rekreatsiyada yetakchi tabiiy resurslardir. Tabiat resurslari , tabiiy boyliklar
jamiyatning moddiy va ma naviy ehtiyojlarini qondirish maqsadlarida xo jalikdaʼ ʻ
foydalaniladigan hamda insoniyatning yashashi uchun zarur bo lgan, uni o rab
ʻ ʻ
turgan tabiiy muhitning barcha tabiat komponentlari, energiya manbalari. Tabiat
resurslariga Quyosh energiyasi, Yerning ichki issiqligi, suv, yer, mineral boyliklar,
foydali qazilmalar, o simliklar, tuproqlar, hayvonot dunyosi kiradi.
ʻ
Tabiat resurslari tugaydigan (ko pgina foydali qazilmalar), tugamaydigan
ʻ
(suv, havo, Quyosh nuri, Yerning ichki energiyasi) va tiklanadigan (biologik
elementlar, ayrim foydali qazilmalar) boyliklarga bo linadi. Tabiiy xom ashyolarni
ʻ
ko p darajada iste mol qiluvchi kuchlarning jadal rivojlanishiga bog liq ravishda
ʻ ʼ ʻ
tabiat resurslari bilan ta minlash muammolari yanada dolzarblashib
ʼ
bormoqda. Tuproq, atmosfera va gidrosferaning ifloslanishiga qarshi kurashishda
5

jahonning barcha mamlakatlari kelishib faoliyat yuritishlari zarur bo lib, tabiatʻ
resurslari muhofazasi global xarakterga ega bo lmoqda. Tabiat resurslarini
ʻ
o rganish, alohida turlari bo yicha kadastrlar (masalan, yer kadastri, suv kadastri)
ʻ ʻ
tuzishdan iborat. O zbekiston Respublikasida
ʻ tabiat resurslari kadastrlarini tuzish
va yuritish O zbekiston Respublikasining "Davlat kadastrlari to g risida" qonuni
ʻ ʻ ʻ
(2000-yil, 15 dekabr)ga muvofiq olib boriladi.
Tabiat resurslarini baholashning ilmiy asoslangan 3 tipi mavjud: texnologik,
iqtisodiy, ijtimoiy. Tabiat resurslarini to g ri baholash ulardan foydalanishda eng
ʻ ʻ
yuqori samaralarga erishishning muhim sharti hisoblanadi. Inson tafakkuri o sishi
ʻ
bilan bog liq holda tabiat resurslari turlari ham kengayib bormoqda, bunda eng
ʻ
zamonaviy texnik vositalardan foydalaniladi. Ilmiy-texnik taraqqiyotni rivojlanib
borishi bilan tugaydigan tabiat resurslari o rnini bosuvchi yangi sun iy materiallar
ʻ ʼ
ishlab chiqarilmoqda, Dunyo okeani boyliklari o zlashtirilmoqda. Ijtimoiy va
ʻ
iqtisodiy taraqqiyotning rivojlanishi yo lida tabiat resurslaridan samarali
ʻ
foydalanish va tabiatda ekologik muvozanatni ta minlab turuvchi yangi sifatli
ʼ
texnologiyalarni yaratish talab etilmoqda. Xom ashyo va energiya manbalaridan
rejali tarzda foydalanish uni uzoq muddatga yetishini ta minlaydi.
ʼ
Ko’rinib turibdiki, tabiiy sharoit va tabiiy resurslar o’rtasida katga farq yo’q,
ular bir-birlariga (aniq holatda, maqsadda) o’tib turadi. Shuning uchun bo’lsa
kerak, ba’zi xorijiy mamlakatlarda bu tushunchalar farq qilinmaydi va ular
umumiy tarzda “tabiiy sharoit”, deb qabul qilingan (demak, tabiiy sharoit - tabiiy
resurs ekan).
Iqtisodiy va ijtimoiy geografiyada tabiiy sharoit va tabiiy resurslarning faqat
“tabiiyligi” emas, ularning inson hayoti va xo’jalik faoliyati uchun zarurligi asosiy
sanaladi. Boshqacha qilib aytganda, yer, suv, o’rmon, qazilma boyliklar, eng
avvalo, inson uchun kerak. Shu bois, ushbu fanda tabiat komponentlariga iqtisodiy
geografik baho berishda antropotsentrik yoki demotsentrik tamoyilga asoslanish
talab etiladi. Qolaversa, iqtisodiy geografiya fanining dastlabki kelib chiqishi, ilk
davri, ildizi ayni tabiiy geografik sharoit va resurslarga borib taqaladi. Ijtimoiy va
hududiy mehnat taqsimotining rivojlanishi har xil va turli joylardagi tabiiy
6

imkoniyatlardan foydalanib borish jarayoni negizida amalga oshgan. Jumladan,
birlamchi iqtisodiy geografiya fanining tarmoqlari - qishloq xo’jaligi, o’rmon
xo’jaligi, baliqchilik, tog’-kon sanoati geografiyasi tabiiy geografiya ta’sirida
vujudga kelgan.
Tabiiy sharoit va tabiiy resurslarga baxo berishda, xususan iqtisodiy
geografiya fanida, nafaqat ularning borligi, miqdori, balki bu boyliklarning turi,
hududiy joylashuv va majmualari katta amaliy ahamiyat kasb etadi. Binobarin,
tabiiy resurslarning hududiy tarkibi yoki birikmalari mintaqa va mamlakat
iqtisodiyotining rivojlanish darajasiga, xo’jalik tarmoqlarining turlanishiga
(diversifikatsiyasiga) katta ta’sir ko’rsatadi. Masalan, qaysi bir hududda tog’
daryolari va rangdor metal konlari yoki daryo, o’rmon, suv yoki temir rudasi va
kokslanuvchi toshko’mirning bir-biriga yaqin joylashuvi turli xil hududiy ishlab
chiqarish majmualarining vujudga kelishiga, iqtisodiyotning hududiy
mujassamlashuvi va aglomeratsiyasiga asos bo’lib xizmat qiladi.
Shuningdek, tabiiy sharoit va tabiiy resurslarning ahamiyati, foydalanish
yo’nalishi iqtisodiyot tarmoqlari va aholi manzilgohlari joylashishiga har xil ta’sir
ko’rsatadi. Shu sababdan, iqtisodiy- ijtimoiy baho berishda ularning ayni shu
jihatlariga e’tibor berilsa, maqsadga muvofik bo’ladi. Chunonchi, relefni barcha
sohalar, ayniqsa qishloq xo’jaligi na transport uchun, foydali qazilmalarni sanoat
nuqtai nazaridan tahlil qilish va baholash zarur.
O’zbekistonning tabiiy geografik o’rni, berk havzada, materik o’rtasida
joylashganligi uning iqlim xususiyatlari va tashqi geoiqtisodiy hamda geosiyosiy
aloqalarni olib borishga o’z ta’sirini ko’rsatadi. Yer maydonining nisbatan kattaligi
mamlakatning umumgeografik kudratini ifodalaydi, u hududiy mehnat
taqsimotining keng rivojlanishida ahamiyatlidir.
7

1-javal
2.Relefi, ya’ni yer usti tuzilishi birmuncha murakkabroq; respublika
maydonining 80 foizga yaqinini (aniqrog’i 78,7 %) tekisliklar, qolgan qismi esa
tog’ va tog’oldi hududlar tashkil qiladi. Tog’li hududlar mamlakatning janubi,
janubi-sharqiy va sharqiy qismida joylashgan, tekisliklar uning markaziy, shimoliy
va shimoli-g’arbiy qismlarini egallaydi O’zbekistonning chekka shimoli-g’arbida
joylashgan Ustyurt platosining maydoni 40,0 ming kv.km atrofida yoki u
mamlakat umumiy hududining 9 foizga yaqinini ishg’ol qiladi. Tekislik qismi
cho’l va chala cho’llardan iborat bo’lib, uning asosini Qizilkum cho’li tashkil
etadi.Tog’li hududlar, I.Hasanov va P.G’ulomovlar bo’yicha, 3 ta asosiy tog’
tizimlarini o’z ichiga oladi. Bular: Chotqol-Qurama, Nurota-Turkiston va Hisor-
3arafshon tog’ tizimlaridir. O’z navbatida, Chotqol-Qurama tog’ tizimi
Tyanshanning g’arbiy davomi bo’lib, u deyarli bir-biriga parallel cho’zilgan
Qorjantog’, Ugom, Piskom, Chotqol va Qurama tizmalaridan tashkil topgan. Bu
yerda eng baland nuqta Sayram cho’qqisi Ugamda, dengiz sathidan 4236 m
balandlikda joylashgan. Nurota-Turkiston tog’ tizimiga Nurota, Morguzar,
Qoratog’ va Oqtog’lar kiradi. Uchinchi tog’ tizimi, ya’ni Hisor-Zarafshon tog’
mintaqasi Hisor, G’uzor, Boysun, Bobotog’, Ko’hitangtog’, Surxontog’larni o’z
tarkibiga oladi. O’zbekistonning eng baland nuqtasi - Hazrati Sulton cho’qqisi ham
(4643 m) ayni shu hududda, Hisor tog’larida joylashgan. Shuningdek, uncha
baland bo’lmagan Chaqilkalon, Qoratepa hamda Ziyovuddin-Zirabuloq tog’liklari
ham ushbu tizimga tegishlidir.Tog’liklar orasida muhim xo’jalik ahamiyatiga ega
bo’lgan tog’ oraligi botiqlar, voha va vodiylar joylashgan. Ularning eng
8

muhimlaridan biri Farg’ona vodiysi turli tomonlardan Mug’ultog’, Qurama,
Chotqol, Farg’ona tizmalari hamda Turkiston-Oloy tog’ tizimi bilan o’rab
olingan.Respublika hududida, bundan tashqari, Zarafshon, Kitob-Shahrisabz,
Surxon tog’ oralig’i botiqlari ham mavjud. Mamlakatimizning tekislik qismida
uncha baland bo’lmagan, tarqoq joylashgan yassi tog’lar ko’zga tashlanadi. Ular
Sulton Uvays, Bo’kantov, Yetimtov, Tomditov, Ovminzatov, Quljuktov va
boshqalardir. Eng baland nuqta - Oqtosh cho’qqisi (922 m) Tomditovda
joylashgan. Bu “qoldiq” kichik tog’lar katta mineral resurslarga boy. Bo’kantov -
“bu kon tov”ga o’xshaydi. Umuman olganda, cho’l voha va vodiylar tog’ va
tog’oldi hududlar (adirlar) O’zbekiston tabiiy sharoitining o’ziga xos geografik
xususiyatlarini aks ettiradi. Ayni vaqtda xuddi shunday tabiiy geografik vaziyat
respublikada hududiy mehnat taqsimotining keng rivojlanishiga qulay imkon
yaratadi. Ayniqsa, Farg’ona vodiysi - O’rta Osiyo durdonasining ma’lumu
mashhur bo’lishi, eng avvalo, uning adiru- soylariga bog’liq. Bu xududni
madaniylashtirgan, sug’orma dehqonchiligini rivojlantirgan So’x, Isfara,
Shohimardon, Chortoqsoy, Kosonsoy va boshqa soylardir. Ularning quyilish
qismida qadimdan sug’orma dexqonchilik rivoj topgan; har qaysi soyning quyi
qismida shaharlar vujudga kelgan. Xususan, bu borada So’x yoyilmasi tipik misol
bo’lishi mumkin. Keyinchalik adir ostidan bu yoyilmalarda (konus yotkiziqlarini)
birlashtiradigan kanallar barpo etilgan. Eng so’nggi yillarda esa Farg’ona
vodiysining quyi qismi o’zlashtirilgan. Binobarin aytish mumkinki, Farg’ona
vodiysi bu soylar va ularning quyi qismida shakllangan vohalar yig’indisi yoki
hududiy majmuasidir. Ta’kidlash lozimki, O’zbekiston yer usti tuzilishining har
xilligi, respublika hududining geologik tarixi, geoximik jarayonlar ta’sirida
shakllangan qazilma boyliklar, mineral xom ashyo resurslari geografiyasini ham
belgilab beradi. Mavjud ma’lumotlarga qaraganda, O’zbekistonda 2700 dan
ko’proq foydali qazilma konlari aniqlangan bo’lib, ularning faqat tasdiklangan
zahirasi 970 milliard AQSh dollarni, umumiy miqdori esa 3,3 trillion AQSh
dollarini tashkil qiladi.
9

Foydali qazilma konlar zahiralari, ularning geologik o’rganilganligiga qarab
turli kategoriyalarga bo’linadi . Yaxshi o’rganilgan zahiralar sanoat ahamiyatiga
ega bo’lgan zahiralar, barcha zahiralar esa taxminiy yoki prognoz zahiralar
deyiladi.
Qazilma boyliklar zahiralari xalq; xo’jalik ahamiyatiga ko’ra balans va
nobalans zahiralarga bo’linadi. Balans zahiralar qo’lay geografik o’rin va yaxshi
texnik-iqtisodiy ko’rsatkichlarga (konning umumiy zahirasi, sifati, qatlamlarning
tuzilishi va x-k.) hamda ularning qazib olishga ehtiyoj mavjud bo’lganlarni o’z
ichiga oladi. Bu talablarga javob bermagan konlar nobalans zahiralar tarkibiga
kiradi.
Foydali qazilmalar zahiralari, ularnnng miqdori, kategoriya va ahamiyati
vaqt o’tishi bilan o’zgarib boradi; yangi zahiralar ochiladi, zahiralarning
o’rganganlik darajasi va balans zahiralarni to’ldirib borishi ro’y beradi.
O’zbekiston ayrim foydali qazilma zahiralari bo’yicha dunyoning yetakchi
mamlakatlari qatoridan joy oladi. Bunga eng avvalo oltin, mis, volfram, uran,
tabiiy gaz kabilar kiradi. Jumladan, respublikamiz oltin zahirasiga ko’ra dunyoda
4-chi, qazib olishi bo’yicha esa yettinchi- sakkizinchi o’rinlarni egallaydi
(ma’lumot uchun: 2007-yilda Avstraliya, JAR va Xitoyda, ularning har birida 250
tonnadan ziyodroq, AQShda shunga yaqin miqdorda oltin qazib olingan).Har bir
mamlakatning milliy iqtisodiyoti xavfsizligini ta’minlashda uning yokilg’i-
energetika mustaqilligi katta ahamiyatga ega. Respublikamiz bu borada yirik tabiiy
gaz konlariga ega. Ular asosan Qashqadaryo viloyatida (Sho’rtang, Muborak,
Uchqir, Sho’rxok, Zevardi va b.) joylashgan. Buxoro viloyatida ham tabiiy gaz
konlari mavjud (Qandim va b.), biroq ularning ko’pchiligini zahiralari tugash
arafasida. Ayni vaqtda Ustyurtda yangi-yangi gaz konlari topilmokda. Ularning
eng yirigi Surgil koni hisoblanadi.
Garchi mamlakatimizdagi dastlabki neft konlari Farg’ona vodiysida ochilgan
bo’lsada (masalan, Sho’rsuvda 1886-yilda), Hozirgi kunda uning asosiy zahiralari
Qashqadaryo viloyatiga to’g’ri keladi. Shuningdek, bu yerda Ko’kdumaloq eng
10

katta kon sanalanadi va uning asosida Buxoro viloyatining Qorovulbozor shahrida
yirik neftni qayta ishlash zavodi qurilgan.
Neft konlari Surxondaryoda (Xovdog’, Kokaydi, Lalmikor), Farg’ona
vodiysida (Janubiy Olamushuk, Polvontosh, Mingbuloq va x.k.). Qoraqalpog’iston
Respublikasida (Oqsholoq, O’rga, Shoxpaxti va b.) mavjud. Ustyurt platosi, Orol
ko’li akvatoriyasi va unga tutash hududlarda yangi neft konlarini aniqlash bo’yicha
Hozirgi vaqtda Rossiya Federatsiyasi bilan hamkorlikda (“Lukoyl” kompaniyasi)
geologik- qidiruv ishlari olib borilmokda. Bunday ishlar Surxondaryo viloyatida
Malayziya va Eron mamlakatlari mo’taxassislari bilan birgalikda amalga
oshirilmoqda.
Respublikada ko’mir konlari geografiyasi nisbatan keng tarqalmagan. Katta
zahiraga ega bo’lgan Angren konida (2 mlrd t.) qo’ngir ko’mir asosan ochik usulda
qazib olinadi va u ko’prok issiqlik elektr stantsiyalarida ishlatiladi. Surxondaryo
viloyatida Sharg’un va Boysun (To’da) toshko’mir konlari mavjud. Yoqilgi
resurslariga baho berganda quyidagi xulosa chiqarish mumkin: tabiiy gaz bilan
mamlakatimiz yaxshi ta’minlangan va u eksport ham qilinadi; neft zahiralarini
ko’paytirish kerak; ko’mir zahiralari esa uncha yuqori sifatli emas va ularning
sanoat ahamiyati kamroq.
O’zbekistonda temir ruda zahiralarining ham sanoat ahamiyati cheklangan.
Bunday konlar Qorakalpog’istonning Sulton Uvays tog’ida (Tebinbuloq) hamda
Toshkent (Temirkon) va Navoiy viloyatlarida
(Surenota) topilgan. Volfram zahirasiga esa respublikamiz birmuncha boy.
Uning asosiy konlari Qo’ytosh, Ingichka, Yaxton, Sargardon, Langar va
boshqalardir. Marganets Samarqand viloyatida, molibden koni Hisor, Nurota va
Chotqol tizmasida topilgan.
Yuqorida ta’kidlaganimizdek, mamlakatimiz oltin, mis, kumush, qo’rg’oshin
zahiralari bo’yicha ham ajralib turadi. Oltinning eng yirik konlari Muruntov va
Ko’kpatasda joylashgan. Shuningdek, Marjonbuloq, Qizilolma, Chodok, Zarmiton
kabi oltin konlari ham mavjud. Jami oltin zahirasining 4/5 qismidan ko’progi
Markaziy Qizilqumda topilgan. Hozircha respublikada aniqlangan oltin
11

konlarining taxminan 1/4 qismi, o’rganilgan konlarning yarmiga yaqini
ishlatilmokda, xolos.
Mis Olmaliq atrofida (Qalmoqqir, Dalnoe, Sarichek), polimetal rudalar
(Xonjiza, Uchquloch, Lashkarak) zahiralari ham katta sanoat ahamiyatiga ega. Shu
bilan birga, respublikada ko’rg’oshin, qalay, vismut konlari ham bor, alyuminiy
xom ashyosi - kaolin esa Angren qo’ng’ir ko’mir qatlamlari orasida juda katta
zahiralarga ega. O’zbekiston uran konlariga boy; uning asosiy konlari Markaziy
Qizilqumda, Navoiy, Namangan va Toshkent viloyatlarida joylashgan.
Mamlakatimizda turli tog’ kimyosi xom ashyolarining katta zahiralari
mavjud. Ular eng avvalo Tubekatan kaliy, Xo’jaikon osh tuzi, Boybichekan tosh
tuzi hamda Qoraumbet, Borsa Kelmas, Qo’ng’irot yaqinidagi turli tuz konlaridir.
Fosforitning yirik zahirasi Navoiy viloyatida - Markaziy Qizilqumda topilgan va
undan hozirgi paytda foydalanilmoqda.
O’zbekistonda har xil qurilish materiallari - qum, gips, granit, marmar
konlari bor. Marmar Samarqand, Qashqadaryo, Navoiy viloyatlari va
Qoraqalpog’istonda qazib olinadi (G’ozgon, Langar, Omonqo’ton, Kitob va b.).
Nometal foydali qazilmalar - flyuorit, dala shpati, grafit, asbest, talk, bentonit
gillarining ham zahiralari mavjud.
Shunday qilib, respublikamizda foydali qazilmalar asosan Navoiy,
Qashqadaryo, Surxondaryo, Samarqand va Toshkent viloyatlarida joylashgan.
Farg’ona vodiysi va, xususan, Sirdaryo hamda Xorazm viloyatlari bu borada
deyarli ko’zga tashlanmaydi.
Rangli, nodir va qimmatbaho metal konlarida “yo’ldosh” minerallar ko’p
uchraydi. Binobarin, bunday rudalarni iloji boricha to’liq, kompleks qayta ishlash
talab etiladi. Umuman olganda, mamlakatimizning foydali qazilmalari yoqilg’i,
rangli metallurgiya, kimyo hamda qurilish materiallari sanoat tarmoqlarini
rivojlantirishga qulay imkoniyatlar yaratadi. Boshqa sanoat tarmoqlari, ayniqsa
qora metallurgiyani keng mikyosda rivojlantirish uchun esa sanoat ahamiyatiga
ega bo’lgan tegishli resurs salohiyati hozircha mavjud emas.
12

4.Iqlimi va suv resurslari. O’zbekiston iqlimi keskin kontinental: yozi
issiq, kishi ancha sovuq. Mamlakat ichida esa chekka shimol va shimoli- g’arbda
mo’’tadil, qolgan tekislik hududlarda subtropik xususiyatga ega. Yillik o’rtacha
harorat shimoldagi +8,9dan, janubdagi +18 darajagacha farqlanadi. Yanvar oyining
o’rtacha harorati faqat janubda - Surxondaryoda noldan yuqori (masalan,
Sherobodda +3.6, Ustyurtda minus 8-11 daraja. Iyul oyida o’rtacha harorat Termiz
yoki Sherobodda plyus 31- 32 0
, Toshkentda +27 0
, Samarqandda +26 0
, tog’ va
tog’oldi hududlarda bu ko’rsatkich birmuncha pastroq.Ma’lumki, o’simliklar
rivojlanishi uchun sutkalik harorat +5° darajadan past bo’lmasligi kerak. Musbat
haroratlar yig’indisi vegetatsiya davrini belgilab beradi. Respublikamizning eng
janubida bu miqdor 4000-4900 darajaga yetadi, shimolda va tog’li hududlarda esa
u 2000-3000 0
atrofida.
13

1.2.Samarqand viloyati tabiiy resurslari va ularning turlari
Foydali qazilmalar , mineral xomashyolar — Yer po stida qattiq, suyuqʻ
vagazsimon holatlarda uchraydigan, turli geologik jarayonlar natijasida to plangan
ʻ
hamda miqdori, sifati, joylashish sharoitlariga ko ra sanoatda ishlatishga yaroqli
ʻ
bo lgan tabiiy mineral moddalar. Foydali qazilmalar turli konlarni hosil qiladi.
ʻ
Paydo bo lish sharoitiga ko ra Foydali qazilmalar konlari seriyalar —
ʻ ʻ
sedimentogen (gipergen), magmatogen (gipogen) va metamorfogen konlarga
bulinadi. Geologik davr jihatidan foydali qazilmalar konlari ichida arxey,
proterozoy, rifey, paleozoy, mezozoy va kaynozoy yoshidagi konlar farq qilinadi.
Shakllanish joyi jihatidan geosinklinal (burmalagan oblastlar) va platformalardagi
konlar bo ladi. Qanday chuqurlikda paydo bo lishiga ko ra, foydali qazilmalar
ʻ ʻ ʻ
konlari ultraabissal (10–15 km dan chuqur), abissal (3–5 km dan chuqur),
gipabissal (1,5 km chuqurlikda joylashgan) konlarga bo linadi. F.q Z guruhga:
ʻ
metall, nemetall va yonuvchilarga bo linadi. Metall Foydali qazilmalar sof
ʻ
metallar, qora, rangli, siyrak va radioaktiv metall rudalari, shuningdek, nodir yer
elementlaridan iborat. Nemetall foydali qazilmalarga konchilik kimyo xomashyosi
(turli tuzlar, gips, barit, oltingugurt, fosforitlar, apatitlar), olovbardosh,
elektrotexnik, pyezooptik, issikdik va tovushni izolyatsiya qiluvchi, kislota va
ishqorlarga chidamli xom ashyo, qurilish materiallari, qimmatbaho va texnik
toshlar kiradi. Neft, yonuvchi gaz, toshko mir va qo ng ir kumir, torf, yonuvchi
ʻ ʻ ʻ
slanetslar yonuvchi Foydali qazilmalarga mansub. Fizik holatiga ko ra, qattiq
ʻ
(qazilma ko mirlar, rudalar, noruda Foydali qazilmalar), suyuq (neft, mineral
ʻ
suvlar) va gazsimon (yonuvchi tabiiy va inert gazlar) Foydali qazilmalar bo ladi.
ʻ
Mineral resurslar mamlakat, qit a yoki butun dunyo zaminidagi Foydali qazilmalar
ʼ
yig indisi bo lib, sanoat ishlab chiqarishining muhim tarmoqlari (energetika, qora
ʻ ʻ
va rangli metallurgiya, kimyo sanoati, qurilish) taraqqiyoti negizi hisoblanadi.
Mineral resurslar sanoatda ishlatilishiga qarab, bir qancha guruxlarga ajratiladi:
O’zbekistonning muhim foydali qazilmalar turlari, oltin, uran, mis, kaliy tuzlari,
fosforitlar, kaolin resurslari bo‘yicha dunyoning yetakchi mamlakatlari o‘ntaligiga
kiradi hamda oltin va uran ishlab chiqarish hajmi bo‘yicha dunyo yetakchilaridan biri
14

hisoblanadi. Shu o‘rinda qayd etish lozimki, bu yo‘nalishda mamlakat hududining
atigi 40 foiz qismi batafsil o‘rganilgan, shu bois bu sohani yanada chuqur o‘zlashtirish
muhim hisoblanadi. Sababi, buning ortida yangi ish o‘rinlari yaratiladi va respublika
iqtisodiyoti rivojlanadi. Foydali qazilma turli minerallarning murakkab kompleksi
hisoblanadi. Foydali qazilmada qimmatbaho komponent ko‘pincha tegishli
mineralning tarkibida uchraydi. Masalan, mis misli rudalarda mis saqlaydigan
minerallar: xalkopirit, bornit, kovellin va h.k. lar tarkibiga kiradi. Kamdan – kam
hollarda qimmatbaho komponent toza (tug‘ma) holda uchraydi, masalan, nodir
metallar, olmos, grafit va h.k. Qimmatbaho komponent saqlovchi minerallar
foydali minerallar deyiladi. Qimmatbaho komponent yoki foydali qo‘shimcha
saqlamaydigan minerallar puch tog‘ jinslari deyiladi. Bu erda foydali mineral,
zararli yoki foydali qo‘shimcha, puch tog‘ jinslari tushunchalarining nisbiyligini
ta’kidlab o‘tish lozim. Mineralning bu tushunchalarning qaysi biriga mansubligi
faqat foydali qazilmani berilgan turigagina boq’liq. Bitta mineralning o‘zi
dastlabki mahsulotda foydali, boshqasida esa puch tog‘ jinsi bo‘lishi mumkin.
Masalan, kvarts keramika sanoati uchun foydali mineral hisoblanadi, rangli va qora
metal rudalarida esa puch tog‘ jinsi va xatto zararli qo‘shimcha hisoblanadi.
Foydali qazilmadan qimmatbaho mineralni ajratib olish uni tashkil qiluvchi
mineralarning kimyoviy o‘zgartirishlarga uchratish natijasida sodir bo‘ladi:
minerallardan metallar qo‘yiladi, apatit super-fosfatga aylanadi va h.k. Foydali
qazilma va boyitish mahsulotlarining bunday qayta ishlanishi metallurgik, kimyo,
keramika, shisha, tsement, lak – bo‘yoq va boshqa sanoat korxonalarida amalga
oshiriladi. Foydali qazilmalarni boyitish – minerallarning kimyoviy o‘zgarishlari
bilan bog‘liq bo‘lmagan mexanik qayta ishlashdir. Minerallarning kimyoviy tarkibi
boyitishgacha va boyitishdan keyin ham o‘zgarishsiz qoladi. Boyitishda foydali
qazilma sifatining yaxshilanishi minerallarni ajratish orqali amalga oshiriladi.
Boyitma deb ataluvchi mahsulotlarga foydali mineral va foydali qo‘shimchalarning
asosiy qismi, chiqindi deb ataluvchi mahsulotlarga esa puch tog‘ jinslari va zararli
qo‘shimchalarning katta qismi ajratiladi. Chiqindi boyitish jarayonidan chiqarib
tashlanadi va chiqindilar maydonida yig‘iladi, boyitma esa keyingi qayta ishlash va
15

ishlatishga jo‘natiladi. Boyitishda foydali qazilma sifatining yaxshilanishiga puch
tog‘ jinslarini ajratish va foydali minerallarni kamroq hajmga yig‘ish orqali
erishiladi. Bunda 8 qimmatbaxo komponentning miqdori ortadi, chunki uning
deyarli barcha miqdori boyitmada jamlanadi. Boyitishda ajratiluvchi
minerallarning fizik va fizik-kimyoviy xossalaridagi farq ishlatiladi. 1- jadvalda
minerallarning boyitishda ishlatiladigan xossalari va ularga muvofik boyitish
usullari keltirilgan.
Aynan shu maqsadda joriy yilning 21-iyun kuni poytaxtda Samarqand Tog‘-
kon sanoati va geologiya vazirligi, Iqtisodiyot va moliya vazirligi hamda Jahon banki
bilan hamkorlikda " Samarqand Foydali qazilmalarni qazib olish va geologiyaning
yangi barqaror imkoniyatlari" mavzusida tog‘-kon va metallurgiya sanoatini
rivojlantirish xalqaro konferensiyasi tashkil etildi . Ba’zan, mahsulotda foydali
qazilma va boyitish mahsulotlarining sifati bo‘laklarning yirikligiga boq’liq.
Foydali qazilma tarkibidagi qimmatbaho komponentlarning miqdori ularga
qo‘yiladigan talablardagidan past bo‘lmagan hollardagina ular to‘q’ridan-to‘q’ri
metallurgik yoki kimyoviy qayta ishlashga tushadi. Foydali qazilmalarning
ko‘pchiligi tabiiy holda bu shartlarga javob bermaydi. Foydali qazilmalarni qayta
ishlash tsikliga boyitish operatsiyalarining kiritish qazib olinayotgan foydali
qazilma tarkibidan boy mahsulot – boyitmani ajratishga va xom - ashyoni yuqori
iqtisodiy samara bilan ishlatishga imkon beradi. Bu holda quyidagi afzalliklarga
erishish mumkin: • foydali qazilmalarning sanoat zaxiralari ortadi, chunki
kambaq’al rudalarni xam qazib olish imkoniyati tuq’iladi; ishlab chiqarish
unumdorligi ortadi va qazib olish sistemasi soddalashadi, ya’ni foydali qazilmani
qazib olish ishlari arzonlashadi, chunki rudani tanlab emas yaxlit holda qazib olish,
kon ishlari to‘liqroq mexanizatsiyalashga erishish mumkin bo‘ladi; • foydali
qazilmani metallurgik va kimyoviy qayta ishlash arzonlashadi, ishlab chiqarish
unumdorligi ortadi, chunki bu korxonalarga tushayotgan mahsulot tarkibidagi
qimmatbaxo komponentning miqdori ortishi bilan yonilq’i, flyuslar, koks,
elektrenergiya, kimyoviy reaktivlar va h.k. lar sarfi kamayadi, metallurgik pechlar
va kimyoviy apparatlarning ishlab chiqarish unumdorligi ortadi, oxirgi
16

mahsulotning sifati yaxshilanadi, qimmatbaxo komponentning chiqindi tarkibida
yo‘qolishi kamayadi; • foydali qazilma kompleks ravishda ishlatiladi, chunki
boyitish ulardagi barcha qimmatbaxo komponentlarni ham ajratishga imkon
beradi; • transport xarajatlari kamayadi, chunki ko‘pchilik boyitish fabrikalari
konga yaqin joyga quriladi va uzoq masofalarga qazib olingan rudaning butun
xajmi emas, balki faqat boyitma tashiladi.
Unda tog‘-kon sanoati va geologiya sohasidagi xalqaro va mahalliy yetakchi
korxonalar, nufuzli xalqaro moliya institutlari va banklar, salohiyatli investorlar,
mustaqil ekspertlar va boshqa manfaatdor tomonlar ishtirok etdi.
Shuningdek, ushbu nufuzli anjumanda “Olmaliq kon-metallurgiya kombinati”
AJ vakillari ham qatnashishdi.
Konferensiyadan ko‘zlangan asosiy maqsad – respublika tog‘-kon sanoatini
rivojlantirish istiqbollari va yo‘nalishlari, sohada amalga oshirilgan islohotlar,
potensial investitsiya imkoniyatlarini namoyish etish hamda xalqaro sanoat
hamkorlari va boshqa manfaatdor tomonlar bilan o‘zaro aloqalarni o‘rnatish
imkoniyatini yaratishdan iboratdir.
Tadbirda so‘zga chiqqan ishtirokchilar va sohada amalga oshirilayotgan
islohotlar va ularning natijalari to‘g‘risida fikr bildirishdi.
Etiborlisi, Samarqand ning mazkur yo‘nalishdagi erishilgan yutuqlari alohida
e'tirof etilib, Jahon banki vakillari doimo hamkorlikka tayyor ekanliklarini bildirishdi.
a) yoqilg ienergetika resurslari (neft, tabiiy gaz, kazilma kumir, yonuvchiʻ
slanetslar, torf, uran rudalari);
b) kora va rangli metallurgiya xomashyosi hisoblangan ruda resurslari
(temir va marganets rudalari, xromit, boksit, mis, qo rg oshin,rux, nikel, volfram,
ʻ ʻ
molibden, qalay, surma rudalari, nodir metallar rudalari va boshqalar);
v) konchilikkimyo xom ashyosi (fosforit, apatit, osh tuzi, kaliy va magniy
tuzlari, oltingugurt va uning birikmalari, barit, bor rudalari, brom va yod tarkibli
eritmalar);
g) tabiiy qurilish materiallari va noruda Foydali qazilmalarning katta guruhi,
shuningdek, bezak, texnik va qimmatbaho toshlar (marmar, granit, yashma, agat,
17

tog xrustali, granat, korund, olmos va boshqalar); d) gidrotermal mineral resurslarʻ
(yer osti chuchuk va mineral suvlari). Mineral boyliklar ko p tabiiy resurslardan
ʻ
farqli ravishda qaytadan tiklanmaydi. Dunyo okeani suvlari va yer osti sho r
ʻ
suvlari mineral xom ashyoning muhim rezervlari hisoblanadi. Foydali qazilmalarni
boyitish qattiq foydali qazilmalarni boyitma, ya’ni sifati dastlabki ruda sifatidan
yuqori, xalq xo‘jaligida keyingi ishlatish uchun qo‘yiladigan talablarga javob
beruvchi mahsulot olish maqsadida qayta ishlovchi sanoat tarmogi hisoblanadi.
Foydali qazilma va boyitish mahsulotlarining sifati ulardagi qimmatbaho (foydali)
komponent, qo‘shimchalar, yo‘ldosh elementlarning miqdori, shuningdek,
mahsulotning yirikligi va namligi bilan aniqlanadi. Qimmatbaxo komponent deb
shu qimmatbaxo komponentni ajratib olish uchun foydali qazilma qazib
olinayotgan element yoki tabiiy birikmaga aytiladi. Masalan, mis, qo‘rq’oshin,
temir, asbest misli, q’o‘rq’oshinli, temirli va asbestli rudalarda tegishli ravishda
qimmatbaxo komponentlar hisoblanadi. Qo‘shimchalar foydali va zararl bo‘lishi
mumkin. Foydali qo‘shimcha deb foydali qazilmada uncha ko‘p bo‘lmagan
miqdorda mavjud bo‘luvchi, qimmatbaho komponentga ilashib uning sifatini
yaxshilovchi va ajralishini osonlashtiruvchi element yoki tabiiy birikmalarga
aytiladi. Zararli qo‘shimchalar deb foydali qazilmada uncha ko‘p bo‘lmagan
miqdorda mavjud bo‘luvchi, qimmatbaxo komponentga ilashib uning sifatiga
salbiy ta’sir etuvchi va ajralishini qiyinlashtiruvchi elementlar yoki tabiiy
birikmalarga aytiladi. Yo‘ldosh elementlar deb foydali qazilma tarkibida uncha
katta bo‘lmagan miqdorda uchraydigan, foydali qazilma tarkibidan ajratish uni er
qa’ridan asosiy qimmatbaxo komponent bilan birga qazib olinayotganligi
uchungina iqtisodiy jixatdan maqsadga muvofik bo‘lgan qimmatbaxo
komponentlarga aytiladi. Masalan, polimetal rudalardagi nodir metallar, temirli
rudalardagi boshqa rangli metallar, misli rudalardagi molibden va h.k. lar yo‘ldosh
elementlarga kiradi. Boyitishda yo‘ldosh elementlar yo alohida mahsulotlarga,
yoki asosiy qimmatbaho komponent bilan birga ajratilishi mumkin. Foydali
qazilmaning va boyitish mahsulotlarining sifati ularda qimmatbaho
18

komponentning miqdori qancha ko‘p va zararli qo‘shimchalarning miqdori qancha
kam bo‘lsa shuncha yuqori bo‘ladi.
Samarqand foydali qazilmalar Davlat balansi ma'lumotlariga ko‘ra,
mamlakat hududida 1895 ta foydali qazilmalar manbai ochilgan. Shuni alohida
ta'kidlash lozimki, foydali qazilmalarning umumiy hisob bo‘yicha 35 foizi
mustaqillik yillarida ochilgan. Ochilgan 1895 ta foydali qazilmadan 235 tasi
uglevodorodli, 151 tasi metalli, yettitasi ko‘mirli, 55 tasi tog‘-kon, 34 tasi tog‘-
kimyo va 30 tasi yarim qimmatbaho ashyoli, 764 tasi turli yo‘nalishdagi qurilish
materialli va 619 tasi yer osti mineral suvlidir.
Shuni ta'kidlash lozimki, Samarqand oltin zaxirasi bo‘yicha jahonda 10-o‘rinda,
qazib olish bo‘yicha esa 11-o‘rinda boradi. Oltin qazib olish hududlariga
quyidagilar kiradi: Qizilqumdagi foydali qazilmalar (Muruntog‘, Metenboy,
Chuqurquduq, Ajibugut, Omontog‘, Ko‘kpatas, va boshqalar), Samarqanddagi
(Chormiton, Sarmich, Biron, Marjonbuloq) va Toshkent viloyatida (Kuchbuloq,
Qayrag‘och, Qizilolmasoy, Kavladi, Pirmirob, Kuzaksoy va boshqalar).
Yuqorida ko’rib o’tgan resurslar nafaqat sanoatda, balki iqtisodiyotda ham
muhim ahamiyat kasb etadi. Sababi bunday resurslarsiz ishlab chiqarish
shakllanmaydi va iqtisodiy sektorlar rivojlanmaydi. Ishlab chiqarishni yurguzuvchi
resurslar nafaqat qazilma resurslari, balki tabiat inom etgan barcha resurslarni
tushunishimiz kerak. Ya’ni yerimiz bizga tortiq etgan barcha xomashyolar bu
ishlab chiqarishni, iqtisodiyotni yurgiztirib turuvchi resurslardir. Ammo bu kabi
resurslar cheklanganligini hisobga olgan holda, undan samarali va oqilona
foydalanish yo’llarini toppish zarur. Shu tufayli bunday tabiiy resurslardan
foydalanishni tartibga soluvchi qonun ham kuchga kiritilgan. Ushbu qonun tabiatni
muxofaza qilish to’g’risida bo’lib, 09.12.1992-yilda qabul qilingan. Ushbu Qonun
tabiiy muhit sharoitlarini saqlashning, tabiiy resurslardan oqilona foydalanishning
huquqiy, iqtisodiy va tashkiliy asoslarini belgilab beradi. Qonunning maqsadi
inson va tabiat o‘rtasidagi munosabatlar uyg‘un muvozanatda rivojlanishini,
ekologiya tizimlari, tabiat komplekslari va ayrim obyektlar muhofaza qilinishini
ta’minlashdan, fuqarolarning qulay atrof muhitga ega bo‘lish huquqini
19

kafolatlashdan iboratdir. Bu qonun o’n bir bo’limdan iborat bo’lib, har bir
bo’limidagi moddalarda tabiat inom etgan resurslardan oqilona foydalanish
kerakligi qonun doirasida mustahkamlab qo’yilgan. Xususan, beshinchi bo’limni
oladigan bo’lsak, unda tabiiy resurslardan foydalanish shartlari, tuproqdan
foydalanish shartlari, yer osti boyliklari va foydali qazilmalardan foydalanish
shartlari, suvlar va suv havzalaridan foydalanish shartlari batafsil ko’rsatib
o’tilgan. Bu qonunni buzgan fuqaro tabiiy resurslardan foydalanish huquqidan
mahrum etilishi ham belgilangan. Bundan ko’rinib turibdiki, yurtimizda foydali
qazilmalar (tabiiy) resurslari va ulardan foydalanish samarali yo’lga qo’yilgan.
Shu jumadan, Prezidentimiz Sh. M. Mirziyoyev tomonidan ham foydali
qazilmalarimizni yanada takomillashtirish chora-tadbirlari ko’rilishi to’grisidagi
O zbekiston Respublikasi Prezidentiningʻ qarori tasdiqlandi va u Yer qa rini ʼ
geologik jihatdan o rganishni yanada takomillashtirish va 2020-2021 yillarda
ʻ
mineral-xomashyo bazasini rivojlantirish va qayta tiklash davlat dasturini amalga
oshirish chora-tadbirlari to g risida. Bu qaror quyidagilarni o’z ichiga oladi:
ʻ ʻ
So nggi yillarda mamlakat hududlarini barqaror rivojlantirishning asosiy
ʻ
yo nalishlaridan biri bo lgan mineral-xomashyo bazasini rivojlantirish,
ʻ ʻ
shuningdek, yer qa rini geologik jihatdan o rganish, foydali qazilmalardan
ʼ ʻ
foydalanish, muhofaza qilish sohasini boshqarish va nazorat qilish tizimini
takomillashtirish bo yicha kompleks chora-tadbirlar qabul qilindi.
ʻ
Shu bilan birga sohaning amaldagi holati qurilish materiallari sanoatini,
elektrotexnika sohasini rivojlantirishga qaratilgan foydali qazilmalarning yangi
istiqbolli maydonlari va konlarini aniqlash uchun qidiruv zaxiralarini
ko paytirishni hisobga olgan holda, mineral-xomashyo bazasini rivojlantirish va
ʻ
qayta tiklashga doir maqsadli dasturlarni shakllantirish va ijro etish
samaradorligini oshirish, shuningdek, mineral-xomashyolarni izlash va qazib
olishga ruxsat berish tartib-tamoyillarini soddalashtirish, investitsiyalarni jalb
qilish uchun qulay shart-sharoitlar yaratish bo yicha muhim choralar qabul
ʻ
qilinishini talab qiladi. Tog‘-kon metallurgiya sanoati Samarqandda sanoat drayveri
sanaladi. Buni yalpi ichki mahsulotdagi tushumda ham ko‘rsak bo‘ladi. Olmaliq kon-
20

metallurgiya kombinati, Navoiy kon-metallurgiya kombinati kabi korxonalarning
yaratayotgan sharoitlari va ular topayotgan mablag‘larni e'tiborga oladigan bo‘lsak,
davlat byudjetining 25%idan yuqorisini tashkil etadi. Bu sohada o‘tgan yili 2%
rivojlanish bo‘lgan bo‘lsa bu yilda 3% kutilayapti, - deydi OKMK boshqaruvi
raisining Raqamlashtirish bo‘yicha o‘rinbosari Abdulla Azizov. - Soha yildan-yilga
rivoojlanib boradi. Sababi, yildan-yilga rangli metallarga bo‘lgan talabning oshib
borishi va metallarning miqdorini kamayib borishidir. Misol tariqasida aytish
mumkinki, anjumanda jahon bankining vakili hozirda jahonda misga bo‘lgan talab
yiliga 25 mln tonna bo‘lsa, 2050-yilga borib bu 60 mln tonnani tashkil etishini
ta'kidlab o‘tdi. Yana bir misol hozirda misning eng katta ishlab chiqaruvchisi bo‘lgan
Chilida ham borgan sari zahira kamayib borayapti. Bu albatta , geologiya ishlarining
keskin o‘sishi, metallarga bo‘lgan talabning oshishi bilan bog‘liq. Yana bir muhim
jihat elektromobillarning ommalashishi, qayta tiklanuvchi energetikada ham misning
ishlatilishi. OKMKda ham 100 dan oshiq investitsiyaviy loyihalar mavjud. Strategik
ahamiyatga ega bo‘lgan loyihalardan biri bu 3-Mis boyitish fabrikasini qurish
hisoblanadi va u yerdan yiliga 1 mln tonna konsentrat ishlab chiqarish sanaladi.
Shuningdek, 4-, 5- mis boyitish fabrikalarining qurilishlari, metallurgiya kompleksini
qurish hisoblanadi. Umumiy investisiya portfolyumiz 2030-yilgacha 15 mlrd
dollardan yuqori qiymatni tashkil etadi. Bu albatta, ko‘proq ishlab chiqarish, yuqori
qiymatli yaratuvchi mahsulot ishlab chiqarish, zahiralarni kengaytirish, yangi ish
o‘rinlarni yaratish, mavjud zahiralardan oqilona foydalanish, mamlakat iqstisodiyotiga
hissa qo‘shish bosh maqsadimiz sanaladi. Yangi barpo etilayotgan ishlab chiqarish
quvvatlarini tashkil etishda xorijning yetakchi kompaniyalari tajribasini o‘rganib,
yangi texnologiyalarni kiritish orqali samaradorlikni oshirishni maqsad qilganmiz.
Hozirda sanoat korxonalarida transformatsiya muhim jarayon sanaladi.
Transformatsiyaning asosiy maqsadi bu jahon bozoriga ochilish, hisobotlarni jahon
standartlari asosida yuritish, samaradorlikni oshirish va raqamlashtirishni aytib o‘tgan
bo‘lardim. Oxirgi 2 yilda raqamlashtirish kombinatlarda samarali joriy etilayapti.
Xususan, OKMK misolida aytadigan bo‘lsam 1,5 yil davomida avtomatlashtirish va
raqamlashtirish bo‘yicha 60dan ortiq loyihalarni amalga oshirdik. 2022-yilda
raqamlashtirishning o‘zidan 30 mln dollardan ortiq mablag‘ iqtisodiga erishildi. 2023-
21

yilda ham raqamlashtirish borasida strategik loyihalarni davom ettiramiz. O zbekistonʻ
Respublikasi Prezidentining 2017-yil 4-maydagi “2017-2021 yillarda yer osti
suvlari zaxiralaridan oqilona foydalanishni nazorat qilish va hisobga olishni
tartibga solish chora-tadbirlari to g risida”gi PQ-2954-son qarori bilan tashkil
ʻ ʻ
qilingan 2017-2021 yillarda yer osti suvlari zaxiralaridan oqilona foydalanishni
nazorat qilish va hisobga olishni tartibga solish chora-tadbirlari dasturi amalga
oshirilishini muvofiqlashtirish bo yicha Ishchi guruhiga O zbekiston Respublikasi
ʻ ʻ
Prezidentining ushbu qaroriga 3 va 5-ilovalarida ko rsatib o tilgan parametrlarga
ʻ ʻ
hududlardagi haqiqiy holatdan kelib chiqib, butun respublika bo yicha
ʻ
tasdiqlangan umumiy parametrlar doirasida o zgartirish va qo shimchalar kiritish
ʻ ʻ
huquqi berilsin.
13. O zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va sanoat vazirligi Innovatsion
ʻ
rivojlanish vazirligi, Davlat geologiya qo mitasi, Ekologiya va atrof muhitni
ʻ
muhofaza qilish davlat qo mitasi
ʻ , “Navoiy KMK” DK, “Olmaliq KMK” AJ, Fanlar
akademiyasi, Energetika vazirligi hamda Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi
bilan birgalikda 2019-yil 1-noyabrga qadar texnogen chiqindilarni kompleks qayta
ishlash va utilizatsiya qilish imkoniyatlarini tanqidiy o rganib chiqib, O zbekiston
ʻ ʻ
Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga Texnogen chiqindilarni qayta ishlash
texnologiyasini ishlab chiqish bo yicha ilmiy-tadqiqot ishlari dasturini kiritsin.
ʻ
Bu qaror doirasida ko’rishimiz mumkinki, foydali qazilmalardan oqilona
foydalanib, iqtisodiyotni rivojlantirish davlat bosh masalalaridan biri hisoblanar
ekan. Sababi, resurslarga boy o’lkamizdagi har bir xomashyoni samarali, oqilona
yo’naltirish nafaqat davlatga, balki aholiga ham foydali hisoblanadi.
2019-yilning yanvar-iyul oylarida O'zbekiston Respublikasining sanoat
ishlab chiqarishi dastlabki ma’lumotlar bo’yicha,2019-yilning yanvar-iyul oylarida
respublika korxonalari tomonidan175,3trln.so'mlik sanoat mahsulotlari ishlab
chiqarilgan bo'lib, o'tgan yilning tegishli davriga nisbatan sanoat ishlab
chiqarishining fizik hajmindeksi*106,8% ni tashkil etdi.Shu bilan birga, 2018-
yilning shu davriga nisbatan mehnat unumdorligi 5,8foizga, sanoatda band bo'lgan
birkishiga sanoat mahsuloti ishlab chiqarish 97112,1 ming so'mni tashkil etdi. Jami
22

sanoat ishlab chiqarish fizik hajmi o’sishining asosiy omili bo’lib, tog’-kon sanoati
va ochiq konlarni ishlash –3,9% ga,ishlab chiqaradigan (qayta ishlash) sanoat-
7,9% ga, elektr, gaz, bug' bilan ta'minlash va havoni konditsiyalash -3,5% ga va
suv bilan ta'minlash, kanalizatsiya tizimi,chiqindilarni utilizatsiya qilish–5,4% ga
o’sishi hisoblanadi. 1
1
https// Stat.uz
23

II.Bob Tabiiy sharoit va resurslarga iqtisodiy-geografik baho berish.
2.1.Iqtisodiy geografik baholash va uning turlari.
Tabiiy muhit baholanishi natijasida uning ijtimoiy ehtiyoj nuqtayi
nazaridanqulayligi yoki yaroqliligi o‘rganiladi. Baholash natijasida biror
hududning yoki tabiat komponentining dehqonchilik, chorvachilik, dam
olish,qurilish va boshqa sohalarda foydalanishga qanchalik qulayligi aniqlanadi.
Tabiiy sharoit va resurslar yoki geotizimlarni foydalanish maqsadlarida
baholash – geografik baholash deb ataladi. Masalan, dehqonchilik, chorvachilik,
sanoat, transport, rekreatsiya, suv xo‘jaligi va boshqa maqsadlarda baholash
amalga oshirilishi mumkin.
Geografi k baholash quyidagi bosqichlardan iborat: a) baholash ishlarining
maqsad va vazifalarini aniqlash (masalan, daryo vodiysining ma’lum bir qismini
suvombori qurish maqsadida baholash);
b) baholash uchun zarur bo‘lgan ko‘rsatkichlar yoki ma’lumotlar ro‘yxatini
tuzish;
d) o‘rganilayotgan hudud daryo vodiysining hozirgi va kelajakdagi holatini
belgilaydigan ko‘rsatkichlar yoki xossalarni o‘rganish va o‘lchash (vodiyning
geologik tuzilishi, uzunligi, kengligi, balandligi, yonbag‘irlar qiyaligi, suv sarfi ,
loyqaligi, me’yori va h.k.);
e) olingan ma’lumotlar va ko‘rsatkichlarni bir-biriga taqqoslash asosida har
bir komponent bo‘yicha alohida baholashni amalga oshirish (relyef,geologik
tuzilish, suv o‘lchamlari va h.k.);
f) alohida baholashlar asosida umumiy baholashni amalga oshirish
(suvomborini mazkur joyda qurish mumkinmi yoki yo‘qmi);
g) yakuniy jadval va xaritalar tuzish.
Tabiiy geografi k baholashning aniq maqsadiga ko‘ra sifat va miqdor
usullaridan foydalaniladi. Sifat ko‘rsatkichlari qulaylik darajasiga qarab «juda
qulay», «qulay», «o‘rtacha qulay», «kamroq qulay», «qulay emas», deb
baholanadi.
24

Masalan, tekisliklar yo‘l qurilishi uchun juda qulay, qumli cho‘llar qulay,
to‘lqinsimon tekisliklar o‘rtacha qulay, adirlar kamroq qulay, tog‘lar esa qulay
emas. Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya — turli mamlakat va rayonlarda ichida
kuchlarining joylashish xususiyatlari hamda hududiy ijtimoiy-
iqtisodiysistemalarning shakllanish qonuniyatlarini o rganadigan fan. Uningʻ
asosiyvazifalari ishlab chiqarish va aholi hayoti bilan bog liq
ʻ
soxalarningjoylanishiga ta sir etuvchi omil va sharoitlarni taxlil qilish, vujudga
ʼ
kelganiqtisodiy geografik vaziyat — ishlab chiqarishning hududiy tarkibi
vastrukturasini baholash, ularni bashorat qilish va boshqarishdan
iborat.Shuningdek, Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya ishlab chiqarishni
joylashtirishbilan aloqador tabiatdan foydalanish va geoekologik
muammolar,davlatning regional siyosati, xo jalik strukturasini tartibga solib
ʻ
borishdekmuhim vazifalarni o rganadi. Aholi geografiyasi madaniyat, tibbiyot va
ʻ
ijtimoiy geografiya bilan bog liq. Uning o zi esa aholining joylashishi,
ʻ ʻ
aholimanzillarining tiplari va boshqa xususiyatlarini o rganadi. Aholi
ʻ
geografiyasining deyarli barcha masalalari Ijtimoiy va iqtisodiy
geografiyadoirasida o rganilishi mumkin. Aholi geografiyasi Iqtisodiy va ijtimoiy
ʻ
geografiyaning boshqa tarmoqlari (sanoat geografiyasi, qishloq xo jaligi
ʻ
geografiyasi, transport geografiyasi) orasida alohida o rin tutadi. Bundan tashqari,
ʻ
siyosiy geogr. masalalari ham Iqtisodiy va ijtimoiy geografiyaning doirasiga
kiritiladi. Siyosiy geografiya o rganadigan siyosiy voqealar, mamlakatning
ʻ
geosiyosiy va geostrategik mavqei ko p jihatdan ma lum iqtisodiy sharoitlarning
ʻ ʼ
mahsuli sifatida namoyon bo ladi va, aksincha, siyosiy barkamollik xo jalik
ʻ ʻ
hayotiga katta ta sir ko rsatadi. Iqtisodiy geografik ma lumotlar antik davr va o rta
ʼ ʻ ʼ ʻ
asrdagi geograf va sayyohlarning asarlarida ham uchraydi. Ammo, uning keng
rivojlanishi hududiy mehnat taqsimoti, ijtimoiy chiqarishning ixtisoslashuvi hamda
savdo va transport taraqqiyotiga bog liq. Ijtimoiy va iqtisodiy geografiyaning
ʻ
ahamiyati sho rolar imperiyasi parchalangach, mustaqillikka erishgan ko pgina
ʻ ʻ
mamlakatlarning bozor munosabatlariga o tish davrida yanada ortdi. Ayni vaqtda
ʻ
25

Ijtimoiy va iqtisodiy geografiyaning tadqiqotlari aniq iqtisodiy fanlarning
tadqiqotlarini takrorlamaydi.
Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya fanlari tizimiga kiradi va u, avvalo, tabiiy
geografiya bilan chambarchas bog liq. Uning tabiiy sharoitlarni o rganuvchiʻ ʻ
boshqa tabiiy fanlar bilan aloqasi, ayniqsa, ekologik muammolarning
keskinlashuvi jarayonida yanada kuchaydi. Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya
umumiy, sohalar yoki xo jalik tarmoklari geografiyasi, jahon xo jaligi
ʻ ʻ
geografiyasi, aholi geografiyasi, regional Iqtisodiy va ijtimoiy geografiyaga
bo linadi. Umumiy Iqtisodiy va ijtimoiy-geografiya ishlab chiqarishni yaxlit va
ʻ
uning alohida tarmoklarining joylashish qonuniyatlarini o rganadi. Soha Iqtisodiy
ʻ
va ijtimoiy geografiyada sanoat geografiyasi, qishloq xo jaligi geografiyasi,
ʻ
transport geografiyasi keng rivojlanmoqda. Xizmat ko rsatish sohalari
ʻ
geografiyasi, rekreatsiya geografiyasi tabiiy resurelar geografiyasi, tibbiyot
geografiyasi kabilar shakllanmoqda.
Baholash miqdor usulida sonli ko‘rsatkichlar asosida amalga oshiriladi.
Masalan, arpaning pishib yetilishi uchun quyidagi haroratlar yig‘indisi bo‘lishi
shart. Vegetatsiya davrida havoning + 10° C dan yuqori haroratlari yig‘indisi
1000° C gacha bo‘lishi eng tezpishar arpa navining yetilishi uchun yetarli emas,
mazkur arpa navi 1000–1400° C da pishadi, 1400–1800° C da esa o‘rta pishar,
1800° C dan oshganda esa eng kechki navlar yetiladi.
Ko‘rsatilgan ushbu miqdor ko‘rsatkichlari baholashning ma’lum bonitetli
darajalari hisoblanadi.
Yer resurslarini baholash. Yer resurslari xo‘jalik jihatdan juda ko‘p maq
sadlarda baholanadi. Ayniqsa, dehqonchilik maqsadlarida baholash keng tarqalgan.
Dehqonchilikni amalga oshirish, asosan, relyef, agroiqlimiy resurslar, tuproq
sharoiti, yerosti suvlarining joylashishi va xossalarining qulayligi, suvning
mavjudligi va boshqa omillar bilan belgilanadi. Dehqonchilik uchun yaroqli
yerlarni o‘zlashtirish va ulardan foydalanishning murakkablik darajalari
geotizimlarning xususiyatlariga qarab turlicha bo‘ladi.
26

Murakkab geotizimlarga konussimon yoyilmalar va deltalarning o‘rta
qismlari va allyuvial terrasalar kiradi. Yerosti suvlarining gorizontal harakati
yaxshi emas, sug‘orish davomida ularning sathi ko‘tariladi va tuproqda tuz
to‘plana boshlaydi. Buning oldini olish uchun gorizontal va tik zovurlar qurilishi
lozim.
Juda murakkab geotizimlarga deltalarning etak qismlari, prolyuvial
tekisliklarning quyi yoki chekka joylari, adirlar, plato va balandliklar kiradi.
Yerosti suvlarining gorizontal harakati ta’minlanmagan, ularning sathi sug‘orish
paytida tezda ko‘tarilib ketadi. Buning oldini olish
maq sadida zich zovurlar tarmog‘ini qurish, yerni sifatli qilib yuvish va tekis
lash, shamol eroziyasiga qarshi ihota daraxtzorlarini vujudga keltirish lozim. Suv
shimilishining oldini olish uchun tomchilatib, yomg‘irlatib va tuproq ostidan
sug‘orish usullarini qo‘llash zarur.
Rekreatsiya resurslarini baholash. Geotizimlarning dam olish
maqsadlarida foydalaniladigan xususiyatlari yoki komponentlari rekreatsion
resurslar deb ataladi. Masalan, xushmanzara o‘rmon, dengiz va ocean qirg‘oqlari,
tog‘ vodiylari, ko‘llar, g‘orlar, manzarali, chiroyli o‘simliklar, g‘aroyib relyef
shakllari, muzliklar shular jumlasidandir.
Rekreatsiya (tiklash, o‘rnini to‘ldirish)ning qamrovi katta bo‘lib,
odamlarning dam olishi, salomatligini tiklashi, madaniy hordiq chiqarishi
ma’nosida ishlatiladi. Geotizimlarni rekreatsiya nuqtayi nazaridan tadqiq qilish,
asosan, ularning rekreatsion imkoniyatlarini va ularga rekreatsion bosimning
ta’sirini baholashdan iborat.
Dam olish tashkiliy va notashkiliy (ixtiyoriy) bo‘lishi mumkin. Tashkiliy
dam olish turli muassasalar tomonidan uyushtiriladi. Notashkiliy (ixtiyoriy) dam
olish esa odamlarning o‘z xohishlari bo‘yicha bir yoki bir necha kishi bo‘lib,
tanlangan hududlarda uyushtiriladi.
Dam olishdan ko‘zlangan maqsad turlicha bo‘lishi mumkin: davolanish,
sog‘lomlashtirish, sport, tanishuv va h.k. Dam olish mavsumga qarab ham turlicha
bo‘lishi mumkin. Yozgi dam olish turlari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
28

cho‘milish, quyosh vannalari olish, piyoda sayr (davolanish, salomatlikni tiklash,
ekskursiya), qayiq sporti, baliq ovi, turli xil mevalar va qo‘ziqorin terish, otda sayr
qilish, alpinizm bilan shug‘ullanish va h.k. Qishki mavsumda quyidagi dam olish
turlari bilan shug‘ullanish mumkin: chang‘i sporti, muzosti baliq ovi, sport
ovchiligi, davolanish, salomatlikni tiklash, piyoda sayr. Rekreatsion baholash
obyekti – landshaftlar va ularning qismlari bo‘lishi mumkin. Rekreatsiya
komplekslarini joylashtirishni loyihalashda landshaftlarni tahlil qilish yaxshi natija
beradi. Bunda turli landshaftlardan
rekreatsion maqsadlarda foydalanish darajasiga qarab eng qulay landshaft
turi tanlanadi. Masalan, daryo vodiysi, tog‘ yonbag‘ri, ko‘l yoki suvombori
qirg‘og‘i, tekislik, okean yoki dengiz qirg‘og‘i, o‘rmon va h.k. Alohida rekreatsion
komplekslarni (dam olish uylari, sanatoriylar, sayyohlik komplekslari va)
loyihalashtirayotganda aniq bir joyni baholash yaxshi natija beradi. Rekreatsion
maqsadlarda baholashda ularni estetik jihatdan baholash ham muhim o‘rin tutadi.
Bunda tabiiy sharoitning, relyefning, o‘simliklarning, landshaft umumiy
ko‘rinishining estetik jihatdan zavq bera olish imkoniyati e’tiborga olinadi.
Baholashning oxirgi bosqichida geotizimlarning rekreatsion binolarni joylashtirish
uchun yaroqliligi va rekreatsion bosimga barqarorlik darajasi hisobga olinadi.
29

2.2.Samarqand viloyati tabiiy resurslaridan foydalanish imkoniyatlari
Obikor va bahorikor dehqonchilik, mevachilik hamda chorvachilik
O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligining asosiy yo‘nalishlaridir. Har bir yo‘nalish
o‘zinig rivojlanishi uchun ma’lum geoekologik muhitni talab qiladi. Joyning
tabiiy omillari litologik, geomorfologik tuzilishi, iqlimi, yer usti va yer osti
suvlari, landshaftlari xalq xo‘jaligining ana shu yo‘nalishlarining rivojlanishi
uchun geoekologik muhitni hosil qiladi. Shu boisdan O‘zbekiston hududini
qishloq xo‘jaligi nuqtai nazaridan baholaganda tabiiy sharoitning qulay-
noqulayligi darajasini belgilaydigan, yer yuzidagi tog‘ jinslari, relyef, iqlim, suv
va landshaft resurslarini uyg‘unlikda tahlil qilish baholashning yetakchi
uslublaridan hisoblanadi.Geoekologik muhitning landshaft tahlili. Hozirgi kunda
hududiy tabiiy geografik tahlil xalq xo‘jaligida keng qo‘llanilmoqda va
samarali amaliy natijalar bermoqda 2
. Ayniqsa qishloq xo‘jalik tarmoqlarini
joylashtirish masalalarini yechishda hududiy tahlilni keng va to‘liq qo‘llanish
yaxshi natija beradi. Landshaftlar asos qilib olingan tabiiy geografik
rayonlashtirish xaritasi qishloq xo‘jalik ishlab chiqishi uchun tabiiy muhitga
oid zaruriy ma’lumotlarni beradi. Tabiiy muhitning biror xo‘jalik maqsadi
uchun yaroqliligini aniqlashda asosiy mezon tabiat komponentlari emas, balki
bir xil tabiiy sharoitga ega bo‘lgan va tabiiy geografik hududlarning
mazmunini tashkil etuvchi landshaftlarning tipologik komplekslaridir. Ular
tabiiy geografik sharoiti jihatidan nisbatan bir xil bo‘lgan joylardir. Binobarin,
bunday joylar qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishiga bevosita yoki bilvosita ta’sir
etadigan tog‘ jinslari, relyef, tuproqva o‘simlik qoplami, suvlari, iqlimiga, ya’ni
muayyan tabiat komponentlariga asoslanib ham ajratiladi.Landshaftlar qishloq
xo‘jaligi ehtiyojlari nuqtai nazaridan baholanganda ularning mazkur joylarning
o‘zlashtirish imkoniyatlarini chegaralab turadigan xususiyatlari ham ko‘rsatib
2
Солиев А. Узбекистон иктисодий ва ижтимоий географияси.
Тошкент. ≪ Университет ≫ . 2014. 404 б.
30

o‘tiladi. Landshaftlarning bu jihatlari tuproq qoplami (rivojlanishi, sho‘rlanish,
botqoqlanish darajasi, toshloqli yoki gilli, qumli ekanligi), geomorfologiyasi
3-jadval
(relyefning xususiyatlari, yer yuzasining notekisligi, yonbag‘irlarning
qiyaligi) bilan o‘zaro bog‘liqdir.
N.A.Kogay (1971) yuqorida aytilganlarni hisobga olib landshaftlarni
dehqonchilik nuqtai nazaridan guruhlashtiradi va ularni juda past sifatli, past
sifatli, o‘rtachadan past sifatli, o‘rtacha sifatli, o‘rtachadan yuqori sifatli,
yuqori sifatli tabiiy komplekslarga birlashtiradi.
31

Tekislikdagi cho‘l zonasidan to baland tog‘larning glyatsial-nival
zonalarigacha bo‘lgan hududlardagi past sifatli landshaftlar dehqonchilikka
yaroqsiz bo‘lsa-da, yaylov chorvachiligi uchun yaroqli landshaftlardir.
Allyuvial, allyuvial-delta, prolyuvial-allyuvial tekisliklarning tabiiy
komplekslari o‘rtachadan yuqori sifatli landshaft sifatini tashkil etib, qishloq
xo‘jaligida o‘zlashtirish uchun eng qulay sharoitga ega. Landshaft
komplekslarini o‘rganishda va ularni sinf va kichik sinflarga, guruhlarga
ajratishda qiyosiy tabiiy geografik asos bo‘lgan bunday yondoshuv o‘z
mohiyatiga ko‘ra komplekslik xususiyatiga ega.
32

O‘zbekistonning tabiiy geografik regionlarida turli sifatga ega bo‘lgan
landshaftlarni ajratish katta amaliy ahamiyatga molik. Shuningdek,
respublikamizning ma’muriy birliklari-viloyat va tumanlarida ham landshaftlarni
qishloq xo‘jalik nuqtai nazaridan guruhlarga ajratish mumkin.Agroiqlimiy tahlil.
Iqlimning asosiy resurslaridan hisoblangan harorat va namlik qishloq xo‘jalik
ekinlarining rivojlanishi va hosildorligiga katta ta’sir etadi. Iqlimni qishloq
xo‘jaligi uchun baholash harorat va namlik ko‘rsatkichlari bilan bir qatorda
o‘simliklarning rivojlanish bosqichlari va hosil ko‘rsatkichlari orasidagi
bog‘liqlikni aks ettiruvchi ko‘rsatgichlarga ham asoslangan bo‘lishi lozim. Ana
shunday ko‘rsatkichlar sifatida musbat haroratlar yoki samarali haroratlar
yig‘indisi, turli .gidrotermik koeffitsentlar., .namlanish koeffitsentlari.
ko‘rsatkichlaridan foydalanish mumkin. O‘zbekiston iqlimini baholaganda
qishloq xo‘jaligi uchun salbiy ta’sir qilish mumkin bo‘lgan iqlim hodisalarini
(masalan, kuzgi ertangi va bahorgi kechki sovuq tushishi, kuchli shamollar va
chang to‘zonlari va b.) ham hisobga olish kerak bo‘ladi. Bunda iqlimning asosiy
bahosiga ma’lumki koeffitsiyentlar yordamida tuzatishlar kiritiladi. Hamma
hududlarda bo‘lganidek, O‘zbekistonda ham qishloq xo‘jalik ekinlarining
o‘sishi, rivojlanishi va hosil berishi uning termik resurslariga bog‘liq.
O‘zbekistonda L.N. Babushkin vegetatsiya davridagi musbat haroratlar
yig‘indisining miqdoridan kelib chiqib, 5 ta termik zonani ajratgan. Bular
jazirama issiq, harorat yig‘indisi 49000 dan ortiq (ingichka tolali paxta
navlarini yetishtirish mumkin) bo‘lgan zona; issiq, harorat yig‘indisi 40000 dan
49000 gacha (o‘rtacha va tez pishar paxta navlarini yetishtirish mumkin) bo‘lgan
zona; iliq, harorat yig‘indisi 28000 dan 40000 gacha (uzum yetishtirishi
mumkin) bo‘lgan zona; salqin, harorat yig‘indisi 10000 dan 28000 gacha
bo‘lgan (boshoqli don ekinlar yetiladigan) zona va sovuq, harorat yig‘indisi
10000 dan kam ( baland tog‘larning dehqonchilikka yaramaydigan) bo‘lgan
zona. Bu zonalar asosida ekinlarning issiqlikka talabidan (ya’ni talab
qilinadigan musbat haroratlar yig‘indisidan) kelib chiqib, ularni qaysi termik
zonalarda ekish mumkinligini, zonalarning kenglik va balandlik chegaralarini
33

aniqlash mumkin.Bahorikor dehqonchilik sharoitida qishloq xo‘jalik ekinlarining
o‘sishi va hosil berishi ko‘p jihatdan tuproqning yog‘in suvlari hisobiga namlanishi
bilan bog‘liqdir. Shu sababli hududni bahorikor dehqonchilik uchun baholashda
tabiiy namlik resurslarining ta’rifi katta o‘rin tutadi. Joylarning yog‘in suvi
hisobiga namlanishning miqdor ko‘rsatkichlarini, masalan, L.N.Babushkin
O‘zbekistonda tabiiy namlik xususiyatiga ko‘ra uchta zonani ajratish
lozimligini ko‘rsatgan. Jumladan G.T. Selyaninov GTK (gidrotermik
koeffitsenti) 0,3 dan kam bo‘lgan quruq(bu yerlarda faqat sug‘orma dehqonchilik
qilish mumkin), 0,3 dan 0,5 gacha bo‘lgan quruqroq ( bu yerda lalmikor
boshoqli don ekinlari tuproqdagi tabiiy nam bilan 75-99 % ta’minlanadi) va GTK
0,5 dan katta bo‘lgan nam zona (bu yerlarda lalmikor boshoqli don
ekinlarining tuproqdagi tabiiy nam bilan ta’minlanganligi 100% ga yetadi).
Bizga ma’lumki, tog‘ yonbag‘irlarida balandga ko‘tarilgan sari yog‘inlar
miqdori asta-sekin (masalan, Chirchiq vodiysida har 100 metr ko‘tarilganda 54
mm ga, Ohangaron vodiysida esa 27 mm ga) ortib boradi. Bu esa yuqoriga
ko‘tarilgan sari tuproq namlik sharoitining yaxshilanib borishini ko‘rsatadi.
Ammo balandga ko‘tarilgan sari havo harorati pasayib, termik sharoit
yomonlasha boshlaydi va vegetatsiya davrining qisqarib borishiga sabab
bo‘ladi. Natijada ma’lum balandlikdagi yonbag‘irlarda donli ekinlar uchun nam
yetarli bo‘lsa ham termik resurslar yetmay qolishi mumkin. Shuning uchun
joyning nam resurslari bilan birga termik resurslari ham albatta baho lanishi zarur.
Bahorikor dehqonchilik uchun termik resurslarni baholashda asosiy ko‘rsatkich
sifatida bahorgi o‘rtacha sutkalik havo haroratining Q 5 0 dan o‘tgan kundan
tuproqda qurg‘oqchilik boshlanadigan kungacha bo‘lgan samarali haroratlar
yig‘indisi hisobga olinadi. Bahorikor ekinlarning issiqlikka talabidan kelib
chiqib, ular yetilishi mumkin bo‘lgan balandlik chegaralarini aniqlash mumkin
bo‘ladi.Demak, O‘zbekistonning tog‘ oldi- tog‘lik qismida tabiiy namlik bahorikor
dehqonchilikning quyi chegarasini belgilab bersa, termik resurslari uning yuqori
chegarasini belgilaydi. Termik zonalar bilan tabiiy namlanish zonalarini
34

landshaftlar asosida L.N.Babushkin va N.A.Kogay birgalikda tahlil qilib,
quydagilarni aniqlashdi.
1. Termik resurslariga ko‘ra paxta, uzum, boshoqli donli ekinlarni
yetishtirishga yaroqli, lekin sun’iy sug‘orishni talab qiladigan (issiq, iliq, lekin
quruq va juda quruq) hududlar.
2. Termik resurslariga ko‘ra faqat sug‘orib yetishtiriladigan issiqsevar
ekinlar (paxta, uzum) va mavjud tabiiy namlik- yog‘in-sochin suvlari
resurslaridan foydalaniladigan kamroq issiqsevar (boshoqli don) ekinlar
yetishtirishga yaroqli(issiq va iliq, lekin qurg‘oqchil) hududlar.
3. Termik resurslarning yetishmasligi sababli issiqsevar ekinlarni
yetishtirishga yaroqsiz, lekin yog‘in-sochin suvi resurslarining
chegaralanganligi sababli donli ekinlarni sug‘orib yetishtirishga yaroqli (salqin,
lekin quruqroq) hududlar.
4. Termik resurslarining yetarli emasligidan issiqsevar ekinlarni
yetishtirishga yaroqsiz, lekin mavjud tabiiy namlik- yog‘in-sochin suvi resurslariga
ko‘ra boshoqli don ekinlarini yetishtirishga yaroqli (salqin, lekin quruqroq yoki
nam) hududlar.
5. Yog‘in suvlari bilan yetarli darajada ta’minlanganligiga qaramasdan
termik resurslarining yetmasligi sababli hatto kam issiqsevar boshoqli don
ekinlari yetishishiga ham yaroqsiz (sovuq) hududlar 3
.
Yuqorida ajratilgan hududlarni L.N.Babushkin gidrotermik hududlar deb
ataydi. O‘zbekistonning tabiiy sharoiti va resurslarining qishloq xo‘jaligi nuqtai
nazaridan tahlili shuni ko‘rsatadiki, u issiq, quruq va sovuq zonalarda joylashgan
xilma-xil ekologik muhitga ega. Balandlik zonalarini ekinlardan barqaror hosil
yetishtirish mumkinligini hisobga olib, paxta, beda, uzum va sholi
yetishtirishga qulay bo‘lgan paxtachilik, paxta, beda, uzum, lalmikor donchilik
3
Солиев А. Узбекистон иктисодий ва ижтимоий географияси.
Тошкент. ≪ Университет ≫ . 2014. 11-18 б.
35

uchun qulay bo‘lgan paxta-lalmikor dehqonchilik hamda beda, uzum, lalmikor
donchilik uchun qulay bo‘lgan lalmikor dehqonchilik zonalariga ajratiladi.
Ammo hududning landshaft xususiyatlariga bog‘liq holda barcha joy
tiplarini o‘rganish ilmiy-asosli natijalarga yetarli darajada tayanmaganligi sababli
respublikamizning barcha zonalaridagi tabiiy imkoniyatlardan yetarli darajada
foydalanilmayapti.Iqlimiy sharoit va resurslar faqat dehqonchilik yo‘nalishlarini
belgilash hamda rivojlantirishda emas, balkichorvachilik tarmoqlarini aniqlash
va rivojlantirishda ham muhim omildir. Ma’lumki, O‘zbekistonda chorva mollari
tekislik, tog‘ oldi, past tog‘li hududlarda kuz, qish va bahor fasllarida boqiladi.
Bahor oxirlaridan kun isishi, yog‘in-sochinning kamayib, efemerlarning qurishi
oqibatida chorva mollari asta-sekin tog‘ va baland tog‘yaylovlariga haydaladi.
Kuzgi sovuqlar boshlanishi bilan esa yana tekislikka haydab tushiladi. Bunda
joyning ob-havo sharoiti (tungi sovuqlar, kuchli shamol, qattiq yomg‘ir va ho‘l
qor yog‘ishi va h.k.) hisobga olinmasa, chorva noqulay ob-havo sharoitiga
tushib qoladi, mollarning shamollashi ko‘payadi, ba’zida ularning qirilishiga
sabab bo‘ladi. Shuning uchun O‘zbekiston iqlimini yaylov chorvachiligi uchun
baholaganda quyidagi ko‘rsatgichlarni e’tiborga olish lozim. 1. Noqulay iqlimiy
holatlar (kuchli sovuqlar, ertangi kuzgi va kechki bahorgi sovuqlar, kuchli
yomg‘ir, do‘l, ho‘l qor yog‘ishi, yaxmalak (yut), kuchli shamollar) va ularning
chorva mollari sog‘lig‘iga ta’siri.2.Tuproq yuzasining qurish vaqti (bu yaylov
o‘simliklarining qurish vaqtini belgilaydi).
3.Bahor va kuzda sutkali o‘rtacha haroratning Q 50 dan o‘tish vaqti
(kuni). Chunki molni bahorda yaylovga haydash va kuzda yaylovdan pastga
haydash shu vaqtdan boshlanadi.4.Yaylovning hosildorligi, hosil miqdori (quruq
massa sG‘ga hisobida). Hosildorlik iqlimga bog‘liq.
Suv resurslaridan foydalanish. Suv resurslaridan yerlarni o‘zlashtirish
omili tariqasida oqilona foydalanish masalalari nafaqat paxtachilik zonasida,
balki paxtachilik-lalmikor va lalmikor zonalarda ham muhim ahamiyatga
molikdir.
36

Ma’lumki, O‘zbekistonning suv resurslari Sirdaryo va Amudaryo bilan
bog‘liq. Sirdaryoning ko‘pyillik o‘rtacha oqimi 38 km3 ni, Amudaryoniki esa
79 km3 ni tashkil etadi. Hozirgi kunda ularning suv resurslari deyarli tugab
bo‘lgan. Shu munosabat bilan obikor dehqonchilikda suv resurslarini to‘g‘ri
hisobga olish va ulardan oqilona foydalanish muammosi dolzarb masalaga
aylangan. Amudaryo irmoqlaridan Surxondaryo (70,2 m3G‘s), Sherobod (7,5
m3G‘sek),
Qashqadaryo (50 m3G‘s), Zarafshon (164 m3G‘s) daryolari O‘zbekiston
hududida oqadi. Amudaryo suvining ma’lum qismi uning quyi oqimidagi
Xorazm va Qoraqalpog‘iston yerlarini sug‘orishga sarflanadi. Amudaryoning
o‘rta oqimida Buxoro va Qashqadayo vohalaridagi yangi yerlarni o‘zlashtirish
maqsadida Qarshi, Amu-Buxoro va Amu-Qorako‘l kanallari qurilgan.
Sirdaryoning eng yirik irmoqlari Norin (423 m3G‘s), Qoradaryo (121 m3G‘s),
So‘x (41 m3G‘s)daryolarining quyi oqimlari, Chirchiq (221 m3G‘s),
Ohangaron (15,4 m3G‘s) daryolari O‘zbekiston hududida joylashgan.
O‘zbekistonning tog‘ oralig‘i va tog‘ etagida joylashgan hududlarida yer usti
suv oqimining asosiy qismi daryolar o‘zanlaridan va suv omborlaridan
kanallarga olinadi. Bu kanallar orqali O‘zbekiston vohalariga yiliga 50 km3
hajmda suv keladi.O‘zbekistondagi Qizilqum cho‘li va Ustyurt toshloq platosi
o‘zanli oqimga ega emas. Shu bois bu yerlarda suvdan xo‘jalikda
foydalanishning birdan bir manbasi yer osti suvlaridir. Ustyurtning yer osti
suvlari sho‘rroq va sho‘r. Ayrim joylarda chuchuk suv bo‘lishi ehtimoli bor.
Ustyurtdagi yer osti suvlarining ishlatilishi mumkin bo‘lgan miqdori juda
kam. Qizilqumda chuchuklantirmasdan foydalanish mumkin bo‘lgan yer osti
suvlari juda kam. Markaziy Qizilqumda yer osti suvlarining to‘xtovsiz olib
turish mumkin bo‘lgan miqdori 11,0 m3G‘s ga teng.O‘zbekistndagi mavjud suv
resurslarining asosiy turi bo‘lgan yer osti va yer usti suvlaridan oqilona
foydalanilgan taqdirda obikor dehqonchilik va yaylov chorvachiligini
rivojlantirish imkoniyati tug‘iladi.
37

Relyefni qishoq xo‘jaligi nuqtai nazaridan baholash.Joyning relyefini
qishloq xo‘jaligi nuqtai nazaridan o‘rganishda albatta uning iqlimini, tuproqlari,
o‘simliklari, tog‘ jinslari va landshaftining boshqa elementlari tahlili bilan
bog‘lab tadqiqetish lozim.Relyef qishloq xo‘jaligiga bevosita va bilvosita ta’sir
etadi. Masalan, yerning haydashga qanchalik yaroqligi qishloq xo‘jaligida
foydalaniladigan mashinalarni ishlatish imkoniyati, umuman ulardan
foydalanish imkoniyati, sug‘orish usullari ko‘p jihatdan relyefga bog‘liq.
Bularni baholash uchun joyning nishoblik darajasi, qanchalik notekisligi,
erozion chuqurliklar farqi, yonbag‘irlarning uzunligi va ekspozitsiyasi,
mikrorelyefi o‘rganiladi. Bu omillar hal qiluvchi ekologik ahamiyatga ega
bo‘lmagan taqdirlarda ham qaysi ekin turini ekishni aniqlashda, yerga ishlov
berish, sug‘orish usullarini belgilashda, hosildorlikni ta’minlashda muhim
ahamiyat kasb etadi. Relyefning bilvosita ta’sirini o‘rganish ham muhim,
chunki relyef joyning mikro iqlimi sharoiti, radiatsiya va issiqlik balansi,
yorug‘lik darajasi, tuproqning namlanish orqali qishloqxo‘jaligi ekinlarining
yetilishiga, hosiliga ta’sir ko‘rsatadi.Relyefni qishloq xo‘jaligi uchun baholashda
odatda geografik-geomorfologik va morfometrik metodlardan foydalaniladi.
Geografik-geomorfologik metodlardan qishloq xo‘jaligi ishlab
chiqarishining ayrim tomonlarini va umumiy masalalarini relyef jihatdan tahlil
qilishda foydalaniladi. Bunda, masalan, joyning geologik-geomorfologik
tuzilishi bilan tuproq-o‘simlik qoplamining bog‘liqligi, relyef bilan iqlim
o‘rtaisdagi bog‘liqlik o‘rganiladi. Morfometrik metoddan yonbag‘irning
uzunligi, shakli, qiyaligi haqida ma’lumot olishda, ihota daraxtzorlarini,
kanallarni loyihalashtirishda, nomaqbul tabiiy jarayonlarning oldini olish
tadbirlarini belgilashda keng foydalaniladi.Umuman, relyefni qishloq xo‘jaligi
maqsadida baholaganda uning quyidagi jihatlariga alohida axamiyat qaratmoq
zarur:1. Joyning balandligini va uydim-chuqurlik darajasini aniqlash va uni
qishloq xo‘jaligi uchun baholash. Joyning balandligi bu yerda qishloq
xo‘jaligi qaysi tarmog‘ini rivojlantirishni aniqlashga yordam beradi.
38

2. Hududning parchalanganlik darajasi ekin maydonlarining katta-
kichikligiga, unda qishloq xo‘jalik mexanizmlarini ishlatish imkoniga, mexnat
unumdorligiga ta’sir etadi. Hududning parchalanganlik darajasi
I- erozion o‘yiqlarning uzunligi (km)
3. Yonbag‘irlar o‘rganilganda asosan ularning qiyaligiga, uzunligiga,
shakliga, ekspozitsiyasiga e’tibor beriladi, chunki bu ko‘rsatkichlar
o‘simliklarning o‘sishiga, hosilning miqdoriga va sifatiga eng ko‘p ta’sir etadi.
Tuproqning namlikni tutib turishi, qishloq xo‘jaligi mashinalarini ishlash sharoiti
va ish unumi yer yuzinig qiyaligiga bog‘liq. Qiyalik tuproqning yuvilish
sur’atiga ham ta’sir ko‘rsatadi.
Yonbag‘irlar shakliga ko‘ra 4 turga bo‘linadi: - botiq, qovariq, tekis va
murakkab. Bularning har birida yuvilish va akkumlyatsiya jarayonlari turlicha
ro‘y beradi. Yonbag‘irlar ekspozitsiyasi erozion jarayonlar sur’atiga ta’sir
etuvchi omillardan biri bo‘lib, yonbag‘irning issiqlik va yorug‘lik rejimiga va
ular orqali tuproq haroratiga, namligiga, o‘simlik qoplamiga, shamolning
yo‘nalishiga va tezligiga ta’sir ko‘rsatadi.
O‘zbekistonda janubi-g‘arbiy, janubi-sharqiy yonbag‘irlar iliqroq,
quruqroq bo‘ladi. Bu hol shu yonbag‘irlarda ekinlarni 5-7 kun ertaroq ekish
imkonini beradi.
Relyefni O‘zbekistonda keng tarqalgan obikor dehqonchilik nuqtai-
nazaridan baholaganda yer yuzining morfometrik ko‘rsatkichlari va plastikasi
ko‘rsatkichlari asos qilib olinadi.Yuqorida aytib o‘tilganidek, yer yuzining
qiyaligi qishloqxo‘jaligi mashinalarining qanday ishlashiga, yer usti suv
oqimiga, sug‘oruv kanallari va zovur, drenaj shoxobchalari o‘rnini aniqlashga,
sug‘orish usullarini belgilashga ta’sir etadi. Obikor dehqonchilik uchun relyef
qiyaligini o‘rta mashtabli guruhlashtirilishi eng ahamiyatli hisoblanadi. Biz
quyida relyefning qiyaligiga ko‘ra guruhlarini ko‘rib chiqamiz:
Tekis yerlar -qiyaligi 0,0-0,10. Bunday qiyalikdagi yerlar sug‘orib ekin
ekish uchun yaroqli, lekin qiyalik deyarli bo‘lmaganligi uchun sholidan
boshqa ekinlarni sug‘orish uchun noqulay. Suv keltirgan jinslar va sug‘orma
39

suvlarning bug‘lanishi natijasida tuzlar akkumlyatsiyasi kuzatiladi, yerlar
botqoqlanishi mumkin. Egatlarga suv lotoklar orqali olib kelinadi yoki yerlar
bostirib sug‘oriladi.Qiyalik juda kam yerlar – qiyaligi 0,1-0,20. Sug‘orib ekin ekish
uchun qulay, hamma ekin turlarini sug‘orish uchun qulay sharoit mavjud,
tuproqning bir tekis namlanishi ta’minlanadi. Tuproqyuvilishi deyarli
kuzatilmaydi.
Sal qiya yerlar -qiyalik 0,2-0,50. Sug‘orib ekin ekish uchun yaroqli. Paxta
va boshqa ekinlarni sug‘orish qulay, biroq sug‘oruv suvi miqdori normadan
sal ortib ketsa, 0,3 0 qiyalikdan boshlab tuproqsekin yuvilishi mumkin.Ozgina
qiya yerlar - qiyalik 0,5-1,00. Sug‘orib ekin ekish uchun yaroqli. Lekin egatlarda
suv miqdori maromi oshib ketmasa, paxtani sug‘orish uchun nisbatan qulay sharoit
mavjud. Kuchsiz eroziya sug‘orma bo‘lishi mumkin.Qiyaligi o‘rta yerlar qiyalik-
1-20. Sug‘orib ekin ekish uchun yaroqli. Paxtani sug‘orish uchun uncha qulay
emas. Tabiiy holda tuproqning bir oz yuvilishi kuzatiladi. Sug‘organda tuproq
yuvilishini hisobga olish va jo‘yaklarni yonbag‘irga ko‘ndalang o‘tkazish
lozim.
Qiya yerlar-qiyalik- 2-30. Sug‘orib ekin ekish uchun yaroqli. Paxtani
sug‘orish uchun sharoit noqulay. Tuproqlarning yuvilishi sezilarli kuzatiladi.
Egatlarni yonbag‘irlar qiyaligiga ko‘ndalang o‘tkazish lozim.Qiyaligi katta
yerlar- qiyalik 3-50. Sug‘orish uchun yaroqli, lekin tuproq yuvilishi sug‘orishni
qiyinlashtiradi. Maromidan ortiq suv bilan sug‘orish kuchli yuvilishga olib
keladi. Tuproqning tabiiy holda yuvilishi o‘rtacha. Sug‘orish maxsus
zinapoyali kalta egatlarda olib borilishi lozim.Qiyaligi juda katta yerlar- qiyalik
5-80. Bahorgi dehqonchilik uchun yaroqli, lekin yerni haydash uchun juda
noqulay. Tuproqning gumusli qatlamining kuchli yuvilishi kuzatiladi.
Dehqonchilikni maxsus zina-poya terrasalarda olib borish mumkin. Yerga
yonbag‘ir qiyaligiga ko‘ndalang yo‘nalishda ishlov berish mumkin. O‘ta qiya
yerlar – qiyalik 8-120 .Sug‘orib ekin ekish uchun yaroqsiz, eroziya tuproqni
butunlay yuvib ketishi mumkin. Tokchilik va bog‘dorchilikda foydalanish
mumkin (kichik yerlarda).Sug‘orib ekin ekiladigan yerlarning meliorativ
40

holatini aniqlashda yerning o‘ydim-chuqurligi, o‘yiqlarning qanchalik
chuqurligini baholash ham muhim o‘rin tutadi.
41

Xulosa
Har qanday mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi, Ko`p jixatdan,
uning tabiiy sharoiti va tabiiy resurslariga bog`liq. Ular birgalikda xududning
tabiiy-resurs saloxiyatini belgilaydi, bu saloxiyat esa foydalanadigan tabiiy
boyliklar bilan bir katorda, ulardan foydalanish mumkin bulgan imkoniyatlar,
zaxiralardan tashkil topadi. Binobarin, odatda, tabiiy resurs saloxiyat
baxolanayotganda nafakat real borlik, balki imkoniyat xam nazarda tutiladi va bu
imkoniyatlardan foydalanish mamlakat iktisodiy rivojlanish istikbollari asosida
yotadi
Ushbu mavzuning negizini tashkil kiladigan Uzak tushunchalar - tabiiy
sharoit va tabiiy resurslarni, umumiy va xususiy jixatlarini tushunib olish zarur.
Eng avvalo, ta’kidlash lozimki, xar ikkitasida xam “tabiiy” suzi bor; demak,
ularning vujudga kelishi va rivojlanish konuniyatlari asosan tabiiy, ya’ni
gayrinsoniy jarayonlar bilan boglik buladi. Ammo jamiyat va fan-texnika
tarakkiyoti, ishlab chikarishning rivojlanishi va axoli sonining usib borishi bilan
tabiiy sharoit va tabiiy resurslarga antropogen va texnogen omillar ta’siri
kuchayib, natijada, bizni urab turgan atrof muxitning “tabiiyligi” borgan sari
sun’iylashib boradi. Aynan ana shu tabiat va jamiyat urtasidagi uzaro
aloshdorlikning hududiy jihatlarini urganish geografiya fanining bosh falsafiy
masalasi xisoblanadi.
42

FOYDALANGAN ADABIYOTLAR
1. Sh.Mirziyoyev Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. Toshkent –“O’zbekiston” -2016.56 B.
2. Sh.Mirziyoyev Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz. Toshkent –“O’zbekiston” -2016.488 B.
3. Sh.Mirziyoyev Qonun ustuvorligi va inson manfaatlari ta’minlash-yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. Toshkent –“O’zbekiston” -2016.488 B.
4. Sh.Mirziyoyev Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy
javobgarlik-har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. Toshkent
–“O’zbekiston” - 2017.104 B.
5. 2017-2021 yillarda O’zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yo’nalishi bo’yicha Harakatlar strategiyasi. O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947 sonli Farmoni.
Ilmiy adabiyotlar.
6 . Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov 10-sinf
geografiya kitobi Toshkent- 2017
7. G'ulomov P., Hasanov I. O'zbekiston tabiiy geografiyasi. 1-qism.
Toshkent. 2006.
8. P_Baratov_O`zbekiston_tabiiy_geografiyasi. 9.Rafikov A.A.,
Geoekologik muammolar. T.Ukituvchi, 2007, 112b.
9. Otaboev Sh., Nabiev M. Inson va biosfera. T.Ukituvchi, 2008, 320 b.
10. Tuxtaev A.S. ekologiya. T.Ukituvchi, 2010, 192b.
11. Shodimetov Yu. Ijtimoiy ekologiyaga kirish. T.Ukituvchi, 2015.
12. Солиев А . Узбекистон иктисодий ва ижтимоий
географияси . Тошкент . ≪ Университет ≫ . 2014. 400 б .
13. I.A.Hasanov, P.N.G‘ulomov O‘zbekiston tabiiy geografiyasi
14.A .S o l i y e v , I . S a f a r o v Iqtisodiy va siyosiy geografiya asoslari
Internet saytlari:
15. www.ziyonet.uz
16.www.arxiv.uz
44

Mundarija:
Kirish………………………………………………………………………………3
I.BOB. SAMARQAND NING TABIIY SHAROITI VA RESURSLARI
IMKONYATLARI
1.1.Tabiiy sharoit va tabiiy resurslar haqida tushuncha...........................................4
1.2.Samarqandning foydali qazilmalar resurslari…………………………….......14
II.BOB TABIIY SHAROIT VA RESURSLARGA IQTISODIY-
GEOGRAFIK BAHO BERISH
2.1.Iqtisodiy geografik baholash va uning turlari………………………......…….24
2.2.Samarqandning tabiiy va iqtisodiy imkonyatlarini baholash…………........…30
XULOSA…………………………………………………………………………41
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………….…….42
45

SAMARQAND VILOYATI TABIIY RESURSLARIDAN FOYDALANISH

Купить