Samarqand vohasi arxeologiyasi yangi tadqiqotlarda - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	570.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Samarqand vohasi arxeologiyasi yangi tadqiqotlarda

Купить

Samarqand vohasi arxeologiyasi yangi tadqiqotlarda“ ”
B I T I R U V M AL AK AVI Y I ShI

BMI ning tuzilishi
Kirish
I Bob. Samarqand vohasining arxeologik urganilishi tarixi.
1.1. Samarqand vohasi tarixi yozma manbalarda.
1.2. Voha tarixini yoritishda arxeologiya materiallarining o`rni.
II. Bob. Mustaqillik yillarida Samarqand vohasida olib borilgan yangi
arxeologik tadqiqotlar.
2.1. Afrosiyob-Samarqand tarixini yoritishda asosiy maskan.
2.2. Ko`k tepa yodgorligida oltb borilgan arxeologik izlanishalar va uning
natijalari.
Xulosa.
Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro`yxati.

Ilovalar.
2

7-ilova
BMI KIRISh QISMINING TUZILIShI
- Mavzuning dolzarbligi
- Mavzuning o`rganilish darajasi
- Ishning maqsad va vazifalari
- Ish ning davriy doirasi
- Ish ning nazariy- uslubiy asoslari
- Ishning ilmiy yangiligi
- Ish ning amaliy ahamiyati
- Ishning tuzilishi
3

8-ilova
KIRISh
Mavzuning dolzarbligi. Mustaqil respublikamizning ijtimoiy fanlar sohasi
olimlari oldida xalqimiz tarixini, shuningdek boshqa xalqlar tarixini haqqoniy va
to`laqonli o`rganish masalasi dolzarb vazifa sifatida turibdi. Bu haqda O`zbekiston
Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov respublikamizning etakchi tarixchi olimlari
bilan o`tkazgan uchrashuvida va boshqa mazkur soha bilan bofliq yifilishlarda bir
necha marta ta`kidlab o`tgan 1
. Shuningdek, bu vazifalar O`zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining Qarorlarida ham o`z aksini topgan 2
.
Yaqindagina O`zbekiston Respublikasining Oliy Majlisi Senati
«Arxeologiya merosi ob`ektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish
to`frisida»gi Qonunni ma`qulladi. Bu qonun amaldagi «Madaniy meros
ob`ektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish to`frisida»gi qonun bilan
hamohangdir, chunki arxeologiya merosi ham madaniy merosimizning bir qismi.
Lekin madaniy meros bu juda keng tushuncha va u O`zbekistonning qadimiy–
arxeologik va me`moriy obidalari, muzeylarda saqlanyotgan yuzlab turdagi noyob
topilmalar, qadimiy kitoblar va boshqa yozma yodgorliklar, barcha-barchasini
qamrab oladi. Yangi qonun madaniy merosimizning alohida bir qismi,
O`zbekistonning katta va bebaho milliy mulki uning betakror arxeologik
–
yodgorliklarini muhofaza qilish va ulardan foydalanishga qaratilgan.
O`zbekistonning arxeologiya merosi va undan foydalanish keyingi yillarda
davlat siyosati darajasiga ko`tarildi. O`zbek davlatchiligi tarixini o`rganishda
arxeologiya yodgorliklari bosh omil bo`lib xizmat qilganligi barchaga ma`lum.
Keyingi yillarda mamlakatimizning Termiz, Buxoro, Xiva shaharlarining 2500
yilligi, Qarshi va Shahrisabz shaharlarining 2700, Marfilon shahrining 2000,
1
Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ // Биз келажагимизни ўз қўлимиз билан қурамиз. –Т.,
Ўзбекистон, 1999. 7 ж. –Б. 128-132; Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т., 2008; Каримов
И.А. Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг чора ва
тадбирлари. – Т., 2009; Каримов И.А. Мамлакатимизни модернизация қилиш ва кучли фуқаролик жамияти
барпо этиш – устувор мақсадимиздир // Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси ва
Сенатининг қўшма мажлисидаги маърузаси. – Т., 2010; Каримов И.А. Асосий вазифамиз – Ватанимиз
тараққиёти ва халқимиз фаровонлигини янада юксалтиришдир // 2009 йилнинг асосий якунлари ва 2010
йилда Ўзбекистонни ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришнинг энг муҳим устувор йўналишларига
бағишланган Вазирлар Маҳкамасининг мажлисидаги маърузаси. – Т., 2010.
2
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг Қарори “Ўзбекистоннинг Янги тарихини тайёрлаш ва
нашр этиш” // Г. Халқ сўзи. 17 декабр 1996 йил; Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг Қарори
“Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Тарих институти фаолиятини такомиллаштириш
тўғрисида” // Г. Халқ сўзи. 27 июн 1998 йил.
4

Samarqand shahrining 2750 va Toshkent shahrining 2200 yilligi sanalari bu
qadimiy shaharlar xarobalari bo`lgan arxeologiya yodgorliklarda olib borilgan
uzoq yillik murakkab arxeologik tadqiqotlar natijasida aniqlangan.
Mavzuning o`rganilish darajasi. “Mustaqillik yillarida bosib o`tgan
va to`plagan tajribamizni xolisona baholash,qo`lga kiritilgan yuksak
marralarimizni tahlil etish mamlakatimizni tadrijiy va bosqichma-
bosqich rivojlantirish bo`yicha biz tanlagan modelning naqadar to`fri
ekanini va shu yo`ldan bo`ndan bo`yon ham ofishmay qat`iyat bilan
borishimiz zarurligini yaqqol ko`rsatmoqda” 3
. Samarqand tarixini o`rganish
dastlab Akram Asqarov,Mirza Abdulla Buxoriy,Abu Said Maxsum kabi
qiziquvchi,usha davrning ziyoli kishilaridan boshlangan.Masalan, Akram Asqarov
N.I.Veselovskiyga Afrasiyobni va atrofdagi yodgorliklarni o`rganishda yaqindan
yordam bergan.1887 yilda Rus arxeologiya jamiyati Akrom Asqarovni“ ”
Arxeologiya rivojiga qo`shgan xissasi uchun kichik kumush medali bilan
“ ”
taqdirlaydi.Samarqandlik hattot o`fli Abu Said Mahsum shaxsan sharqshunos
V.V.Bartold bilan hamkorlik qilgan.Uning yordamida Guri-Amir va Shoxi-Zinda
maqbaralari yozuvlaridan nusxa ko`chirilgan.XX asrning birinchi o`n yilligi
oxirlarida V.L.Vyatkin rahbarligida Ulufbek rasadxonasi qoldiqlari
topildi.AbuSaid Mahsum V.L.Vyatkinga rasadxona joylashgan tepalikni aniq
ko`rsatib bergan. Abu Said Mahsum V.L.Vyatkin bilan birga Afrasiyobning qazish
ishlarida umrining oxirigacha qatnashgan. 1895 yil Toshkentda V.V.Bartold
tashabbusi bilan tashkil etilgan Turkiston arxeologiyasi xavaskorlari to`garagi ham
o`lkani o`rganishda mo`ayyan hissa qo`shgan ilmiy jamoatchilik tashkiloti sifatida
tarixda qolgan. Ma`lumki Turkiston xalqlari qadim tarixini o`rganish bilan dastlab
o`z davrining taniqli nsonlari olimlari sharqshunoslari,qadimshunoslari
N.P.Ostroumov, V.L.Vyatkin, A.A.SemyonovV.V.Bartold, N.I.Veselovskiy,
M.SAndreev, A.A.Divaev, N.S.Likoshin, N.G.Mallistkiy kabi atoqli olimlar
shufillanganlar. V.L.Vyatkin Afrasiyob shaxar xarobasini (1925.1929.1930)
urgandi.Samarqand shaxrini o`rganishda Urta Osiyo Davlat universiteti
Arxeologiya kafedrasi ( 1940 yildan,keyinchalik TashGU,(O`zMU), O`zFA
Arxeologiya instituti olimlarining ham hissasi doimiy ravishdagi ishlari juda
kattadir.Ushbu dargoh
3
Мамлакатимизда демократик ислоҳатларни янада чуқурлаштириш ва фуқоролик жамиятини
ривожлантириш концепцияси.Т.,Ўзбекистон.2010.7-8 б.
5

B.A.Litvinskiy,V.M.Masson,V.I.Sarinidi,Yu.F.Buryakov,E.V.Rtveladze,B.D.Koch
nev,R.H.Suleymanov,A.A.Sagdullaev,S.B.Lunina,A.A.Asqarov,T.Mirsoatov,A.M
uhammadjonov,O`.Islomov,M.Qosimov,M.Juraqulov,A.Abduhamidov,M.Isoqov,
M.H.Isamiddinov va boshqa etuk olimlarni etishtirib berdi.
Bugungi kunda ham Samarqand shahri va uning atrofidagi yodgorliklaridan
topilgan noyob me`morchilik inshootlari va san`at asarlari namunalarini o`rganish
va tadqiq etish davom etmoqda.
Bitiruv malakaviy ishining maqsad va vazifalari. Samarqand shahrining
jahon stivilizastiyasida tutgan o`rni va ta`sirini ochib berish,yangi arxeologik
izlanishlar natijalari tufrisida ma`lumotlar berish maqsad qilib olindi.
Shu maqsaddan kelib chiqib, quyidagilarni hal etish asosiy vazifa etib
qo`yildi:
Samarqand shaharlari tarixini o`rganish jarayonida hal etilishi kerak–
bo`lgan asosiy masalalarni ilmiy tahlilini berish. Bu borada har bir davrga taalluqli
barcha nashrlar, materiallarni o`rganish, keyingi davrda tadqiqotchilar tomonidan
olingan yangi ma`lumotlar bilan boyitib borilganligini ko`rsatib berish;
Samarqandda yashagan qadimgi aholining me`moriy yodgorliklarini
–
o`rganish jarayonida alohida ahamiyatga ega bo`lgan turar joylar, xo`jalik xonalari
va diniy marosimlar uchun mo`ljallangan inshootlarining qurilish uslublarini tahlil
qilish;
Vohadagi Afrasiyob va Ko`k tepa xarobalarida va uning atrofidagi boshqa
–
arxeologik yodgorliklar madaniyatining gullab-yashnashi va inqirozga yuz tutish
sababarini ko`rsatib berish.
Bitiruv malakaviy ishining davriy chegarasi. Samarqand vohasidagi
yodgorliklarning qadimgi va o`rta asrlarga oid bo`lgan tarixini yoritishda ilk rus
sharqshunoslari qazishmalari natijalaridan, mazkur hududda olib borilgan
mustaqillik yillaridagi yangi arxeologik tadqiqot ishlari natijalari tahlil etiladi.
Bitiruv malakaviy ishining nazariy–uslubiy asoslari.
Tadqiqotda o`rganiliyotgan muammoni to`fri talqin etishda
arxeologik,etnografik,numizmatik va yozma manbalarga amal qilindi. Turli manba
va ma`lumotlarni tahlil qilishda ularga qiyosiy va tanqidiy nuqtai nazardan
yondashildi. Davr xususiyatlarini nazarda tutgan holda voqealar tarixiylik,
tadrijiylik, stivilizastion yondashuv usullari asosida umumlashtirildi va tahlil etildi.
Tadqiqotning nazariy-uslubiy asosini ishlab chiqishda O`zbekiston
Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning asarlari, ma`ruza va nutqlarida ilgari
surilgan ilmiy-nazariy ko`rsatmalari, tarixiy shaxslar va qadimiy shaharlarning
yubiley tantanalarida so`zlagan nutqlari, O`zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining Qarorlarida ilgari surilgan muhim vazifalar haqidagi ko`rsatmalar
muhim ahamiyat kasb etadi.
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
6

- Samarqand vohasi tarixini o`z bafrida olib yotgan arxeologik yodgorliklarida
olib borilgan tadqiqot ishlari natijasida u erdagi qadimgi manzilgohlar
klassifikastiya qilindi;
- tadqiqot ishlari jarayonida olingan ko`plab sopol parchalari asosida ularning
yasalish uslubi, rangi, turi, xom ashyo tarkibi, pishirish, xumdonlarning tuzilishi va
turi o`rganildi;
- Samarqand shahri va uning atrofidagi yodgorliklar hududi haqida
ma`lumotlar to`planib, undagi mavjud bo`lgan qadimgi va o`rta asrlar
shaharlarining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayoti ko`rsatib berildi;
- Samarqand shahri va uning atrofidagi yodgorliklar tomonidan yaratilgan
stivilizastiya jahon stivilizastiyasidan biri ekanligi ko`rsatib berildi.
Bitiruv malakaviy ishining amaliy ahamiyati. Bitiruv malakaviy ishining
tadqiqot qismi va xulosa qismida keltilirgan ma`lumotlardan umumiy o`rta ta`lim
maktablari, akademik listeylar, o`rta maxsus kasb-hunar kollejlarida tarix fani
darslarida, o`lka tarixini o`rganishda, universitetlardagi tarix fakultetlarida maxsus
kurs ma`ruzalarini tayyorlashda foydalanish mumkin.
Bitiruv malakaviy ishi kirish, ikki bob, turt fasl, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar ro`yxati va ilovadan iborat. BMIning umumiy hajmi ------ betni tashkil
etadi.
I Bob. Samarqand vohasining arxeologik urganilishi tarixi.
1.1. Samarqand vohasi tarixi yozma manbalarda.
7

Sharq xalqlari davlatchiligi va tamadduni tarixida, ular taraqqiyotining
barcha bosqichlarida jamiyat iqtisodiy va siyosiy hayotining markazlari
xisoblanmish shaharlar muhim ahamiyatga ega bo`lgan. Shaharlarda davlat harbiy-
ma`muriy va madaniy hayotining barcha salohiyati jamlangan edi. Iqtisodiy va
madaniy rivojlanishda shaharlarning yetakchilik mavqeini egallagani, jumladan,
Sharqning yirik shaharlaridan xisoblangan O`rta Osiyoda ham ko`zatiladi. O`rta
Osiyo shaharlari zamonasining turli davrlarida ishlab chiqarishni, savdo-sotiqni
yurgizuvchi fanni rivojlantiruvchi yirik markazlar sifatida ta`riflangan. Xususan,
Samarqand nafaqat O`rta Osiyo, balki butun Sharqning yirik shaharlari sirasiga
kirib, u O`rta Osiyoning eng o`zun daryolari Amudaryo va Sirdaryo oraligidagi
o`lka n madaniy maskanning markazida zar sochuvchi daryo deb atalmish— “ ”
Zarafshon buylarida va Yevrosiyoning eng muhim savdo tarmoqlari tutashgan
joyda qat kutardi. Bu hudud O`rta Osiyodan oqib o`tadigan ikki azim daryoning
oraligida joylashgani va respublikamiz O`zbekiston xalqlarining yuqsalish
—
bosqichlarini yoritishdagi ahamiyati bilan katta qiziqish tugdiradi.Usha zamon
tarixchilari, geograflari, sayyohlari, savdogarlari va din targibotchilari
—
missionerlari Samarqand yer yo`ziniig sayqali, Sharq Rimi , Musulmon
“ ” “
olaminiig qimmatbaho gavhari , Yer yo`zining porloq nuqtasi singari tasirli,
” “ ”
jozibali tarzda ifodalangan nomlar, turli davrlarda shaharga tashrif buyurgan
zamondoshlari tomonidan ta`rif etilgan. Shaharniig tahsinga loyiq qiyofasi hozirga
qadar saqlanib qolgan. O`zbekiston Respublikasining Prezidenti I.A. Karimov
Samarqandni shunday deb ta`riflagandi: Biz Samarqand deganda qadim-
“ “ ”
qadimdan fan va maorif, madaniyat va ma`naviyat beshigi bo`lgan yorqin
maskanni ko`z oldimizga keltiramiz.
”
Bugungi kun shoiri ifodalagandek, ana shu tarix marjonidagi dur ko`p
“ ”
asrlik o`tmishni boshidan kechirib, o`zining betakrorligi bilan O`zbekiston deb
atalmish yurtning qanchalar ajib, saxovatli va ulug`vor ekanligini dunyoga
tarannum etmoqda.
Shahar hayotining bugun 2750 yilligi bu zamin tarixining eng porloq
—
sahifalaridan biridir. Shahar tarixi bilan tanishish ana shu zaminda dastlabki
manzilgohlarga asos solingan vaqtdan boshlangan. Bu esa etnik, ijtimoiy va
siyosiy, madaniy va migratsiya harayonlarining o`ziga xosligini teran tasavvur
etish va tushunishga imkon beradi.
8

Boy tabiati, behisob hayvonu baliqlari, yovvoyi mevali daraxtlarining mo`l-
ko`lligi va hamisha yoqimli shabada esib turishi, tarixchilar fikricha, paleolit, ya`ni
tosh asrining eng qadimgi davrlaridayoq bu yerga odamlarni jalb qilgan.
Samarqandning janubrog`ida, xushmanzara Omonko`ton vodiysida, Taxtaxaracha
dovoni yaqinidagi tog` yonbag`irlardan birida arxeologlar stalaktik—
sumalaksimon oqma tomchilardan hosil bulgan krestal g`orni topdilar. U bundan
100 40 ming yillar avnal yashagan ibtkdoiy odamlarning makoni ekan. Bu
—
yerdagi odamlar zar sochunchi daryo Zarafshon boshlanuvchi toglarda
“ ” —
uchraydigan Osiyo muflonlari, morol, bugu, kyng`ir ayiq va boshqa hayvonlarni
ov qilganlar. Hozirgi Samarqandning qoq markazi Siobcha arigi buyidan topilgan
ibtidoiy ovchilar va baliqchilarning katta manzilgohida qadimgi gulxan qoldiqlari
saqlangan. Bu yerda ovdan qaytgan odamlar gulxan yorugida chaqmoqtoshlardan
yangi tosh qo`rollar, novteshalar va boshqa ovchilik qurollari yasashgan. Ariq
bo`ylab janub tomonda tosh asri ovchilarining yana bir qancha manzilgohlari
aniqlanib, ularda ham qadimiy odamlar foydalangan mehnat qurollari ibtidoiy
hayvonlar oq quyruq, bugu, tuya otlarning suyaklari topildi.
—
Bu mintaka tarixida metallning topilishi yangi bosqichni boshladi. Uniig
xususiyatini o`rganish asosida odamlar ishlab chiqarishda tamomila yangi
materiallardan foydalanish imkoniga ega bo`ldi. Metalni eritish, quyish va shaklga
solish orqali ko`plab miqdorda qul ay va mustahham mehnat anjomlari va
qurollar yasash mumkin bo`ldi, ro`zgorbop narsalar tayyorlandi.
Hunarmandchilikning yangi sohalariga asos solind dehqonchilik rivohlanib,
shaharlar qurish imkoni paydo bo`ldi.
Zarafshon vohasining saxovatli zamini, rangli va asl metall rudalari,
chaqnoq toshlari, qurilish materiallariga boy qatlamlari ana shunday yuqsalishga
zamin hozirlaganini ko`ramiz. Miloddan avnalgi xx ming yilliklarda Sug`dning
qadimgi konchi va metallurglari tomonidan Ziyoviddin togi yonbagirlaridan
qalayga boy ruda konlarni, janubiy Qizilqum toglaridan esa mis, fero`za, oltin
—
konlarining topilishi Sug`d hayotida tub o`zgarishlar bo`lishiga olib kelgan. Mis va
uning qalay, surma kumushli eritmalari metalliing tamomila yangi xilini
quyoshda oltindek tovlanadigan va uta mustahham bulgan bronza olish imkonini
—
berdi. Bu esa qurolsozlikning rivojlanishiga va mustahham qurol-aslahalar
tayyorlashga imkon berdi. Sug`d tarixida yangi sahifa ochilib, xilma-xil pishiq-
puxta ish asbob-anjomlari, qurollar va harbiy yarog-aslahalar, zebu-ziynatlar
yasash mumkin bo`ldi. Asl yaltirok toshlar, birinchi navbatda, galaba keltiruvchi
“
9

tosh moviy fero`za bilan bir qatorda metallar Sug`d iylarning mol” —
ayirboshlash va savdo-sotigida muhim vosita bo`lib qoldi.
Zarafshonning so`l qirgogida Samarqanddan uncha o`zoq bo`lmagan
—
Muminobod qishlogida jez asri chorvadorlarining xarobalari topildi. Marxumlarni
xuddi u dunyoga ketayotgan chaqaloqlardek o`tkizib, serhasham liboslari va
munchok hamda taqinchoqlar bilan bezatilgan bosh kiyimlarini kiydirib dafn
etishgan. Ularning yoniga tilla va kumush o`zUqlar, oltin va jez baldoqlar
ko`mishgan. Marhumlarning ko`llarida nov shaklidagi uchi ilon boshliga o`xshash
bilago`zUqlar, dastakli oyna, tosh sibizga bo`lgan. Bosh tomoniga idishlar,
yorguchoklar qo`yilgan. Bu topilmalar shaharsozlik madaniyati shakllangan Sug`d
iyona hududida yuqsak dehqonchilik madaniyati ham tarkib topganligidan darak
beradi. Shu omillar sabab aynan shu Zarafshon bagridagi vohada O`rta Osiyo ikki
daryo oraligi dehqonchiligi va savdo sotiq markazi Samarqand shahri vujudga
—
keldi.
Miloddan avvalgi bir mingyillikda shaharni o`rab turadigan Zarafshon
daryosining yirik irmoklari Dargom va Bulungur vaqt o`tishi bilan katta kanallar
—
qiyofasini olib, ular atrofidagi yerlar gullagan vodiylarga aylandi. Ana shunday
sharoitda Avestoning muqaddas maqtovlarida tarannum etilgan va xozirgi
O`zbekistonning markaziy qismida joylashgan qadimiy shahar, Sug`d Poytaxti
—
Samarqand qad ko`tardi.
Shaharning nomi bilan bogliq ko`pdan-ko`p afsona va rivoyatlar tarixda
saqlanib qolgan.
Ana shunday afsonalardan biri o`rta asrlarda yaratilgan mo`jaz asar Kitab
“
fi-kand at tarixi Samarqand Samarqand tarixining qand kitobi shaharga
” — “ ”
bagishlangan bo`lib, qisqartirilgan nusxa Kichik qandiya bizgacha yetib
— “ ”
kelgan. Unda Samarqandning afsonaviy hukmdori Shamar ibn Xoris haqida
rivoyat beriladi, u bu yerda o`z ismi bilan atalgan degan shahar barpo etadi. Keyin
bu nom Samarqand bo`lib o`zgarib ketadi. Kitobdagi riVoyatda hukmdor Samar
haqidagi afsona bayon qilingan. U o`zoq izlanishlardan so`ng go`zal bir joyni
topgan, unga bu joyning, ayniqsa, suvi va havosi yoqqan. U quduq kazishni
buyurgan. Atrofda yaxshi, serhosil yer bo`lgan. Abu Tohirxohaning o`rta asrlarda
yaratilgan Samariya asarida Samarkayadning qal`a- devorlari qurilishi
“ ”
to`grisidagi bir necha taxminlar orasida Feridunning o`gli Samar (Sam) haqidagi
afsona ham keltiriladi. U bu yerni meros sifatida olgan va o`zining nomidagi
qishloq (kent)ni barpo ztgan. Taniqli arab tarixchisi at-Tabariy Paygambarlar va
“
10

podshohlar tarixi kitobida shaharga shox Samar asos solganligi, qand esa bu” “ ”
joylarda yashagan turk aymogi ekanligini aytgan. Ayrim tarixchilar shahar nomini
Samariya ning sankskritcha uchrashuv joyi , yigiladigan joy tarzida talkin
“ ” ” ”
qilinishi bilan boglaydilar yoki Samarkansa sifatida tariflaydilar. Aleksandr
“ ”
Maqduniy (Makedonskiy) shaharni istilo qilgandan so`ng yunonlar uni
Maroqanda deb atay boshlashgan.
“ ”
Devoni lugatit-turk lugatini to`zgan Mahmud Qoshgariy boshqa
“ ”
taxminni keltiradi. Uning fikricha, shahar turkiy Semizkent . ya`ni, semiz,
“ ” “
joy shahar ma`nosini anglatadi.
”
Bu ham tasodifiy emas edi. Shaharning nafaqat afsonaviy ta`riflari,
shuningdek, hayotiy tavsiflari, shoirlar, geograf, tarixchi va bu yerga tashrif
buyurgan shaxslar tomonidan bildirilgan hayrat to`la fikrlarida Samarqand
tuprogining unumdorligi, ajoyib tabiati, betakror san`ati va aholisining samimiyligi
o`z aksini topgan.
Turli davrlarda bildirilgan ta`riflarga quloq tutaylik:
Samarqand yerlari bepoyon, semiz va unumdor bo`lib, juda barakali hosil
“
beradi, gullar va meva-chevalar haddan tashkari serob. Aholi zur otlarni ko`plab
yetishtiradi. Odamlari sanat va hunarmandchilikda dong taratgan , deb yozadi
” —
VII asrda yashagan xitoylik buddaviy missioner Syuan Szyan o`z kundaligida. X
asr taniqli arab geografi Istaxriy Sharqning juda ko`p mamlakatlari bilan yaqindan
tanishgan. U Samarqandni Alloh yaratgan eng suyuqli yurtlardan biri , deb
“ ”
ta`riflab, uni eng shirin, jannatiy mevalar yetishtiriladigan yer yo`zidagi
“
rohatbaxsh joy , deb ataydi. Yuqorida ta`kidlangan va uning zamondoshlaridan
”
biri bo`lgan at-Tabariy esa Samarqandni musulmon amirlarining bogi sifatida
“ ”
uluglaydi.
Samarqandliklar kalbi go`zallikka oshno. Ular orasida jahonni bezaydigan
“
mo`jizalarni yaratishga qodir ustalar ko`p , deb yozgan edi XII asr taryaxchisi
” —
Idrisiy.
Juda ko`p yurtlarni kezgan va Sharq shaharlarini tasvirlagan XV asr
ozarbayjon geografi Abdurashid al-Bakuviy Samarqandni ko`rgach, Yer yo`zida
“
bu shahardan yaxshirok, yokimlirok o`zga bir maskan yuq deb yozgan edi.
” —
Jahonning bu rohatbaxsh maskani qachon vujudga kelgan? Qanday ashyoviy
dalillar olimlarga shahar bu qadar ulug yoshda ekanligin isbotlashga imkon
bermoqda? Uning ko`hna tarixida ilk poydevor qayerga ko`yilgan?
11

Samarqandning shimoliy chekkasida 200 gektardan katta maydonda
tepaliklar yastanib yotibdi. Bu tepaliklarni mahalliy aholi Shohnoma“ ”
dostonining afsonaviy qahramoni Afrosiyob nom bilan ataydi.
—
Arxeologning sinchkov nigohi bir paytlar bu yerda mavjud bulgan
mustahham qal`a--qurgonning baland minoralarini ham, turarjoy binolari va
hunarmandchilik ustaxonalari joylashgan ko`chalar tarhini ham , Juma masjidning
mahobatli xarobalarini ham, mudofaa devorlari oldidagi bir necha quduq va odam
chiqolmaydigan qilib qurilgan darvozalarni ham ajrata oladi. Qadimgi shahar
atrofi suv to`ldirilgan mudofaa o`rasi Novadon bilan o`ralgan va Zarafshonning
—
lazzatli ichimlik suvi bilan ta`minlangan, bu suv ko`rgoshin Ariq Jo`yiarziz orqali
keltirilgan bo`lib, bu o`z davrida Samarqandlik ustalarning eng yaxshi
yutUqlaridan biri deb hisoblagan.
Qazishma ishlari vaqtida topilgan madaniy qalin qatlam shaharning ko`p
asrlik hayotidan dalolat beradi. Ular turli davrlarga oid istekkomli inshootlar,
hashamatli saroy va ibodatxonalar, shahar aslzodalari va aholisining turar joylari,
hunarmandchilik ustaxonalari, bozor maydonlari, hovo`zlar va katta-kichik Ariqlar
utgan yo`llarni o`z ichiga oladi. Qadimiy Samarqand shahar hayoti paydo
bo`lgandan to mo`gullarning fojiali bosqinigacha ana shunday ko`rinishda edi.
Shaharda qurilish lar to`xtovsiz davom etgani bois, shahar hayotining ilk
davrlariga oid ashyolar madaniy qatlam ning eng ostida, 14 19 m gacha
—
chUqurlikda qisman saqlangan.
Arxeologlarniig ko`p yillik qazishmalari, nihoyat, shaharning dastlabki
madaniy qatlam larigacha yetib borib, undagi nafaqat qatlam tizmalari, shu bilan
birga ilk istekkom-inshootlari qoldiqlari, turar joylar, ro`zgor buyumlari va zeb-
ziynatlar yuqori qatlam larda uchramagan, katta b o`lka ga uxshab ketadigan
qurilish gishtlari va ganchkor sopol parchalaridan tashkil topgan moddiy
madaniyat yuqori qatlam lardagi ashyolardan keskin fark qilishini aniqlash
imkonini berdi. Ayni vaqtda bu Fargonadan Janubiy Turkmanistongacha bulgan
o`lka n hududda miloddan avvalgi SH mingyillik boshlarida yashagan xalqlar
madaniyatiga o`xshash tomonlari bilan ham xarakterlanadi. Bu madaniyat bir
necha yo`z yilliklarni ham rab olgani uchun Afrosiyobning aniq yoshini aytib
berish imkoni yuq edi. Lekin keyingi yillarda O`zbekiston Respublikasi FA
Arxeologiya instituti xodimlari franso`z olimlari bilan parallel ravishda yana bir
yirik shahar xarobalarida qazishma ishlarini boshladilar. Bu shahar Ko`ktepa nomi
bilan mashhur bo`lib, hozirgi Samarqanddan 30 km shimoliy-garbda joylashgan.
12

Uning tarhi Samarqandning kichraytirilgan nusxasi bo`lib chiqdi, lekin bu shahar
Samarqanddan farkli o`larok antik davrlardayok e`tibordan qoldi. Natijada uning
qadimiy tarhi nisbatan yaxshi saqlandi. KUqtepaning ichki mudofaa devorlarida
hashamatli binolar va ibodatxona inshootlarining bulmalari ko`zga tashlanadi, bu
inshootlar ham ilk Samarqand qurilish larida ishlatilgan guvalasimon shakldagi
gishtlardan bunyod bulgan. Ana shu majmualarda qazishmalar olib borilib,
ibodatxona va saroyning ilk shakli aniqlandi. Bu binolar usha davr andozasidagn
gishtlardan kutarilgan, madaniy qatlam larda esa usha davrning ganchkorlik
ishlari aniqlangan. Ibodatxonaning marosim bajariladigan mehrobida muqaddas
olov qul lari saqlanib qolgan. Qul ning radioxarbon tahlili olov yoqilgan voqea
bundan 2750 yillar avval sodir bulganligini aniqlashga imkon berdi. KUqtepa
me`morchiligi va uning butun moddiy madaniyati Afrosiyobning ilk qatlamlarida
topilgani ashyolar bilan aynan uxshashdir, bu hol mazkur shaharlar qurilish sanasi
ilk Samarqand vujudga kelgan ovchilar, to`kuvchilar, qul ollarning yo`ldosh“
shaharlari vujudga kelgan sana bilan bir xil bo`lgan deyish imkonini beradi.
”
Bunday dahalarni arxeologlar hozirgi shahar Samarqandning dastlabki mudofaa
inshootlari va moddiy markazida Universitet xiyoboni atroflarida, Sartepa
—
mikrorayoni madaniy buyumlari miloddan avvalgi Х asrlarga oid qadimiy
aeroport yo`lidagi Afrosiyob yaqinida aniqladilar. Bu joylar Sharqjamiyatiga
xosdir mexnat qurollari, tayyor masulotlar, jez, oltin, tosh, suyakdan gan vaqtdir.
bu davlatning poytaxti Samarqand edi.
Shaharning o`zida birin-ketin katta turar joy dastlabki tavsiflarni beradi. Bu
haqda Aleksandr Makedonskiy solnomasini yozgan Kvint Kursiy Ruf (milodiy
“
1-asr)
Samarqand atrofida o`ziga xos hunarmandchilik Maskanlari haqida
—
ma`lumot beradi o`zunligi 70 stadiy (1 stadiy 85m) tashki devorlar bilan va
—
alohida ichki devor bilan o`ralgan qal`a--ko`rgon Movarounnahrning quruqlikdagi
bandargohi (arka)li Marokanda shaxri haqida ma`lumot qoldirgan.
Aleksandr Makedonskiy yurishlari vaqtida zarar ko`rgan Samarqand Sharh
ellinizmi davrida xarobalar ostidan qad rostladi va uning gullab-yashnash davri
boshlandi. O`rta Osiyo daryolari oraligida joylashgan shahar yana Yevrosiyo savdo
aloqalarining markazi bo`lib qoldi. Bu Vaqtda Samarqand atrofida qurgon-
shaharlar va obod qishloqlar qad ko`tardi. Bu davrga ot hunarmandchilik
mahsulotlari kizil va qora lap bilan koplang chiroyli nafis qadahlar, yupka kosa
—
va piyolalar yunon va rimlik larning saqlangan idishlarini eslatadi. Mayda
13

higarrang o`ymakorlik mahsulotlari Sharh ellinizmining yorkin belgilarinidavom
ettirgan. Zarb qilingan tangalarda sopol buyumlardagi kabi Sug`d yozuvi
namunalari saqlanib qolgan.
Milodiy III-IV asrlardagi xalqlarning Buyuq ko`chishi davri O`rta Osiyo
orqali ko`chmanchi qabilalar tulkini utib, bu kabilar qisman vohalarda
o`troklashdi. Bu Sug`d va Samarqand Iqtisodiy oti etnik tarkibi, madaniyati
qiyofasida o`z aksini topdi.
Milodiy 1 -mingyillik o`rtalarida bu hudud eftaliylar davlati, keyin esa
qudratli Turk xoqonligi tarkibiga kiradi.
Aynan, IV-V asrlarda Sug`d savdogarlari tijorat faoliyati kuchayib,
ularning jadal sur`atda o`zga yurtlargacha yetib borishi boshlandi. Sug`diylar
Buyuq ipak yo`lining quruqlikdagi ko`pgina muhim yo`nalishlarini nazorat ostiga
oldilar. Buyuq Xitoy devori yaqinida o`z savdo manzilgohlarini vujudga
keltirdilar. Sharqiy Turkistonda esa ibodatxonalari bulgan shaharlar asos sola
boshladilar. Pokistonda va Shimoliy Xindistondagi Qoraqurum dovonining kiyin
va xavfli tog suqmoqlaridan karvonlari bilan ko`tarildilar. Bu yerda, Shatial va
Chilas ko`priklar yonida, kechuvlar yaqinidagi dovorlardihind savdogarlari bilan
mol ayirboshlaydigan savdo manzillari vujudga keldi.
Sharqiy Turkistonniig savdo manzilgohida milodiy IV asrga oid noyob
eski Sug`d xatlari kuhna xatlar saqlanib qolgan. Ular orasida bu yerda“ ” — “ ”
yashagan savdogarlarning Samarqandga yozgan maktublari diqqatta sazovor. Bu
xatlarda Sug`d iy manzilgohlardagi hayot, savdo qilish uchun zarur bulgan mollar,
mahalliy ahamiyatga molik siyosiy voqealar bayon qilingan.
Sug`d savdogarlari va birinchi navbatda, Samarqandlik tijoratchilarning
nufo`zi Turk xoqonligi davrida orta bordi. Xokonlik gullab-yashnagan paytda
uning hududiy chegarasi Sharqda Xitoyning Xan imperiyasi chekkalarigacha
garbda Kaspiy va Qora dengizlargacha borgan edi.
Turk xoqonlari Xitoydan o`lpon sifatida oladigan ipaklarini sotishdan
manfaatdor edilar. Shuning uchun ular samarhandlik savdogarlarga xayrixohlik
qilib, ularni qullab-quvvatlardi. Bundan foydalangan savdogarlar shaharlar va
karvonsaroylari bulgan dasht yo`llariga asos soldilar. Sosoniylardan bulgan Eron
shohi sug`d elchisi Moniax boshchilik qilgan Turk xoqonligi elchilariniig Buyuq
ipak yo`li janubiy yullarini birgalikda nazorat qilish to`grisidagi taklifini rad etib
olib kelingan ipakni poytaxt maydonida namoyishkorona yoqib yubordi. Shundan
so`ng xokonlik elchilari yangi yunalish buyicha, shimol tomonga, Xorazm Kaspiy
14

dengizi va Kavkaz orqali Vizantiyaga yul oladilar. Ko`p o`tmay sosoniylar
shohiga xarshi harbiy bitim va savdo ittifoqi to`zildi. Bu Vizantiya, Kavkaz, Rus
bilan amaliy aloqalarning yangi ynalishini ochadi.
Sug`dliklar nafaqat Xitoy ipaklari bilan savdo qilganlar, balki o`zlari ham bu
qimmatbaho mahsulotni tayyorlaganlar. Sug`dlarning o`ziga xos rasmlar bilan
bezatilgan shoyisi vizantiyaliklar, eronliklar va xitoyliklarning keyingi davrda
tuqilgan matolaridagi bezaklari uchun namuna bo`lib xizmat qildi. Samarqanddan
kelgan Xitoy sayyohi buddaviy Syuan Szyan Samarhand shaharini hosili mul, turli
mamlakatlardan keltvrilgan qimmatbaho mollarga boy, hunar va san`atda boshqa
o`lkalarni dogda qoldiradigan ko`p sonli aholisi bo`lgan, gullayotgan o`lkani
mamlakatlar bilan savdo va diplomatik aloqalari haqida ma`lumot beradi. Bu yerda
zardushtiy yozuvi musika madaniyati, ayniqsa, rakkosalarning makorati va
ashulachilarniig san`atini keng yoyganlar.
Bu davr mualliflari Samarqand aholisining o`z qushnilari ikki metrcha
balandlikdagi namunasi yuqeak badiiy ijrosi bilan namuna bulganligi esa O`rta
Osiyo daryolari oraligida lol qoldiradi. Qasr devoridagi suratlar o`sha davr uchun
eng itifoqini diplomatik, savdo va xarbiy ishlari voqealar shunkorlarning ov—
qilish saxnalari, ibodatxona boshxarganligi haqida gapiradilar. Samarqand
atrofidagi tantanavorlik bilan kelishi, diniy marosimparni o`z ichiga yillarida
Panjikent, Kushoniya, Dabusiya singari savdo aloqalari o`rnatgan. Ular orasida
Sug`d hukmdori xo`zuriga ularni boglonchi yo`llar, hukmdorlarning xarorgoxlar
diplomatik missiyalarni shoxona qabul qilish manzarasi tarixiy va hunarmandchilik
markazlarini quriqlovchi qal`alar paydo ahamiyatga ega. Bu tasvir zal
devorlarining kiraverishdagi asosiy qismini egallaydi. Bu kompozitsiyada
Osiyoning turli viloyatlari bozorlarni tuldirgan dehqonchilik mahsulotlari ham
namoyish qilingan. Bu mahsulotlar nafaqat savdo karvonlarini ta`minlagan, bal
buyurgan baqtriyaliklar va chochliklar, turklar va eronliklar, halqaro savdoda ham
qadrlanardi. Xususan, Xitoyning Xan imperiyasidan xitoylar va koreyslar qabilalar
ining usha davrga xos an`anaviy imperiyasiga olib borilgan eng sara mollar orasida
Samarqandning chiroyli kiyimlar kiyib olgan vakillari kursatilgan. Ular xitoy
imperatori dastur Mehmon-diplomatlardan birining choponi hoshiyasida yozilgan
yozuv saqlanib qolgan. Yezuvni sankt-peterburglik Xitoy manbalari O`rta Osiyo
o`lkalari xalqi Samarqandlik- Sharqshunos KA. Livshits o`qigan.Unda aytilishicha
xozirgi Surxandaryo hududida joylashgan o`lkalardan biri Chagoniyon elchisi
—
ogiz ochdi U shunday dedi Men chagoniyonlik dapirpat (elchchxona kotibi
“ ” “
15

Y.B.) Puxarzoda Chagoniyon hukmdori Turontosh nomidan bu yerga — —
Samarqandga podsho xo`zuriga xurmatimni izxor etish uchun keldim.Binobarin,
ey shox menga nisbatan shubxa bilan xarama,men Samarqandlik xudolar
borasida ,shuningdek ,Samarqand yozuvidan yaxshi xabardorman va podshoga
xech qanday yomonlikni ravo ko`rmayman.Ey shox rohat farogatda
yashayver.Shundan sung shox Varxuman unga ruxsat berdi...Shundan keyin choch
dapirpati og`iz ochdi(Toshkent voxasi markaz xisoblangan o`lka elchisi-Y.B),lekin
u nima haqida gapirganini biz bilmaymiz chunki u xatning keyingi qismlari.
Ammo uning gapi ham chagoniyonliknikiga o`xshash bulishi kerak. Bu
yozuv yaqin va o`zoq mamlakatlar elchilarini diplomatik qabul qilishga o`xshagan
tadbirning ahamiyati qay darajada bo`lganligini kursatib turadi.
Tadqiqotchilar uni nafaqat san`at yodgorligi sifatida, balki O`rta Osiyo va
uning atrofidagi o`lkalar xalqlarining har xil ellik qiyofasi, kiyimlari, qurol-
yaroglarini ko`rsatuvchi o`ziga xos etnografik ensiklopediya sifatida baxoladilar.
Bu tasvirlarda Sug`d iylarning o`zi ham ularning turkiy ismi ham atroflicha
namoyish etilgan. Turkiy guruhlarning kompozitsiyaviy joylashishini sinchiklab
urganish shuni ko`rsatadiki, ular mehmonlar tarkibidagina bo`lib qolmay, shu bilan
birga, asosiy qabul marosimini tashkil etuvchilar sifatida ham ko`rinadilar, ya`ni
bu yerdagilarning yetakchilaridan xisoblanadilar. Bu Sug`dda turkiylarning katta
nufo`zi va ularning Turk xoqonligi tarkibidagi mavqeidan darak beradi.
Tadqiqotchilar Sug`d harbiy ayonlari va VII-VIII asr Sug`d
hukmdorlarining katta qismi turkiylar bulgan, deb taqidlaydilar. Samarqand va
butun Sug`d hukmdorlari va ayrim boshqa hukmdorlarning nomi turkcha
—
bulgan. Sug`d xUqmdori Varxuman ham Avarxuman sifatida talkin etilib, kelib
chikishi turkiylardan ekanligi qayd etiladi. Yuqorida eslatilgan manzaradagi
muxim siyosiy voqeada Turk xoqonligining oliy darahadagi vakillari ham
qatnashganligini istisno qilib bulmaydi.
Usha davr Sug`d san`atining boshqa ajoyib yodgorliklari orasida torevtika
namunalari badiiy ishlangan kumush ko`zalar, krujkalar va koshiksimon
—
kosalarni kursatish mumkin. Ularni o`rganish natijasida san`at darajasi va ishlanish
maxorati jihat dan bu buyumlar Vizantiyaning mashhur torevtika maktabi
asarlaridan qolishmas ligi aniqlandi. Bu xol Sug`dning usha davrda Vizantiya bilan
qalin savdo-Iqtisodiy va madaniy aloqalarida bulganligini tasdiq aydi.
Afrosiyobdagi qazishmalarda topilgan fil suyagidan ishlangan dunyodagi
eng qadimgi noyob shaxmat donalari yigmasi katta qiziqish uygotdi. Topilma
16

o`sha davrdagi ham shaxmat donalarini birinchi marta to`liq holda bizga namoyon
qiladi. Monumental devoriy kurinishlari hukmdorlar qasr larinigina emas, Sug`d
ayonlari shaharlik boy savdogarlarning hashamatli qasr laridagi zalini ham
bezagan dunyoviy mavzudagi ajoyib devoriy suratlar yirik shahar Panjikentdagi
xonadonlarda ham topilgan oy mazmundagi kurinishlar esa ibodatxonalarning
devorini bezagan. Afrosiyob qasr lari devorlaridagi bezaklarga uxshash
kompozitsiyalar Buyuq ipak yo`li buylab Sharqiy Turkistonga qadar tarkalib
borgan. Milodiy VII-VIII asrlarda Samarqandda tayyorlangan mahsulot lar
Xitoyning Tan davriga oid noyob osori-atikalar orasida ma`lum bulganligini
yuqorida ta`kidlagandik.Sug`d tili esa, amerikalik xitoyshunos E. SHefer kat`iy
ishonch bilan ta`kidlaganidek, ilk O`rta asrlar davrida Buyuq ipak yo`lining
qurUqlik dagi asosiy yo`llarida savdo axlining halqaro tili bo`lib xizmat qilgan.
Osiyoning Arab xalifaligi tomonidan istilo qilina boshlanishi VII asrning
ikkinchi yarmidan Sug`d hukmdorlari arablarga xarshi kurashga boshchilik
qildi lar. 712 yil Samarqand Kutayba ibn Muslim qo`shin lari tomonidan bosib
olindi, lekin keyingi yiliyok arqali ko`zgolon ko`tardi. Xalqniig Gurak,
Devashtich va MUqanna boshchiligidagi qahramonona kurashi gox sunib, gox avj
olib qariyb ikki asr davom etdi. Istilochilar Sug`d shaharlarini taladilar,
ibodaxonalarni yakson qildi lar, yozma yodgorliklarni yoqdi lar. Arab tarixchisi at-
Tabariy Xurosonga tayinlagan noib tamonidan Samarqanddagi mabudlar talangani
va ulardagi oltinlar qimmatbaxo toshlar yigib olinib, vayron qilib tashlangani
haqida yozgan.Natijada, Sug`dning ajoyib dunyoviy va diniy san`at yodgorliklari
zarar ko`rdi. Samarqand istilochilarga xarshi kurashda shu qadar shikast topdiki,
VII asr Sug`d shoiri Abu-t-Taki Abbos Tarxon achinib kuyidagilarni yozgan edi:
Samarqand! Sen xarobaga aylanding. Naksh-bezaklaring qanchalar vayron“
bo`ldi. Sen Chochdan ham xarobsan, bundan endi aslo unglanolmaysan!
”
Lekin shoir noxak bo`lib chikdi. VIII asrning ikkin yarmidanok va ayniqsa.
VIII asrdan vahar vayronapardan qayta tiklandi. Bunga muhim siyosiy voqealar
imkon berdi. asr O`rtalarida xalifaliida ikki urug jamoasi xokimiyat tetpasiga
—
turgan umaviylar va abbosiylar o`rtasida kurashi boshlandi. Shimoliy Xuroson va
Movarounnahr xUqmdorlari qullab-quvvatlanishi natijasida 747 748 yillarda
—
Arab xalifaligi hokimiyati tepasiga Abbosiylar keldi. Shundan so`ng garchi
Abbosiylarning markazlashtirish siyosati tufayli. mahalliy hukmdorlarning
ko`pchiligi o`z huquqlaridan maxrum bo`lib, siyosiy hokimiyatni ko`ldan boy
bergan bo`lsa ham, Movarounnahrning islomni qabul qilgan aholisinnng xuquq lari
17

arab ayonlari bilan tenglashtirilganligi, ularning xalifalik davlati siyosiy va
Iqtisodiy hayotga jadal ko`shilishiga olib keldi. Bundan Sug`d va birinchi
navbatda Samarqand savdogarlari ancha unumli foydalandilar. IX asr boshlarida
xalifa Ma`mun galaba qozongach, o`rta osiyoliklar u bilan xalifalik poytaxtini
Bagdodga tantanali ravishda kirib bordilar. Usha davrda xalifaning asosiy qo`shin i
jangovarligi bilan ajralib turadigan turkiylardan bulgani, qumondonlik ka esa
harbiy qobiliyati va mahorati tufayli ko`proq Sug`dliklar olinganini yozganlar.
Poytaxtda va xalifapikning boshqa yirik markazlarida Sug`d
savdogarlariniig karvonlari uchun karvonsaroylar, turar joylar dahalari qad kutardi.
Sug`d savdogarlari Xitoydan tortib Yaqin Sharqqacha ham qurUqlik da, ham
dengiz orqali o`tgan savdo yullar ni nazoratga oldi. Ayni usha vaqtda
Samarqandning jadallik bilan qayta tiklandi. Shahar malum muddat xalifaligining
Movarounnahrga tayiilagan noiblarining qarorgoh i bo`lib, bu yerda ular o`z
tangalarini zarb qildi rdi.
O`zining mahorati va tayyorlangan mahsulotlarining xilma-xilligi bilan
ajralib turadigan Samarqand hunarmandlarining turar joylari qad ko`tardi. IX X—
asrlarda bu yerda turli qurol-yaroglar va aslahalar, oltin va kumush belboglar. ot
egar-jabduglar o`zangi, yugan, suvliklari; noyob metalldan ishlangan xilma-xil
zargarlik buyumlari; katta kozonlaru chiroyli jomlar, zeb-zeynatlar ko`plab
tayyorlanardi. Samarqand sopoli nahoyatda chiroli edi. Rangli shishadan nafis
idishlar tayyorlangan. kufa yozuvi bilan rang-barang bezaklar, murakkab gulli va
geometrik shakllar tushirib ishlangan mashxur sirli sopol idishlar (ular endilikda
garbiy Yevropa mo`zeylarini bezab turibdi) hozirda ham tayyorlanadi. Rango-rang
gazmollar shoyilar, zarbof parcha va hunli mato, chiroyli tuq-qizil baxmal,
—
taqinchoqlar, nakshinkor toshlar. muxrlar va boshqa ko`pgina mollar xalifalik
bozorlarida Sug`dlar savdogarlarga shuhrat keltirdi. Samarqand kogozi alohida
urin tutardi, u Sharq va Garbning hamma mamlakatlarida mashxur bo`ldi.
Samarqandning yuqori sifat va qiymatga ega kumush dirham lari italiya,
Germaniya, Shvetsiya, Norvegiya, Golland yerlari va Kiyev Rusi knyazligining
o`rta asr shaharlaridan topilgan xazinalar orasida uchraydi.
X asr arab geografi Istaxriy Samarqandni Movarounnaxrning
“
qurUqlik dagi bandargohi deb bejiz ta`riflamagan adi. Bu yerga dunyoning turli
”
chekkalaridan savdogarlar mol ayirboshlash uchun kelishgan. Bu asa davlatga
katta daromad keltirgan. Samarqand savdogarlari Misrdan tortib Xitoy va
Hindistongacha mashhur bulishgan. X asr oxiridan Movarounnahr amalda
18

Somoniylarning mustakil o`lkasi sifatida ajralib turardi. Buxoro uning siyosiy
poytaxtiga aylandi, ammo Samarqand Iqtisodiy . madaniy va ilmiy markaz bo`lib
qolaverdi . Arab geograflari ahratib kursatganda, Buxoroni Samarqand Sug`d
tarkibiga kiritadilar.
2.1. Afrosiyob-Samarqand tarixini yoritishda asosiy maskan.
2.2. Ko`k tepa yodgorligida oltb borilgan arxeologik izlanishalar va
uning natijalari.
Yaqindagina O`zbekiston Respublikasining Oliy Majlisi Senati
«Arxeologiya merosi obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish
19

to`g`risida»gi Qonunni ma`qulladi. Bu qonun amaldagi «Madaniy meros
obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish to`g`risida»gi qonun bilan
hamohangdir, chunki arxeologiya merosi ham madaniy merosimizning bir qismi.
Lekin madaniy meros bu juda keng tushuncha va u O`zbekistonning qadimiy–
arxeologik va me`moriy obidalari, mo`zeylarda saqlanyotgan yo`zlab turdagi
noyob topilmalar, qadimiy kitoblar va boshqa yozma yodgorliklar, barcha-
barchasini qamrab oladi. Yangi qonun madaniy merosimizning alohida bir qismi,
O`zbekistonning katta va bebaho milliy mulki uning betakror arxeologik
–
yodgorliklarini muhofaza qilish va ulardan foydalanishga qaratilgan.
O`zbekistonning arxeologiya merosi va undan foydalanish keyingi yillarda
davlat siyosati darajasiga ko`tarildi. O`zbek davlatchiligi tarixini o`rganishda
arxeologiya yodgorliklari bosh omil bo`lib xizmat qilganligi barchaga ma`lum.
Keyingi yillarda mamlakatimizning Termiz, Buxoro, Xiva shaharlarining 2500
yilligi, Qarshi va Shahrisabz shaharlarining 2700, Marg`ilon shahrining 2000,
Samarqand shahrining 2750 va Toshkent shahrining 2200 yilligi sanalari bu
qadimiy shaharlar xarobalari bo`lgan arxeologiya yodgorliklarda olib borilgan
o`zoq yillik murakkab arxeologik tadqiqotlar natijasida aniqlangan.
O`zbekiston arxeologik yodgorliklarning soni jihatidan dunyoning eng
oldingi o`rinlaridan birini egallaydi. Uncha katta bo`lmagan bu hududda
arxeologik yodgorliklarning bu qadar ko`p jamlanganligi bu hududda yashagan
xalqlarning qadimiy madaniyati nihoyatda yUqsak bo`lganligidan dalolat beradi.
Lekin mamlakatimizda mavjud bo`lgan arxeologik yodgorliklarning aniq soni
ma`lum emas va ular arxeologlar tomonidan taxminan 8,5 mingta atrofida deb
hisoblanadi. Arxeologik yodgorliklarimiz qancha ko`p bo`lmasin baribir biz
ularning sonini aniq bilishimiz shart va buning uchun uchun ular to`liq qadastr
qilinishi lozim. Qonunning 10-moddasida arxeologik yodgorliklar Davlat
qadastriga kiritilishi kerakligi ko`rsatilgan. Mana shu modda O`zbekistondagi
arxeologik yodgorliklarning keyingi taqdiri uchun favqulodda muhim ahamiyaga
ega bo`lishi bilan, u biz arxeolog olimlarning bir necha o`n yillardan beri amalga
oshmay kelayotgan muammomizni davlatning maxsus qonuni yordamida va
shaxsan prezidentimizning imzosi bilan hal qilinishidir. Arxeologik
yodgorliklarning Davlat qadastriga kiritilishi bir necha yil davomida amalga
oshirilishi mumkin bo`lgan murakkab, ta`bir joiz bo`lsa ilmiy jarayon hamdir.
Arxeologik yodgorliklarning Davlat qadastriga kiritilshi faqatgina arxeologik
yodgorliklarna sanashdan va xujjatlashtirishdan iborat bo`lmay bu ish jarayonida
20

katta ilmiy tadqiqot ham amalga oshiriladi, unda arxeologik yodgorliklarning
davriy sanasi, tarixiy topografik xususiyatlari xujjatlashtiriladi, yodgorliklarning
xususiy pasportizatsiyasi to`ziladi. Shu tariqa uning pirovard natijasi katta ilmiy
xulosa bilan yakunlanadi, chunki bu ish jarayonida O`zbekiston yodgorliklarining
geografik va xronologik joylashishi manzarasi ham to`la namoyon bo`ladi.
Shuning uchun arxeologik yodgorliklarning Davlat qadastriga kiritilshi albatta
arxeolog olimlar ishtirokida amalga oshirilishi lozim va bunga albatta mahalliy
davlat organlarining hamkorligi va ko`magi kerak bo`ladi.
Dunyoning ko`plab mamlakatlarida madaniy meros, arxeologiya
yodgorliklari bilan bog`liq qonunlar qabul qilingan. Lekin aynan arxeologiya
merosi, arxeologiya yodgorliklari, arxeologik tadqiqotlar, arxeologiya merosining
muhofazasi mahalliy sharoitlardan kelib chiqilgan holda amalga oshirilishining
butun boshli mUqammal tizimini o`zida mujassamlashtirgan bu qonun hozircha
jahonda yagona.
Qonunning O`zbekistondagi arxeologiya fani uchun yana bir muhim jihati
unda arxeologik tadqiqotlarning butun tizimi uchun maxsus bob
ajratilganligidadir. «Arxeologiya merosi obyektlarida arxeologik tadqiqotlar» deb
atalgan ushbu 4-bob o`zida to`qqizta moddani jamlagan (20-28 moddalar).
Unda arxeologiya yodgorliklarida bu kabi tadqiqotlarga vakolati bo`lgan
davlat organlari O`zR Fanlar aqademiyasi tasarrufidagi institutlar, Oliy va o`rta–
maxsus ta`lim vazirligi tasarrufidagi universitetlar arxeolog olimlarigina
arxeologik qazishma ishlari olib borishlari mumkinligi, bu kabi tadqiqotlarga
davlatning maxsus vakolatli tashkilotlari tomonidan beriladigan «Ochiq varaqa»
orqaligina ijozat berilishi ta`kidlangan. Ushbu bobda «Ochiq varaqa» olgan
arxeolog olimning yodgorliklarni muhofaza qilish borasidagi hUqUqlari qonun
bilan himoyalangan. Shu bilan birga ushbu bobda arxeologiya yodgorliklarida
qazishmalar olib borgan arxeolog olimning zimmasiga qazishmalarning sifati,
topilgan ashyolarni ro`yxatga olish, ularni saqlash, o`rganish bo`yicha aniq, lo`nda
vazifalar, talablar va jiddiy javobgarlik yUqlatilgan. Qonunda arxeolog
olimlarning faoliyatega alohida urg`u berilishining sababi, joylardagi mahalliy
aholi bo`zilayotgan arxeologik yodgorliklar to`g`risida birinchi bo`lib
arxeologlarga xabar beradilar va arxeologlar o`sha yodgorlikning qammati haqida
uni bo`zayotgan tashkilotga yoki xususiy shaxslarga to`la ma`lumot berish
imkoniga ega. Bu qonun arxeolog olimga arxeologiya yodgorligining bo`zilishiga
sabab bo`layotgan qurilish, yer o`zlashtirish va boshqa harakatlarni to`xtatish
21

hUqUqini ham beradi. Biz arxeolog olimlar bunday voqealargi har yili o`nlab
marta duch kelamiz va ba`zi hollarda ilojsiz qolgan paytlarimiz ham bo`lgan.
Sobiq sho`rolar to`zumi davri O`zbekistondagi arxeologik yodgorliklarning
katta miqdorda yo`qotilishi davri bo`lib ham tarixda qoladi. Bu davrda amalga
oshirilgan o`lka n qurilishlar Mirzacho`l, Qarshi, Yozyovon cho`llarining,–
viloyatlardagi mahalliy katta-kichik yer maydonlarining, yaylovlarning
o`zlashtirilishi, Katta Farg`ona kanali, Qarshi bosh kanali, Amu-Buxoro kanali
kabi yirik va boshqa o`nlab kichik mahalliy kanallar qazilishida, o`nlab katta-
kichik suv omborlari, yirik sanoat korxonalari, qishloqlardagi turli-tuman xo`jalit
binolari qurilishlarida minglab bebaho arxeologik yodgorliklar tamoman bo`zib
yuborilgan. Tan olishimiz kerakki bu kabi ishlar qonun qabul qilinayotgan hozirgi
kunlarda ham ba`zi joylarda davom etmoqda, bunga Samarqand viloyati
Chiroqchi tumani markazida qurilgan g`isht zavodi bu yerda joylashgan yirik
shahar xarobasi Kishmishtepadan olinayotgan tuproq evaziga faoliyat
–
ko`rsatayotganligini misol keltirishimiz mumkin.
Ushbu qonunning «Mahalliy davlat hokimiyati organlarining arxeologiya
merosi obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish sohasidagi vakolatlari»
deb nomlangan 8-moddasi sovetlar to`zumi davrida yo`l qo`yilgan tarixiy
xatolarimizni to`zatishiga va kelajakda ham mana shunday ayanchli yo`qotishlarni
oldini olishiga umid bildiramiz. Bizning fikrimizcha, arxeologik yodgorliklarning
Davlat qadastriga kiritilishi jarayonida yodgorliklar o`sha joylardagi mahalliy
davlat hokimiyati organlarining, fUqarolar yig`inlarining, mahallalarning
balansiga kiritilishi, yodgorliklar muhofazasiga aholining barcha qatlamlari jalb
etilishi lozim. Shu tariqa biz O`zbekistonning bebaho milliy mulki bo`lgan
arxeologik yodgorliklarimizni butd-butun saqlashimiz va uni kelajak avlodlarga
meros sifatida qoldira olishimiz mumkin.
Xulosa sifatida shuni ta`kidlashimiz lozimki, O`zbekiston Respubli-kasining
Oliy Majlisi Senati tomonidan ma`qullangan «Arxeologiya merosi obyektlarini
muhofaza qilish va ulardan foydalanish to`g`risida»gi Qonuni O`zbekistonning va
o`zbek xalqining bebaho milliy mulki bo`lgan, olis tariximizning biz bilgan va
bilmagan qancha-qancha sir-sinoatlarini o`zida yashirib yotgan, millatimizning
qadimiy madaniyatini dunyoga ko`z-ko`z qilishimizda asosiy omil bo`lib xizmat
qiladigan arxeologiya merosimizni ko`z qorachig`iday saqlashga, ular ustida olib
boriladigan arxeologik tadqiqotlarni yangi bosqichlarga ko`tarilishiga qonuniy asos
bo`ladi.
22

Arxeologlar Afrosiyobda X asr somoniy hukmdorlarining xashamdor
xonalari bulgan qasr larini topganlar. Qasr xonalari oq ganchdan ishlangan
chiroyli nakshinkor panellar bilan bezatilgan.
Shahar zodagonlarining turar joylari hashamdorligi jixatidan somoniylarning
qasr laridan qolishmas di. Samarqandning janubigarbiy qismida turar joy binosi
topilgan bo`lib, uning Ichki qismidagi mehmonxonaning devori va qubbasi—
nozik ganch uymakorligi bilan bezatilgan edi. Bularning hammasi 1X X asrdarda
—
Samarqand yana gullab-yashnagani, Movarounnahrning eng yirik savdo
hunarmandchilik va madaniy markaziga aylangavligini ko`rsatadi. Sharq va
Garbning barcha ang muhim karvon yo`llari shu shahar orqali utardi.
X XI asrlarda shahar xayoti shahriston devorlaridan tatxariga
— chiqib .
Cho`ponota tepaliklaridan tortib dargom daryosi etaklariga Zarafshon
—
vodiysiniig bepoyon kengliklariga yoyildi. Manbalarda aytilishicha, Samarqand
o`zining ko`kalamzorligi Bilan shuhrat qozongan Istaxriy ta`rifyadakeltirilishicha,
shahar qasr lari uning daraxtlari soyasida qolib ketgandi, boglarining go`zalligi
xovo`z suvlarida jilovlanib aks etardi. Shaharga suv maxsus ko`rgoshin quvur -
Juyiarziz
“ ” orqali keltirilardi. U Markaziy Rasuttok bozori qubbalari ostidan
shahar devori orqali o`tkazilgan bo`lib, yer osti suv o`tkazgich quvurlari bilan
qasr va jomi masjidiga olib borilgandi.
XI asrda Samarqand Qoraxoniylar davlati qul ostiga mulk sifatida kirdi.
keyin bu davlat- Garbiy tamogining poytaxti bo`lib qoldi. Ana shu vaqtda shahar
hayotida yangi bosqich boshlandi. Bu yerda Tamgochxon Ibroxim qasr i va ko`p
ustunli Juma masjidi, shifoxona bemoristonlar, madrasa karvonsaroylar, bozor
—
gumbazlari va hammomlar, shaharlik aslzodalarniig uylari va hunarmandlarning
daxalari bunyod etildi.
Qal`a-qurgonda ochilgan Tamgochxonning yo`lak va ayvonli qasr i rang-
barang devor suratlari bilan bejirim bezatilgan bo`lib, ularda tabiati ov manzaralari
tasvirlangani, Samarqand maxobatli san`atining yangi sahifasi hisoblanardi.
Shaharning janubiy qismida yirik diniy markazlardan biri barpo etilib, u
sayyehlarning piri Xazrati Xizr masjidi va Kusam ibi Abbos maqbara-saganasini
birlashtirardi.
Samarqandning janubiy qismida Kushon darvozasi Yaqinida qurilgan
Xazrati Xizr masjidi manbalarda shaharning eng dastlabki masjidi, ya`ni
musulmon bayroqlari saqlanadigan joy deb ataladi.
“ ”
23

Mozor VII asrning 70-yillarida Sug`dga arablarning dastlabki yurishlar va
bu yerda Muhammad paygambarning amakivachchasi, ilk islomning
targibotchilaridan biriniig halok bulishi bilan boglanib, mozor Shoxi Zinda Tirik–
shox nomi bilan atalgan.
”
Bugungi kunda Shohi-zinda majmuasi bir qancha xashamatli Me`moriy
yodgorliklar, Amir Temur va uning nabirasi Ulutbek xUqmronligi davri
maqbaralarini o`z ichiga olgan.
Majmuaning iomi garoyib voqea bilan boglangan namoz uqiyotgan paytda
kofirlar qatl qilgan shox go`yoki o`lmay, pastga muqaddas quduqka tushib
—
ketgan va muqaddas bogda hamon yashaydi. X1 asrda azrati Xizr masjidi qayta
qurilgan va muqaddas shaxidning qutlug maqbarasi bilan tutashtirilgan.
Qabristonning qoraxoniylar davri yozma manbalarida saqlanib qolgan mashad
“ ”
nomi u qabrning o`zi emas, balki bu yerda e`tiqod uchun halok bulgan aziz-
avliyoga atab qurilgan yodgorlik daxmasi bulishi mumkinligidan darak beradi.
Arxeologik tadqiqotlar natijasida bu yerda XI asrning ajoyib me`moriy
yodgorligi qoldiqlari topilgan bo`lib u o`zining bejirim uyma sopol bezagi bilan
ajralib turadi. Unga yaqin joyda XI XII asrdagi madrasa qoldiqlari hamda
—
qoraxoniy zodagonlari va ruhoniylarining bir qancha maqbaralari topildi. Bu xol
Shoxi Zinda saganasining o`rta asrlar qoraxoniylar davridagi Samarqandda katta
shuxrat topganidan dalolat beradi.
XI XII asrlarda Samarqand Sharq madaniyatiniig yirik markazlaridan
—
biriga aylandi. Bu davrda Eron, Iroq, Xurosondagi yirik shaharlari bilan madaniy
aloqalar jadal rivojlandi. Sug`d zodagonlari Abbosiy xalifalarining eng obruli
ayonlaridan, turk qushinlari esa uning tayanchi bo`lib qoldi.
Xalifalik tarkibida turli dinlar orasida islom dini mustakham o`rin egalladi.
Bu davr goyalari shaharliklarning ham , qishloq ahlining ham , ko`chmanchi
axoliniig ham orasiga kirib bordi. Samarqand iloxiyotchi shayxlari va diniy
ulamolarining obro`si ortdi. Ular orasida Sharqda hadislarni tuplash buyicha eng
mashxur bulgan, Qur`ondan keyin turuvchi ko`p jildli As-Saxix kitobining
“ ”
muallifi imom Ismoil al-Buxoriy; kalom ilmining asoschisi Imom al-
“
Mutakallimin ( Hidoyat yuli imomi ) nomlari bilan uluglangan shayx Abu
” “ ”
Mansur Moturidiy, tarixchilar Muham mad al-Chelakiy, as-Samarqandiy as-
—
Somoniy, shoirlar Xurayim Sug`diy, Abu Xafs Sug`di Abu Said Samarqandiy,
—
Baxouddin Xarimiy va boshqa lar bor edi. 960 970 yillar orasida Samarqandga
—
24

kelgan tarixchi Ibn Xavqalning yozishicha. shahar Movarounnaxr nozik tab— “
odamlari yigilgan joy bo`lib, ularning eng yaxshilari Samarqadda tarbyalanganlar .
Samarqandning janubiy rabotida ulug zotlargajallangan daxma bunyod
bulgani ham bejiz emasdi. Bu yerga Sharqning yo`zlab olimlari, 1141 yilda
musulmon qadamjosini Movarounnahrga bostirib kirgan qoraxitoylardan himoya
qilgan minglab shahid hangchilar dafn etilgan. Buni Choxardiza qabrtoshlaridagi
yozuvlar ham tasdiql aydi. Usha davr olimlari va jangchilari kimki, Samarqandda
dafn etilsa, o`sha kuni jannatga kiradi, deb hisoblaganlar.
XII asr boshlariga kelib shahar Xorazmshohlar davlati tarkibiga kirdi.
Qurilish lar va hunarmandchilik yangidan rivojlanish bosqichiga kirdi. Samarqand
me`morchiligida rangdor va lojuvard bezaklar qul lanila boshladi. Muhammad
Xorazmshoxning buyrugiga binoan. shahar devorlari mustahham lanib, jome
masjidi qayta qurildi, qal`a qo`rgonda qasr bunyod etildi.
Bu davrdagi savdo aloqalari haqida Xitoy chinnisi va Suriya shishasi,
Xorazm harbiy aslaha-anjomlari va oltin idishlari dalolat beradi.
Biroq bunyodkorlik jarayoni dahshatli fojia tufayli to`xtab qoldi. 1220
yilning mart oyida bu yerga Chingizxonning katta qushini bostirib keldi. Shaharda
turgan ko`p sondi qo`shin dushmanga qarshilik qila olishi mumkin edi. Ammo
shaharga suv berib turgan ko`rgoshin nov shaklidagi suv utkazgichni mo`gullar
bo`zib tashladi. Turt kunlik qahramonona kurash shaharni topshirish bilan tugadi.
Usha davr tarixchisi Rashiddin: Minglab mard erkaklar va askarlar shahardagi
“
jomye masjidiga yashirinib kurashni davom ettirdilar. Mugullar masjidga yonib
turgan Uq-yoylar otib, uni himoyachilari bilan birga yondirib yubordilar , deb
”
yozgan edi. Shahar talandi, yondirildi va vayron etildi. Noyob Juyiarziz kuvuri
bo`zib tashlanib, shaxriston (shahar ichxarisi)ga suv berish tuxtab qoldi.
Afrosiyobdagi hayot sundi va keyin qayta tiklanmadi. Shahar atrofi rabotdagina
davom etdi, ammo uning istehkomi 150 yil xaroba bo`lib yotdi. Xalq bosqinchilar
bilan mardona jang qildi. Manguberdining Xorazm, Samarqand va mamlakatning
boshqa shaharlari uchun kurashda kursatgan jasorati zoye ketmadi. Mugul
zodagonlarining o`zaro nizolari davom etgan paytda Samarqand qal`a-
devorlaridan maxrum etildi va kuchmanchi qabilalar ning boskinlariga bir necha
bor duchor bo`ldi. Ammo shahar aholisi bosqinchilarga xarshi ko`zgolonlar
ko`tarib turdi. 1365 yil sarbadorlar boshchiligida shaharning dushmandan ximoya
qilinishi bunga yaqqol misol buladi. Shaharliklar bo`zib yuborilgan istehkomlar
urnidagi kuchalarda tusik va to`zoqlar qurib, shaharga hujum qilgan mugullarni
25

tor-mor etdilar. Bu galabadan so`ng keyingi tiklanishgacha yana bir fursat vaqt
qolgan edi.
Shahar hayotining yangidan, ajoyib tarzda gullab-yashnashi Amir Temur
faoliyati bilan bogliq. Amir Temur tarqoq mulklarni birlashtirishni o`z oldiga
maksad qilib ko`ydi. 1370 yildan boshlab 35 yil mobaynida Sharqdagi eng qudratli
davlatni barpo etdi. Bu davlat o`rta Osiyo va Eron, Hindiston. Turkiya. Kavkazni
o`z ichiga olgan edi. davrining ajoyib sarxardasi bulgan Amir Temur o`z
armiyasini ko`p xilma-xil hujum qurollari, jumladan, Uq otar qurollar bilan
jihozladi. jangni olib borish hamda shaharlarni qamal qilishda qo`shinni
uyushtirish ishiga yangilik kiritib, natijada doimiy galabalarga erishdi. Uning
ijtimoiy-Iqtisodiy hayotdagi siyosati yangi yerlarni o`zlashtirish, chullarni
sugorish va savdoni rivojlantirishga imkon berdi. Mamlakatni birlashtirishga va
tiklashga erishgan Amir Temur xalqning turmush tarzini davlat farovonligi bilan
bevosita bogladi. Mehnatkash xalqni xarob qilish davlat gaznasi ham kamayib“
ketishiga olib keladi. Bu qo`shinning beboshligiga sabab buladi. u o`z navbatida
hokimiyat zaiflashishiga olib keladi , deyilgan edi uning soliqlarni yigish
” —
tartibi tugrisidagi masalada. Yangi yerlarni o`zlashtirishda soliq imtiyozlari
berilishi dehqonchilikni rivojlantirishni ragbatlantirdi.
Amir Temur o`z davlatining poytaxtiga juda katta e`tibor berdi. Samarqand
bu vaqtda minorali mudofaa devorlari bilan qayta uralib, minoralarga baland
nayzali panjaralar urnatildi devor ichxarisidagi maydon va kuchalar
obodonlashtirilib, Ariq va hovo`zlar qazildi. Atrof kukqalamzorlashtirilib, bir-biri
bilan uygunlashgan me`moriy yechimlar vuhudga keltirildi. Yangi maxobatli
obidalar bunyod etildi. Registon yirik jamoat va savdo markazi bo`lib qoldi. Temur
va Ulugbek Davrida bu maydon hozirdagiga xaraganda boshqa cha ko`rinishda edi.
Uniig shimoliy qismida Mirzoyi karvonsaroyi qad ko`tardi. Xozirgi SHerdor
madrasasi urnida bosh kiyimlar sotiladigan savdo rastalari bo`lib, u Amir
Temurning xotini Tumanogobegim ko`rsatmasi buyicha qurilgan edi. Ulugbek
maydonning garb tomoniga go`zal madrasa bunyod etdi. Madrasa o`lka n
me`moriy majmua bo`lib, ochik ravok va old eshik tomoni manzarali tashki
kurinishga ega. Bundan tashkari u Tumanogobegim rastasi urnida o`z madrasasiga
o`lka n gumbazli, boy sirlangan dekorli go`zal xonakox ham kurdirdi. Ulugbek
madrasasining janub tomonida vazir Alika Kukaldosh salobatli masjid bunyod etdi.
Mirzo Bobirning yozishicha, bu masjid yogochdan kotamkori uslubida o`ziga xos
tareda bezatilgan, shuniig uchun u Masjidi Muqatta nomini olgan edi.
26

Shahar arxitekturasida Bibixonim masjidining ulugvor majmuasi asosiy
o`rin egallaydi. U Temurniig buyrugi bilan 1399 1404 yillarda, soxibkironning—
jangovar shuxrati cho`qqiga chiqqan bir paytda qurdirilgandi.
Temurning goyasi buyicha majmua tengsiz bulishi kerak edi. Rivoyatlarga
ko`ra. uni Amir Temurning xotini eriga ulugvor inshoot sifatida qurib xonga sovga
qilishga axd qilgan. Inshoatni bunyod etishda turli mamlakatlarniig me`morlari
qatnashgan. Qurilishda katta, Hindistonga yurish vaqtida alib kelingan fillardan
ham foydalanilgan. Ansambl maxobatli kurinishni olgan. lekin Xitoyga yurish
qilish, uchun ketgan soqibqiron uniig tugal qiyofasini ko`rmagan .
Bibixonim masjidi yaqinida, shaharning shimoliy chekkasida, durdonalar
“
marjoni Shoxizinda daxmasi atrofida Temuriylar oilasi maqbaralari qatoriga
” —
joylashgan.
Janubi-garbiy qismida Kuksaroy va Bustonsaroy nomlari bilan atalgan ikki
qasr li qal`a barpo etilgan. Qal`a gazna va qurolyarog saqlanadigan joy bulgan. Bu
yerdagi yetakchi korxonalarda qurol va askaxa-anjomlar tayyorlovchi ustalar
ishlashgan. Shu yerning o`zi Chingizxon naslidan tayin etiladigan xonlarning
xarorgoxi bo`lib, bu Amir Temur xokimiyati konuniyligini tasdiq ashga xizmat
qilardi.
Amir Temur poytaxt-shaharning rivojlanishida hunarmandchikik va
savdoning muxim ahamiyatini xisobga olgan holda yurishlaridan eng yaxshi
ustalarni olib kelardi. Ispaniya elchisi Ryui Gonzales Klavixo shunday degan edi:
Samarqandnikg boyligi uning ozik-ovkatlaridagina emas, shu bilan birga, bu
“
yerda ko`plab tayyorlanadigan shoyi gazmollari, atlas, taxta, mo`yna va ipak
astarlar, upa-eliklar, shirinliklar, buyoklar. tilla buyumlar, sirlangan idishlar va
boshqa narsalarida ham dir... Shox (Temur) bu shaharni uluglashni shu qadar
istardiki, qaysi bir mamlakatni egallamasin va buysundirmasin, hamma joydan
odamlarni shahar va uning atrofidagi yerlarda turishli uchun olib kelardi; u,
ayniqsa, xar xil hunarmand ustalarni yigishga xarakat qilardi. U Damashkdan ham
on, Uq-yoy va boshqa qurollar yasovchi, shisha va loydan buyumlar tayyorlovchi
har xil ustalarni keltirdi, vaholanki, dunyodagi eng yaxshi hunarmandlar shu
yerning o`zida ham bor edi. U Turkiyadan mohir Uqchi va hunarmandlar
zargarlarni olib keldi... bundan tashkari, u muxandislar va to`pchi askarlarni,
shuningdek, ulovga arkon yasovchilarni ham keltirdi.
”
Samarqand hunarmandlari haqida gap ketganda torevtika metallga badiiy
—
ishlov berish san`ati, nafis idishlar, oltin, kumish, ko`pincha yaltirok jezdan
—
27

zargarlik buyumlari tayyorlovchilar haqida to`xtalmaslik mumkin emas. Bu
maxsulotlar Samarqandga chetdan keltirilgan deb hisoblashardi. Chunonchi. 1969
yil Movarounnaxrning eng qadimgi markazi Samarqandning 2500 yillik yubileyi
doirasida o`tkazilgan halqaro simpoziumda ko`pgina yetakchi san`atshunos
olimlar Samarqandda o`zining torevtikasi bo`lmagan, mavjud badiiy yuqsak
mahsulot ning ham masi, jumladan, nozik boy qadama nakshli yaltirok jezdan
ishlatlangan idishlar bu yerga chetdan, Eron markazlaridan keltirilgan deb
hisoblaydi.
II. Bob. Mustaqillik yillarida Samarqand vohasida olib borilgan yangi
arxeologik tadqiqotlar.
2.1. Afrosiyob-Samarqand tarixini yoritishda asosiy maskan.
Ko`plab horijiy olimlar tomonidan «Markaziy Osiyoning yuragi» deb
atalgan Sug`d Sug`diyona o`lkasining qadimiy tarixiga e`tibor mustaqillik–
yillarida yanada kuchaydi. Markaziy Osiyoning qadimiy shaharsozlik madaniyati
28

beshiklaridan hisoblangan bu yurtda bir vaqtda to`rtta shahar paydo bo`lgan va
gullab yashnagan. Aynan mana shu shaharlar tarixi yurtimizning shaharsozlik
madaniyati va davlatchiligi tarixining shonli bosqichini namoyon etadilar. Bular
Marakanda, Basileya, Ko`k-tepa va Kish shaharlaridir. Bu maqola ushbu shaharlar
to`g`risida, ularning xarobalari bizning kunlargacha qaysi arxeologik yodgorliklar
ko`rinishida yetib kelganlar va ularning tarixi qay darajada o`rganilganligii
xususida.
Bu jarangdor nomlar hozirgi zamon tillari va tovushlari nUqtai -
nazaridan qaralganda yevropacha atamalarga o`xshab ketsada, ular bizning
o`lkamizda bir paytlar muomilada bo`lgan qadimiy mahalliy tillarda nomlanganlar.
Bu shaharlar nomlari etimologiyasi deyarli noma`lum.
Marakanda. Samarqandning qadimiy nomi sug`d tilida «Smarakansa»,
«Smarakanda» atamalari bilan yuritilgan va ko`plab tadqiqotchilarning fikrlariga
ko`ra bu atamalar «uchrashuv, yig`ilish joyi» degan ma`noni beradi. Marakanda
nomi esa yurtimizni bosib olgan Aleksandr Makedonskiy Iskandar Zulqarnayn–
armiyasi bilan birga bu tuproqqa qadam bosgan yunon tarixchilari asarlarida, bu
yurtda kechgan turli-tuman tarixiy voqeliklarni hikoya qilinishi jarayonida ko`plab
marta tilga olinadi. Bu shaharning xarobalari bo`lmish Afrosiyob salkam bir asrdan
beri o`rganiladi va mana shu tadqiqotlar natijalari bois o`tgan asrning 70-yillarida
Samarqand shahrining 2500 yilligi sanasi nishonlangan. XX asrning 70-
yillarigacha qo`lga kiritilgan arxeologik moddiy manbalar va tarixiy ma`lumotlar
mana shunday ilmiy xulosa chiqarishga asos bo`lganlar. Arxeologik
materiallarning yetarli emasligi bois o`zoq yillar davomida tarixshunoslik va
arxeologiya fanlarida «O`rta Osiyoda qadimda shaharlar qurilmagan, shaharsozlik
madaniyati bizning yurtimizga Ahmoniylar imperiyasi hUqmronligi davrida
Yaqin Sharq va Eron tomonidan kirib kelgan degan» xulosa hUqmronlik qilib
kelgan. 2500 yillik sana ham mana shu xulosaning tasdig`idek edi.
O`tgan asrning 80 yillarda O`zbekiston Fanlar aqademiyasi Arxeologiya
–
instituti olimlari tomonidan olib borilgan murakkab arxeologik tadqiqotlar
natijasida Surxondaryo viloyati SHerobod tumani hududida ilk shaharlarga xos
ko`plab xususiyatlarni o`zida aks ettirgan va yoshi deyarli uch yarim ming yilga
teng bo`lgan shaharmonand (protogorod R.A.) Jarqo`ton yodgorligi topildi. Bu
–
o`lka n kashfiyot O`rta Osiyoda qadimiy shaharsozlik madaniyatining shakllanishi
Ahmoniylar kelishidan ming yillar avvalroq boshlanganligini ilmiy isbotlab berdi.
29

Keyingi yillardagi tadqiqotlar esa bu kashfiyotning to`g`riligini yanada
mustahkamladi.
O`tgan asrning 90-yillarida Samarqandning qadimiy o`rni bo`lmish
Afrosiyobda, shahar arkining janubiy-sharqiy qismida, Ahmoniylar davrida
qurilgan 2500 yillik devorlar ostidan b o`lka simon shaklga ega bo`lgan yirik xom
g`ishtlardan qurilgan yanada qadimgiroq shahar mudofaa devorlari qoldiqlari,
ularning ostidan esa loydan ko`tarilgan devorsimon inshoot (rus tilida val)–
topildi. Xom g`ishtli g`oyat mahobatli bu devorning qalinligi 7 10 metrni
–
tashkil etgan. Bu devorlar bunyod etilgandan keyin ma`lum muddat o`tgach
ta`mirlanganlar va yana 3 - 4 m qalinlashganlar. Mana shu asosda Samarqand Rim
tengdoshi ekanligi va uning yoshi 2750 yildan kam emasligi ilmiy isbotini topdi.
Ahmoniylar hUqmronligi davriga kelib ancha eskirib, ba`zi joylari nuragan
ushbu shahar devorlari xarobalari ustidan butunlay yangi xususiyatga ega, ichida
koridori bo`lgan yangi devorlar bunyod etilgan. Ba`zi joylarda esa eski devorlar
ta`mirlangan.
Eramizdan avvalgi 329 yilda Smarakandaning shahar mudofa devorlari
ostida Aleksandr Makedonskiy boshliq yunonlar armiyasi paydo bo`ldi. Aleksandr
Sug`diylarning qarshilik ko`rsatish kuchlarini hisobga olmasdan avval
Smarakandani ishg`ol etish uchun dastlab lashkarboshi Menedem boshchiligidagi
qo`shinni yuborgan. Bu qo`shin sug`diylar tomonidan tamomila qirib tashlangan.
Qudratli Ahmoniylar imperiyasining asosiy harbiy kuchlarini qisqa muddatlarda
tamomila tor-mor qilgan iste`dodli sarkarda Aleksandr, bu saltanat tarkibiga kirgan
o`zoq, bir viloyatda bu qadar kuchli va jangavor xalqlarga ro`para kelishini
xayoliga ham keltirmagan edi. Yunon tarixchisi Kursiy Rufning yozishicha bu
mag`lubiyat Aleksandrning sharqqa yurishidagi dastlabki eng katta mag`lubiyati
edi.
Sug`diylar va ular bilan O`rta Osiyoda yonma-yon umr kechirayotgan
mahalliy qadimiy xalqlar, yarim ko`chmanchi va ko`chmanchi qabilalar Iskandar
qo`shinlariga qarshi Spitamen va nomlari bizgacha yetib kelmagan boshqa
sarkardalar boshchiligida bir necha yillar davomida matonat bilan kurashganliklari
tarixdan ma`lum. Lekin biz bu o`rinda ushbu jangavor voqealar tafsilotlariga
to`xtalib o`tirmaymiz.
Samarakanda ishg`ol etilgandan keyin Iskandar tomonidan bu shaharda
katta qurilish ishlari amalga oshiriladi, ko`plab inshootlar yunon me`morchiligi
asosida bunyod etiladi, ko`plab shaharlarda ahmoniylar va undan oldin bunyod
30

etilgan mudofa devorlari tubdan ta`mirlanadi, ko`plab shaharlar atrofida yangi
mudofa devorlari paydo bo`ladi. Shu davrda sof ellinistik ko`rinishdagi bir qator
shaharlar ham bunyod etilgan. Bunday qurilishlarga sabab, birinchidan,
Iskandarning sharqqa yo`naltirilgan istilochilik yurishlaridagi bosh maqsadlaridan
biri mana shu o`lkalarga ellin madaniyatini joriy etish bo`lsa, ikkinchidan, bu
devorlar Iskandarning hujumlari paytida o`z shaharlari va qishloqlarini tashlab
ketgan mahalliy aholi va ularga ittifoqchi bo`lgan jangavor va jasur qabilalarning
hujumlaridan bu shaharlarga joylashtirilgan yunon qo`shinlarini himoya etishlari
lozim edi.
Marakandaning keyingi davrlarga oid boy tarixiga to`xtalib o`tirmaymiz va
bu maqolaning maqsadi emas. Eramizdan avvalgi VIII asrning o`rtalarida paydo
bo`lgan Marakanda (Samarqand) shahri Sug`dning asosiy poytaxti sifatida deyarli
ikki ming yil davomida bir joyda faoliyat ko`rsatgan va 1220 yilda Chingizxon
boshliq mo`g`ullar qo`shinlari tomonidan tamomila vayron qilingan. Uning
xarobalari bizning kunlargacha Samarqand shahri hududi joylashgan mashhur
arxeologik obida - Afrosiyob yodgorligi ko`rinishida yetib kelgan.
Vayronaga aylangan Samarqand o`z o`rnini o`zgartirib qadimiy shaharning
janubida joylashgan o`rta asr rabodi o`rnida qaytadan tiklangan. Amir Temur
davrida esa shahar tamomila qaytadan qurilgan va sohibqiron tomonidan bunyod
etilgan o`lka n saltanatning poytaxtiga aylangan.
Shu tariqa Samarqand Sharqning eng go`zal shaharlaridan biri sifatida
hozirgi kunlarda ham faoliyat ko`rsatmoqda.
Birok O`zbekiston madaniyati tarixi mo`zeyini qurish vaqtida arxeologlar
nazorat kaziashma ishlarini alib borib, Registonning markaziy qatlam laridan
nodir materiallar topishdi, bu olimlaning yUqoridagi bahsiga oydinlik kiritdi.
Madaniy qatlam larniig 8 metrlik qatlam i ostida arxeologlar O`rta asr torevt
ustaxonasi qoldiqlariga duch keldilar. Bular metall eritish va quyishda
ishlatiladigan mis va kumush ko`rgoshinning kotib qolgan doglari bo`lgan
metallsozlar o`chogi. asboblar turli shakldagi kiskichlar, sandoilar, nodir—
metallarni tortadigan tarozilar, nokshsimon kurinishdagi buyni ingichka
ko`rgoshindan va sopol idishchalar simob va simob rudasi saklaqadigan simob
—
ko`zacha, torevt kolipi va tayr maxsuloti, eritilgan detallar, yigilgan, lekin xali
bezatilmagan buyumlar va boshqa ko`p ashyolar edi. Bular badiiy ishlov berilgan
metall bevosita Samarqandning o`zida tayyorlanganligini isbotlaydi.
31

Tayyor maxsulotlar orasida yaltirok jezdan yasalgan nafis buyumlar bor.
Bejirim uyib ishlangan jimjimador likopcha e`tiborni tortadi, unga kumush va oltin
qadab naksh solingan. Uning O`rtasiga yosh yigitning shohona komati zarxal doira
ichiga uyib tushirilgan, u turkcha-mugulcha kiyimda, taxtda bezanib utiribdi.
Shohlarning taxtda utirgan holdagi tasviri, eng sara askarlarning to`la qurollangan
holdagi kurinishi, boshi ayol, tanasi kush qiyofasidagi suv larilarini eslatuvchi
afsonaviy jonzotlar bular Sug`d torevtikasi belgilari bo`lib, ilk O`rta asrlar—
davridan malumdir. Torevt ustaxonasida, shuningdek, kildek ingichka kumush
bezak koplangan nafis koshikcha, medalyonpar bilan bezatilgap chiroyli cho`mich,
oltin, kumush qadama nakshlari bilan bezatilgap juda ko`plab ko`zalar ham
topildi. Ulardan birida iti bilan ov qilayotgan chavandoz tasvirlangan. Tasvir
atrofidagi yaxshi niyat bildirilgan bitiklar oltin va kumushga yozilib, tepa qismida
ayollar boshi yoki kush dumlari tasvirlangan. Ayrim koliplarda buyurtmachi nomi
ham bitilgailigi ko`zga tashlanadi. U bilan yonma-yon yerda Amir Temur tasviri
ilk zarb qilingan (1370 yil) kichkina kumush tangacha topildi. Bu maxsulotlardan
tashkari temuriylar davrining ro`zgor sopol idishlarining parchalari ham uchraydi.
Amir Temur savdo-Iqtisodiy munosabatlarni jadal rivojlantirish maksadida
o`zi doimiy diplomatik yozishmalar olib borib, turli mamlakatlarning raxbarlariga
yaxshi niyat bilan savdo ishlarini yulga quyishni taklif etgan. U savdo yullarini
obod qilish va ko`riklash to`grisida kaygurardi. Amir Temur halqaro ipak yo`li
utgan joylarni egallab, u yerlarda obodonchilik tadbirlarini karvonlarning bexatar
harakatlanishini ta`minlagya choralarini kurdi. Karvonsaroylar va bozorlar qurilish
iga katta e`tibor berdi. Klavixo Samarqand markaziy bozorining qayta qurilish i
tugrisida hayajon bilan hikoya qilib bergan bu yerda Temurga xos shijoat bilan
ko`pdan-ko`p gumbazlar, rastalar, savdo kuchalari bunyod kilindi. Hammayokning
ko`kalamzorligidan xayratga tushgan Klavixo 1403 yil shunday deb zgandi:
Butun shahar bog va o`zumzorlar ogushida. Bog va o`zumzorlar bu yerda
“
shunchalik ko`pki, shaharga yaqinlashayotganingda baland daraxtlar urmonini va
ular O`rtasidagi shaharni kirasan... Bu shahar bogu oromgoxlar bilan bezangan
”
davr edi. Shahar va uning atrofsda soqib kiron 14ta bog ayvonli chorboglar,
—
gulzor qilingan va suv xavzalari bilan saroylar bunyod ettirdi. Avlodlari Amir
Temur yulidan bordi. Shaharga shimoli-Sharq tomondan tutash bulgan Cho`ponota
tepaligi yonbagirlarida Ulugbekning mu`jaz bogi yaratildi, uning mashxur
Chinnixona deb atalmish xonasi ham bor edi.
“ ”
32

Amir Temur goyasi buyicha Samarqand dunyoning eng yirik shaxri bo`lib
kolishi kerak edi. Shahar atrofida Sharq mamlakatlari poytaxtlari nomida
dimishk Damashk, Bagdod, Forish, Misr va shu kabi maxsus qishloqlar bunyod—
etilgani bejiz emas. Soqib kiron niyatiga zrishdi ham ! Samarqand Sharq Iqtisodiy
oti va madaniyatining yetakchi markazi bo`lib qoldi. Bu yerga eng yaxshi
me`morlar va kuruvchilar, zargarlar va metallsozlar to`planadi, olimlar, rassomlar,
shoirlar. voizlar, rakkos va musikachilar kela boshladi Yevropa va Sharq
davlatlaridan elchilar tashrif buyurdi. Movarounnaxrnnng o`ziga xos betakror
madaniyati asosida Samarqand Yaqin va O`rta Sharq ijodiy kuchlarining asosiy
markaziga aylangani sayin badiiy tafakkur, me`morchilik va san`atning gurkirab
usishi yo`z berdi, bu Sharq uygonishi davri sifatida tarixga kirdi.
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov ta`kidlaganidek, Miro
“
Ulugbekdek tengsiz olimning O`rta asrlar sharoitida qilgan ilmiy hasorati hozirgi
zamon olimlarini hamon xayratlantiradi. Ulugbek minglab yuldo`zlarni ko`zatdi,
samoviy gumbazniig mUqammal xaritasini va mUqammal astronomik jadvallarni
to`zdi, ular aniqligi jihatdan hozirgi jadvallardan deyarli fark kilmaydi .
”
Ziji jadidi Kuragoniy deb atalgan astronomik jadval o`rta asrlarda lotin
“ ”
tiliga tarjima qilinganligi va Yevropa olimlari O`rtasida keng tarkalganligi buning
yorkin dalilidir.
Bobosiniig an`analarini davom epirgan Mirzo Ulugbek o`z tevaragiga
shoirlar va musikachilar, rassomlar va olimlarni yigdi. Uning davrida Samarqand
ilmiy va ijodiy hayot markaziga aylandi. Uning Samarqandlagi madrasasida diniy
fanlardan tashkari astronomiya va matematika ham Uqitilardi. Sharq astronomik
maktabida Ulugbekdan tashkari Kozizoda Rumiy va Giyosiddin Hamshid,
Muhammad Xorazmiy va Ali Kushchi faoliyat yuritgan.
Olimlar observatoriyada mashgulotlarni olib borish bilan birga yuldo`zlar
harakatini ko`zatishardi; bu ko`zatishlar natijasida yUqorida eslatilgan Mirzo
Ulugbekning mashhur Ziji jadidi Kragoniy astronomik jadvali to`zilgan edi.
“ ”
Uning astronomiya sohasidagi ishlari o`ta aniqligi bilan ajralib turardi, bu fanga
katta hissa bo`lib kushildi. Samarqand rasadxonasida Ulugbek tomonidan
aniqlangan ma`lumotlarda X1X asrda Rossiya astronomi V.Y. Strune, bizning
davrimizda esa aqademik V.P. Shcheglov tomonidan tekshirilganda nixoyatda oz
tafovut borligi aniqlangan.
Bu davrda Samarqandda tarixchilar Mirxond, Xondamir, xofizi Abru,
—
mashhur tabib Mavlono Nafis, faylasuf Fazlulloh Abulays, lirik shoirlar
—
33

Sirohiddin Samarqandiy, Xayoliy, Buxoriy, Durbek kabilar faoliyat olib bordi. Bu
yerda Alisher Navoiy va Abdurakmon Jomiy singari ulug shoirlarning ijodi kamol
topdi.
Miro Ulugbek zining poytaxti Samarqandni obod qilishga katta e`tibor berib,
bu yerda bobosi Amir Temurdan qolgan hamma narsalarni saklab kolish va
shaharni yanada ravnak toptirishga harakat qildi.
Aqademik Y.Gulomov ta`kidlaganidek, Samarqandagi Registon Mirzo
Ulugbek tomonidan birmuncha boshqa cha, Temur davridagidan ham , hozirgi
davrdagidan ham farklanuvchi reja bilan bunyod etilgan. Miro Ulugbekning
shahar atrofidagi Chilustun va Bogimaydondagi Chinnixona boglari goyat
go`zalligi va o`ziga xos me`moriy bezagi bilan zamondoshlarini lol qoldirgan.
Obirahmat bo`yidagi Tolli Rasad tepaligidagi rasadxonasi, ayniqsa, diqqatta
sazovordir. Rasadxona tUqkiz yil davomida qurilgan (1420 yili boshlangan) va
silindr shaklidagi uch kavatli bino bulgan. Bizning kunlargacha inshootning yer
osti qismigina saqlanib qolgan (1908 yil V. Vyagkin aniqlagan va ochgan).
Ulugbek, bundan tashkari, Buxoro va Gijduvonda madrasa. Shahrisabzda
Ko`kgumbaz masjidini kurdirgan.
Samarqandning ulugnor qiyofasi shakllanishida Sharq uygonish davri
me`morchiligining asosiy ynalishlarini birlashtirgan Me`morlar katta hissa
ko`shishdi. Ular faoliyatining samarasi ularok Samarqandning dunyoviy va diniy
majmualari masjidlar, Madrasa va xonakohlar, maqbaralar, ko`rkam saroylar—
bunyod etdi.
Bu bozor va savdo rastalarida (Masalan, miskarlar savdo rastasi, poyabzal
sotuvchilar rastasi va xokazo) biron-bir mahsulot turi bilan savdo kiluvchi yoki
o`sha mahsulot ni tayyorlaydigan do`kon va ustaxonalar joylashgash. Bular qul
olchilik, bokkollik mollari, gazmollar, shamchiroklar, zargarlik buyumlari bulgan.
Bozorlarda kogoz, kitob xarid qilish mumkin zdi. Shu yerda mUqovalaydigan
do`kon ham bulgan. Turli ichimliklar gvirinliklar, go`sht do`konlari qatori
joylashgan. Ko`p sonli novvoyxonalar tandirlarida non yopilgan. Oddiy aholi bu
nonlarnii ho`l meva va sabzavotlar bilan tamaddi qilib ketavergan. Zahiriddin
Muhammad Boburning yozishicha, XUSH asr boshlarida Samarqandda yaxshi
novvoyxona va oshpazlarning oshxonalari bor edi. Bozorlarda yoki ular yonida
karvonsaroylar, sartaroshxona, hammomlar joylashgandi.
XUSH asrda hunarmandlarning yanada tor ixtisoslashuvi ko`zatiladi.
Xujjatlarda Shayboniylar hUqmronligi davrida Samarqand aholisi bir necha unlab
34

turli kasb-kor bilan shugullangan. Bunday kasb-korlar orasida gazmollar, sopol
idishlar tayyorlash va ularni buyash, chuyan eritish.teri. kogoz, turli kiyim-boshlar,
qurollar va jihozlar tayyorlakni aytish mumkin. Ayrim hunarlar alohida, birmuncha
mayda tarmoklarga bulinib ketgan. Chunonchi, takaburchilik bilan shugullangan
ustalar ishlanadigan gazmol turiga xarab baxmal bofon. kimxobgaron, futabofon,
chahorgulbofon kabi kasblarga bulingan. Tolaga ishlov beriashda,shuningdek,
paxtadan to`qilgan gazmolga gul bosunchilar chitgaron, gazkshollarni
buyoklovchilar buyokchilar band bulganlar. kiyim-bosh va uning bulaklarini—
tayyorlash mutaxassislari ham turlicha edi: chopon tikunchilar homado`zon,
—
bichikchilar darziyon, telpakchilar takiyado`zon, jiyak va gajim tikuvchilar
— — —
papakdo`zon, pustin tikunchilar pustindo`zon, qimmatbaho mo`yna kiyimlar
—
tayyorlovchilar mo`ydo`zonlar bor edi (Samarqand hududidagi po`stin sotuvnilar
pustinfurushon machiti eslatiladi). XUSH asr tarixchisi Fazlullo ibn Ro`zbexon
kundo`z. olmaxon va boshqa xil pustinlar, shuningdek, ko`pdan-ko`p bezaklar
solingan shoyi kiyimlar o`zbek sultonlari kiyishganini sanab o`tadi.
Shayboniynoma dostonida saroy shoiri Muham mad Solih ok sichkon va
“ ”
olmaxon muynasidan tiqilgan yo`stin kiygan xon atrofidagi ayonlarni tasvirlagan.
x asrda qurilish kasblari ravnak topdi. Qurilish bilan shugullangan ustalar
qanday ishni bajarishiga xarab tor mutaxasiklarga ajratiladi: me`mor, muhandis,
najjor, xarrot, sangtarosh. Tesha bilan ish kilunchilar yorliklardan birida
“ ” qayd
etilganidek, tesha bilan ishlaydigan imoratsoz va katta ustalarning aytganini
bajarishlari zarur edi.
Bu davrda Samarqandlik ustalar kogozgarlar siyoh yoyilib ketmaydigan,
—
sillik. pishik kogoz tayyorlardilar. Samarqand kogoziga yozilgan juda ko`p qul
yozma asarlar bizgacha yetib kelgan. Ular orasida kamoliddin Binoiyning
Shayboniynoma , Fazlullox ibn Ro`zbexonning Mehmonnomai Buxoro
“ ” “ ”
asarlari, Mexr Sulton xonimning xadya qilingan yorligi va boshqa qul yozma
nusxalar bor. Afgoniston va Xindistonni yaxshi bilgan, Xirot atroflarida bo`lib, u
yerlardagi kogoz tayyorlash ustaxonalarini ko`rgan Zaxiridsin Muhammad Bobur:
dunyoda eng yaxshi kogoz Samarqandda tayyorlanadi , deb yozgan edi.
“ ” —
Mashhur xattot Sultonali Mashxadiy (1432 1 52Oyillar) xattotlikka oid
—
maxsus risolasida (1514 y.) Samarqand kogozida yozishni maslahat beradi, chunki
bu kogozda yozuv tekis va chiroyli chiqadi . Samarqand kogozi xup yaxshi-
“ ” “
da! derdi u. Akling bulsa, uni olishdan bosh tortma . Sultonalining keyingi
— — ”
yozganlaridan xulosa qilish mumkinki, XUSH asrda Samarqandda kogozning xar
35

xil turi, shu jumladan, sultoni deb atalgan turi tayyorlangan. Bu turi yupka,“ ”
yumshok, sillik bulganligi uchun shoyi kogoz ham deb atalgan.
Kogoz tayyorlovchi usta Mir Ibrohimning faoliyati XUSH asrniig birinchi
yarmiga tugri keladi, u ok chambar kurinishidagi suv kogozdagi belgisi bor alohida
kogoz turini tayyorlar edi. Miribroximi deb ataladigan bu kogoz keyingi
“ ”
asrlarda ham mashhur bo`lgan. Kogoz Samarqanddan chekka yurtlarga, shu
jumladan, kushni Xindiston va Eronga ham olib ketilgan.
Samarqand bir necha xil buyok ishlab chikarishi bilan ham shuxrat
qozongan Buyoklik ustaxonalari bozorlar hududidagi boshqa ustaxonalar va
dUqonlar yonida joylashgan. Bu ma`lumotlar XUSH asrda Samarandda
buyokchilik kay darahada tarakkiy etganligini ko`rsatadi.
O`zumning serobligi O`rta Osiyoning ko`p joylarida may va sharob
tayyorlashning rivojlanishiga olib keldi. O`z ko`zi bilan ko`rgan odamlarning
aytishicha, Samarqand bog va o`zumzorlar bilan o`ralgan bo`lib. ular ayrim
joylarda bir necha chakirimga borardi. Xojaning shahar atrofidagi boglarida
eqilgan toklardan olinadigan xosilning yarmidan ko`pi musallas kilinardi, undan
qolganidan sirka va dushob (o`zum shinnisi) tayyorlanardi.Shahar hududida o`zum
saqlanadigan maxsus binolar bo`lgan.
Samarqand kugpgina shaharlar va yon atrofdagi qishloq mo`zofotlaridan
tashkari Hindiston, Eron, Turkiya, Kozon xonligi, o`zoq Sharq mamlakatlari bilan
savdo-sotik qilgan.
XUSH asrning ikkinchi yarmida O`rta Osiyoning Rossiya bilan savdo va
diplomatik aloqalari kengaydi. Rossiyaning Moskva tomonlaridan Samarqand va
boshqa shaharlarga xom teri, mum jun gazmollar, yogoch idishlar, polotnodan
qilingan gazmollar xindistondan doka, parcha. bir necha xil buyok va dur,
Afgoniston va Erondan shakarkamish,gazmollar, Xitoydan chinni shoyi gazmollar
keltirilgan.
O`rta Osiyo o`z navbatida bu mamlakatlarga xilma-xil mollar yetkazib
bergan. Kurilayotgan davrda Samarqand ip gazlamalarini alohida xillarini,
gazlamalarning ayrim turlarini, kizil duxoba va shoyi tikish sanoatining boshqa
qimmatbaho mollarini tayyorlash va junatishga ixtisoslashgan bo`lib, asosan
boyvachcha va yirik savdogarlar ehtiyohlarini kondirishga ishlagan. Chunki tashki
bozorlarga Samarqandning kogoz tayyorlaydigan korxona maxsuloti yetkazib
berilgan. Bu mollarni ishlab chikarish katta texnik murakkabliklar bilan bogliq
bo`lib. ancha tajribaga ega malakali ustalar bulishini talab etardi.
36

Samarqandda huda ko`p mollar orasida, sayyoxlardan birining yozishicha,
oltin va ko`mush rangli buyoklar bo`lgan. fors mualliflarining guvohlik berishicha
usha, o`zbeklar yurti dan Eronga havorang buyok olib ketilgan. Bo`yoklar O`rta“ ”
Osiyodan Rossiyaga ham olib borilgan. Abdullaxonning elchilari Moskvaga 40
buyok olib borishgani manbalarda aytilgan. Buyok,larning ayrimlari tranzit savdo
buyumi sifatida Hindistondan Samarqand va Buxoro orqali jo`natilgan.Kuritilgan
mevalar, bodom, olma va mayiz Samarqanddan o`zoqlarga olib ketilgan, bu xil
mahsulotlari bilan shahar dovrug qozongan edi.
XU111 asrda ham Samarqand hunarmandchilik ishdlab chikarishi va savdo-
sotiqn ing yirik markazi bo`lib turdi. Hunarmandchilikning ixtisoslashishi davom
etdi. Ayniqsa, to`kimachilik sanoati ip gazlama, turli xil va kurinishdagi shoyi
—
gazlama, dasturxon, belbog va boshqa xil mahsulotlar ishlab chikarish rivoj topdi.
Kiyim tikish keng tus oldi.
TUqimachilarning mahsuloti yUqori sifati bilan ajralib turar va xaridorgir
bulardi. Samarqandda rang-barang tovlanunchi shoyi va chiroyli gulli atlas, olacha,
zakdonixom surp, gul bosilgan gazlama, kanopdan tiqilgan mato va boshqa lar
tayyorlanardi.
Buxoro bilan savdo aloqalari o`rnatgan rus savdogarlari xonlikda (unga
Samarqand ham kirardi) xilma xil shoyi va ip gazlamalar tayyorlanganligini
ma`lum qilganlar. Filipp Yefremovning kundaliklarida ta`kidlanishicha, bu yerda
“
pilla kurti boqiladi, kurtlar shoyi ip beradi. ipakdan yo`l-yo`l yaltirok gulli kimxob.
atlas, duxoba. magremantlar, boshqa har xil kimxoblar tikishadi .
”
XUSH asr manbalarida Samarqand hududida zardo`zlar dahasi borligi
eslatiladi. Ustalar gilam va gilam buyumlari to`kiganlar.
Yegoch buyumlar ishlab chikarish kasbi juda rivojdangan. Turli xil, ayniqsa
kattik yogochlardan qishloq xujaligida ishlatiladigan asboblar (omoch, panozaha,
belkurak va shu kabilar), ro`zgor buyumlari, shipttak, charx, eshik qul flari,
tikuvchilik dastgox,lari, egar, eshik, mebel va boshqa asboblar yasalgan.
unarmandlar orasida, shuningdek, duradgorlar, kuruvchilar, devor uruvchi ustalar,
binokorlar ham bulgan.
Samarqand usta zargarlar bilan dovrug taratgan. Ular kumush va misdan,
ba`zan oltindan ayollarning zeb-ziynatlarini yasaganlar, Ularga qimmatbaho
toshlar (yokut va lohuvard) kuyganlar bezatganlar.
Bir xil maxsulot tayyorpovchi hunarmandlar sexlarga birlashishgan. Sex
a`zolari odatda shaharning bitta dahasida yashashgan. Ayrim daxalarniig nomi
37

buni tasdiq aydi. Samarqandda Zargaron (zargarlar), So`zangaron (nina yasovchi
ustalar). Charmgaron (ko`nchi-. lar), Xarroton (yogoch toxarlari), Qul olonon
(ko`zachilar), Zingaron (ot egar-jabdugi yasovchi ustalar), Sharbatdoron (shirin
ichimliklar tayyorlovchilar) va boshqa hunarmandchilik dahalari saqlanib holgan.
Qurib chiqilayotgan davrda O`rta Osiyoning boshqa mamlakatlar bilan
savdo alohalari rivohlanib bordi. Samarqand savdogarlari tashki savdoda faol
katnashdilar. Masalan, Buxorodan Moskvaga 1557 yilda borgan savdo elchilari
tarkibida Samarqand shahri vakili Xoha To`ra va boshqa lar bor edi.
XUSH asrda O`rta Osiyo bilan Moskva davlati o`rtasidagi diplomatiya va
savdo munosabatlari ancha kengaydi. Buxoro xonligining tashki aloqalariga oid
ko`pgina rasmiy xujjatlarda Samarqand ko`p esga olinadi. Masalan, Nodir
Muhammadxon (1642 1645) shox. Mixail Fedorovichga (1643 yil mart)—
yuborgan xatida o`zining taxtga o`tirganligi va Moskva davlati bilan dustona
munosabatlarni avvalgidek ko`llab-kuvvatlash, savdo aloqalarini davom ettirish
istagida ekanligi va asirlarni ayirboshlash haqida aytilgan. Maktubda Nodir
Muhammadxon katta davlatniig boshligi ekanligi, bu davlat tarkibiga Samarqand
ham kirishi ta`kidlanadi.
Samarqand tarixida XUSH asrning birinchi yarmi o`zbeklarning urugidan
bulgan amir Yalanggush biy Otalih Bahodir faoliyati bilan boglanganidir. Ayni
uning boshqa ruvi davrida Registonda Tillakori va SHerdor madrasalari qurilgan
edi.
XUSH asrning oxiri va XIX asrning birinchi yarmi mamlakatda yUqori
zodagonlarning o`zaro kurashi, markaziy hokimiyatning zaiflashuvi,
ko`chmanchilarning boskinlari va mamlakatning xonavayron bulishi bilan
xarakterlanadi.
XIX asr 7O-yillarining oxirida shahardagi vaziyat yaxshi tomonga o`zgardi.
Buxoro amiri Shomurod boshqa ruvi davrida (1785 1800) 24 ta yangi mavzega
—
asos solindi, shahardagi ayrim me`moriy obidalar ta`mirlandi. Samarqandda
Iqtisodiy va madaniy hayot qayta tiklana boshladi.
XIX asr oxirida Samarqand bozorlariga Rossiya, Xitoy, Hindistondan turli
buyumlar kela boshladi. O`z navbatida Samarqand viloyati bu mamlakatlarga
kogoz, olacha chopon, qul olchilik buyumlari, kurUq mevalar, kora qul , otlar
yubordi.
XIX asrning birinchi yarmida ichki va tashki savdoning yanada o`sishi yo`z
berdi. Shaharda karvonsaroylar v dUqonlar soni ortganligi bundan dalolat beradi.
38

XX asr boshida Grigoriy Spasskiy nashr etgan Aziatskiy vestnik“ ”
gazetasida Buxoroning eng yangi tasviri sarlavhasi ostidagi makolada
”
Shohmurod boshqa ruvi davrida Miankol kogozi bizga asosan chetdan keltiriladi,
“
uning Samarqand kogoziga o`xshash o`rtacha sifatlisi joyida 45 sumdan 55
so`mgacha, bu yerga (Orenburgga) olib kelinib esa 80 so`m (pudi) atrofida sotiladi.
Sifati past bo`lgan teandar va mezdevon kogozlari esa joyida 40 45 sum, bu yerda
—
60 70 so`m sotiladi , deb yozilgan.
— ”
Samarhand ayni vaqtda harbiy qurol ishlab chixaruvchi ixtksoslashgan
markaz ham edi. Bu yerda XUSH XIX asrlar va XIX asrning birinchi yarmida
—
pichok, xanjar. kilich va boshqa lar tayyorlangan XUSH asrda O`rta Osiyo
hududida o`k otish quroli: tufang, farangi va shiplar (kozon) paydo bo`ldi. Ularni
tayyorlash malakali degrez ustalar (rextagarlar) bo`lishini talab qilardi. Bunday
ustalar ayrimlarining nomlari bizgacha yetib kelgan. Chunonchi, Usd Qul i degan
odam ancha vaqt Xindiston hukmdori blib turgan Zahiriddin Muhammad Bobur
hUqmronligi davridagi tuplarni ham kuygan edi.
Samard XSHX asr O`rtalarida 30 mingga yaqin aholi yashagan Buxoro
xonligining ikkinchi muhim savdo va hunarmandchilik markazi edi.
XUSH XSHX asrking biriyo-kchi yarmida Samarqand anvalgidek yirik fan
—
va madaniyat markazi bo`lib qoldi. Bu asrlarda ijtimoiy fanlar, tibbiyot, tasviriy
san`at yUqsak darajaga chiqdi.
Samarqandlik miniatyurachi rassomlar, chiroyli mUqovachilar nafaqat
Mevaraunnaxrda, balki shu bilan birga undan boshqa joylarda ham shUqrat
kozondilar. XUSH XU1SH asr minatyurachilari boy bo`yoklar, nozik rasmlar,
—
harakatlarni moxirona kursata bilish, ko`p figurali komozitsiyalarni joylashtirish
san`atini egallagan edilar.
Muham mad Murod Samarqandiy Samarqandning mashxur minatyurachisi
bulgan edi. Firdavsiyniig Shoxnoma dostoniga ishlangan 11 5ta bezak uniig
“ ”
ijodining yUqsak namunasidir. Kitobni 556 yil xattot Ham adoniy Xorazm
mulkining hukmdori Eshmuham mad uchun kuchirib bergan edi.
Hindistonga Shoh Akbar (1556-1604) saroyiga Samarqandlik rassomlar
Muhammad Murod va Muhammad Nodir jo`natilganlishi haqida ma`lumotlar ham
bor.
Muham mad Sharif Samarqandiy Sa`diyning Bo`ston dostoniga to`rtta
“ ”
miniatyuradan bittasini ishlab bergan, Muhammad Darvish Samarqandiy 161 8 yil
o`zining doston Zibo-Zifar kitobini to`rtta miniatyura bilan bezagan.1628 yil.
“ ”
39

Samarqandda Sharofidlin Ali Yazdiyning asari juda katta va qalin kitob shaklida
tayyorlanib, unga yettita miniatyura ishlangan.
Kushiklar, hikoyalar, dostonlarda ommaviy xalq ijodi namoyon bo`ldi. Xalq
teatr ijodi keng rivojlangan edi ikki xil teat bor edi. Ulardan biri kuchalarda— —
tomosha kursatib yurunchilar (akrobatlar, dorbozlar, rakkoslar. ko`zbo`yamachilar
ayik va serka urgatuvchilar) edi. Xalq teatrining eng yorkin tur sirkchilik askiya
—
aytish hisoblangan. To`y marosimlari va bayramlar ko`chalarda yuradigan
musikachilar ishtirokisiz utmagan Musikachilar va ashulachilarni o`z ichiga olgan
xalq teatri artistla ri sozandalar deb atalgan guruxni tashkil etgan.
Teatr tomoshalarining ikkinchi turi ko`girchok teatrlari edi, ular XUSH asr
oxiridan boshlab keng rivoj topdi. Ko`girchok teatrining ikki xili bulardi: qul ga
kiyiladigan ko`girchok. Bu teatrlarning artistlari o`z tomoshalarida adolatsiz
kozilar, ruhoniylar va makham a mulozimlarini tankid qilishardi.
Musika san`atining obrusi baland bulgan. Ajoyib ijrochi sozandalar,
bastakorlar, musika ilmi bilimdonlarining unlab nomlari manbalarda tilga olinadi.
Musika bilan fakat professionallargina kizikib, shugullanishgan deyilishi xatodir.
Olimlar, shoirlar, rassomlar va umuman, ilmli odamlarning hammasi musikani
qadrlashgan, ko`pincha o`zlari ham biron asbobda musika ijro etishmgan, ko`shik
yaratishgan va hatto musika nazariyasiga oid kitoblar yozishgan. Chunonchi,
tarixchi va shoirlar Binoiy, Hofiz Tanish, shoirlar Hasan Ansoriy, xattot Makmud
Isxok, shifokor Mavlono Xasan Samarqandiy va boshqa larni ko`rsatish mumkin.
Avvalgi davrlardagidek, XIX asrning birinchi yarmida Samarqand ulugvor,
mustakham mudofaa devorlari bilan o`ralgandi. N. Xaniqovning yozishicha, 1841
yilda Samarqand minoralari va oltita darvozasi bulgan, tuynUqli baland paxsa
devor bilan o`ralgan edi. Tunda shaharga kirish va undan chikish takiklangan.
Shahar devorining aylanasi 13,9 km. Umumiy maydoni esa 10 kv.km bulgan.
Samarqandda boglar, Ariq va hovo`zlar ko`p edi, ikkita karvonsaroy va uchta ham
mom bulgan. Qal`a- shaharning garbiy qismiga joylashgan, tashqi devori 3,2 km
o`zunlikda bo`lib, ikkita darvozasi bulgan. Ichkarida usti berk ayvonli qasr
joylashgan.
XIX asrning ikkinchi yarmida yo`z bergan voqealar , umuman, O`rta Osiye
mintakasi singari Samarqandning takdirini Rossiya imperiyasida yo`z berayotgan
siyosiy, ijtimoiy-Iqtisodiy va madaniy jarayonlar bilan o`zoq vaqtga bog`ladi.
1868 yil bahorida general fon Kaufman boshchiligidagi harbiy qushin
Samarqandni istilo qilish maksadida Zarafshon vodiysiga karab yurish boshladi.
40

Hal kilunchi jang shaharning shimoliy chekkasidagi Chuponota tepaligida bo`lib
utdi. Amir Mo`zaffarning qushinlaridan texnik va harbiy qurollanishi jihatdan
ancha ustun bo`lgan Rossiya imperiyasi qushinlari 1868 yilning 1 may kuni
Samarqandni amalda egallagan edilar. General Kaufman shaharda uncha ko`p sonli
bo`lmagan harbiy garnizonni qoldirib, Buxoro qushinlarining asosiy qismlarini
ta`kib qilish uchun Buxoro tomon yul oldi.
Vazirlar Mahham asining 1993 yil 23 iyundagi xaroriga muvofik,
Samarqandda O`zbekiston Respublikasi Fanlar Aqademiyasining Samarqand
bo`limi tashkil etildi. Uning tarkibga Samarqandda ish olib borayotgan Fanlar
Aqademiyasining Arxeologiya instituti va yangidan tashkil qilingan Regional
muamolar ilmiy tadqiqot instituti kiritildi. 1995 yil oktabr oyi Samarqandda
YUNESKO ho`zuridagi Markaziy Osiyo tadqiqot halqaro instituti ochildi. Bu
ilmiy tadqiqot institutlari Yaponiya, Germaniya, Fransiya, Italiya, Rossiya, Polsha
va AKShdagi yetakchi tadqiqot markazlari bilan bevosita aloqalarga ega.
Mustakillik yillarida Samarqandda Respublika Prezideni Islom Karimovning
tashabbusi va bevosita rahbarligida Sharqning tarixiy obidalarini tiklash va
ta`mirlash bo`yicha katta ish olib borilmokda. 2004 yil 16 iyulda Vazirlar Mahham
asining Shohizinda yodgorlik majmuasida ta`mirlash va obodonlashtirish“
ishlarini tashkil qilish to`g`risida gi qarori qabul kilindi. Bu qaror asosida ikki yil
”
mobaynida tegishli tamirlash ishlari olib borildi. Shu munosabat bilan majmua
hududida O`zbekiyeton Respublikasi Failar Aqademiyasi Arxeologiya instituti
olimlari tomonidan keng mikyosda arxeologik qazishmalar kilindi. Natijada, bu
yerda o`rta asr maqbaralari, masjidlariniig yangi qoldiqlari topildi, ular qadimiy
Shohizinda majmuasi tarixini tuldirdi va boyitdi.
Bibixonim, Tillakori yodgorliklari, Ulugbek rasadxonasi, Guri Amir, Nodir
devonbegi, Xoja Ahror Vali. Xoja Axror Vali, Mahdumi A`zam va boshqa
yodgorliklarni ta`mirlash buyicha keng mikiyosli ish olib borilmokda. Maxsus
rejaga muvofik Shohizinda, Registon majmualari va Ruhobod maqbarasi hududi
kengaytirildi va obodonlashtirildi. Qadimgi obidalarga hamohang va uygun
ravishda go`zal va betakror tarixiy manzaralarni mujassamlashtiruvchi zamonaviy
maydonlar barpo kilindi. Markaziy istirohat bogi, Siyob bozori, xazrati Xizr
“ ”
masjidi obodonlashtirildi. Shahardagi asosiy katta ko`chalar kengaytirilib, yangi
kuriklar kurildi, bog va xiyobonlar bunyod etildi.
Mustakillik yillarida shaharda zamonaviy hamda xalqaro andozalarga javob
beruvchi katta Afrosiyob palas mehmonxonalari kurilib, foydalanishga
“ ”
41

topshirildi. Eski Mexmonalar to`la ta`mirlandi, original va betakror me`moriy
yechimdagi 50dan ortik xususiy Mehmonxona bunyod etildi. Samarqand aeroporti,
uning terminallari va uchish maydonchalari butunlay yangilandi, natijada aeroport
xalqaro makomga ega bo`ldi. Shahardagi Mujiza amfiteatri, Yeshlar“ ” “
markazi o`ziga xos Me`moriy uslubda qurilgan bo`lib, ular zamonaviy, go`zal
”
inshootlar qatoridan urin oldi.
O`zbekiston Respublikasi xUqumati o`zbek Milliy davlatchiligining tarixiy
ildizlarini o`rganishda va tiklash masalalasiga katta ztibor bermoqda. Davlat
boshligi I. A. Karimov Amir Temur haykali ochilishi munosabati bilan 1996 yil 18
oktyabda Samarqandda bo`lib o`tgan tantanali mitingda bu shaharning jaxon
tarixidagi aham iyatiga yUqori baho berib, shunday degan edi Samarqand
“
mUqaddas qadamjo, u millatimiz shuxratini butun, dunyoga taratgan, bu shahar
shonli utmishga ega, uning bugungi kun baxti va kelajagi esa abadiydir . Shahar
”
nafaqat madaniy tadbirlar utkaziladigan joy, balki shu bilan birga siyosiy markaz
bo`lib qoldi, bu yerga jahonning rivojlangan davlatlari, xalqaro tashkilotlarning
rahbarlari tashrif buyurdilar, ko`plab uchrashuvlar, mo`zoqaralar va anjumanlar
utkaziladi. Bu saxovatli zamiinda yashagan va samarali ijod qilgan hamda jahon
fani, umuminson madaniyati rivojiga bebaho hissa kushgan olimlar va
mutafakkurlarniig yubiley tantanalari utqazildi. Samarqand va butun temurlar
davlatining shuxratini oshirgan buyUq falakiyotchi olim Mirzo Ulugbekning 600
yilligi 1994 yilda xalqaro mikyosda nishondi. 1996 yil buyUq sarkarda va davlat
arbobi Amir Temurning 660 yilligi utqazildi. 1998 yil islom olamida buyUq
muhaddis al-Buxoriyning 1225 yilligi keng nishonlandi. Butun musulmon olami
yaratgan Al Jomi` as-sahih kitobini ahamiyati jihatdan mUqaddas Kur`oni
“ ”
karimdan keyin ikkinchi o`ringa kuyadi. Mashhur sana doirasida PoyAriq
tumanining Xartang qishlog`ida, el e`zozidagi bu insonning qabri ustida ulugvor va
betakror memoriy majmua barpo etildi. Yana bir buyUq shaxs Xoha Ahror
—
Valining 600 yillik yubileyi bayramiga u dafn etilgan joy obodonlashtirib keng
mikyosli qurilish -ta`mirlash ishlari amalga oshirildi, ma`naviy-ma`rifiy tadbirlar
utqazildi.
YUNESKOning sobik Bosh direktori 2000 yil aprelda bu noyob majmualani
kelib ko`rgach, Samarqand, Toshkent, Buxoro, Xiva, KUqon Shahrisabz
memorlari san`atiga yUqori baho berib, shunday degan edi: Men hech qachon
“
bunday yUqsak san`atni ko`rmagandim, bu o`zbek xalqi ma`naviyatining
ramzidir .
”
42

Samarqand mo`zeylar shahri. Bu yerda Samarqand davlat mo`zey -—
kurikxonasi tarkibida O`zbekiston madaniyati va sanati tarixi mo`zeyi, Samarqand
viloyat o`lkashunoslik mo`zeyi, Samarqand shahar (Afrosiyob) tarixi mo`zeyi,
Ulugbek rasadxonasi yodgorlik tarixi mo`zeyi, Sadriddin Ayniy yodgorlik uy-
mo`zeyi bor. Ularda ulham izning tosh asridan to hozirgi kungacha bo`lgan boy
tarixiga oid noyob ma`lumotlar jamlangan. Samarqand shahar (Afrosiyob) tarix
Mo`zeyida milodiy UII asrdagi Samarqand Hukmdorlarining qasr lari devorlariga
ishlangan ulugvor bezaklarning asl nusxalari kuyilgan, ular jahon tarixida eng
noyob eksponatlardan biri hisoblanadi
Bundan tashkari, shaharda ochik osmon ostidagi mo`zeylar deb atalishga
arzigulik unlab me`moriy obidalar bor. Registon majmuasi yer yo`zidagi betakror
mo`jiza hisoblanadi. 2004 yil Samarqandning tarixiy yodgorliklarini YUNESKO
Jahon aham iyatiga ega yodgorliklar merosi ro`yxatiga kiritdi.
“ ”
Samarqand chinakam sayyohlar shahri. Shaharga har yili minglab
—
sayyohlar keladi. Bugungi kunda shaharda ularning yashashi,tarixiy joylari bilan
tanishishi uchun zamonaviy infrato`zilma yaratilgan. Shaharda o`nlab sayyohlik
firmalari tashkil qilingan. Sayyohlikni yirik industriyaga aylantirish borasida keng
kamrovli ish olib borilmokda.
1997 Yildan boshlab. Prezident Islom Karimovning tashabbusi bilan
YUNESKO shafeligida har ikki yilda Samarqandning yuragi bo`lmish Registonda
Sharq taronalari xalqaro musika festivali utkazilmokda. davlatimiz rahbari bu
“ ”
festivalning ahamiyati to`grisida gapirib, unga yUqori baho berdi: Bu anjuman
“
o`zida Sharqning kalbi va ruhini ifoda etadi. Mumtoz musika san`atini asrab
avaylash va rivojlantirishdek olijanob maksadga xizmat qiladi
”
Qadimgi Samarqand sayyohlarninggina emas, jaonniig taniqli davlat, siyosat
va jamoat arboblarining ham e`tiborini tortmoqda. Keyingi yillarda Yevropa
Ittifoqi komissiyasi komissari Xvan den BrUq, Rossiya sobik Prezidenti Vladimir
Putin, Fransiya sobik Prezidenti Fransua Mitteran, Pokiston Islom Respublikasi
sobik Prezidenti Farruh Ahmadkon Legxari, Turkiya Prezidenti Sulaymon
Demirel, Kozogiston Prezidenti Nursulton Nazarboyev, Qirgiziston Prezidenti
Kurmanbek Bakiyev, Tojikiston Respublikasi Prezidenti Emomali Rahmon,
Chexiya Prezidenti Vatslav Gavel, Koreya Respublikasi sobik Prezidenti Kim Yen
Sam, Belgiya Kirolligi Bosh vaziri HanLyUq Dax Moskva va Butun rus patriarxi
Aleksiy Ikkinchi, AKSH sobik Prezidentining rafikasi Xillari Klinton, Angliya
kirolichasi Yelzaveta va Edinburg gersoginiig kizi malika Anna, Rossiya
43

Prezidenti Dmitriy Medvedev Samarqandga keldilar va uning diqqatga sazovor
joylari bilan tanishdilar.
Boy tarixga ega bulgan jaxon fani, madaniyati va me`morchiliiga bebaho
hissa qushgan Yer Yo`zining qadim shaxri Samarqand o`ziniig 2750 yilligini
nishonladi. Shahar bunyodkorlik taraqkyyotini davom ettirmokda, u kelajak
asrlarda ham sharq durdonasi bo`lib kolajak.“ ”
2.2. Ko`k tepa yodgorligida oltb borilgan arxeologik izlanishalar va
uning natijalari.
Ko`plab horijiy olimlar tomonidan «Markaziy Osiyoning yuragi» deb
atalgan Sug`d Sug`diyona o`lkasining qadimiy tarixiga e`tibor mustaqillik
–
yillarida yanada kuchaydi. Markaziy Osiyoning qadimiy shaharsozlik madaniyati
beshiklaridan hisoblangan bu yurtda bir vaqtda to`rtta shahar paydo bo`lgan va
gullab yashnagan. Aynan mana shu shaharlar tarixi yurtimizning shaharsozlik
madaniyati va davlatchiligi tarixining shonli bosqichini namoyon etadilar. Bular
Marakanda, Basileya, Ko`k-tepa va Kish shaharlaridir. Bu maqola ushbu shaharlar
44

to`g`risida, ularning xarobalari bizning kunlargacha qaysi arxeologik yodgorliklar
ko`rinishida yetib kelganlar va ularning tarixi qay darajada o`rganilganligii
xususida.
Bu jarangdor nomlar hozirgi zamon tillari va tovushlari nUqtai -
nazaridan qaralganda yevropacha atamalarga o`xshab ketsada, ular bizning
o`lkamizda bir paytlar muomilada bo`lgan qadimiy mahalliy tillarda nomlanganlar.
Bu shaharlar nomlari etimologiyasi deyarli noma`lum.
Marakanda. Samarqandning qadimiy nomi sug`d tilida «Smarakansa»,
«Smarakanda» atamalari bilan yuritilgan va ko`plab tadqiqotchilarning fikrlariga
ko`ra bu atamalar «uchrashuv, yig`ilish joyi» degan ma`noni beradi. Marakanda
nomi esa yurtimizni bosib olgan Aleksandr Makedonskiy Iskandar Zulqarnayn–
armiyasi bilan birga bu tuproqqa qadam bosgan yunon tarixchilari asarlarida, bu
yurtda kechgan turli-tuman tarixiy voqeliklarni hikoya qilinishi jarayonida ko`plab
marta tilga olinadi. Bu shaharning xarobalari bo`lmish Afrosiyob salkam bir asrdan
beri o`rganiladi va mana shu tadqiqotlar natijalari bois o`tgan asrning 70-yillarida
Samarqand shahrining 2500 yilligi sanasi nishonlangan. XX asrning 70-
yillarigacha qo`lga kiritilgan arxeologik moddiy manbalar va tarixiy ma`lumotlar
mana shunday ilmiy xulosa chiqarishga asos bo`lganlar. Arxeologik
materiallarning yetarli emasligi bois o`zoq yillar davomida tarixshunoslik va
arxeologiya fanlarida «O`rta Osiyoda qadimda shaharlar qurilmagan, shaharsozlik
madaniyati bizning yurtimizga Ahmoniylar imperiyasi hUqmronligi davrida
Yaqin Sharq va Eron tomonidan kirib kelgan degan» xulosa hUqmronlik qilib
kelgan. 2500 yillik sana ham mana shu xulosaning tasdig`idek edi.
O`tgan asrning 80 yillarda O`zbekiston Fanlar aqademiyasi Arxeologiya
–
instituti olimlari tomonidan olib borilgan murakkab arxeologik tadqiqotlar
natijasida Surxondaryo viloyati SHerobod tumani hududida ilk shaharlarga xos
ko`plab xususiyatlarni o`zida aks ettirgan va yoshi deyarli uch yarim ming yilga
teng bo`lgan shaharmonand (protogorod R.A.) Jarqo`ton yodgorligi topildi. Bu
–
o`lka n kashfiyot O`rta Osiyoda qadimiy shaharsozlik madaniyatining shakllanishi
Ahmoniylar kelishidan ming yillar avvalroq boshlanganligini ilmiy isbotlab berdi.
Keyingi yillardagi tadqiqotlar esa bu kashfiyotning to`g`riligini yanada
mustahkamladi.
O`tgan asrning 90-yillarida Samarqandning qadimiy o`rni bo`lmish
Afrosiyobda, shahar arkining janubiy-sharqiy qismida, Ahmoniylar davrida
qurilgan 2500 yillik devorlar ostidan b o`lka simon shaklga ega bo`lgan yirik xom
45

g`ishtlardan qurilgan yanada qadimgiroq shahar mudofaa devorlari qoldiqlari,
ularning ostidan esa loydan ko`tarilgan devorsimon inshoot (rus tilida val)–
topildi. Xom g`ishtli g`oyat mahobatli bu devorning qalinligi 7 10 metrni
–
tashkil etgan. Bu devorlar bunyod etilgandan keyin ma`lum muddat o`tgach
ta`mirlanganlar va yana 3 - 4 m qalinlashganlar. Mana shu asosda Samarqand Rim
tengdoshi ekanligi va uning yoshi 2750 yildan kam emasligi ilmiy isbotini topdi.
Ahmoniylar hUqmronligi davriga kelib ancha eskirib, ba`zi joylari nuragan
ushbu shahar devorlari xarobalari ustidan butunlay yangi xususiyatga ega, ichida
koridori bo`lgan yangi devorlar bunyod etilgan. Ba`zi joylarda esa eski devorlar
ta`mirlangan.
Eramizdan avvalgi 329 yilda Smarakandaning shahar mudofa devorlari
ostida Aleksandr Makedonskiy boshliq yunonlar armiyasi paydo bo`ldi. Aleksandr
Sug`diylarning qarshilik ko`rsatish kuchlarini hisobga olmasdan avval
Smarakandani ishg`ol etish uchun dastlab lashkarboshi Menedem boshchiligidagi
qo`shinni yuborgan. Bu qo`shin sug`diylar tomonidan tamomila qirib tashlangan.
Qudratli Ahmoniylar imperiyasining asosiy harbiy kuchlarini qisqa muddatlarda
tamomila tor-mor qilgan iste`dodli sarkarda Aleksandr, bu saltanat tarkibiga kirgan
o`zoq, bir viloyatda bu qadar kuchli va jangavor xalqlarga ro`para kelishini
xayoliga ham keltirmagan edi. Yunon tarixchisi Kursiy Rufning yozishicha bu
mag`lubiyat Aleksandrning sharqqa yurishidagi dastlabki eng katta mag`lubiyati
edi.
Sug`diylar va ular bilan O`rta Osiyoda yonma-yon umr kechirayotgan
mahalliy qadimiy xalqlar, yarim ko`chmanchi va ko`chmanchi qabilalar Iskandar
qo`shinlariga qarshi Spitamen va nomlari bizgacha yetib kelmagan boshqa
sarkardalar boshchiligida bir necha yillar davomida matonat bilan kurashganliklari
tarixdan ma`lum. Lekin biz bu o`rinda ushbu jangavor voqealar tafsilotlariga
to`xtalib o`tirmaymiz.
Samarakanda ishg`ol etilgandan keyin Iskandar tomonidan bu shaharda
katta qurilish ishlari amalga oshiriladi, ko`plab inshootlar yunon me`morchiligi
asosida bunyod etiladi, ko`plab shaharlarda ahmoniylar va undan oldin bunyod
etilgan mudofa devorlari tubdan ta`mirlanadi, ko`plab shaharlar atrofida yangi
mudofa devorlari paydo bo`ladi. Shu davrda sof ellinistik ko`rinishdagi bir qator
shaharlar ham bunyod etilgan. Bunday qurilishlarga sabab, birinchidan,
Iskandarning sharqqa yo`naltirilgan istilochilik yurishlaridagi bosh maqsadlaridan
biri mana shu o`lkalarga ellin madaniyatini joriy etish bo`lsa, ikkinchidan, bu
46

devorlar Iskandarning hujumlari paytida o`z shaharlari va qishloqlarini tashlab
ketgan mahalliy aholi va ularga ittifoqchi bo`lgan jangavor va jasur qabilalarning
hujumlaridan bu shaharlarga joylashtirilgan yunon qo`shinlarini himoya etishlari
lozim edi.
Marakandaning keyingi davrlarga oid boy tarixiga to`xtalib o`tirmaymiz va
bu maqolaning maqsadi emas. Eramizdan avvalgi VIII asrning o`rtalarida paydo
bo`lgan Marakanda (Samarqand) shahri Sug`dning asosiy poytaxti sifatida deyarli
ikki ming yil davomida bir joyda faoliyat ko`rsatgan va 1220 yilda Chingizxon
boshliq mo`g`ullar qo`shinlari tomonidan tamomila vayron qilingan. Uning
xarobalari bizning kunlargacha Samarqand shahri hududi joylashgan mashhur
arxeologik obida - Afrosiyob yodgorligi ko`rinishida yetib kelgan.
Vayronaga aylangan Samarqand o`z o`rnini o`zgartirib qadimiy shaharning
janubida joylashgan o`rta asr rabodi o`rnida qaytadan tiklangan. Amir Temur
davrida esa shahar tamomila qaytadan qurilgan va sohibqiron tomonidan bunyod
etilgan o`lka n saltanatning poytaxtiga aylangan.
Shu tariqa Samarqand Sharqning eng go`zal shaharlaridan biri sifatida
hozirgi kunlarda ham faoliyat ko`rsatmoqda.
Basileya-Vedar-Chelak. Jahon tarixshunosligi va arxeologiyasi fanlarida
o`zoq yillar davomida Aleksandr Makedonskiyning Sug`ddagi istilochilik
yurishlari davrida yunon tarixchilari tomonidan bu mamlakatning ikkinchi
poytaxti sifatida tilga olingan Basileya shahrining qayerda joylashganligi
masalasi katta muammo bo`lib keldi. Ba`zi tarixchilar uni Buxoro tomonda,
ba`zilari Qarshi yaqinidagi Yerqo`rg`onda (Ko`k-tepa), ba`zilari hatto Afg`oniston
hududida joylashganligi to`g`risida fikrlarni o`rtaga tashladilar.
Aleksandr o`zining O`rta Osiyodagi istilochilik yurishlari davrida Sirdaryo
bo`ylarini zabt etish uchun jang qilayotgan paytida mahalliy xalqlar Spitamen
boshchiligida yunon armiyasi qo`shinlari joylashgan Marakandaga hujum
uyushtirib shaharni qamal qiladilar. Aleksandr Marakandaga katta qo`shin
yuboradi. Qamal oxiriga yetmaganligi sababli, ham ichkaridagi qo`shinning
qarshiligi, hamda unga yordamga yetib kelgan qo`shinga kuchi yetmasligini
tushungan Spitamen (yunon tarixchisi Arrianning yozishicha - R.A.) «Marakanda
arkidan qamalni tushirib shimolga Sug`diyona Basileyasi (poytaxti)ga ketdi».
Sug`dning ikkinchi poytaxti ham mavjud bo`lganligini juda ko`plab tarixchilar
hamisha e`tirof etganlar.
47

O`tgan asrning 90-yillari o`rtalaridan boshlab o`zbek va franso`z
arxeologlarining birgalikda olib borgan tadqiqotlari natijasida Samarqanddan 30
km shimolda, Chelak shahri yaqinida joylashgan Ko`ktepa yodgorligida eramizdan
avvalgi XI - asrda paydo bo`lgan qadimiy shahar xarobalarining topilishi fandagi
ko`plab ilmiy muammolarni, jumladan afsonaviy Basileya shahrining joylashgan
o`rni xususidagi taxminlarni ham oydinlashtirishga olib keldi.
Ko`ktepa yodgorligining ochilishi o`zbek arxeologiya fanining va arxeolog
olimlarning mustaqillik yillaridagi o`lka n kashfiyotlaridan biridir. O`n yildan
ortiqroq vaqt davomida tinimsiz davom etayotgan arxeologik qazishmalar
jarayonida qadimiy yirik shaharning arki va mudofa devorlari, shahar aholisining
turar-joylari, shahar markazida qad ko`targan va maydoni 1 gektar bo`lgan
mahobatli saroy, uning yonida esa xuddi shuncha maydonni egallagan o`lka n
zardushtiylik ibodatxonasi xarobalari ochildi. Siyosiy va diniy xarakterga ega bu
o`lka n inshootlarning mavjudligi o`sha davrda bu hududda kuchli davlat apparati
faoliyat yuritganligini ko`rsatuvchi ilmiy dalillardir. Ko`ktepa O`rta Osiyoda ilk
temir davridayoq shakllangan qadimiy shaharning barcha me`moriy xususiyatlarini
o`zida to`la namoyon etgan, O`zbekistondagi shaharsozlik madaniyati tarixini
qariyb to`rt yo`z yilga qadimiylashtirgan, tom ma`nodagi etalon yodgorlik bo`lib
arxeologiya va tarixshunoslik fanlarida o`z o`rnini topdi. Ko`ktepa yunon
tarixchilari tomonidan tilga olingan Sug`dning ilk poytaxti - Basileyaning
bizgacha yetib kelgan xarobalari ekanligi ilmiy jihatdan tamoman isbotlandi va
fanda to`la e`tirof etildi.
Marakanda (Samarqand), Ko`k-tepa (Chelak, Chelak, Qarshi) va Kish
(Kesh, Shahrisabz) shaharlari xarobalarida olib borilgan o`zoq yillik arxeologik
tadqiqotlar natijasida ularning shakllanish davrlari to`la to`la ilmiy isbotini
topganligi uchun Qarshi va Shahrisabz shaharlarining 2700 yilligi, Samarqandning
2750 yilligi keng nishonlandi. Lekin bu shaharlar ichida eramizdan avvalgi I-ming
yillikning boshlariga oid saroy, ibodatxona va boshqa jamoat binolari hozircha
ochilgani yo`q. Bu kabi binolar xarobalari bu shaharlar ichida keyingi ikki ming
yil davomida to`plangan qalin madaniy qatlamlar ostida qolib ketgan va hozirgi
kunda ularni ochib o`rganishning deyarli imkoni yo`q. Ko`ktepagi tadqiqotlar bu
shaharlarda ham saroylar, ibodatxonalar va boshqa me`moriy inshootlar mavjud
bo`lganligini ko`rsatadi, ularning me`moriy xususiyatlarini, qolaversa Sug`dning
eng qadimiy shaharlarining ichki to`zilishini to`la tasavvur qilish imkonini beradi.
48

Aleksandr Makedonskiy bu shaharni ishg`ol etgan paytda u ichki va tashqi
shahardan iborat bo`lgan va umumiy maydoni taxminan 100 gektarni tashkil
etgan. Aleksandr davrida uning 23 ga maydonni egallagan ichki shahrining mudofa
devorlari tubdan ta`mirlangan.
Eramizdan avvalgi XI - asrda shakllangan Basileya shahri bu yerda salkam
ming yil davomida faoliyat ko`rsatgan. Eramizdan avvalgi III-asrda esa bizga
noma`lum bo`lgan sababga ko`ra o`z faoliyatini to`xtatadi va 4 km shimoliy -
g`arbda, hozirgi Chelak shahri o`rnida qayta bunyod etiladi.
Arxeologik tadqiqotlardan ma`lumki, Qadimgi Sharqning, jumladan O`rta
Osiyoning ham bir qator qadimiy shaharlari tarixiy rivojlanish bosqichlarida turli
xil siyosiy, iqtisodiy va demografik sabablarga ko`ra o`zlarining dastlabki
shakllangan o`rinlarini bir necha marta o`zgartirib ma`lum masofa narida qayta
qad rostlaganlar. Qarshi va Shahrisabz shaharlari o`z joylarini ikki marta,
Samarqand, Termiz va Toshkent shaharlari bir marta o`zgartirganlar, Buxoro
shahri esa o`z joyini deyarli o`zgartirmasdan bitta joyda mUqim faoliyat
ko`rsatgan. Shu asnoda Basileya shahri ham o`z joyini bir marta o`zgartirib hozirgi
Chelak shahri o`rniga ko`chgan.
Chelak shahri xarobalari ilk bora 1940 yilda arxeologlar I.A.Suxarev va
P.F.Liferenkolar tomonidan tadqiq etilgan va shaharchaning topografik plani
qog`ozga tushirilgan. Shaharcha shimoliy va janubiy qismlardan iborat, ularning
o`rtasida maydoni 100 x 70 m, balandligi 18 m bo`lgan o`lka n ark joylashgan.
Shahar arki o`zoq yillar davomida Chelak shahrining o`rtasidagi o`lka n tepalik
ko`rinishida qad rostlab turgan. Lekin 50-70 yillar davomida uning yonida qurilgan
g`isht zavodi mana shu bebaho arxeologik obida hisobiga ishlab uning butunlay
yo`q bo`lib ketishiga olib keldi. Hozirgi kunlarda arkning xarobalari juda kichik
maydondagina saqlanib qolgan. Shaharning janubiy qismining maydoni esa
taxminan 20 gektar artofida bo`lib hozirda bu joylar zamonaviy turar-joylar ostida
qolib ketgan va bir necha joyda tashqi mudofa devorining xarobalari saqlangan.
Yodgorlikning shimoliy-sharqiy qismida uning qadimiy mudofa devorlari
taxminan 200 m o`zunlikda juda yaxshi saqlangan. Shimoliy qismining maydoni
esa kichikroq, taxminan 15 gektar atrofida. Arkning tevaragi keng sayhonlikdan
iborat, shaharning umumiy maydoni esa 50 gektardan ortiqroq bo`lgan.
1961 yilda ark yaqinidan tasodifan qadimiy oltin o`zUq va to`rt dona juda
noyob kumush kosalar topilgan. Eftalitlar davriga oid misgarlik san`atining bu
yUqsak namunalari «Chelak kosalari» nomi bilan arxeologiya fanida juda
49

mashhur bo`lib Sug`d san`ati tarixi bo`yicha olib borilayotgan tadqiqotlarda
hozirgi kunlarda ham ularga doimiy ravishda murojaat qilinadi. Bu buyumlar
topilgan joyda 1963 yilda Rossiya Davlat Ermitajining B.I.Marshak boshliq
arxeologik ekspeditsiyasi keng qamrovli qazishma ishlari olib borgan va natijada
eramizning VIII asrida sug`diy aslzoda yashagan uyning bir qismi ochib–
o`rganilgan. Bu yerda o`rganilgan yUqori qatlamlar XI-XII asrlarga, quyi
qatlamlar esa eramizning boshlarga oid.
Shahar xarobalari ustida eramizdan avvalgi III-II asrlardan to XIX-XX
– –
asrlargacha bo`lgan davrlarga oid sopol buyumlarning parchalar ko`plab uchraydi
va bu topilmalar bu yerda shahar paydo bo`lgandan to hozirgi kunlargacha shahar
hayoti tinimsiz davom etganligini tasdiqlaydi.
Hozirgi kundagi muammolardan biri - Chelak shahrining o`rta asrlarda
qanday nom bilan atalganligi masalasi. «Chelak» atamasi esa etnonim bo`lib, XV-
XVI asrlarda bu hududga kelib o`rnashgan qipchoq qabilalaridan birining nomidir.
O`rta asrlarga (X-XII asrlar) oid yozma manbalarda Samarqandning
shimoliy-sharqiy hududlarini egallagan oltida rustoq (ya`ni bizning hozirgi
tilimizda tuman) tilga olinadi; ular Yorket, Burnamad, Bo`zmajon,
–
Kabudanjaket, Vedar va Marzbon ibn Turgash.
Yorket, Burnamad rustoqlari Ustrushona (O`zbekistonning hozirgi Jizzax,
Sirdaryo viloyatlari va Tojikistonning O`ratepa va Xo`jand (Sug`d) viloyatlarini
o`z ichiga olgan tarixiy-geografik o`lka - R.A.) bilan chegaradosh bo`lib ulardagi
qishloqlar Zarafshon yoki boshqa manbalaridan suv olmaganlar. Burnamad
rustoqi markazi bo`lgan Burnamad qishlog`i Zomindan Samarqandga boradigan
qadimiy karvon yo`li ustida joylashgan. Zomindan Burnamadgacha bo`lgan
masofa 4 farsax (taxminan 30-32 km) bo`lgan. Bu yo`l Zarafshon tizmasi,
Morgo`zar tog`larining shimoliy, g`arbiy etaklari bo`ylab o`tgan va bu rustoq
hozirgi Baxmal tumani hududiga to`g`ri keladi.
Yorket rustoqi esa Burnamadning shimolida, Nurota tizmalarining g`arbiy
etaklaridan G`o`ddin va Qoratog`gacha bo`lgan hududda joylashganligi, hozirgi
G`allaorol tumani joylashgan hududni o`z ichiga olgan bo`lishi ehtimolga yaqin.
Chunki o`rta asrlar yozma manbalarida bu rustoqlar ekinzorlari asosan yomg`irlar
hisobiga o`stirilganligi va ular hududida yaxshi yaylovlar yastanib yotganligi
ayiladi.
Burnamaddan tog` yo`li bilan 5 farsax yurilib Xushufag`nga kelingan.
Demak Xushufag`n Turkiston tizmasining g`arbiy etaklarida, tog`oldi hududlarda
50

joylashgan. Xushufag`ndan Bo`zmajon rustoqining markazi Barket shahrigacha 4
farsax bo`lib Katvon cho`li mana shu oraliqda joylashgan. Arxeolog olim
H.G`.Oxunboboyevning fikriga ko`ra Barket shahri hozirgi Bulung`ur tumanidagi
Oqtepa-Mitan qishlog`idagi yirik arxeologik yodgorlik Oqtepaning o`rnida
bo`lgan. Barketda yo`l ikkiga - birinchi yo`l to`g`ri g`arbga 4 farsax–
masofadagi Samarqandga, ikkinchisi shimoliy g`arbga Kabudanjakat Vedar -
–
Marzbon ibn Turgash - Ishtixon yo`liga ajralgan. H.G`.Oxunboboyevning fikriga
ko`ra Kabudanjakat hozirgi Jomboy tumanidagi G`azira va Qorapichoq
qishloqlaridan janubiy sharqda joylashgan o`lka n ilk o`rta asr va o`rta asr
yodgorligi Mingtepa o`rnida bo`lgan. Shunisi qiziqki, Mingtepa yodgorligi shu
atrofdagi qishloqlarda yashaydigan mahalliy aholi tomonidan ham Mingtepa, ham
Afrosiyob nomlari bilan ham yuritiladi.
Ushbu o`rta asrlar shaharlari zanjirdagi keyingi navbatdagi shahar Vedar.
O`rta asr manbalarida Vedar Samarqanddan 4 farsax (28-30 km) masofada
joylashganligi, sug`oriladigan va tog`li joylar borligi aytiladi. Sug`oriladigan
katta maydonlar Bulung`ur, Poy va Qorasuv ariqlaridan suv olgan. Tog`li joylar
esa G`o`ddin tog`i va Qoratog`. Qoratog`ning sharq tomonidan Qorasuv oqib
kelgan. Bizning fikrimizga Vedar rustoqi hozirgi Poyariq tumani va unga qo`shni
bo`lgan G`allaorol tumanining g`arbiy sarhadlaridagi hududlarni o`z ichiga olgan.
Agar shaharlar orasidagi masofalar o`rtacha 4 farsax deb olinsa Kabudjakat
–
Mingtepadan 4 farsax masofada shimoliy - g`arbda Chelak shahri joylashgan.
Chelak hududida yUqorida ta`riflangan, 50 ga maydonni egallagan yirik
shahar xarobalari shubhasiz Vedar shahrining bizning kunlargacha yetib kelgan
qoldiqlaridir. Chunki shaharning joylashgan o`rni Samarqandga nisbatan o`rta
asrlarda keltirilgan masofaga ham tamoman mos keladi, qolaversa shahar
xarobalari bo`lishi mumkin bo`lgan bunday yirik arxeologik yodgorlik
Samarqanddan shimol tomonda boshqa mavjud emas.
Mashhur sharqshunos olim V.V.Bartoldning yozishicha, Vedar shahrida
paxtadan to`qilgan vedariy gazlamalar o`zining nafisligi, pishiqligi va yUqori
sifatliligi bilan juda mashhur bo`lgan. Xurosonda esa vedariy matosidan faqat
amirlar, vazirlar, qozilar va boylargina libos tiktirganlar. Arab tarixchisi al-
MUqaddasiyning yozishicha vedariy gazlamasini Bog`dod sultonlari ham yUqsak
qadrlaganlar. Mashhur rus sharqshunosi V.V.Bartoldning ma`lumotga ko`ra arab
sayyohi Yoqut asarlarida Vedar «jome masjidiga ega bo`lgan shahar» sifatida tilga
olinadi. X asrda Movarounnahrga kelgan arab sayyohlari faqatgina jome
51

masjidiga ega bo`lgan aholi maskanlarini shaharlar qatoriga kiritganlar. Shu nUqtai
nazardan fikr yuritsak Vedar X asrda Movarounnahrning to`laqonli shaharlaridan
biri sifatida faoliyat ko`rsatganligi ayon bo`ladi.
Vedardan keyingi shahar Marzbon ibn Turgash. Bu shahar Chelak
shahridan 15-16 km g`arbda joylashgan, 14 ga maydonni egallagan o`rta asr
shahri xarobalari Sog`ishtepa (Arktepa) o`rnida bo`lganligi haqiqatga yaqin.
Sog`ishtepa o`rta asrlar shaharlari uchun xos bo`lgan uch qismdan - ark shahriston
va raboddan iborat bo`lib Chelak va Ishtixon shaharlarining o`rtasida joylashgan.
Sog`ishtepa o`rta asrlarda faoliyat ko`rsatgan Sog`arj qishlog`ining bizning
kunlargacha yetib kelgan xarobalaridir. Ushbu yodgorlikda 1983 yilda ushbu
satrlar muallifi tomonidan arxeologik qazishma ishlari olib borilgan. Qazishmalar
natijasida bu yerda eramizning boshlarida yirik qal`a bunyod etilganligi va bu
qal`a ilk o`rta asrlarda ham faoliyat ko`rsatganligi aniqlangan. Keyinroq esa arablar
istilosidan keyin qadimiy qal`a atrofida shaharcha - shahriston paydo bo`lgan va bu
qal`a ana shu shaharchaning arki sifatida faoliyat ko`rsatgan. Keyin esa aholining
ko`payishi natijasida shaharning g`arb tomonida rabot paydo bo`lgan va shu
tariqa Sog`arj o`rta asrlarga xos bo`lgan uch qismli shahar ko`rinishini olgan.
1983 yilgi qazishmalarda Sog`ishtepa arki ustidagi XIV-XV asrlarga oid
uy-joylar xarobalaridan Xitoyda yasalgan noyob chinni seladon qorni katta–
sharsimon idish topilgan.
Marzbon ibn Turgash nomiga e`tibor qaratsak bu ko`proq tarixiy shaxsga,
aniqrog`i arablar istilosi arafasidagi sug`diy nomlarga o`xshab ketadi. Marzbon
–
mansab, ya`ni shahar hokimi degan ma`noga ega. Marzbon ibn Turgash mana shu
Sog`arj shahrida yashagan bo`lishi ham mumkin. Chunki bu shahar mana shu nom
bilan atalgan rustoq, ya`ni tuman markazi sifatida faoliyat ko`rsatgan.
Sog`arj shahrining o`rta asrlar davri ham ko`pgina tarixchilarni qiziqtirgan.
1902 yilda nashr etilgan «Samarqand viloyatining ma`lumotlari»dan joy olgan
samarqandlik mashhur sharqshunos va arxeolog olim V.L.Vyatkinning
«Samarqand viloyatining tarixiy geografiyasiga oid manbalar» maqolasida
«Sog`arj Movarounnahrning eng qadimiy qishloqlari sarasiga kiradi. Mamlakat
arablar tomonidan bosib olingan paytda u yirik qishloq bo`lgan. Bu yerda arablar
tomonidan zarb qilingan tangalar islomning ilk asrlariga oiddir» degan jumlalar
bor. Lekin boshqa bir sharqshunos olim V.V.Bartold Sog`arjning yirik aholi
maskani ekanligni e`tirof etgan bo`lsada, arablar tomonidan Sog`arjda tanga zarb
etilganligiga shubha bilan qaragan, chunki Sog`arjda zarb etilgan tanga
52

V.V.Bartold bunga munosabat bildirgan paytda, ya`ni bundan bir asr mUqaddam
ham fanga ma`lum bo`lmagan. Bizning davrimizda ham, ya`ni arxeologiya fani
juda rivojlangan davrda, o`tgan asrning 50-80 yillarida ham biron bir–
yodgorlikdan Sog`arjda zarb etilgan tanga topilmagan. Demak bu o`rinda
V.V.Bartold haq bo`lsa kerak. Lekin aynan mana shu ma`lumotlar ham Marzbon
ibn Turgash aynan mana shu shaharda yashaganligini qandaydir ma`noda
tasdiqlagandek bo`ladi.
X asrda Movarounnahrga tashrif buyurgan arab sayyohi va jug`rofiy olimi
Ibn Xavqalning ma`lumotlarida Sog`arj atamasi tog`lar zanjiriga nisbatan aytilgan.
Fikrimizcha Ibn Xavqal Sog`arjga kelmagan va bu tog`larni u o`zoqdan ko`rgan.
Samarqandlik mahalliy kishilar joy nomlari bilan qiziquvchi ushbu arab jug`rofiy
olimiga o`zoqdagi bu tog`lar Sog`arj tog`lari deb yuritilishini aytgan bo`lsalar
kerak. Bizning nazarimizda bu tog`lar Nurota tizmasi bo`lsa kerak. Arab sayyohi
Yoqut (X asr) va marvlik sayyoh Ab o`lka rim as-Sam`oniy (XII asr) asarlarida esa
Sog`arj qishloq sifatida tilga olinadi.
Sog`arj shahri to`g`risida Amir Temur va temuriylar davri manbalarida
anchagina ma`lumotlar saqlanib qolgan. Sog`arjda XII asrda mashhur shayx
Burhoniddin Sog`arjiy tavallud topgan. Burhoniddin Sog`arjiy va uning avlodlari
dafn etilgan qabrlar ustiga Amir Temur tomonidan yirik maqbara bunyod
etilgan va bu maqbara hozirgi kunda Samarqand shahrida, Amir Temur
maqbarasining shimol tomonida joylashgan Ruxobod maqbarasidir. Zahiriddin
Muhammad Bobur ham «Boburnoma» asarida Sog`arjda xolavachchasi hokimlik
qilganligi va o`zining bu shaharga tashrif buyurganligi to`g`risida ma`lumot
qoldirgan.
XVII asr boshlarida, ya`ni Ashtarxoniylar sulolasining hUqmronligi
boshlanayotgan davrda Sog`arj yirik bir vohaning bosh shahri sifatida tilga olinadi.
Tarixchi Maxmud ibn Valining 1640 yilda yozilgan «Bahr ul-asror» asarida
Ashtarxoniylar davrida Movarounnahr Buxoro, Samarqand, Sog`arj, O`ratepa,
Shahrisabz va G`o`zor viloyatlariga bo`linganligi aytiladi. Sog`arj shahri XVIII
asrning ikkinchi 20-yillaridan, ya`ni Movarounnahrda boshlangan inqiroz davrida
boshlab o`z ahamiyatini yo`qota boshlagan va o`z mavqeini qaytadan qadimiy
Vedar shahrining merosxo`ri bo`lgan Chelak shahriga bo`shatib bergan bo`lsa
kerak.
Yana Vedar mavzusiga qaytsak. Vedar 1219 yilda mo`g`ullar istilosi davrida
yirik vohaning markaziy shahar sifatida vayron bo`lgan bo`lsa kerak, chunki
53

undan keyingi davr manbalarida bu vohaning asosiy shaharlari sifatida Sog`arj va
Aliobod tilga olinadi.
O`rta asrlar yozma manbalarida, vaqf xujjatlarida, hamda Amir Temur bilan
bog`liq voqealarda tilga olingan Aliobod Samarqanddan taxminan 4-5 farsax
masofada shimolda joylashgan. Bu shaharchaning nomi bizning kunlargacha
biroz o`zgargan holatda «Aylavot» ko`rinishida yetib kelgan. Aliobod
shaharchasining xarobalari hozirgi Poyariq tumanidagi Aylavot qishlog`i
hududida va atroflarida, katta qismi qishloqning sharq tomonidagi keng
maydonda mavjud bo`lgan, lekin bu joylar o`tgan asrning 60 - yillarida tekislanib
paxta maydonlariga aylantirilgan.
Aliobodda Imomqulixon davrida «imomlar imomi» nomini olgan
aliobodlik mashhur ulamo, yassaviya tariqatining yirik vakillaridan biri Olim
Shayx Azizon ( 1564-1635 yillar) yashagan. Olim Shayx Azizonning to`la ismi
Muhammad al Olim al Siddiqiy al Alaviy bo`lib bu shayx mashhur «Lomahot
min nafaxat al-quds» asarini yozgan. Qishloq hududida Olim Shayx Azizon, u
kishining qizlari Moh Jonbegim va Mohbegim hamda boshqa avlodlari dafn
etilgan mahobatli marmar dahma ham mavjud.
Biz bu o`rinda Abu Tohirxojaning «Samariya» asaridagi Aliobod
shaharchasi, Olim Shayx Azizon to`g`risidagi ma`lumotlarni biroz qisqartirilgan
holatda keltirishni lozim topdik:
«Olim Shayx Azizonning fayz osor mozori. Kabud tumani deb ataladigan
SHeroz tumaniga qarashli Aliobod degan o`rindadir. Olim Shayx Azizon Darvish
Shayx Azizonning o`g`li bo`lgan Mo`min Shayx Azizonning o`g`lidir... Olim
Shayx Azizon hijriy 972 (milodiy 1564) yilda tug`ilgandir.... Bularning silsilalari
tariqat sultoni hazrat xoja Ahmad Yassaviyga borib ulanadi. Hazrat Olim Shayx
Azizon Imomquli Bahodurxon davrida Samarqandda a`lam edi va o`z zamonasi
imomlarining imomi edi. U Mirzo Ulug`bek madrasasining janubiy-sharqiy
tarafida oliy xonaqoh bino qilgan. Hozirda u xonaqoh qolmagandir. Yoshlari
saksonga borib qolgan edi. U Jahriyayi sultoniya sulolasi bayon qilingan
«Lomahot» kitobining musannifi edi va yana shi`a mazhabining raddiga «Dar
raddi mazhabi shi`a» nomli risola tartib berib, u risolada choryorlar ulug`ligini
kuchli dalillar bilan isbot qilgan. Uning vafoti hijriy 1041 (1631-1632) yilida sodir
bo`lib, «faxr ul-islom» (abjadda R.A.) so`zi vafotining tarixidir. U kishining–
asrida Aliobod mavze`i obod shaharcha edi va hazrat eshon u yerga jome`
masjidi, xonaqoh va madrasa bino qilgan edilar. U binolarning asari hozir ham bor.
54

Hazrat Mo`min Shayx Azizon mozori. Darvish Shayx Azizonning o`g`li
bo`lgan Mo`min Shayx Azizonning mozori ham Aliobodda, katta ariqning janub
tomonidadir.
Pirim Shayx Azizon mozori. Aliobod yaqinidagi Saydi ohu degan o`rinda.
Samarqand shahridan Aliobodgacha uch tosh (24 chaqirim samasi yo`l.
Alioboddan Saydi ohugacha bir toshcha yo`l.... »
Ayrim manbalarda Darvish shayx Azizon ham Aliobodga dafn qilinganligi
aytiladi. Bizning fikrimizcha bu shayx Payariq tumanidagi Darvishiq (Darvish
shayx) qishlog`i atrofidagi Darvish shayx ota nomi bilan ataladigan qabristonga
dafn qilingan bo`lsa kerak.
Pirim Shayx Azizon mozori joylashgan Saydi ohu deb atalgan joy qishloq
bo`lsa kerak va bu qishloq Alioboddan uncha o`zoq bo`lmagan hozirgi Saydou
qishlog`i ekanligi shubhasizdir.
«Samariya» aytilgan Samarqand shahrida Ulug`bek madrasasining janubiy-
g`arbiy tomonida gumbazli xonaqox 1623 yilda qurilgan. Olim Shayx Azizon
tomonidan uning vatani Alioboddagi jome masjidi, xonaqox va madrasa ikki
yildan keyin, ya`ni 1625 yilda bunyod etilgan.
Aylavot qishlog`idagi dahmaga dafn etilgan Olim Shayx Azizon
avlodlaridan birining qabr toshiga «Aliobodiy» nisbasi ham yozilgan. Ushbu
qabrtosh va undagi Aliobodiy nisbasi Aylavot qishlog`i qadimgi Aliobod
shahrining o`rni ekanligiga biron-bir shubha qoldirmaydi. Abu Tohirxojaning
aytishicha «Samariya» asari yozilayotganda, ya`ni 1844-1848 yillar oralig`ida
Olim shayx Azizon tomonidan bunyod etilgan jome` masjidi, xonaqoh va
madrasalarning qoldiqlari ko`zga tashlanib turgan. Hozirgi kunda dahmaga yaqin
joyda bir masjid ham qad rostlab turibdi, lekin bu masjining me`moriy
xususiyatlari bu masjid taxminan XX asrning boshlarida bunyod etilganligini
ko`rsatadi. Demak Olim Shayx Azizon tomonidan Aliobodda bino qilingan
imoratlar bizning kunlargacha yetib kelmagan ko`rinadi.
Keyingi o`rta asrlarga oid yana bir xujjatlar namunalari borki, bu hujjatlar
ham bizning fikrimizni quvvatlashga xizmat qiladi. XIV-XVI asrlarga oid vaqf
xujjatlarida Miyonqoldan (ya`ni Zarafshonning ikkiga Qoradaryo va Oqdaryoga–
ajralgandan keyin bu daryolar oralig`idagi hudud) to Sog`arj tog`larigacha
bo`lgan hudud «Sug`udi kalon», ya`ni «Katta Sug`d» nomi bilan yuritilgan.
Bizning fikrimizcha, yUqorida ayiganimizdek Sog`arj tog`lari deb Nurota
tizmasining Samarqandning shimolida joylashgan qismi atalgan va bu o`rinda yana
55

bir marta arab sayyohi ibn Xavqalning Sog`arj atamasi tog`lar zanjiriga nisbatan
aytilgan ma`lumotlarini eslash o`rinli. Nima uchun Sug`dning poytaxti bo`lgan
Samarqand shahri atroflari emas, balki aynan Ko`ktepa-Chelak shahri joylashgan
hududlar «Sug`udi kalon» ya`ni «Katta Sug`d», «BuyUq Sug`d» deb atalganligini
e`tibordan qochirmaslik lozim. Abu Tohirxojaning «Samariya» asarida
Zarafshonning o`ng irmog`i bo`lgan Oqdaryodan to Aliobodgacha bo`lgan hudud
«Sug`udi kalon» deb atalganligi aytiladi. YUqorida keltirilgan ma`lumotlar bu
hudud qadimda va o`rta asrlarda kechgan yirik tarixiy voqeliklarning guvohi va
bevosita merosxo`ri ekanligini, Ko`ktepa Chelak hududlarining qadimiy–
mavqeini yana bir bor eslatadi.
Keyingi davr, ya`ni XVIII asr xujjatlarida ham Aliobod va Sug`udi Kalon
tumanlari tilga olinadi. Sharqshunos olim V.L.Vyatkin Aliobod va Sug`udi Kalon
tumanlarini yaxlit, bitta tuman deb hisoblagan. Olimning fikricha Aliobod bu
tumanning asosiy markazi bo`lgan va Buxoro amirligi davrida o`z ahamiyatini
yo`qotib o`z o`rnini Chelak shahriga bo`shatib bergan. Sog`arj shahri ham shahar
sifatida taxminan mana shu davrlarda o`z ahamiyatini yo`qota borgan bo`lishi
mumkin.
Bizga ma`lumki, XVIII asrning 20-yillaridan boshlab 50-60 yil davomida
Movarounnahrda yirik inqiroz, dahshatli ocharchiliklar ro`y bergan. Mana shu
paytda vohaning markazi bo`lgan Samarqand ham tamomila bo`shab qolgan.
Sadriddin Ayniyning yozishicha «...O`rta Osiyoning bir vaqtlar ko`bchilik
musulmon Osiyosining madaniyat va siyosat markazi bo`lib o`tgan va chindan
«Samarqandi firdavsmonand» sifatig`a arziyturg`on bir yo`sinda bezangan
Samarqand keyingi zamonlarda bo`zilib qurUq bir cho`lga aylangan edi. Mang`it
amirlarining birinchisi bo`lg`on Rahimxon Samarqand mo`zofotini qo`lga
kirgizamen deb kelganda (hijriy 1166 (milodiy 1752) yil boshlarida) Samarqand
shahrida jon egasi yo`q edi, hatto Raboti Xojabandiy to`g`oni (hozirgi Ravotxo`ja
to`g`oni-R.A.) bo`zulg`on va Samarqand suvdan mahrum qolg`on edi. Rahimxon
ushbu safarida Raboti Xojabandiyni to`zatib Samarqandga suv oqizg`on bo`lsa
ham odam yo`qlig`idan obod bo`lmadi». Mana shu inqiroz davri Aliobod va
Sog`arj shaharlarini ham chetlab o`tmagan albatta. Samarqand shahrining qayta
tiklanishi 1780 yildan, ya`ni Amir Shohmurodbiy xUqmronligi davridan
boshlangan bo`lib u 1809 yilgacha Andijon, O`ratepa, Xavos, Zomin va boshqa
joylardan katta miqdorda aholini ko`chirib keltirib 24 ta go`zar-mahalla bunyod
56

ettirdi. Bu holat Chelak shahrining yana qaytadan kengaya boshlashiga ham
ijobiy ta`sir ko`rsatgan bo`lsa kerak.
Demak, vohaning eng qadimgi markazi Basileya Vedar Chelak shu– –
tariqa o`zining qadimiy mavqeini yana qayta tiklagan.
Xulosa qilib shuni qayd etish lozimki, eramizdan avvalgi XI-asrda Ko`ktepa
o`rnida shakllangan qadimiy poytaxt Basileya uch ming yildan ortiqroq vaqt
–
davomida o`z o`rnini bir marta, nomini esa bir necha marta o`zgartirgan holda
hozirgi Chelak shahri ko`rinishida bizning kunlargacha yashab kelmoqda.
Samarqandning vodiydan dashtga bir necha o`zanga ajralib chiqish yeriga
yaqin joyda, uning Ro`daksoy o`zani bo`yida, miloddan avvalgi VIII-VII asrlarda
aholi zich joylashgan dehqonchilik qishlog`i paydo bo`ladi. Ma`lum vaqtdan
keyin uning atrofi mahobatli mudofa devori bilan o`rab olinadi.
Eramizdan avvalgi VI asrda, ya`ni Ahmoniylar hUqmronligi davrida
Marakandadagi kabi bu shahar devorlari ham tubdan ta`mirlanadi.
Eramizdan avvalgi IV asrda shahar Aleksandr Makedonskiy armiyasi
tomonidan ishg`ol qilinadi. Aleksandr kelgan paytda Samarqand vohasida ikkita
shahar mavjud bo`lgan. Bu shaharlarning qadimiy nomlari to`g`risida fanda
o`zoq yillar davomida turlicha qarama-qarshi fikrlar, taxminlar, farazlar hUqm
surdi. Bu shaharlar olimlar tomonidan Ko`k-tepa va hokazo nomlar bilan ataldi.
Yaqinda Afg`onistonning shimoliy hududlaridan topilgan qadimiy bir hujjat mana
shu tortishuvlarga nUqta qo`ydi.
Bu hujjat qadimgi oromiy tilda eramizdan avvalgi 330 - 320 yillarda mol
terisiga bitilgan maktub bo`lib, u Ahmoniylar saltanati tasarrufidagi Baqtr satrapi
(hokimi) tomonidan uning o`z qo`li ostidagi Xulm (Baqtr (Balx)dan 50 km
masofada joylashgan Toshqo`rg`on R.A.) degan shaharcha boshqaruvchisi
–
Bagavanta nomiga yuborilgan. Xatda Ko`k-tepa va Kish shaharlari atroflaridagi
mudofa inshootlari qurilishini nazorat qilish uchun askar yuborish lozimligi
buyurilgan. Bu xatda Ko`k-tepa (Chelak) va Kish (Kesh) shaharlari nazarda
tutilganligi tarixchi va manbashunos olimlar tomonidan to`la e`tirof etildi.
Eramizning III asridan Ko`k-tepada shahar qurilishining yangi
yUqsalish davri boshlanadi. Shahar markazida ibodatxonaning ulug`vor binosi
barpo etiladi, hokim saroyi quriladi, ichki va tashqi mudofa devorlari tubdan
ta`mirlanadi, qul ollar va temirchilar mahallalari kengayadi. Bu davrda Ko`k-tepa
Markaziy Osiyoning yirik va gullab yashnagan shahriga aylanadi.
57

VI asrda shahar haloqatta uchraydi. Turk hoqonligi va Sosoniylar Eroni
harbiy ittifoqining Eftalitlar bilan 562-564 yillarda olib borgan urushi Eftalitlar
imperiyasining tarix sahnasidan ketishiga va bu davlatining markaziy shaharlaridan
biri Ko`k-tepaning tamomila vayron etilishiga sabab bo`ldi. Mashhur rus olimi
L.N.Gumilevning ma`lumotiga ko`ra, Turk hoqonligi va Sosoniylar harbiy
ittifoqining Eftalitlar bilan hal qiluvchi urushi aynan Chelak atrofida ro`y bergan.
Eftalitlar imperiyasi tarix sahnasidan ketgandan keyin qaror topgan Turk
hoqonligi davrida Ko`k-tepa boshqa tiklanmaydi. Bu shaharning xarobalari
bizning kunlargacha hozirgi Samarqand shahridan 40 km shimoliy-g`arbda
joylashgan o`lka n arxeologik obida yodgorligi ko`rinishida yetib kelgan.
Turk hoqonligi davrda Qarshi vohasining yangi markaziga asos solinadi.
Samarqandning chap sohilida, Ko`k-tepadan 3,5-4 km masofada joylashgan,
eramizning III - IV asrlarida bunyod etilgan kichikroq qal`a VI - VII asrlarga kelib
kengayib vohadagi eng yirik shaharga aylana boradi va tez orada vohaning
poytaxti maqomini oladi.
Bu shahar Ko`k-tepa nomining sal o`zgargan formasi nomi bilan arablar
istilosidan keyin esa Chelak deb yuritilgan. Lekin Chelak nomi ham nomi bilan bir
necha asr davomida birga ishlatilib kelingan.
Bu shahar arablar istilosiga qarshi ko`tarilgan MUqanna boshchiligidagi
mashhur «oq kiyimlilar qo`zg`aloni»ning markaziga aylangan. Qo`zg`alon
bostirilgandan keyin shaharda va butun vohada katta qirg`in o`tkazilgan.
Somoniylar va Qoraxoniylar sulolalari davrida Movarounnahrning eng
yirik iqtisodiy va madaniy markazlaridan biriga aylanadi.
Chelakda vohasining boshqa shaharlari va qishloqlarida fanlarning turli
yo`nalishlarida ijod qilgan mashhur allomalar riyoziyot, tibbiyot, fikxshunoslik,
dinshunoslik, dunyoviy va islom falsafasi, hadisshunoslik, tarix ilmlari bilan
mashg`ul bo`lganlar. Manbalarda Chelak, Samarqand, Balx, Marv, Bog`dod kabi
shaharlarda yashagan va «Chelakiy» nisbasi ostida ijod qilgan yo`zlab Chelaklik
mashhur allomalarning nomlari ma`lum.
1219-1220 yillardagi Chingizxon boshchiligidagi mo`g`ullar istilosi davrida
Chelak ham Markaziy Osiyoning o`nlab shaharlari qatorida tamomila vayron
qilindi, bir necha asrlar davomida tarkib topgan jahonshumul madaniyat tamomila
tanazzulga uchradi.
Kishsh-Kesh-Shahrisabz Ilk o`rta asrlarda Chelak va Kesh viloyatlari
moddiy madaniyati, xususan qul olchiligi bir-birlaridan sezilarli darajada farq
58

qilishi mutaxassislar tomonidan to`la e`tirof etilgan (Kabanov, 1982). Lekin o`rta
asrlarga kelib bu vohalar moddiy madaniyatining, xususan shaharlari va qishloqlari
madaniyati bir-birlari bilan yaqin umumiylik kasb etganlari uchun Kesh vohasi
o`rta asrlar shaharlari va qishloqlari to`g`risida xususan vohaning markaziy shahri
Kesh (Kitob-Shahrisabz) to`g`risida batafsilroq to`xtalib o`tish joizdir.
1996 yilda ushbu satrlar muallifi rahbarligidagi arxeologiya guruhi
tomonidan Shahrisabz shahrida olib borilayotgan qurilish va obodonlash-tirish
ishlarida davrida keng qamrovli arxeologik ko`zatish va qazishma ishlari olib
borildi Bu tadqiqotlarda Oqsaroy peshtoqidan 50-60 metr janubda pishiq
g`ishtdan bunyod etilgan yupqa devorlar qoldiqlari bilan birga bizga noma`lum
bo`lgan yirik inshoot poydevorining bir qismi topildi. Bu poydevorning qalinligi
132-135 sm bo`lib 50 sm balandlikda saqlangan. Bu devor 22-23x22-23x 4-5 sm
o`lchamdagi pishiq g`ishtlardan bunyod etilgan. Devor janubiy-g`arbdan shimoliy-
sharq tomonga yo`nalgan. Shuning uchun bu devorning yo`nalishi Oqsaroyning
simmetrik yo`nalishiga unchalik mos kelmaydi. Shuning uchun bu devor
Oqsaroyga tegishli emasligi ayon bo`ldi.
Hozirda qad rostlab turgan Amir Temur haykali poydevori ostidagi
kotlovandan esa somoniylar davriga oid 20x20x3 sm, 21x21x3 sm g`ishtlardan
bunyod etilgan yupqa devorning bir qismi ochildi. Hozirgi basseyn o`rnidagi
kotlovandan ham somoniylar davriga oid pishiq g`ishtlardan bunyod etilgan qisqa-
qisqa devorlar va qoraxoniylar davriga oid yirik hajmdagi to`rtburchak pishiq
g`ishtlardan qurilgan o`zun yo`lak topildi. Bu maydonda olib borilgan arxeologik
tadqiqotlarda aynan Oqsaroyga tegishli yoki uning bir qismi bo`lgan me`moriy
inshootlarning qoldiqlari deyarli topilmadi.
Oradan o`n yil o`tib 2006 yilda bu hududda arxeologik tadqiqotlar yana
yo`lga qo`yildi va Oqsaroy peshtoqining saqlanib qolgan qismidan taxminan 50 m
sharq tomondagi maydonda keng miqyosda arxeologik qazishma ishlari olib
borildi.
Qazishma maydonining Oqsaroyga yaqin qismida, saroyning bosh
peshtoqidan sharqqa qarab yo`nalgan tashqi devori yo`nalishiga ko`ndalang
holatda o`zunligi 12 m va kengligi 1,5 m va chUqurligi 1,60 m bo`lgan stratigrafik
transheya solindi. Transheyaning markaziy qismi esa 2 metrgacha
chUqurlashtirildi va bu yerdan XI-XII asrlarga, ya`ni qoraxoniylar sulolasi
hUqmronligi davriga oid bo`lgan o`nga yaqin sopol idishlarning parchalari topildi.
Ulardan uch donasi sirlangan sopol laganlarning parchalaridir. Bu madaniy
59

qatlamning ostida esa inson tomonidan o`zlashtirilmagan sarg`ish rangdagi toza
yer qatlami-materik mavjud.
Shurfning quyi qatlamlaridan bir nechta ilk o`rta asrlarga oid qul ollik
idishlarining parchalari uchradi. Bu parchalar topilgan qatlamning qalinligi 25-30
sm atrofida bo`lib unda me`moriy qoldiqlar uchramagan bo`lsada, bu muhim
holatni albatta nazardan qochirmaslik lozim. Chunki Shahrisabz shahri hududida
ilk o`rta asrlarda ham aholi yashaganligi va bu yerda qishloqlar faoliyat
ko`rsatganligi bu hududda avval olib borilgan arxeologik tadqiqotlardan ma`lum
bo`lgan. Bunday yodgorliklardan biri Kesh-Shahrisabzning shimoliy darvozasidan
shimol tomonda joylashgan Zindontepadir. Zindontepada ochib o`rganilgan
inshoot bu yerda faoliyat yurgizgan olov ibodatxonasining xarobalari deb talqin
qilinadi (Usmonova, Baxshitsyan, 1988, s.45)
Undan tashqari yana ikkita ilk o`rta asrlarga oid yodgorlik Malik Ajdar
masjidi yaqinida mavjud bo`lgan va keyinchalik ular qabristonga aylanib ketgan.
Umuman olganda Oqsaroyning sharq tomonida olib borilgan arxeologik
qazishmalar davomida bu yerda XVII-XVIII asrlarda faoliyat ko`rsatgan aholi
turar-joylarining xarobalari ochib o`rganildi. XVII-XVIII asrlarga oid madaniy
qatlamlar ostidan Qoraxoniylar davriga oid 50 - 55 sm qalinlikdagi madaniy
qatlam va bu qatlam tarkibidan XI-XII asrlarga oid qul olchilik idishlarining
topilishi Kesh-Shahrisabz tarixiga oid bir qator muammolarning birmuncha
oydinlashtirilishiga xizmat qilishi mumkin.
1996 yilda shahar markazidagi keng maydonda Qoraxoniylar davriga oid
madaniy qatlamlar, yirik pishiq g`ishtlardan terilgan yo`lak va katta miqdorda
qul olchilik buyumlari majmuasi qo`lga kiritilgan edi. (Raim qul ov A.A.,
Suleymanov R.X. i dr., 1996). 2006 yilgi qazishmalar davrida 1996 yil qazishma
o`tkazilgan joydan 200-250 m shimol tomonda aynan mana shu davrga oid
madaniy qatlamlarning uchrashi bu yerda qoraxoniylar davrida keng maydonni
egallagan yirik aholi punkti mavjud bo`lganligini ko`rsatadi. Bu aholi punkti
o`rta asrlarda hozirgi Shahrisabz o`rnida qad rostlagan Kesh shahrining
xarobalarimi, yoki keyinchalik Kesh shahrining barpo etilishiga asos bo`lgan
yirik qishloq qoldiqlarimi, hozir mana shu to`g`rida qisman fikr yuritsak.
Hozirgi Kitob shahridan g`arbda, Zarafshon tizmasidan oqib keluvchi
SHo`robsoy bo`yida Podayotoqtepa, O`zunqir va Sangirtepa nomli yirik
arxeologik yodgorliklar majmuasi mavjud. Bu yodgorliklarda salkam o`ttiz yildan
beri arxeologik qazishma ishlari olib boriladi. Olib borilgan o`zoq yillik arxeologik
60

tadqiqotlar natijasida bu yodgorliklar SHo`robsoy bo`yida eramizdan avvalgi VIII-
VII asrlarda shakllangan qadimiy shaharning bizning kunlargacha yetib kelgan
xarobalari ekanligi, qadimiy Keshning shahar sifatidagi tarixi aynan mana shu
hududdan boshlanganligi ma`lum bo`ldi.
Eramizdan avvalgi III-II asrlarda tanazzulga uchraydi va shahar hozirgi
Kitob shahri hududidagi Qalandartepa yodgorligi o`rnida qayta qad rostlaydi.
Qalandartepada shaharlarga xos bo`lgan, antik davrga oid mahobatli binolarning
qoldiqlari topilgan. Samarqandning yUqori qismi Kesh vohasining asosiy–
markazi bo`lgan bu shahar bu yerda IX-X asrlargacha faoliyat ko`rsatganligi
aniq, lekin u hozirgi Shahrisabz o`rniga aynan qaysi asrda ko`chganligi masalasi
hozirgacha tamoman aniqlangani yo`q. Ayrim olimlar Shahrisabz o`rnidagi shahar
- Kesh XI-XII asrlardan boshlab faoliyat ko`rsatgan degan fikr bildirsalar, boshqa
olimlar bu yerda shahar XIV asrda paydo bo`lgan degan fikrni oldinga suradilar.
–
X asrda Keshga tashrif buyurgan arab sayyohi Ibn Xavqalning shaharga
bergan ta`rificha «Kesh «kuhandiz», «hisna» va «rabod» dan tashkil topgan.
Undan tashqari yana bir shahar «madina» rabod bilan tutashib ketgan. Ichki shahar
kuhandiz bilan birgalikda xarobaga aylanib ketgan. Aholi tashqi shaharda
yashaydi. «Dar al Imara», ya`ni hUqumat uyi shahar tashqarisida, rabod esa al
Musalla degan joyda joylashgan. Turma va jome masjidi xarobaga aylangan ichki
shaharda, bozorlar esa rabodda. Shaharning barcha imoratlari loydan va
yog`ochdan qurilgan. Ichki shahar devorlarida quyidagicha nomlangan to`rtta
darvoza bor. «Bab al Hadid» - Temir darvoza, «Bab Ubaydulloh» - Ubaydulloh
darvozasi, «Bab al Qassarin» - Tozalovchilar darvozasi, «Bab al Madina ad
Dohila» - Ichki shahar darvozasi. Tashqi shahar devorlarida ikkita darvoza, «Bab
al Madina ad Dohila» - Ichki shahar darvozasi va «Bab Barknon» - Barknon
darvozasi. Barknon Keshga yaqin masofada joylashgan qishloqlardan birining
nomi.
Keshning shahar devorlari yaqinidan ikkita daryo oqib o`tgan. Ulardan biri
«Nahr al Qassarin» - Tozalovchilar daryosi nomi bilan ataladigan bu daryo Siyam
tog`laridan oqib keladi va Keshning janubiy darvozasi yaqinidan oqib o`tadi.
Ikkinchi daryo «Nahr Asrud» nomi bilan ataladi va u Kashkrud rustoqi tomondan
oqib keladi. Bu daryo shaharning shimoliy darvozasi yaqinidan oqib o`tadi.
Keshga tashrif buyurgan boshqa bir arab sayyohi Al MUqaddasiyning
ma`lumotiga ko`ra shahar «kuhandiz», «madina», «ichki rabod» va unga
tutashgan tashqi raboddan tashkil topgan. Kuhandiz ichki shaharda bo`lib xaroba
61

ahvolga kelib qolgan, Jome masjidi ham ichki shaharda joylashgan va Samarqand
jome masjididin keyin Sug`ddagi eng chiroyli masjiddir (Kamaliddinov, 1996,
s.18).
O`rta asrlar sayyohlarining bu ma`lumolarini Shahrisabz va Kitob shaharlari
topografiyasiga tadbiq etib bu ta`riflar hozirgi Kitob shahrining geografik
joylashuviga tamoman mos tushishini anglashimiz mumkin. «Nahr al Qassarin» -
Tozalovchilar daryosi nomi bilan ataladigan daryo bu hozirgi Oqsuv daryosi
bo`lib shaharning janubiy darvozasi yaqinidan, ikkinchi daryo «Nahr Asrud» -
Samarqand esa shaharning shimoliy darvozasi yaqinidan oqib o`tgan.
Arab sayyohlari tomonidan ta`riflangan hozirgi Kitob shahri o`rnidagi Kesh
shahrining inqirozga uchrashi uning madinasi va arkining bo`zilganligi bilan
boshlangan bo`lsa, bu jarayon Somoniylar davridan boshlanganligini ilg`ash
mumkin. Bu shaharning inqirozi masalasida M.YE.Masson haqiqaga yaqin bir
fikrni aytadi. M.YE.Masson Keshning inqirozga uchrashi sabablarini ko`proq
MUqanna qo`zg`aloni bilan bog`laydi. Chunki bu qo`zg`alonning eng qaynoq
nUqtasi mana shu shahar edi va ushbu buyUq xalq harakatining bostirilishi
jarayonida bu shahar albatta vayron etilgan va keyinchalik yana tiklangan.
Somoniylar davrida islom dini bu davlatning rasmiy diniga aylangandan keyin
ham Kesh shahri va uning atroflaridagi qishloqlar aholisining ma`lum qismi
MUqannaning izdoshlari sifatida uning dinini ochiqchasiga davom ettirganlar.
M.YE.Massonning fikricha islom dini homiysi bo`lgan Somoniylar uchun bu
«isyonchilar shahri» kutilmaganda katta muammo tug`dirishi mumkin bo`lgan va
shuning uchun bu hUqmron sulola podsholari bu shaharni iqtisodiy hamda siyosiy
jihatdan inqirozga uchrashidan manfaatdor bo`lganlar. Mana shu holat uning
inqiroziga sabab bo`lgan (Masson, 1977, s.27-29).
Hozirgi kunda arxeologiya va tarixshunoslik fanlaridagi jiddiy
muammolardan biri Kesh shahrining hozirgi Shahrisabz shahri joylashgan–
hududga qaysi davrda ko`chganligi masalasidir. M.YE.Masson va
G.A.Pugachenkovalarning fikrlariga ko`ra Shahrisabz o`rnidagi qishloq (shahar-
R.A.) bu yerda XIII asrdan keyin paydo bo`lgan (Masson, Pugachenkova, 1953,
s.21). Boshqa bir olimning fikricha, Shahrisabzning mudofaa devorlari Amir
Temur tomonidan bunyod etilgan (Smirnova, 1969, s.47). Hofizi Obro`ning
bergan ma`lumotiga ko`ra Amir Temur shahar devorlarini qurishga kirishganda bu
yerda eski mudofaa devorlarining qoliqlari hali mavjud bo`lgan (Bartold, 1963,
tom 8, s.21). M.YE.Masson mana shu ma`lumotlar asosida shahar devorlari
62

qurilishi Amir Temurning buyrug`iga asosan 1378/79 yillarda olib borilgan degan
fikrni ilgari suradi (Masson, Pugachenkova, 1953, s.30-32). Bu fikrni bu
devorlarni arxeologik jihatdan tadqiq etgan boshqa mutaxassislar guruhi ham
quvvatlaydilar (Dresvyanskaya, Lunina, Sultanov, Usmanova, 1993 s. 26-27).
Sh.Kamoliddinovning fikricha, shahar devorlari XI-XII asrlarda Qoraxoniylar
davrida qurilgan bo`lishi mumkin. Kesh (Kitob) darvozalaridan biri Bob Barknon
deb atalgan va bu darvoza shaharning janubiy-g`arbiy qismida bo`lib undan Chelak
va Termizga qarab savdo yo`li chiqqan. Mana shu yo`l ustida shaharga yaqin
masofada Barknon joylashgan. Shahar darvozasi qishloq nomi bilan atalishi
(Chelakdagi G`ubdin darvozasi ham G`o`bdin qishlog`i sharafiga atalganligini
eslash kifoya R.A.) bu qishloqning juda yirik bo`lganligidan dalolat beradi.–
Sh.S.Kamoliddinovning fikriga ko`ra Barknon hozirgi Shahrisabz o`rnidagi yirik
qishloq bo`lib u Kesh (Kitob) ning «yo`ldosh shaharchasi» bo`lgan va keyinchalik
Shahrisabz Keshi mana shu qishloq asosida shakllangan (Kamaliddinov, 1996,
s.12-23). Yirik savdo yo`li ustida joylashgan bu qishloq asta sekinlik bilan yirik
savdo va hunarmandchilik markaziga aylana boshlagan, XI-XII asrlarda unda jome
masjidi qurilgan. Hozirgi Ko`k gumbaz masjidi poydevorlari tagidan topilgan
pishiq g`ishtdan qurilgan mahobatli me`moriy nshoot qoldiqlari mana shu
masjidning xarobalari bo`lishi mumkin (Usmanova, Sagdullayev, 1981, 3-13).
Mana shu davrda Movarounnahrning yirik shaharlarida namozgohlar qurish rasm
bo`lgan. Bir qator diniy bayramlarda butun shahar xalqining bir vaqtda namoz
o`qishi uchun shahar ichidagi jome masjilari torlik qilganligi, bayram qilishga
kattaroq hudud kerakligi uchun bunday inshootlarga ehtiyoj tug`ilgan. Kesh-
Shahrisabz ham yirik shaharga aylanganligi uchun bu yerda namozgoh bunyod
etilgan. M.YE.Masson va G.A.Pugachenkovalarning fikrlaricha Kesh-Shahrisabz
namozgohi XIX asrda faoliyat ko`rsatgan namozgoh o`rnida, Kitob darvozasidan
(Oqsaroyning ro`parasida) yarim kilometr shimolda, bu yerda joylashgan
Balandtepa atrofida bo`lgan. 1980 yillarda Balandtepada zardushtiylik
ibodatxonasining qoldiqlari topilgan, lekin bu yerda o`rta asrlar qatlamlari yo`q
(Usmanova, Baxshitsyan, 1988).
Ushbu shaharda bir necha yillar mobaynida arxeologik qazishmalar olib
borgan Z.I.Usmanovaning fikriga ko`ra Shahrisabz shahriga mo`g`ullar
hUqmronligi davrida asos solingan (Usmanova, 1983, s.208-215). Bu o`rinda
shahrisabz shahri hududida o`zoq yillar davomida arxeologik qazishmalar olib
borgan Z.I.Usmanova tomonidan qo`lga kiritilgan natijalarni batafsilroq tahlil
63

qilish lozim. Tadqiqotchining ma`lumotlariga ko`ra Shahrisabzning mudofaa
devorlari X-XII asrlarga oid arxeologik materiallarga ega bo`lgan madaniy
qatlamlar ustiga bunyod etilgan. Bu davrga oid madaniy qatlamlar shaharning
sharq tomondagi Qalmoq darvozasi atrofidagi shahar devorlari tagidan, g`arb
tomondagi Kushxona darvozasi yaqinidagi minoralar oralig`idan solingan
kesmalardan, hozirgi Ko`k gumbaz masjidi joylashgan hududlardan va boshqa
ko`plab o`rinlardan topilgan. «Shunday qilib Shahrisabzning g`arbiy, shimoliy va
sharqiy mudofaa devorlaridagi kesmalar, tozalashlar deyarli bir xil manzarani
ko`rsatadilar. Dastlabki devor gorizontal, qalinligi 7-15 sm bo`lgan qatlamli
paxsadan qurilgan va u X-XII asrlarga oid arxeologik materiallarga ega bo`lgan
madaniy qatlamlar ustiga turibdi. Bu devorda keyingi davrlarga oid materiallar
uchramaydi va qatlamli paxsa devor ostida ham qadimiyroq biror inshootning
qoldiqlari yo`q va qatlamli paxsa devorni 1378/79 yillarda Temur tomonidan
qurilgan devor deb hisoblash mumkin» (Usmanova, 1983, s. 213) (rus tilida chop
etilgan maqoladan tarjima bizniki R.A.). –
Bu o`rinda Hofizi Obro`ning Amir Temur shahar devorlarini qurishga
kirishganda bu yerda eski mudofaa devorlarining qoldiqlari mavjud bo`lganligi
to`g`risidagi ma`lumoti juda ham muhim (Bartold, 1973, t.8, s.92)
Bizning fikrimizcha Kesh-Shahrisabzning kengayib shaharga aylana
boshlashi jarayoni X asrdan, ya`ni Somoniylar davrining oxirlaridan, asosan
Qoraxoniylar davridan boshlanganligi haqiqatga yaqin. Shahrisabz shahridagi
Mirzo Ulug`bek tomonidan bunyod etilgan Ko`k gumbaz masjidi atroflarida, uning
ichida olib borilgan arxeologik tadqiqotlar natijasida ushbu masjid taxminan XII
asrda pishiq g`ishtlardan bunyod etilgan mahobatli bir imoratning xarobalari ustiga
qurilganligi aniqlandi (Dresvyanskaya, Lunina, Sultanov, Usmanova, chast II,
1993, s. 44-45). XII asrda pishiq g`ishtlardan bunyod etilgan bu mahobatli imorat
qoraxoniylar yoki XIII asr boshlarida xorazmshohlar tomonidan bunyod etilgan va
mo`g`ullar hUqmronligi davrida vayronaga aylangan masjidning xarobalari
bo`lishi ham mumkin. Pishiq g`ishtlardan qurilgan mahobatli masjid albatta jome
masjidi bo`lishi mumkin va bunday katta masjidlar albatta yirik qishloqlarda yoki
markaziy shaharlarda faoliyat ko`rsatadilar.
Bu o`rinda shu paytgacha tadqiqotchilar nazaridan chetda qolayotgan bir
holat borki bu Kesh Shahrisabz shahri mudofaa devorlarining qurilish
– –
uslubi. Shahar devorlarida hozir ham ko`zga yaqqol tashlanib turadigan holat
ularning qatlam-qatlam lentali paxsadan bunyod etilganligidir. Amir Temur
64

davrida mana shunday lentali paxsadan shahar mudofaa devorlari qurish usuli
mavjud bo`lganmi, yo`qmi, mana shu holatni aniqlashtirish lozim. Lekin
Zahiriddin Muhammad Bobur davrida Andijonning shahar devorlari qurilishida
lentali paxsa ishlatilganligi ma`lum. Kesh Shahrisabzdagi mudofaa–
devorlaridagi lentali paxsalar qatlamlarining qalinligi 7-15 sm ni tashkil etadi.
Lentali paxsadan bunyod etilgan devorlar Samarqandning qadimiy o`rni bo`lmish
Afrosiyobda qazib o`rganilgan bo`lib, bu yerda shahristonning janub tomondagi
uchinchi devori, arki devorlariga qurilgan burj-minoralarning ayrimlari aynan
mana shu paxsadan bunyod etilgan va ularning qurilishi XIII asrning boshlariga,
Xorazmshoh Muhammad davriga to`g`ri keladi (Buryakov, Tashxodjayev, 1975,
s.9). 1977-1979 yillarda olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida olingan
ma`lumotlarga ko`ra Samarqand (Afrosiyob) arkining tashqi mudofaa devorlari
XII asr oxiri XIII asr boshlarida, ya`ni Xorazmshohlar hUqmronligi davrida tubdan
ta`mirlangan va uning butun perimetri bo`ylab 6 m qalinlikda lentali paxsadan
mudofaa devori urilgan (VIII-devor). Paxsa qatlamlarining qalinligi mudofaa
devorining hamma joyida 15 sm ni tashkil etadi (Inevatkina, 1983 s.76-90).
Bunday qat`iy tartibada qurilish boshqa viloyatlardagi ta`mirlash ishlarida ko`zga
tashlanmaydi va bu holat Samarqanddagi qurilishlar maxsus reja asosida olib
borilganligi va qat`iy nazorat qilinganligidan dalolat beradi.
Mana shunday lentali paxsa devorlar vositasida Chelakning qadimiy o`rni
bo`lmish ShullUqtepa arkining mudofaa devorlari ham bunyod etilgan bo`lib
paxsa qatlamlarining qalinligi 10-25 sm ni tashkil etadi. Qazishmalar muallifi
B.D.Kochnevning ma`lumotiga ko`ra bu devorlar arkning mudofaa devorlari bo`lib
qalinligi 1,75 m va ularning tarkibidan XI-XII asrlarga oid qul olchilik
idishlarining parchalari topilgan (qazishmalar hisobotlari O`zR FA Arxeologiya
instituti arxivida saqlanadi R.A.). Shu holatga e`tiborni jalb etish lozimki,
–
devorlarda XI-XII asrlarga oid qul olchilik idishlarining parchalari mavjudligi bu
devorlar XII asrdan keyin bunyod etilganligini ko`rsatadi. Bu holat esa o`z-o`zidan
bu devorlar xorazmshohlar davriga oid ekanligini va bu sulola davrida Samarqand,
Chelak va Kesh shaharlarida o`lka n qurilishlar amalga oshirilganligini ko`rsatadi.
Xorazmshohlarning Movarounnahrning markaziy hududlarida davom etgan qisqa
vaqt hUqmronligi ham ularga katta-katta qurilishlarni nihoyasiga yetkazishlariga
imkon bergan. Xorazmshohlar sulolasi davrida Samarqand shahristonining eski
devorlari qayta tiklangan (Masson, 1973, s.39), shaharning jome masjidi ham
tamoman qayta qurilgan va uning o`zunligi 137 metrga yetgan. Masjid shu
65

darajada tubdan ta`mirlanganki, zamondoshlari bu yerda yangi masjid qurildi, -deb
gapirib yurganlar (Buryakov, Tashxodjayev, 1975, s.12).
Xorazmshohlar sulolasi davrida Buxoroda ham katta qurilishlar bo`lganligi
to`g`risida Narshahiyda ham quyidagi ma`lumot bor. «... Mas`ud Qilich
Tamg`ochxonning buyrug`i bilan Buxoro shahri eski devorining tashqarisidan
devor urdilar (hijriy 560- milodiy 1164-1165 yillar), u ham vayron bo`ldi. Olti yo`z
to`rtinchi yili (1207-1208 yillar) Xorazmshoh Muhammad ibn Sulton Takash
Buxoroni oldi va yana sirtdan devor urishga buyurdi; ikkala devorni yangiladilar.
Olti yo`z o`n oltinchi yili (1219-1220 yillar) tatar lashkari kelib Buxoroni oldi va u
devorlar yana vayron bo`ldi (Narshahiy, 19.., 113-bet). Shaharlar qurilishidagi“
imkoniyatning asosiy sababi albatta birinchidan, davlatning iqtisodiy qudrati
bo`lsa, ikkinchidan, ular davrida keng rasm bo`lgan o`ziga xos qurilish usuli -
yupqa qatlamli paxsadan foydalanishdir. Qatlamli paxsa, ayniqsa Kesh-Shahrisabz
mudofaa devorlari qurilishida uning 7-15 sm qalinlikdagi qatlamidan foydalanish
bu devorlarni o`zog`i bilan bir-ikki yilda to`liq qurib bitirishga imkon beradi.
Chunki yerga yozilgan bu qalinlikdagi paxsa qatlami bu hududdagi jazirama issiq
havoda bir yoki ikki kunda quriydi. Bir guruh paxsakashlar devorning ikkinchi
qatlamini yotqizganlar. Ulardan 50-60 m chamasi orqadagi paxsakashlar guruhi
paxsaning uchinchi qatlamini, undan yana 50-60 m orqadagi boshqa bir guruh esa
to`rtinchi qatlamni yotqizib kelaverganlar. Mana shu tariqa Kesh-Shahrisabz
mudofaa devorlari qurilishi shaharning barcha o`rinlarida bir paytda olib borilgan
va qisqa muddatlarda qurib bitirilgan. Bizning fikrimizcha, paxsa qatlamlari tekis
silindr shaklida yo`nilgan maxsus yog`och-katok vositasida shibbalanib tekis
yoyilgan.
Bu usulda Xorazmshohlar davrida bunyod etilgan yoki ta`mirlangan
devorlar faqatgina Samarqand, Buxoro, Chelak va Kesh kabi yirik
shaharlaridagina uchrashi, bunday paxsa devorlar bu davrga oid qishloqlarda
deyarli qayd etilmaganligi bu sulola davrida asosiy e`tibor albatta shaharlarga,
ularning mudofaa tizimlarini mustahkamlashga qaratilganligi ham fikrimizni
quvvatlashga xizmat qiladi.
Qoraxoniylar davri qatlamlari bilan doimo birga somoniylar davri pishiq
g`ishtlarining uchrashi Shahrisabz shahri hududida Somoniylar sulolasi davridan
boshlab katta maydonni egallagan yirik qishloq shakllana boshlaganligidan dalolat
beradi, chunki Shahrisabzning mudofaa devorlarida somoniylar davri g`ishtlari
uchramaydi. Lekin Somoniylar davri qishlog`ining mudofaa devorlari bu hududda
66

uchramagan, chunki bu qishloq mudofaa devori bilan o`ralmagan bo`lishi ham
mumkin.
Ushbu ma`lumotlar asosida fikr yuritadigan bo`lsak, XI-XII asrlarda Kitob
shahri o`rnidagi qadimiy Keshning inqirozga yo`z tuta boshlashi jarayonida hozirgi
Shahrisabz shahri o`rnida Somoniylar (IX-X asrlar), va Qoraxoniylar (XI-XII
asrlar) davridan boshlab yirik qishloq (SH.S.Kamoliddinov aytgan Barknon
qishlog`i - R.A.) tez sur`atlar bilan rivojlana boshlagan, Xorazmshohlar davriga
kelib esa uning atrofi mahobatli mudofaa devorlari bilan o`ralgan, mana shu
davrda Ko`k gumbaz masjidi joylashgan hududda masjid bunyod etilgan va u
endi to`laqonli markaziy shahar maqomiga ega bo`lgan. Mo`g`ullar hUqmronligi
yillarida qarovsiz qolib xarobaga aylana boshlagan shahar devorlar Amir Temur
davriga kelib butunlay qaytadan tiklangan.

XULOSA
Samarqandning qadimgi aholisi bo`lgan sufdiylar va boshqalar tarixi
haqidagi bilim va ma`lumotlar, tarixiy dalillar uzoq yillar mobaynida to`plangan.
Ularning aksariyati qadimiy Sharq va Farb manbalariga, XIX-XX asr boshlaridagi
sayyohlarining ma`lumotlariga asoslangan. XX asrning boshlaridan Samarqand
hududida olib borilayotgan keng miqyosli arxeologik tadqiqotlar uning qadimiy va
67

ilk o`rta asrlar tarixi, madaniyatini butunlay yangicha yoritish, uning shakllanish va
rivojlanish tadrijini kuzatish imkonini berdi. Arxeologik tadqiqotlar jarayonida
Samarqand xalqlari xususidagi o`rta asrlardaagi yozma manbalarda keltirilgan
ma`lumotlar bilan arxeologik topilmalar qiyoslanib, quyidagicha xulosaga kelindi:
Birinchidan, Turkistrn o`lkasida XIX asrning 70-yillaridan boshlab o`lka
xalqlarining etnogenezi,o`tmish tarixi va madaniyati faol tarzda rus arxeologlari
tomonidan boshlangan.
Ikkinchidan, 1895 yil Toshkentda V.V.Bartold tashabbusi bilan Turkiston
Arxeologiyasi havaskorlari tugaragi tashkil etilgan.Turkiston xalqlari qadim
tarixini o`rganish bilan dastlab o`z davrining taniqli
sharqshunoslariV.V.Bartold,N.I.Veselovskiy,M.S.Andreev,A.A.Divaev,N.S
Likoshin,N.G.Mallistkiy,N.P.Ostroumov,V.L.Vyatkin,A.A.Semyonov kabi atoqli
olimlar bilan birgalikda Mirzo Qosimov,Akram Asqarov,Mirzo Abdulla
Buxoriy,AbuSaid Maxsum,Turdi Mirfiyosov kabi mahalliy havaskor arxeologlar
shakllandi.
Uchinchidan, Samarqand vohasi O`rta Osiyoning eng katta daryolari
Amudaryo va Sirdaryo oralifidagi ulkan madaniy maskanning markazida zar–“
sochuvchi daryo deb atalmish Zarafshon bo`ylarida va Evrosiyoning eng muhim
”
savdo tarmoqlari tutashgan yulda joylashganligidir.
To`rtinchidan, Vohaga ya`ni, arxeologlar fikricha paleolit,ya`ni tosh
asrining eng qadimgi davrlaridayoq odamlarni o`ziga jalb qilgan.Samarqandning
janubirofida Omonquton vodiysida,Taxtaqaracha davoni yaqinidagi tof
yonbafirlaridan birida arxeologlar stalaktik-sumalaksimon oqma tomchilardan
hosil bo`lgan karstli forni topdilar.U bundan 100-40 ming yillar avval
yashaganibtidoiy odamlarning makoniligini aniqladilar. Hozirgi Samarqand
shahrining qoq markazi Siobcha arifi bo`yidan topilgan ibtidoiy ovchilar va
baliqchilarning katta manzilgohida qadimgi gulxan qoldiqlari saqlangan.
Beshinchidan, dastlab qadimiy o`lka Samarqand vohasi tarixining
urganilishida asosiy yozma manbalar va arxeologik manbalarga asoslangan.
Oltinchidan, Bitiruv malakaviy ishining asosiy qismi birinchi bobida fikr
yuritganimiz Samarqand vohasining tarixini yoritishda yozma manbalar va
arxeologik manbalar asosida ko`rib chiqamiz. Turli davrlarda xalqimizga tegishli
madaniyati va yashash davri o`rganilgan. Ular turli davrlarga taalluqli bo`lib,
dastlabki paydo bo`lganlari asosan arxeologik o`rganishlar asosida .
Ettinchidan, dastlab qadimiy o`lka Samarqand vohasi tamaddunining
asosiy markazlaridan biri bo`lgan Afrsiyob yodgorligining markaziy qismlarida
o`ziga xos madaniyat o`choqlari vujudga kelgan bo`lib, ko`p asrlik taraqqiyot
yo`lini bosib o`tdi.
Sakkizinchidan, turli davrlarga oid yodgorliklarga olib borilgan arxeologik
izlanishlar natijasida ashyolarning topilishi misolida xalqimiz tomonidan
yaratilgan qofoz, yozuv, aniq fanlar, tibbiyot sohasida erishgan yutuqlari, diniy
marosimlari qanday bo`lganligini ko`rish mumkin.
To`qqizinchidan, Samarqandda vohasida vujudga kelgan stivilizastiya
O`zbekistonning kupgina joylarida miloddan avvalgi ming yilliklarda
68

uchraydi.Lekin Samarqand shahri taraqqiyoti O`zbekistondagi barcha shaxarlar
taqdirida uchramaydi.
O`ninchidan, Samarqand vohasi xalqlari qadim tarixini o`rganish bilan
dastlab o`z davrining taniqli sharqshunoslari,qadimshunoslari V.L.Vyatkin
Afrasiyob shaxar xarobasini (1925.1929.1930) urgandi.Samarqand shaxrini
o`rganishda Urta Osiyo Davlat universiteti Arxeologiya kafedrasi ( 1940
yildan,keyinchalik TashGU,(O`zMU), O`zFA Arxeologiya instituti olimlarining
ham hissasi kattadir.Ushbu dargohlardan ustozlari qatori,mutaxassis bulib etishib
B.A.Litvinskiy,V.M.Masson,V.I.Sarinidi,Yu.F.Buryakov,E.V.Rtveladze,B.D.Koch
nev,R.H.Suleymanov,A.A.Sagdullaev,S.B.Lunina,A.A.Asqarov,T.Mirsoatov,A.M
uhammadjonov,O`.Islomov,M.Qosimov,M.Juraqulov,A.Abduhamidov,M.Isoqov,
M.H.Isamiddinov va boshqa etuk olimlarni ko`rsatishimiz mumkin.Ularning ilmiy
tadqiqotlarining o`rnini va ahamiyatini alohida ko`rsatib o`tish lozim.
Shunday qilib, Samarqand xalqlari tomonidan yaratilgan madaniyat nafaqat
Samarqand, balki jahon stivilizastiyasining qadimgi durdonasi sifatida uning
madaniy merosini o`rganish va ularni himoyalash masalalari bugungi kunda ham
o`z ahamiyatini yo`qotgani yo`q va bu borada keng ko`lamli tadbirlar olib
borilmoqda.
Фойдаланилган адабиётлар:
Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Сочинение,
том I , Москва, 1963.
69

Бартольд В.В. Хафиз-и-Абру и его сочинения. Сочинение, том 8 ,
Москва, 1973.
Буряков Ю.Ф., Ташходжаев Ш.С. Историческая топография
Самарканда XI- нач. XIII вв. «Афрасиаб», вып. IV, Ташкент, 1975.
Дресвянская Г.Я., Лунина С.Б., Султанов Х.С., Усманова З.И.
Шахрисябз. Часть I, II. Ташкент, 1993.
Иневаткина О.Н. Цитадель Афрасиаба (Рабо ты 1977-1979 гг.). ИМКУ,
вып 18, Ташкент, 1983
Камалиддинов Ш.С. Исто рическая география Южного Согда и
Тохаристана по арабоязычным источникам IX - начала XIII вв. Ташкент, 1996.
Массон М.Е., Пугаченкова Г.А. Шахрисябз при Тимуре и Улугбеке.
Труды Среднеазиатского Государственного университета. Вып. XLIX ,
Археология Средней Азии. Ташкент, 1953.
Массон М.Е. Столичные города в области низовьев Кашкадарьи с
древнейших времен (Из работ Кешской археолого-топографической
экспедиции ТашГУ (1965-1966 гг.). Ташкент, 1973.
Массон М.Е. Рабо ты Кешской археолого-топографической экспедиции
(КАТЭ) по изучении восточной половины Кешской области УзССР 1966 г.
Археология Средней Азии. Сборник научных трудов ТашГУ, №533,
Ташкент, 1977.
Раимкулов А.А., Сулейманов Р.Х. и др. Отчет Шахрисабзского отряда
о работах по археологическому надзору на комплексах Ак-Сарай и Дорус-
Сиадат. Самарканд, 1996. (Архив Института Археологии АН РУз).
Раимкулов А.А., Султонова Д.Н. Города и селения монгольского и
тимуридского времени в долине Кашкадарьи (Археологическое изучение,
интерпретация, локализация). Материалы международной конференции
«Цивилизации скотоводов и замледельцев Центральной Азии». Самарканд-
Бишкек, 2005.
Ртвеладзе Э.В., Сагдуллаев А.С. памятники минувших веков. Ташкент,
1986.
Султонов Х.С. К истории формирования архитектурных ансамблей
Шахрисабза XIV – XV вв. Автореферат диссертации кандидата
исторических наук. Самарканд, 1990.
Смирнова О.И. К хронологии среднеазиатских династов VII - VIII вв.
Страны и народы Востока, Вып. 2. Москва, 1961.
70

Усманова З.И. Археологическое изучение Шахрисябза. Средневековая
городская культура Казахстана и Средней Азии. (Материалы Всесоюзного
совещания 13-15 мая 1981г.), Алма-Ата, 1983.
Усманова З.И., Бахшицян Э. Баландтепа в Шахрисабза. История и
культура южных районов Средней Азии в древности и средневековье.
Ташкент, 1988.
Усманова З.И., Сагдуллаев А.С. К изучению памятников Яккабагского
района. Сборник научных трудов Ташкентского Государственного
университета. № 582, Ташкент, 1981.
ХУЛОСА
Самарқанднинг қадимги аҳолиси бўлган суғдийлар ва бошқалар тарихи
ҳақидаги билим ва маълумотлар, тарихий далиллар узоқ йиллар мобайнида
тўпланган. Уларнинг аксарияти қадимий Шарқ ва Ғарб манбаларига, XIX-XX
аср бошларидаги сайёҳларининг маълумотларига асосланган. ХХ асрнинг
бошларидан Самарқанд ҳудудида олиб борилаётган кенг миқёсли археологик
71

тадқиқотлар унинг қадимий ва илк ўрта асрлар тарихи, маданиятини
бутунлай янгича ёритиш, унинг шаклланиш ва ривожланиш тадрижини
кузатиш имконини берди. Археологик тадқиқотлар жараёнида Самарқанд
халқлари хусусидаги ўрта асрлардааги ёзма манбаларда келтирилган
маълумотлар билан археологик топилмалар қиёсланиб, қуйидагича хулосага
келинди:
Биринчидан, Туркистрн ўлкасида XIX асрнинг 70-йилларидан бошлаб
ўлка халқларининг этногенези,ўтмиш тарихи ва маданияти фаол тарзда рус
археологлари томонидан бошланган.
Иккинчидан, 1895 йил Тошкентда В.В.Бартольд ташаббуси билан
Туркистон Археологияси ҳаваскорлари тугараги ташкил этилган.Туркистон
халқлари қадим тарихини ўрганиш билан дастлаб ўз даврининг таниқли
шарқшунослариВ.В.Бартольд,Н.И.Веселовский,М.С.Андреев,А.А.Диваев,Н.С
Ликошин,Н.Г.Маллицкий,Н.П.Остроумов,В.Л.Вяткин,А.А.Семёнов каби
атоқли олимлар билан биргаликда Мирзо Қосимов,Акрам Асқаров,Мирзо
Абдулла Бухорий,АбуСаид Махсум,Турди Мирғиёсов каби маҳаллий
ҳаваскор археологлар шаклланди.
Учинчидан, Самарқанд воҳаси Ўрта Осиёнинг энг катта дарёлари
Амударё ва Сирдарё оралиғидаги улкан маданий масканнинг марказида –“зар
сочувчи дарё”деб аталмиш Зарафшон бўйларида ва Евросиёнинг энг муҳим
савдо тармоқлари туташган йулда жойлашганлигидир.
Тўртинчидан, Воҳага яъни, археологлар фикрича палеолит,яъни тош
асрининг энг қадимги даврларидаёқ одамларни ўзига жалб
қилган.Самарқанднинг жанубироғида Омонқутон водийсида,Тахтақарача
давони яқинидаги тоғ ёнбағирларидан бирида археологлар сталактик-
сумалаксимон оқма томчилардан ҳосил бўлган карстли ғорни топдилар.У
бундан 100-40 минг йиллар аввал яшаганибтидоий одамларнинг
маконилигини аниқладилар. Ҳозирги Самарқанд шаҳрининг қоқ маркази
Сиобча ариғи бўйидан топилган ибтидоий овчилар ва балиқчиларнинг катта
манзилгоҳида қадимги гулхан қолдиқлари сақланган.
Бешинчидан, дастлаб қадимий ўлка Самарқанд воҳаси тарихининг
урганилишида асосий ёзма манбалар ва археологик манбаларга асосланган.
Олтинчидан, Битирув малакавий ишининг асосий қисми биринчи
бобида фикр юритганимиз Самарқанд воҳасининг тарихини ёритишда ёзма
манбалар ва археологик манбалар асосида кўриб чиқамиз. Турли даврларда
халқимизга тегишли маданияти ва яшаш даври ўрганилган. Улар турли
даврларга тааллуқли бўлиб, дастлабки пайдо бўлганлари асосан археологик
ўрганишлар асосида .
Еттинчидан, дастлаб қадимий ўлка Самарқанд воҳаси тамаддунининг
асосий марказларидан бири бўлган Афрсиёб ёдгорлигининг марказий
қисмларида ўзига хос маданият ўчоқлари вужудга келган бўлиб, кўп асрлик
тараққиёт йўлини босиб ўтди.
Саккизинчидан, турли даврларга оид ёдгорликларга олиб борилган
археологик изланишлар натижасида ашёларнинг топилиши мисолида
72

халқимиз томонидан яратилган қоғоз, ёзув, аниқ фанлар, тиббиёт соҳасида
эришган ютуқлари, диний маросимлари қандай бўлганлигини кўриш мумкин.
Тўққизинчидан, Самарқандда воҳасида вужудга келган цивилизация
Ўзбекистоннинг купгина жойларида милоддан аввалги минг йилликларда
учрайди.Лекин Самарқанд шаҳри тараққиёти Ўзбекистондаги барча
шахарлар тақдирида учрамайди.
Ўнинчидан, Самарқанд воҳаси халқлари қадим тарихини урганиш
билан дастлаб ўз даврининг таниқли шарқшунослари,қадимшунослари
В.Л.Вяткин Афрасиёб шахар харобасини (1925.1929.1930)
урганди.Самарқанд шахрини урганишда Урта Осиё Давлат университети
Археология кафедраси ( 1940 йилдан,кейинчалик ТашГУ,ЎзМУ), ЎзФА
Археология институти олимларининг ҳам ҳиссаси каттадир.Ушбу
даргоҳлардан устозлари қатори,мутахассис булиб етишиб чиққан
Б.А.Литвинский,В.М.Массон,В.И.Сариниди,Ю.Ф.Буряков,Э.В.Ртвеладзе,Б.Д.
Кочнев,Р.Ҳ.Сулейманов,А.А.Сагдуллаев,С.Б.Лунина,А.А.Асқаров,Т.Мирсоат
ов,А.Муҳаммаджонов,Ў.Исломов,М.Қосимов,М.Журақулов,А.Абдуҳамидов,
М.Исоқов,М.Ҳ.Исамиддинов ва бошқа етук олимларни кўрсатишимиз
мумкин.Уларнинг илмий тадқиқотларининг ўрнини ва аҳамиятини алоҳида
кўрсатиб ўтиш лозим.
Шундай қилиб, Самарқанд халқлари томонидан яратилган маданият
нафақат Самарқанд, балки жаҳон цивилизациясининг қадимги дурдонаси
сифатида унинг маданий меросини ўрганиш ва уларни ҳимоялаш масалалари
бугунги кунда ҳам ўз аҳамиятини йўқотгани йўқ ва бу борада кенг кўламли
тадбирлар олиб борилмоқда.
9-илова
НАМУНА
ХХ асрнинг 60-йиларида собиқ СССР ФА Ленинград бўлимида
Самарқанд халқларининг қадимий тарихи ва маданиятини ўрганишда
Ю.Кнорозовнинг олиб борган тадқиқотлари таҳсинга лойиқ бўлди. У
73

биринчи марта майя ёзувини ўқишга муваффақ бўлган. Шунингдек,
Т.Проскурякова, А.Сафронов, А.М Веретенникова, В.Кузмишев ва бошқалар
ҳам Самарқанднинг қадимги аҳолиси тарихи ва маданияти бўйича қатор
ишларни амалга оширганлар 1
.
Ўзбеклар орасида ҳам Самарқанд халқлари тарихи, жумладан этник
тарихи, этногенези ва маданияти бўйича проф. И.М. Жабборовнинг олиб
борган тадқиқотлари диққатга сазовордир 2
.
10-илова
1. Массон М.Е. К истории горного дела на территории Узбекистана. –
Т.: АН УзССР, 1953.
2. Исамиддинов М.Х., Хасанов М.Х. История древнего и
средневекового керамического производства Нахшаба. – Т.: изд-во им. А.
Кадыри, 2000.
74

3. Бўриев О. ва бошқалар. Ўзбек оила тарихидан. – Т., “Ўқитувчи”,
1995.
11-илова
1. Сагдуллаев А.С. Античные поселения предгорий Яккабага //
Античная культура Средней Азии и Казахстана. Всесоюз. науч. совещ. Тез.
докл. – Т.: 1979. – С. 80-82.
2. Қурбонов Ж., Раимқулов А. Қуйи Қашқадарёнинг Темурийлар даври
шаҳарлари // Марказий Осиёда урбанизация жараёнинг пайдо бўлиши ва
ривожланиш босқичлари. Тез. тўпл. – Самарқанд, 1995. – Б. 121-124.
3. Сулейманов Р.Х. Ўрта Осиёдаги ибтидоий давр санъатига оид янги
ёдгорлик // Ж. Санъат. – 2002. – № 2. – Б. 3-6.
4. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Қарши
шаҳрининг 2700 йиллигини нишонлашга тайёргарлик кўриш тўғрисида” ги
Қарори // Халқ сўзи. 2004 йил , 29 сентябр
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР
1. Каримов И.А. Баркамол авлод-Ўзбекистон келажагининг
пойдеворидир. – Т., 1997.
2. Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т., 2008.
3. Битирув малакавий ишлари ва магистрлик диссертацияларига
муаллифлик аннотацияси ёзиш бўйича услубий кўрсатмалар. – Т., 2003.
75

4. Талабанинг битирув малакавий иши. Услубий кўрсатма. Тузувчилар
А.Имомов, Э. Низомхонов. – Қарши, 2011.
5. Умиров Ҳ. Илмий тадқиқот асослаари. – Самарқанд, 2005.
6. Қаршибоев Ҳ. Битирув малакавий ишларини бажариш ва ҳимоя
қилишга доир услубий кўрсатмалар. – Гулистон, 2003.
76

Купить