Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 98980UZS
Hajmi 1.5MB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 20 Oktyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Diplom ishlar
Fan Iqtisodiyot

Sotuvchi

Shahboz Rajabboyev

Ro'yxatga olish sanasi 28 Fevral 2024

19 Sotish

Savdo korxonasining aylanma xarajatlarini tahlil qilish va ularni optimallashtirish yo‘llarini izlash

Sotib olish
BITIRUV MALAKA ISHLARI
MAVZU: "SAVDO KORXONASINING AYLANMA XARAJATLARINI
TAHLIL QILISH VA ULARNI OPTIMALLASHTIRISH YO'LLARINI
IZLASH" (MASALAN: LLC "MILKVILL-S").
Nazoratchi:
1 M UNDARIJA
KIRISH ........................................................................ 2
1-BOB. SAVDO KORXONASINING AYLANISH 
XARAJATLARINI TAHLIL QILISH VA 
BOSHQARISHNING NAZARIY VA 
METODOLOGIK ASOSLARI ....... 9
1.1. Savdo korxonasining iqtisodiy mohiyati, tarkibi va aylanish
xarajatlarining tasnifi............... 9
1.2. Savdoda aylanma xarajatlar darajasi va dinamikasiga ta'sir 
qiluvchi omillar............................................ 21
1.3. Savdo korxonasining aylanma xarajatlarini tahlil qilish va 
boshqarishda metodik yondashuvlar........... 29
1-bobning xulosasi........................................... 38
2-BOB. 2023–2025 YILLAR UCHUN MILKVILL-S LLC 
AYLANMA XARAJATLARINI TAHLIL QILISH VA 
BAHOLASH................... 40
2.1. MILKVILL-S LLCning tashkiliy va iqtisodiy 
xususiyatlari.................................................... 40
2.2. Korxonaning aylanma xarajatlarining tarkibi, tuzilishi va 
dinamikasini tahlil qilish......................................... 52
2.3. MILKVILL-S LLC aylanmasi, foydasi va rentabelligiga 
aylanma xarajatlarning ta'sirini baholash.......... 62
2-bobning xulosasi........................................... 72
3-BOB. LLC "MILKVILL-S" NING AYLANMA 
XARAJATLARINI OPTIMALLASHTIRISHNING 
ASOSIY YO'NALISHLARI.... 74
3.1. Logistika xarajatlarini va tez buziladigan mahsulotlarni 
saqlash xarajatlarini kamaytirish uchun 
zaxiralar...................... 74
3.2. Aylanma xarajatlarni nazorat qilish, rejalashtirish va 
byudjetlashtirish tizimini yaxshilash....................... 82
3.3. MILKVILL-S LLCning aylanma xarajatlarini 
optimallashtirish bo'yicha keng qamrovli dasturining 
iqtisodiy 
asoslari..................................................................... 93
3-bobdagi xulosa........................................... 104
XULOSA .................................................................. 106
2 MANBALAR ..................... 110
KIRISH
Yakuniy   malaka   ishining   mavzusining   dolzarurligi   va   dolzarurligi.
Dunyo   iqtisodiyotining   raqamli   transformatsiyasi   kontekstida   savdo   milliy
iqtisodiyotning   asosiy   yo'nalishi   hisoblanadi.   Savdo   korxonalarida   savdo
faoliyatini tashkil etishda aylanma xarajatlar katta rol o'ynaydi. 
Jahon amaliyotida aylanma xarajatlarni tahlil qilishning ahamiyati bir necha
darajaga   ega   —   globaldan   mahalliygacha.   Dunyo   bo'ylab   barcha   yirik
iqtisodiyotlar   yuqori   inflyatsiya   va   xarid   kuchining   pasayishi   davrini   boshdan
kechirmoqda.   Chakana   savdo   tarmoqlari   narxlarni   muzlatishga   majbur   bo'lib,
yo'qotishlar   yukini   operatsion   xarajatlariga   o'tkazadi.   Amerika   Qo'shma   Shtatlari
va  Yevropa  Ittifoqida  (ayniqsa  Germaniya  va  Fransiyada)  chegirmalar   tarmoqlari
aynan   logistika,   qadoqlash   va   xodimlar   uchun   eng   katta   tejash   tufayli   poygada
g'alaba   qozonadi.   Xitoyda   elektr   energiyasi   va   ijara   narxlarining   oshishi   sababli,
2023-2025   yillarda   ko'plab   kichik   shoxobchalar   xarajatlar   yukini   ko'tara   olmay,
moliyaviy qiyinchilikka tushib qoldi. 
O'zbekiston   Respublikasida   samarali   xarajatlarni   boshqarish   masalasi
hozirda   eng   yuqori   davlat   darajasida   e'tibor   markazida.   Yangi   O'zbekistonning
2022-2026   yillardagi   rivojlanish   strategiyasi,   28.01.2022   yildagi   Prezident
Farmoni   UP-60   bilan   tasdiqlangan,   iqtisodiyotda   xarajatlarni   tubdan   kamaytirish,
sog'lom   raqobat   sharoitlarini   yaratish   va   tadbirkorlik   rivojlanishiga   to'sqinlik
qiluvchi to'siqlarni olib tashlash zaruratini bevosita ko'rsatadi 1
. 
O'zbekiston   Respublikasida   xarajatlarni   tahlil   qilish   mavzusi   narxlarni
liberallashtirish   va   yangi   savdo   kelishuvlariga   integratsiya   bilan   bog'liq   holda
alohida e'tibor qaratilmoqda. Tahlilchilarga ko'ra, O'zbekiston eksport tovarlarining
narxidagi   transport   komponenti   jahon   o'rtachasidan   2,5-2,6   barobar   yuqori,
1
O'zbekiston Respublikasi   Prezidentining 28.01.2022 yildagi UP-60 sonli farmoni "2022–2026 yillar uchun Yangi
O'zbekistonning rivojlanish strategiyasi haqida". – O'zbekiston Respublikasi qonunchilik milliy ma'lumotlar bazasi.
– URL:  https://lex.uz/ru/docs/5841077  
3 aylanma   xarajatlarning   ulushi   esa   oziq-ovqat   mahsulotlarining   yakuniy   narx
tuzilmasidagi   ulushi   30-40% 2
  gacha   yetadi..   Mahalliy   sut   ishlab   chiqaruvchilari
arzon   importlar   bilan   raqobatlashish,   shu   bilan   birga   kommunal   xizmatlar   va
transport tariflarini qoplashga harakat qilishadi.
Har   yili   raqobat   kuchaymoqda,   ayniqsa   sut   sanoatida,   chunki   mahsulot   tez
buziladi   va   uzluksiz   sovuq   zanjirni   talab   qiladi.   Shuning   uchun,   yakuniy   malaka
asari mavzusini: "Savdo korxonasining aylanish xarajatlarini tahlil qilish va ularni
optimallashtirish   yo'llarini   izlash"   (MILKVILL-S   LLC   misolida)   bugungi   kunda
shoshilinch va zarur vazifadir.
Tadqiqotning   respublika   ilm-fan   va   texnologiyasini   rivojlantirishning
ustuvor   yo'nalishlariga   muvofiqligi.   Ushbu   magistratura   malaka   ishlari
respublika ilm-fan va texnologiyasini rivojlantirishning ustuvor yo'nalishlari, ya'ni
I. "Demokratik va huquqiy jamiyatning ma'naviy, axloqiy va madaniy rivojlanishi,
innovatsion iqtisodiyotni shakllantirish" doirasida amalga oshirildi.
Muammoni o'rganish darajasi.  So'nggi besh yil ichida aylanish xarajatlari
mavzusi   xorijiy   va   mahalliy   iqtisodchilar   tomonidan   faol   rivojlantirildi.   Xorijiy
mualliflar   (yaqin   xorijiy   va   Yevropa   amaliyotlari)   orasida   2023-yilda   xarajatlar
mazmuni   va   ularning   korxona   yakuniy   natijalariga   ta'sirini   ko'rib   chiqqan   X.
Gutdyev,   shuningdek,   3
savdo   kanallari   va   bozorlar   orqali   savdo   jarayonida
xarajatlarni   shakllantirish   xususiyatlarini   tahlil   qilgan   A.V.   Proskurinni   alohida
ta'kidlash   lozim   4
.   Xorijiy   usullardan   R.I.   Tuktarova   va   T.V.   Divina   ning   xizmat
sohasining raqamli transformatsiyasiga bo'lgan pozitsiyasi va IT yechimlarini joriy
etishning operatsion xarajatlar tuzilmasiga ta'siri qiziqarli 5
.  2022-2023 yillar uchun
Rossiya olimlari orasida quyidagi ishlar ajralib turadi: 
2
 "Chegaralararo savdo: O'zbekiston ko'rsatkichlarini yaxshilash muammolari va istiqbollari" nomli tahliliy hisobot.
– Iqtisodiy Tadqiqotlar Markazi, 2019. – URL:  https://invest-in-uzbekistan.org  
3
  Gutlyev X. Ishlab chiqarish xarajatlari  mazmuni va jamiyat xarajatlari, tadbirkorlik // Ilmiy bilimlar matritsasi. –
2023. – No3-2. – 135-138-betlar.
4
  Proskurin   A.V.   Rossiyadagi   bozor   bozori   tahlili   va   uning   rivojlanishi   istiqbollari.   –   2023.   –   No2(44).   –   32-38-
betlar.
5
  Tuktarova   R.I.,   Divina   T.V.   Raqamli   transformatsiya   xizmat   sohasini   rivojlantirish   uchun   ustuvor   yo'nalish
sifatida. – 2022. – No2(60). – 20-26-betlar.
4 - N.V.   Parushina,   A.S.   Bulycheva   va   A.S.   Strekneva   savdoda   aylanish
xarajatlarini   hisobga   olish,   tahlil   qilish   va   nazorat   qilishni   batafsil   tahlil   qilib,
faktor tahlilining aniq usullarini taklif 6
 qilgan; 
- O.I.   Naranovich,   o'zgaruvchan   xarajatlarga   bevosita   ta'sir   qiluvchi
transport logistikasini boshqarish vositalarini ishlab chiqqan 7
;  
- D.A. Shestakov savdo xarajatlarini kamaytirishning yangi yondashuvlari
8
bilan; 
- A.A.   Adamenko   va   Zh.V.   Degaltseva,   ular   ichki   xarajatlarni   nazorat
qilishda asosiy vosita sifatida byudjet tuzishni o' 9
rgangan; 
- E.D. Gogolyukhina, ishlab  chiqarish va aylanish  xarajatlarining nazariy
jihatlarini tizimlashtirgan 10
; 
- A.A.   Sviridova   va   M.V.   Polubelova,   ular   "xarajatlar",   "xarajatlar"   va
"xarajatlar" tushunchalarining terminologiyasi va farqlanishini aniqlashtirdilar. 11
 
Shu   bilan   birga,   nazariy   va   metodologik   rivojlanishlar   tahlili   shuni
ko'rsatadiki,   O'zbekistondagi   savdo   korxonalari,   ayniqsa   tez   buziladigan   oziq-
ovqat   mahsulotlari   bilan   ishlovchi   korxonalar   faoliyatida   aylanma   xarajatlarini
optimallashtirish uchun integratsiyalashgan yondashuvni amaliy qo'llash masalalari
yetarlicha yoritilmagan. Xususan, savdo xarajatlari, logistika, omborxona saqlashi,
tovar   yo'qotishlari,   byudjet   tuzish   va   raqamli   nazorat   o'rtasidagi   munosabatlar
qo'shimcha   tadqiqotlarni   talab   qiladi.   Bu   tanlangan   mavzuning   dolzarbligini   va
MILKVILL-S   LLC   ning   tarqatish   xarajatlarini   kamaytirish   uchun   amaliy
tavsiyalar ishlab chiqish zarurligini tasdiqlaydi.
6
  Parushina   N.V.,   Bolycheva   A.S.,   Strekneva   A.S.   Savdo   tashkilotlarida   aylanma   xarajatlarni   buxgalteriya,   tahlil
qilish va nazorat qilish. – 2023. – No4.
7
  Naranovich   O.I.,   Gorbach   Yu.E.,   Zayelenchits   vitse-prezidenti.   Transport   logistikasini   boshqarish   uchun   veb-
ilovani ishlab chiqishni tasdiqlash uchun iqtisodiy vositalar. – 2022. – No2(40). – 14-22-betlar.
8
  Shestakov   D.A.   Ishlab   chiqarish   va   savdo   xarajatlarini   kamaytirish   bo'yicha   yangi   yondashuvlar   //   Rossiya
Federatsiyasining   Arktika   mintaqasining   innovatsion   rivojlanishining   haqiqiy   masalalari.   –   Severodvinsk,   2023.   –
941-946-betlar.
9
 Adamenko A.A., Degaltseva Zh.V. Byudjet boshqaruv buxgalteriyasining vositasi sifatida. – 2023. – T. 18, No1. –
125-140-betlar.
10
 Gogolyukhina E.D. Ishlab chiqarish xarajatlarining nazariy jihatlari va ularning turlari // Boshqaruvning iqtisodiy
mexanizmlari bo'yicha innovatsion paradigma. – Simferopol, 2023. – 125-127-betlar.
11
 Sviridova A.A., Polubelova M.V. Xarajatlar, ishlab chiqarish xarajatlari va xarajatlari tushunchalarining mohiyati.
– Krasnoyarsk, 2023. – 114-118-betlar.
5 Savdo   korxonalarida   aylanma   xarajatlarning   mohiyati   va   ahamiyati   ishlab
chiqaruvchidan   yakuniy   xaridorga   tovarlarni   yetkazish   bilan   bog'liq   barcha
xarajatlar   yig'indisiga   kamaytiriladi.   Bu   vaqt,   material   va   mehnat   resurslaridan
foydalanishning   xarajat   ifodasidir.   Aylanish   xarajatlariga   transport   xarajatlari,
mehnat   xarajatlari,   binolarni   ijaraga   olish   va   ta'mirlash,   asosiy   aktivlarning
amortizatsiyasi,   saqlash   va   tovarlarni   sotishga   tayyorlash   xarajatlari,   tovarlar   va
konteynerlarning   yo'qolishi   hamda   boshqa   xarajatlar   kiradi.   Amalda,   bu
xarajatlarni   tahlil   qilish   bir   nechta   yo'nalishlarda   amalga   oshiriladi:   o'zgaruvchan
va   o'zgaruvchan,   to'g'ridan-to'g'ri   va   bilvosita   xarajatlarga   bo'linish,   shuningdek,
aylanma   jarayon   dinamikasi   bilan   buyumma-bir   taqqoslash   orqali.   Nazariyaga
ko'ra,   aylanma   xarajatlarni   to'liq   tahlil   qilish   zarur,   buxgalteriya   ma'lumotlari,
boshqaruv   hisobotlari   va   faktor   tahlili   asosida.   Asosiy   ko'rsatkich   aylanma
xarajatlar   darajasi   (xarajatlar   miqdori   va   aylanma   o'zgarish   nisbati)   bo'lib,   bu
korxona   hajmidan   qat'i   nazar   savdo   faoliyatining   samaradorligini   baholash
imkonini beradi.
Prezident   Shavkat   Mirziyoyevning   2025-yil   26-dekabrdagi   Oliy   Majlisga
qilgan   murojaatida,   mahalliy   korxonalar   uchun   asosiy   o'sish   zahiralaridan   biri
aynan   asossiz   xarajatlarni,   jumladan,   tovarlarni   aylantirish   sohasida   qisqartirish
ekanligi ta' 12
kidlandi. 
Raqamlashtirishga   alohida   e'tibor   qaratiladi:   05.10.2020   yildagi   UP-6079
sonli   Prezident   Farmoniga   ko'ra,   iqtisodiyot   va   bank   sohasida   raqamli
texnologiyalarni   joriy   etish   biznes   operatsion   xarajatlarini   kamaytirish   va
xarajatlarni   hisobga   olishning   shaffofligini   oshirishga   13
qaratilgan.   Mamlakat
rahbariyatining so'nggi qarorlari — 2026-yil martidan boshlab bojxona to'lovlarini
20% ga kamaytirish, import va eksport tartiblarini soddalashtirish — shuningdek,
xorijiy   bozorlar   bilan   ishlaydigan   savdo   korxonalari   xarajatlarini   kamaytirishga
qaratilgan.
12
O'zbekiston Respublikasi   Prezidenti  Sh. Mirziyoyevning 26.12.2025 sanadagi  Oliy Majlisga yuborgan xabari. –
O'zbekiston Respublikasi Prezidenti rasmiy veb-sayti. – URL:  https://president.uz  
13
 O'zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan 05.10.2020 sanasidagi UP-6079 sonli "Iqtisodiyot, bank sektori va
davlat boshqaruvida raqamli texnologiyalarni joriy etishni tezlashtirish choralari to'g'risida" farmoni bilan. – 
O'zbekiston Respublikasi qonunchilik milliy ma'lumotlar bazasi. – URL: https://lex.uz/ru/docs/5031048
6 Dissertatsiya   mavzusining   tadqiqot   olib   borilayotgan   oliy   ta'lim
muassasasining   tadqiqot   rejasi   bilan   bog'liqligi.   Yakuniy   malaka   olish   ishlari
Samarqand   Iqtisodiyot   va   Xizmat   Instituti   tadqiqot   rejasining   strategik   yo'nalishi
bilan yaqin aloqada olib borildi. 
Yakuniy   malaka   ishining   maqsadi.   Yakuniy  malaka   ishining   maqsadi   —
MILKVILL-S   LLC   savdo   korxonasining   aylanma   xarajatlarini   tahlil   qilish,
tuzilmasi,   dinamikasini   va   aylanma   xarajatlarini   optimallashtirish   bo'yicha
takliflarni ishlab  chiqishni keng qamrovli o'rganishdir.
Maqsadlar quyidagi vazifalarning yechimi bilan bog'liq:
  savdoda aylanish xarajatlarini tahlil qilishning nazariy asoslarini, jumladan
tushuncha,   tasniflash,   baholash   usullari   va   ularning   qiymatiga   ta'sir   qiluvchi
omillarni ko'rib chiqish;
   so'nggi uch yil davomida moliyaviy hisobotlar va boshqaruv buxgalterlari
ma'lumotlariga   asoslanib   MILKVILL-S   LLC   aylanma   xarajatlarining   tarkibi,
tuzilishi va dinamikasini tahlil qilish;
   savdo   korxonasi   uchun   jamg'arma   zaxiralarini   aniqlash   va   aylanish
xarajatlarini   optimallashtirishning   asosiy   yo'nalishlarini   aniq   tavsiyalar   ishlab
chiqish orqali belgilash.
Yakuniy malaka ishining ob'ekti va obyekti.   Maqsad — "MILKVILL-S"
MChJning   moliyaviy   va   iqtisodiy   faoliyati,   xususan,   sut   mahsulotlarini   sotish
xarajatlarini shakllantirish jarayonlari. 
Yakuniy   malaka   ishining   mavzusi   ma'lum   savdo   korxonasida   aylanma
xarajatlarni   rejalashtirish,   hisobga   olish   va   optimallashtirish   bo'yicha   iqtisodiy
munosabatlardir.
Tadqiqotning   nazariy   asoslari   iqtisodiy   nazariyaning   asosiy   elementlari,
savdo   iqtisodiyoti   nazariyasi   va   savdo   korxonalari   aylanma   xarajatlarini   tahlil
qilish hamda optimallashtirish bo'yicha zamonaviy ilmiy yondashuvlardan iborat. 
Tadqiqotning   metodologik   asosi   iqtisodiy   tahlil   usullari,   jumladan
taqqoslovchi  va  strukturaviy tahlil  usullari, shuningdek,  O'zbekiston  Respublikasi
tartibga solish tizimini tahlil qilishdir.
7 Magistratura   malaka   ishining   ilmiy   yangiligi.   Yangilik   shundaki,
MILKVILL-S   LLC   uchun   aylanish   xarajatlarini   optimallashtirish   bo'yicha   aniq
amaliy tavsiyalar  ishlab chiqilishda, zamonaviy sharoitda tez buziladigan tovarlar
chakana   savdosining   zamonaviy   haqiqatlarini   hisobga   oladi.   Maqolada   sut
mahsulotlari   chakana   savdosi   bilan   bog'liq   xarajat   elementlarini   ABC   tahlilining
moslashtirilgan   usuli   taklif   etiladi,   shuningdek,   har   bir   xarajat   elementining
samaradorligini   baholash   uchun   sut   mahsulotlarini   saqlash   va   logistika
xususiyatlarini hisobga olgan holda model ishlab chiqiladi.
Amaliy   natijalar.   Taklif   etilgan   chora-tadbirlarni,   masalan:   logistika
yo'nalishlarini   optimallashtirish,   yetkazib   berish   jadvalini   qayta   ko'rib   chiqish,
saqlash   jarayonidagi   yo'qotishlarni   nazorat   qilish   tizimini   joriy   etish,   yuk
narxlaridagi   transport   va   saqlash   xarajatlarining   ulushini   kamaytiradi.     bu   esa
korxonaning mahalliy sut bozoridagi raqobatbardoshligini oshiradi.
Tadqiqot natijalarining ishonchliligi.   Tadqiqot natijalarining ishonchliligi
ilmiy   adabiyotlar,   O'zbekiston   Respublikasi   tartibga   soluvchi   hujjatlari   va   2023-
2025   yillar   uchun   MILKVILL-S   LLC   moliyaviy   hisobotlaridan   olingan
ma'lumotlar   yordamida   tasdiqlanadi.   Natijalarning   haqiqiyligi   iqtisodiy   tahlilning
umumiy qabul qilingan usullari va korxona faoliyatining haqiqiy ko'rsatkichlaridan
foydalanish orqali kafolatlanadi.
Tadqiqot ma'lumotlar bazasi:
-  O'zbekiston Respublikasi normativ huquqiy aktlari (Prezident farmonlari);
- tadbirkorlik iqtisodiyoti va iqtisodiy faoliyat tahlili bo'yicha darsliklar;
- xalqaro tashkilotlarning tahliliy hisobotlari;
- MILKVILL-S LLC ichki hisobotlari (balans, moliyaviy natijalar hisoboti,
xarajat hisoblari uchun analitik hisob-kitoblar, rejalashtirilgan hisob-kitoblar).
Tadqiqot   natijalarini   amalga   oshirish.   ERP   tizimlarini   joriy   etish,   lean
texnologiyalarini   joriy   etish   bo'yicha   takliflar   MILKVILL-S   LLC   faoliyatida
qo'llanildi.
Tadqiqot natijalarini tasdiqlash.   Tadqiqot natijalari xalqaro va respublika
ilmiy-amaliy konferensiyalarida muhokama qilindi.
Tadqiqot   natijalarining   e'lon   qilinishi.   Umuman   olganda,   ushbu   mavzu
bo'yicha   5  ta   ilmiy  maqola   chop  etilgan,   jumladan   xalqaro   konferensiyaning   3   ta
tezislari va respublika konferensiyasining 2 ta qisqacha maqolasi.   
8 Yakuniy malaka ishining tuzilishi va hajmi.   Asar kirish, uch bob, xulosa
va   manbalar   ro'yxatidan   iborat.   Birinchi   bob   savdoda   aylanish   xarajatlarining
nazariy   jihatlariga   bag'ishlangan.   Ikkinchi   bob   MILKVILL-S   LLC   da   aylanma
xarajatlarni tahlil qiladi. Uchinchi bobda muammolarni hal qilish usullari va taklif
etilgan choralarning iqtisodiy asoslari keltirilgan. Dissertatsiyaning umumiy hajmi
114 sahifani tashkil etadi.
1-BOB.   SAVDO   KORXONASINING   AYLANMA   XARAJATLARINI
TAHLIL   QILISH   VA   BOSHQARISHNING   NAZARIY   VA
METODOLOGIK ASOSLARI
1.1. Savdo   korxonasining   iqtisodiy   mohiyati,   tarkibi   va   aylanish
xarajatlarining tasnifi
Savdo   faoliyatida   aylanma   xarajatlar   alohida   o'rin   egallaydi,   chunki   ular
tovarlarni   yetkazib   beruvchidan   iste'molchiga   yetkazish   va   savdo   jarayonining
uzluksizligini ta'minlash uchun zarur bo'lgan xarajatlarning yig'indisini aks ettiradi.
Ishlab   chiqarish   xarajatlaridan   farqli   o'laroq,   ular   asosan   mahsulot   yaratish   bilan
bog'liq bo'lsa-da, aylanma xarajatlar xarid, transport, saqlash, sotishga tayyorgarlik
va tovarlarni to'g'ridan-to'g'ri sotish bosqichida belgilanadi.
Savdo   korxonasi   uchun   aylanma   xarajatlarning   ahamiyati   shundaki,   ular
iqtisodiy   subyektning   foyda   darajasi,   savdo   rentabelligi,   raqobatbardoshligi   va
moliyaviy   barqarorligiga   bevosita   ta'sir   qiladi.   Xarid,   logistika,   omborxona   va
savdo   jarayonlari   qanchalik   ratsional   tashkil   etilsa,   xarajatlar   darajasi   shunchalik
past   bo'ladi   va   korxonaning   bozorda   barqaror   o'rnini   saqlab   qolish   qobiliyati
shunchalik yuqori bo'ladi.
Oziq-ovqat   va   tez   buziladigan   mahsulotlar   sotadigan   korxonalar   uchun
aylanish   xarajatlarining   ahamiyati   ayniqsa   oshmoqda.   Buning   sababi   saqlash
sharoitlari, saqlash muddati, harorat sharoitlariga rioya qilish, tez yetkazib berishni
tashkil   etish   va   tovar   yo'qotilishining   oldini   olish   zarurati   bilan   bog'liq.   Natijada,
9 aylanma   xarajatlarni   tahlil   qilish   nafaqat   xarajatlarning   haqiqiy   darajasini
baholashga, balki ularni kamaytirish uchun ichki zaxiralarni aniqlashga ham imkon
beradi.
Aylanish   xarajatlarining   iqtisodiy   mohiyati,   tarkibi   va   tasnifini   o'rganish
MILKVILL-S   LLC   faoliyatini   keyingi   tahlil   qilish   va   kompaniya   xarajatlarini
optimallashtirish uchun amaliy yo'nalishlar ishlab chiqish uchun zarur asosdir.
Aylanish xarajatlarining iqtisodiy mohiyati ularning ishlab chiqaruvchi yoki
yetkazib   beruvchidan   yakuniy   iste'molchiga   tovarlarning   uzluksiz   harakatini
ta'minlashdagi   roli   orqali   namoyon   bo'ladi.   Savdo   faoliyatida   korxona   ishlab
chiqarish   nuqtai   nazaridan   yangi   mahsulot   yaratmaydi,   balki   muhim   vositachilik
vazifasini bajaradi: u tovarlarni sotib oladi, ularni yetkazib berish, saqlash, sotuvga
tayyorlash,   sotish   va   mijozlarga   xizmat   ko'rsatishni   tashkil   qiladi.   Ushbu
operatsiyalarni   amalga   oshirish   jarayonida   yuzaga   keladigan   barcha   xarajatlar
savdo korxonasining aylanma xarajatlarini tashkil etadi.
Aylanish   xarajatlari   savdo   jarayonini   amalga   oshirish   uchun   zarur   bo'lgan
mövqe,   mehnat,   moliyaviy   va   tashkiliy   resurslar   xarajatlarining   pul   ifodasidir.
Bular orasida tovarlarni tashish, omborlarni saqlash, savdo va ma'muriy xodimlarni
to'lov   haqi,   bino   ijarasi,   kommunal   xizmatlar,   qadoqlash,   reklama,   uskunalarni
texnik   xizmat   ko'rsatish,   belgilangan   me'yorlar   doirasida   tovarlarning   yo'qolishi,
shuningdek,   mahsulotlarni   xaridorga   yetkazish   bilan   bog'liq   boshqa   xarajatlar
kiradi.   Shunday   qilib,   aylanma   xarajatlar   tasodifiy   xarajatlar   emas,   balki   savdo
tashkiloti faoliyatining obyektiv zarur qismidir.
Aylanish   xarajatlarining   o'ziga   xosligi   shundaki,   ular   asosan   tovarlarning
aylanish   bosqichida,   ya'ni   ishlab   chiqarish   jarayoni   tugagandan   keyin   yuzaga
keladi.   Agar   ishlab   chiqarish   xarajatlari   mahsulot   ishlab   chiqarish   bilan   bog'liq
bo'lsa,   aylanma   xarajatlari   ularni   bozorga   chiqarish   va   sotishni   ta'minlaydi.
Shuning   uchun   bu   xarajatlar   savdoda   ayniqsa   muhim:   ular   kompaniyaning   xarid,
logistika,   omborxona   va   savdo   faoliyatlarini   qanchalik   samarali   tashkil   etishini
belgilaydi.
10 Iqtisodiy nuqtai nazardan, aylanish xarajatlari ikki xil vazifani bajaradi. Bir
tomondan,   ular   korxonaning   normal   ishlashi   uchun   zarur,   chunki   savdo   jarayoni
transport, saqlash, xodimlarni ish haqi va savdo tashkilotisiz imkonsizdir. Boshqa
tomondan,   bu   xarajatlarning   ortiqcha   oshishi   foydani   kamaytiradi,   rentabellik
ko'rsatkichlarini   yomonlashtiradi   va   korxonaning   moliyaviy   imkoniyatlarini
cheklaydi.   Shuning   uchun,   aylanma   xarajatlar   nafaqat   majburiy   joriy   xarajatlar
sifatida, balki boshqaruv tahlilining muhim obyekti sifatida ham ko'rilishi kerak.
Aylanish   xarajatlari   darajasi   aylanmaning   qaysi   qismi   savdo   faoliyatini
ta'minlashga   sarflanishini   ko'rsatadi.   Bu   ko'rsatkich   qanchalik   yuqori   bo'lsa,
kompaniya tovar sotishga shuncha ko'p pul sarflaydi. Biroq, xarajatlarning o'sishi
har   doim   ham   salbiy   hodisa   emas.   Agar   xarajatlarning   oshishi   aylanmaning
oshishi,  xizmat   sifatining oshishi,  tovar   yo'qotishlarining kamayishi  va  foydaning
oshishi bilan birga bo'lsa, bunday xarajatlar iqtisodiy jihatdan asoslanadi. Shu bilan
birga, moliyaviy natijaning o'sishi  bilan xarajatlarning asossiz  oshishi  xarajatlarni
boshqarish tizimida muammolar mavjudligini ko'rsatadi.
Savdo korxonasi uchun aylanma xarajatlar aylanma, yalpi foyda, sof foyda,
savdo   rentabelligi   va   raqobatbardoshlik   kabi   ko'rsatkichlar   bilan   chambarchas
bog'liq.   Ratsional   xarajatlarni   boshqarish   orqali   korxona   savdo   jarayoni
xarajatlarini   kamaytirish,  maqbul   narx darajasini   saqlash,   tovarlarning aylanishini
tezlashtirish   va   moliyaviy   barqarorlikni   oshirish   imkoniyatiga   ega   bo'ladi.
Aksincha,   zaif   xarajatlarni   nazorat   qilish   quvvat   xarajatlarining   oshishiga,
foydaning kamayishiga va kompaniyaning bozordagi mavqeining yomonlashishiga
olib keladi.
Aylanma   xarajatlar   ayniqsa   oziq-ovqat   va   tez   buziladigan   mahsulotlar
sotadigan   korxonalar   uchun   muhimdir.   Bunday   tashkilotlarda   saqlash   xarajatlari,
harorat   rejimiga   rioya   qilish,   tez   yetkazib   berish,   mahsulotning   buzilishini   oldini
olish va tovar yo'qotishlarini minimallashtirish muhim rol o'ynaydi. MILKVILL-S
LLC   uchun   bu   amaliy   ahamiyatga   ega,   chunki   kompaniya   faoliyati   doimiy   sifat
nazorati   va   saqlash   sharoitlarini   talab   qiladigan   mahsulotlar   bilan   bog'liq.   Shu
11 sababli, aylanma xarajatlarni tahlil qilish nafaqat xarajatlarning umumiy darajasini,
balki ularni optimallashtirishning aniq sohalarini ham aniqlash imkonini beradi.
Aylanish   xarajatlarining   iqtisodiy   mohiyati   shundaki,   ular   savdo   korxonasi
tomonidan   tovarlarni   harakatlantirish   va   sotishni   tashkil   etishda   ishlatiladigan
resurslar  narxini  aks   ettiradi.  Ular   savdo  faoliyati  uchun  zarur   shart  bo'lsa-da,  bir
vaqtning o'zida yakuniy moliyaviy natijaga ta'sir qiluvchi omildir. Shuning uchun,
aylanish   xarajatlarini   samarali   boshqarish   barcha   xarajatlarni   mexanik   tarzda
kamaytirishga   emas,   balki   ularni   optimallashtirishga,   ishlatilgan   resurslardan
daromadni   oshirishga   va   korxona   foydasining   barqaror   o'sishini   ta'minlashga
qaratilishi kerak.
Aylanma   xarajatlar   va   ishlab   chiqarish   xarajatlari   umumiy   korxona
xarajatlari   tizimiga   kirsa-da,   ular   o'rtasida   asosiy   farq   mavjud.   Ishlab   chiqarish
xarajatlari   mahsulot   yaratish   jarayonida   yuzaga   keladi   va   to'g'ridan-to'g'ri   ishlab
chiqarishda   ishtirok   etuvchi   xodimlarning   xomashyo,   materiallar,   uskunalar,
energiya   va   mehnatidan   foydalanish   bilan   bog'liq.   Ularning   asosiy   iqtisodiy   roli
ishlab chiqarilgan mahsulotlar narxini belgilashdir.
Aylanish   xarajatlari   esa,   aksincha,   ishlab   chiqarish   bosqichida   emas,   balki
tovarlarning harakatlanishi  va sotilishida shakllanadi.  Ular xarid, tashish, saqlash,
oldindan qadoqlash, qadoqlash, reklama, savdo xodimlarini to'lov qilish, omborlar
va  savdo   joylarini   saqlash,   shuningdek,   tovarlarni   yakuniy   iste'molchiga   yetkazib
berishni   ta'minlovchi   boshqa   operatsiyalar   bilan   bog'liq.   Shuning   uchun,   savdo
korxonasi uchun aylanma xarajatlar joriy xarajatlarning asosiy turi bo'lib, savdo va
savdo jarayonining samaradorligini aks ettiradi.
Ushbu kategoriyalar orasidagi farqlarni yanada ko'zga ko'ra ko'rsatish uchun
1.1.1-jadvalda taqqoslovchi xususiyatni taqdim etish tavsiya etiladi
Jadval 1.1.1
Aylanish xarajatlari va ishlab chiqarish xarajatlarining taqqosiy
xususiyatlari 14
14
 Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
12 Taqqoslash
mezoni Ishlab chiqarish xarajatlari Tarqatish xarajatlari
Kelib chiqish 
sohasi Ishlab chiqarish jarayoni Tovarlarning aylanishi va savdosi
sohasi
Asosiy maqsad Mahsulot yaratish Tovarni xaridorga yetkazish
Mahsulot bilan 
munosabatlar Ishlab chiqarish xarajatlarini
shakllantira oling Tovarlarni sotish va xizmat
ko'rsatish jarayonini ta'minlash
Asosiy 
elementlar Xom ashyo, materiallar, energiya,
uskunalarning amortizatsiyasi, ishlab
chiqaruvchi ishchilarning ish haqi Transport, saqlash, ijara, reklama,
qadoqlash, savdo xodimlarining
maoshlari, tovar yo'qotishlari
Natijaga 
ta'sirning tabiati Ishlab chiqarish xarajatlariga ta'sir
qiladi Ular savdo korxonasining
xarajatlari, foydasi va
rentabelligiga ta'sir qiladi
Korxona turi Sanoat va ishlab chiqarish korxonalari Savdo, marketing va vositachilik
tashkilotlari
Jadvaldagi   ma'lumotlar   ishlab   chiqarish   xarajatlari   va   aylanma
xarajatlarining   iqtisodiy   jihatdan   farq   qilishini   ko'rsatadi.   Ishlab   chiqarish
xarajatlari   moddiy   mahsulot   yaratishga   qaratilgan,   aylanma   xarajatlari   esa
mahsulotni   ishlab   chiqaruvchi   yoki   yetkazib   beruvchidan   iste'molchiga   o'tishini
ta'minlaydi.   Savdoda   aylanish   xarajatlari   tovarlarni   sotib   olish,   ularni   yetkazib
berish, saqlash, sotish va sotishga tayyorlashni tashkil etishga imkon beradi.
Shu   sababli,   MILKVILL-S   LLC   uchun   savdo   korxonasi   sifatida   asosiy
ahamiyat ishlab chiqarish xarajatlarini tahlil qilish emas, balki aylanma xarajatlarni
o'rganishdir.   Bu   ayniqsa   oziq-ovqat   va   tez   buziladigan   mahsulotlar   savdosi
kontekstida   muhimdir,   chunki   logistika   xarajatlari,   omborxona,   savdo
muddatlariga rioya qilish va tovar yo'qotilishining oldini olish muhim rol o'ynaydi.
Shuning   uchun,   asardagi   qo'shimcha   tahlillar   aylanma   xarajatlarni   kamaytirish
uchun tuzilma, dinamika va zaxiralarni aniqlashga qaratilishi kerak.
Savdo   korxonasining   aylanma   xarajatlarining   tarkibi   tovarlarni   sotib   olish,
yetkazib berish, saqlash, sotishga tayyorlash va sotish jarayonida yuzaga keladigan
xarajatlarning jamini aks ettiradi. Ishlab chiqarish xarajatlaridan farqli  o'laroq, bu
xarajatlar   yangi   mahsulot   yaratish   bilan   bog'liq   emas,   balki   allaqachon   ishlab
chiqarilgan   mahsulotlarning   yetkazib   beruvchidan   yakuniy   iste'molchiga   o'tishini
ta'minlaydi.   Shuning   uchun,   aylanma   xarajatlarning   tarkibi   savdo   faoliyatining
tabiati,   sotilgan   tovarlar   diapazoni,   yetkazib   berish   sharoitlari,   omborlarni   tashkil
13 etish,   xodimlar   soni,   ijara   to'lovlari   darajasi,   transport   sxemasi   va   xarajatlarni
boshqarishning qo'llanilishi usullariga bog'liq.
Aylanma xarajatlarining asosiy omillaridan biri transport xarajatlaridir. Ular
yetkazib   beruvchilardan   tovarlarni   yetkazib   berish   xarajatlari,   transport
tashkilotlari   xizmatlarini   to'lash,   yuklash   va   tushirish,   yo'naltirish,   yoqilg'i,
transportni texnik xizmat ko'rsatish va mahsulotlarni harakatlantirish bilan bog'liq
boshqa   xarajatlarni   o'z   ichiga   oladi.   Oziq-ovqat   va   tez   buziladigan   tovarlar   bilan
ishlaydigan   savdo   korxonalari   uchun   transport   xarajatlari   ayniqsa   muhimdir,
chunki   o'z   vaqtida   yetkazib   berish   mahsulot   sifatini   saqlashga   va   tovar
yo'qotilishini kamaytirishga bevosita ta'sir qiladi.
Aylanish xarajatlarining tarkibida muhim o'rin tovarlarni saqlash xarajatlari
hisoblanadi. Bular orasida omborlarni saqlash, sovutish uskunalari, harorat rejimini
saqlash,   saralash,   qayta   ishlash,   qadoqlash   va   inventarlarning   xavfsizligini
ta'minlash   xarajatlari   kiradi.   "MILKVILL-S"   MChJ   uchun   bu   xarajatlar   amaliy
ahamiyatga ega, chunki sut va boshqa tez buziladigan mahsulotlarni sotish saqlash
sharoitlariga qat'iy rioya qilish va saqlash muddatini nazorat qilishni talab qiladi.
Aylanish   xarajatlarining   muhim   qismi   xodimlarning   ish   haqi   xarajatlaridan
iborat.   Ular   savdo,   ombor,   ma'muriy   va   yordamchi   xodimlar   maoshlari,
shuningdek, ish haqi bilan bog'liq yig'ilish haqlarini o'z ichiga oladi. Ushbu xarajat
moddasi   korxona   tomonidan   xaridlar,   savdolar,   ombor   hisob-kitobi,   mijozlarga
xizmat   ko'rsatish   va   savdo   jarayonlarini   boshqarish   uchun   ishlatiladigan   mehnat
resurslarini aks ettiradi.
Doimiy   va   nisbatan   barqaror   xarajatlarga   ijara   to'lovlari   va   kommunal
xizmatlar   kiradi.   Chakana   savdo   va   ombor   joylarini   ijaraga   olish   korxona
faoliyatini   amalga   oshirish   uchun   jismoniy   imkoniyat   beradi,   kommunal
xarajatlarga   elektr   energiyasi,   suv   ta'minoti,   isitish   va   aloqa   hamda   boshqa
xizmatlar   uchun   to'lovlar   kiradi.   Sovutish   uskunalaridan   foydalanadigan
korxonalar   uchun   energiya   xarajatlari   umumiy   xarajat   tuzilmasida   muhim   o'rin
egallashi mumkin.
14 Bundan   tashqari,   tarqatish   xarajatlariga   reklama,   qadoqlash,   yorliqlash   va
mahsulotlarni   targ'ib   qilish   xarajatlari   ham   kiradi.   Ushbu   xarajatlar   savdoni
rag'batlantirish,   mahsulot   xabardorligini   oshirish,   mijozlarni   xabardor   qilish   va
korxonaning raqobatbardoshligini saqlashga qaratilgan. Bunday xarajatlar umumiy
xarajatlar   miqdorini   oshirsa-da,   to'g'ri   tashkil   etilsa,   ular   aylanma   o'sishga   va
korxonaning bozor mavqeini mustahkamlashga hissa qo'shadi.
Tovar   yo'qotishlari   alohida   e'tiborga   loyiq.   Ular   tabiiy   yo'qotish,   saqlash
sharoitlarining   buzilishi,   qadoqlashning   shikastlanishi,   amal   qilish   muddati   yoki
logistika   tashkilotidagi   xatolar   tufayli   yuzaga   kelishi   mumkin.   Tez   buziladigan
mahsulotlar sotadigan korxonalar uchun tovar yo'qotishlarini kamaytirish aylanish
xarajatlarini optimallashtirishda asosiy zaxiralardan biridir.
Savdo korxonasining aylanma xarajatlari tarkibini yanada vizual aks ettirish
uchun ularni 1.1.2-jadvalda taqdim etish tavsiya etiladi.
1.1.2-jadval
Savdo korxonasining aylanma xarajatlarining tarkibi 15
Tarqatish
xarajati Xarajatlarni saqlash Savdo korxonasi uchun ahamiyati
Transport 
xarajatlari Tovarlarni yetkazib berish, yuklash,
tushirish, yoqilg'i, transport
xizmatlari Tovarlarning o'z vaqtida qabul
qilinishini va savdo jarayonining
uzluksizligini ta'minlash
Saqlash 
xarajatlari Omborlarni ta'mirlash, sovutish
uskunalari, saralash, qadoqlash,
saqlash sharoitlarini nazorat qilish Tovarlarning xavfsizligiga hissa
qo'shish va yo'qotishlarni
kamaytirish
Ish haqi 
xarajatlari Savdo, omborxona va ma'muriy
xodimlarning maoshlari Asosiy savdo va boshqaruv
funksiyalarining bajarilishini
ta'minlash
Ijara to'lovlari Chakana savdo, ofis va ombor
binolarini ijaraga olish faoliyatlarni amalga oshirish uchun
moddiy baza yaratish
Kommunal 
xizmatlar Elektr energiyasi, isitish, suv,
aloqa, binolarni ta'mirlash Korxonaning normal ishlash
sharoitlarini ta'minlash
Reklama va 
targ'ibot 
xarajatlari Reklama tadbirlari, marketing,
chakana savdo nuqtalari dizayni Savdoni oshirish va mijozlarni jalb
qilishga yordam berish
Qadoqlash va 
yorliqlash Qadoqlash materiallari,
konteynerlar, yorliqlar, sotuvga
tayyorlangan mahsulotlarni
tayyorlash Sotuvni osonlashtirish va mahsulot
sifatini saqlash
Tovar 
yo'qotishlari Tabiiy yo'qotish, shikastlanish,
buzilish, tovarning o'chirilishi Nazorat qilinishi va
minimallashtirishi kerak bo'lgan
15
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
15 yo'qotishlarni aks ettiring
Boshqa 
xarajatlar Bank, ofis anjomlari, uskunalarni
ta'mirlash, aloqa va boshqa
operatsion xarajatlar Savdo faoliyatining qo'llab-
quvvatlovchi jarayonlarini
ta'minlash
Jadvaldagi   ma'lumotlar   aylanish   xarajatlari   murakkab   va   ko'p   elementli
tuzilishga   ega   ekanligini   ko'rsatadi.   Har   bir   xarajat   savdo   jarayonida   ma'lum   bir
funksiyani bajaradi, lekin barcha xarajatlar yakuniy moliyaviy natijaga bir xil ta'sir
qilmaydi.   Ularning   ba'zilari   zarur   bo'lib,   korxonaning   barqarorligini   ta'minlaydi,
boshqalari   esa   logistika,   ombor   hisob-kitobi,   inventarizatsiya   nazorati   va
zamonaviy byudjet usullarini joriy etish orqali kamaytirilishi mumkin.
Savdo   korxonasining   aylanma   xarajatlari   tarkibi   nafaqat   joriy   xarajatlar
ro'yxati   sifatida,   balki   ularning   tuzilishi,   dinamikasi   va   foydaga   ta'sirini   keyingi
tahlil qilish uchun asos sifatida ham ko'rib chiqilishi kerak. MChJ "MILKVILL-S"
uchun   transport   xarajatlari,   saqlash   xarajatlari,   kommunal   to'lovlar   va   tovar
yo'qotishlari   ayniqsa   muhimdir,   chunki   ular   asosan   buziladigan   mahsulotlar
savdosining   samaradorligini   belgilaydi   va   xarajatlarni   optimallashtirish   uchun
asosiy zaxiralarni tashkil qiladi.
Aylanish   xarajatlarini   tasniflash   savdo   korxonasining   xarajatlarini   tahlil
qilish,   rejalashtirish   va   optimallashtirish   uchun   muhimdir.   Bu   nafaqat
xarajatlarning   tarkibini   aniqlash   imkonini   beradi,   balki   qaysi   turdagi   xarajatlar
aylanma   hajmiga   bog'liq   bo'lishini,   nisbatan   doimiy   bo'lishini,   to'g'ridan-to'g'ri
ma'lum   faoliyat   turlariga   bog'liq   bo'lishini   va   korxonaning   ishining   turli   sohalari
o'rtasida taqsimlanishni talab qiladigan xarajatlarni aniqlash imkonini beradi.
Iqtisodiy mazmunga ko'ra, tarqatish xarajatlari sof va qo'shimcha qismlarga
bo'linadi. Sof xarajatlar tovarlarni sotib olish va sotish, savdo xizmatlarini tashkil
etish, reklama, hisob-kitob operatsiyalari va savdo boshqaruvi jarayoniga bevosita
bog'liq.   Ular   mahsulotning   foydalanish   qiymatini   oshirmaydi,   balki   uni   sotish
jarayonini ta'minlaydi. Ishlab chiqarish jarayonini aylanish sohasida davom ettirish
bilan   bog'liq   qo'shimcha   xarajatlar   mavjud:   transport,   saqlash,   qadoqlash,
qadoqlash, saralash va sotuvga tayyorlash.
16 Tovar   aylanmasining   hajmiga   nisbatan   aylanma   xarajatlar   shartli   va   shartli
o'zgaruvchan   qismlarga   bo'linadi.   Qisqa   muddatda   shartli   belgilangan   xarajatlar
savdo o'zgarishlariga  sezilarli  darajada bog'liq emas.  Bular  bino ijarasi, ma'muriy
xarajatlarning   bir   qismi,   omborlar   va   chakana   savdo   obyektlarini   saqlash
xarajatlarini   o'z   ichiga   oladi.   Shartli   o'zgaruvchan   xarajatlar   aylanma   hajmi   bilan
birga   o'zgaradi.   Bular   transport   xarajatlari,   qadoqlash   xarajatlari,   mehnat
xarajatlarining bir qismi, tovar yo'qotishlari va savdo oshishi bilan bog'liq boshqa
xarajatlarni o'z ichiga oladi.
Xarajatlarni   kiritish   usuliga   ko'ra,   aylanma   xarajatlar   to'g'ridan-to'g'ri   va
bilvosita   qismlarga   bo'linadi.   To'g'ridan-to'g'ri   xarajatlar   to'g'ridan-to'g'ri   ma'lum
bir savdo bitimiga, mahsulot guruhiga yoki faoliyat yo'nalishiga bog'liq. Masalan,
ma'lum bir tovar partiyasini yetkazib berish xarajatlari to'g'ridan-to'g'ri xarajatlarga
bog'lanishi mumkin. Bilvosita xarajatlar butun korxona faoliyatiga xizmat qiladi va
alohida   buxgalteriya   obyektlari   o'rtasida   taqsimlanishni   talab   qiladi.   Bular
ma'muriy xarajatlar, kommunal xizmatlar, ofis va boshqaruv xarajatlarini o'z ichiga
oladi.
Nazorat   darajasiga   ko'ra,   aylanma   xarajatlari   boshqariladigan   va   yomon
boshqariladigan   bo'linmalarga   bo'linadi.   Boshqariladigan   xarajatlar   kompaniya
rahbariyatining   qarorlari   natijasida   o'zgarishi   mumkin:   yetkazib   berish   yo'llarini
optimallashtirish, ijara shartlarini qayta ko'rib chiqish, byudjet tuzishni joriy etish,
inventarizatsiyani   nazorat   qilish,   yo'qotishlarni   kamaytirish   va   mehnat
unumdorligini oshirish. Yomon boshqariladigan xarajatlar tashqi omillarga bog'liq:
elektr   energiyasi   tariflari,   yoqilg'i   narxlari,   ijara   bozori,   soliq   yuklamasi   va
inflyatsiya jarayonlari.
Ularning funksional maqsadiga ko'ra, aylanma xarajatlari savdo jarayonidagi
funksiyalariga   qarab   guruhlanadi:   xarid,   logistika,   saqlash,   savdo,   ma'muriy   yoki
marketing. Bunday tasniflash ayniqsa MILKVILL-S LLC uchun muhimdir, chunki
u buziladigan  mahsulotlarni   yetkazib berish  bilan  bog'liq xarajatlar, saqlash   bilan
bog'liq   xarajatlar,   savdo   va   korxona   boshqaruvi   bilan   bog'liq   bo'lgan   xarajatlarni
aniqlash imkonini beradi.
17 Aylanish   xarajatlarini   yanada   vizual   aks   ettirish   uchun   uni   1.1.3-jadvalda
taqdim etish tavsiya etiladi.
Jadval 1.1.3
Savdo korxonasining aylanma xarajatlarini tasniflash 16
Tasniflash
xususiyati Aylanish xarajatlari
turlari Iqtisodiy mazmun
Iqtisodiy 
mazmun 
bo'yicha Toza va ixtiyoriy Sof depozitlar tovarlarni sotish bilan bog'liq, 
qo'shimcha depozitlar esa tovarlarni tashish, 
saqlash, qadoqlash va sotuvga tayyorlash bilan 
bog'liq
Savdo aylanmasi
hajmiga nisbatan Shartli doimiy va shartli 
o'zgaruvchan Doimiy o'zgaruvchilar savdo hajmiga zaif 
bog'liq, o'zgaruvchilar aylanma bilan birga 
o'zgaradi
Xarajatlarni 
kiritish usuli 
orqali To'g'ridan-to'g'ri va 
bilvosita To'g'ridan-to'g'ri ma'lum tovarlar yoki 
bitimlarni, bilvosita esa faoliyatlarni anglatadi
Boshqaruv 
darajasi bo'yicha Boshqariladigan va 
yomon boshqariladigan Boshqariladiganlar korxona qarorlariga 
bog'liq, yomon boshqarilganlar esa tashqi 
omillar ta'siri ostida shakllanadi
Funktsional 
maqsad bo'yicha Xarid, logistika, 
omborxona, savdo, 
ma'muriyat, marketing Savdo faoliyatining individual jarayonlarida 
xarajatlarning rolini aks ettiradi
1.1.3-jadvaldagi   ma'lumotlar   aylanish   xarajatlarini   tasniflash   ularning
iqtisodiy   tabiatini   chuqurroq   tushunish   uchun   zarurligini   ko'rsatadi.   Bu   savdo
korxonasiga   xarajatlarni   oddiy   hisobga   olish   bilan   cheklanmaydi,   balki   ularning
yuzaga   kelish   sohalari   va   moliyaviy   natijaga   ta'sir   darajasi   bo'yicha   sifatli   tahlil
qilish imkonini beradi.
Shunday qilib, aylanma xarajatlarni tasniflash MILKVILL-S LLC faoliyatini
keyingi tahlil qilish uchun muhim metodologik asos hisoblanadi. Uning yordamida
eng   qimmat   hududlarni   aniqlash,   xarajatlarni   kamaytirish   uchun   zaxiralarni
aniqlash,   individual   xarajatlarning   foydaga   ta'sirini   baholash   va   aylanma
xarajatlarni   optimallashtirish   uchun   yanada   maqbul   choralarni   ishlab   chiqish
mumkin.
16
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
18 Aylanish   xarajatlarini   tasniflash   savdo   korxonasining   xarajatlarini   tahlil
qilish,   rejalashtirish   va   optimallashtirish   uchun   muhimdir.   Xarajatlarni   ma'lum
xususiyatlarga   ko'ra   guruhlashsiz,   qaysi   xarajatlar   zarur,  qaysi   xarajatlar   aylanma
hajmiga   bog'liq,   boshqaruv   qarorlari   tufayli   kamaytirilishi   mumkin   va   tashqi
omillar ta'sirida shakllanadi.
Tahlil   jarayonida   tasniflash   xarajatlar   tuzilishini   o'rganish,   individual
buyumlarning   ulushini   aniqlash,   eng   qimmat   faoliyat   sohalarini   aniqlash   va
xarajatlarning korxona foydasi va rentabelligiga ta'sirini baholash imkonini beradi.
Masalan,   xarajatlarni   doimiy   va   o'zgaruvchan   bo'lish   aylanma   hajmidagi
o'zgarishlar   umumiy   xarajatlar   darajasiga   qanday   ta'sir   qilishini   tushunishga
yordam beradi.
Rejalashtirishda   xarajatlarni   tasniflash   baholar,   byudjetlar   va   xarajat
standartlarini   tuzishda   zarur.   U   sizga   logistika,   ombor,   ish   haqi,   ijara,   kommunal
xizmatlar   va   boshqa   buyumlar   uchun   qabul   qilinadigan   xarajatlar   darajasini
oldindan   aniqlash   imkonini   beradi.   Shu   tufayli   kompaniya   rejalashtirilgan
ko'rsatkichlardan haqiqiy xarajatlarning o'zgarishlarini nazorat qila oladi.
Optimallashtirish   nuqtai   nazaridan,   tasniflash   boshqariladigan   xarajatlarni
aniqlashga va ularni kamaytirish uchun aniq zaxiralarni aniqlashga yordam beradi.
Shunday   qilib,   yetkazib   berish   yo'llarini   optimallashtirish   orqali   transport
xarajatlari,   ombor   hisob-kitobini   yaxshilash   orqali   saqlash   xarajatlari,   saqlash
xarajatlari   esa   saqlash   muddati   va   saqlash   sharoitlarini   nazoratni   kuchaytirish
orqali tovar yo'qotishlarini kamaytirish mumkin. Shu sababli, aylanma xarajatlarni
tasniflash nafaqat nazariy vosita, balki MILKVILL-S LLC xarajatlarini boshqarish
uchun amaliy asos hamdir.
Shunday qilib, aylanma xarajatlar savdo korxonasining eng muhim iqtisodiy
toifasi   bo'lib,   tovarlarni   yetkazib   beruvchidan   oxirgi   iste'molchiga   yetkazish
xarajatlarining yig'indisini aks ettiradi. Ushbu paragrafni ko'rib chiqish jarayonida
aylanish   xarajatlari   ishlab   chiqarish   xarajatlaridan   farq   qilishi   aniqlandi,   chunki
ular   mahsulot   yaratish   bosqichida   emas,   balki   uni   sotib   olish,   transport,   saqlash,
sotish va sotishga tayyorlash jarayonida shakllanadi.
19 Aylanish   xarajatlarining   tarkibiga   transport   xarajatlari,   saqlash   xarajatlari,
mehnat   xarajatlari,   ijara,   kommunal   xizmatlar,   reklama,   qadoqlash,   tovar
yo'qotishlari   va   boshqa   joriy   xarajatlar   kiradi.   Ularning   iqtisodiy   mazmuni,
aylanma   hajmiga   nisbati,   xarajatlarga   kiritish   usuli,   boshqaruv   darajasi   va
funksional   maqsad   bo'yicha   tasnifi   xarajat   tuzilmasini   chuqurroq   o'rganish   va
optimallashtirish yo'nalishlarini belgilash imkonini beradi.
Shu   sababli,   aylanma   xarajatlarning   mohiyati,   tarkibi   va   tasnifini   nazariy
o'rganish MILKVILL-S LLC xarajatlarini keyingi tahlil qilish, ularning moliyaviy
natijaga ta'sirini baholash va xarajatlarni boshqarish samaradorligini oshirish uchun
amaliy choralarni ishlab chiqish uchun zarur metodologik asosni yaratadi.
1.2.   Savdoda   aylanish   xarajatlari   darajasi   va   dinamikasiga   ta'sir
qiluvchi omillar
Aylanish   xarajatlarining   darajasi   va   dinamikasi   savdo   korxonasining
samaradorligini   belgilovchi   asosiy   ko'rsatkichlardan   biridir.   Bozor   raqobati
sharoitida   savdo   tashkiloti   nafaqat   aylanmani   oshirishni   ta'minlashi,   balki
tovarlarni sotib olish, transportlash, saqlash, sotish va mijozlarga xizmat ko'rsatish
xarajatlarini ham nazorat qilishi kerak.
Tarqatish   xarajatlari   turli   omillar   ta'sirida   o'zgaradi.   Ularning   qiymati
aylanma   hajmi,   sotilgan   tovarlarning   tuzilmasi,   yetkazib   berish   muddatlari,
transport  tariflari  darajasi,   ijara  va   kommunal  xizmatlar,  omborlarni  tashkil   etish,
xodimlar   soni,   inventarizatsiya   boshqaruvi   sifati   va   savdo   jarayonlarining
avtomatlashtirish darajasi bilan ta'sir qiladi.
Ayniqsa,   aylanma   o'sish   va   xarajatlardagi   o'zgarishlar   o'rtasidagi   nisbat
alohida   ahamiyatga   ega.   Agar   aylanma   aylanma   xarajatlardan   tezroq   oshsa,   bu
korxonaning   samaradorligi   oshganini   anglatadi.   Aksincha,   xarajatlarning   savdoga
nisbatan   ortiqcha   o'sishi   xarajatlarni   boshqarish   samaradorligining   pasayishini
ko'rsatadi.
Oziq-ovqat   va   tez   buziladigan   mahsulotlarni   sotuvchi   korxonalar   uchun
xarajat omillarining ta'siri ayniqsa muhimdir. Bunday sharoitda logistika, saqlash,
20 harorat   rejimiga   rioya   qilish,   saqlash   muddatini   nazorat   qilish   va   tovar
yo'qotishlarini minimallashtirish ahamiyati oshadi.
Shu sababli, aylanma xarajatlarning darajasi  va dinamikasiga ta'sir qiluvchi
omillarni   o'rganish   savdo   korxonasi   faoliyatini   tahlil   qilishda   zarur   bosqich
hisoblanadi.   Bu   sizga   xarajatlardagi   o'zgarish   sabablarini   aniqlash,   eng   qimmat
sohalarni   aniqlash   va   MILKVILL-S   LLC   xarajatlarini   keyingi   optimallashtirish
uchun asos yaratish imkonini beradi.
Aylanish   xarajatlarining   darajasi   va   dinamikasi   savdo   korxonasining
xarajatlarining   samaradorligini   baholash   uchun   muhim   tahliliy   ko'rsatkichlardir.
Agar   xarajatlarning  mutlaq  miqdori  ma'lum   bir  davr   uchun  korxonaning  umumiy
xarajatlar hajmini ko'rsatsa, aylanma xarajatlar darajasi  ularning aylanma ulushini
aks   ettiradi.   Boshqacha   qilib   aytganda,   bu   ko'rsatkich   xarajatlarning   qancha   foizi
sotilgan tovarlar narxiga tushishini ko'rsatadi.
Aylanish   xarajatlari   darajasi   aylanma   xarajatlar   miqdorining   aylanma
hajmiga nisbati sifatida 100 foizga ko'paytiriladi:
Aylanish xarajatlari darajasi = Aylanma xarajatlar / 100% × aylanma
       (1)
Savdo   sifati   va   barqaror   aylanma   saqlanib   qolgan   holda   xarajatlar   darajasi
qanchalik   past   bo'lsa,   korxonaning   samaradorligi   shuncha   yuqori   bo'ladi.   Biroq,
xarajatlarni   kamaytirish   mexanik   bo'lmasligi   kerak,   chunki   logistika,   saqlash,
xodimlar   yoki   sifat   nazoratida   ortiqcha   tejash   mijozlarga   xizmat   ko'rsatishning
yomonlashishiga va mahsulot yo'qotishlarining ko'payishiga olib kelishi mumkin.
Aylanish   xarajatlari   dinamikasi   vaqt   o'tishi   bilan   xarajatlar   miqdori   va
darajasidagi   o'zgarishni   ko'rsatadi.   Bu   kompaniya   xarajatlari   oshayotganini   yoki
kamayayotganini   aniqlash,   shuningdek,   xarajatlarning   o'sish   sur'atini   aylanma
o'sish   sur'ati   bilan   solishtirish   imkonini   beradi.   Agar   aylanma   aylanma
xarajatlardan   tezroq   o'ssa,   bu   xarajatlarni   boshqarish   samaradorligining   oshishini
anglatadi. Agar xarajatlar  aylanishdan  tezroq oshsa,  bu xarajat  yukining oshishini
va optimallashtirish zaxiralarini qidirish zaruratini anglatadi.
21 Aylanish   xarajatlarining   darajasi   va   dinamikasini   tahlil   qilish   savdo
korxonasining   xarajatlaridagi   o'zgarishlarni   aniqlash,   ularning   moliyaviy   natijaga
ta'sirini   baholash   va   MILKVILL-S   LLC   xarajatlarini   boshqarishni   yanada
yaxshilash yo'nalishlarini belgilash imkonini beradi.
Aylanma   hajmi   savdo   korxonasining   muomala   xarajatlari   miqdori   va
darajasiga   ta'sir   qiluvchi   asosiy   omillardan   biridir.   Aylanma   oshgani   sayin,
xarajatlarning   mutlaq   miqdori   odatda   oshadi,   chunki   kompaniya   tovarlarni   sotib
olish, transport, saqlash va sotish hajmini kengaytiradi. Biroq, xarajatlarning o'sishi
notekis, chunki  individual  xarajat  elementlari  savdo  o'zgarishlariga turlicha  javob
beradi.
O'zgaruvchan   xarajatlar   to'g'ridan-to'g'ri   aylanma   daromadga   bog'liq.   Bular
transport  xarajatlari, qadoqlash xarajatlari, mehnat  xarajatlarining bir  qismi, tovar
yo'qotishlari   va   savdo   oshishi   bilan   bog'liq   boshqa   xarajatlarni   o'z   ichiga   oladi.
Qancha ko'p tovar sotib olinadi va sotiladi, yetkazib berish, omborda qayta ishlash
va savdo jarayonini saqlash zarurati shuncha oshadi.
Shu   bilan   birga,   qisqa   muddatda   doimiy   xarajatlar   sezilarli   darajada
o'zgarmaydi. Bular orasida joy ijarasi, ma'muriy xarajatlarning bir qismi, chakana
savdo va omborxona xizmatlarini saqlash mavjud. Shuning uchun, aylanma o'sishi
bilan   doimiy   xarajatlar   savdo   hajmining   kattaroq   qismiga   taqsimlanadi,   bu   esa
aylanma xarajatlarini aylanma foiz sifatida kamaytirishga yordam beradi.
Shu sababli, "MILKVILL-S" MChJ uchun aylanma o'sishi faqat savdo o'sish
sur'ati   aylanma   xarajatlarining   o'sish   sur'atidan   yuqori   bo'lsa   ijobiy   omil   bo'lishi
mumkin.   Agar   xarajatlar   aylanishdan   tezroq   o'ssa,   bu   xarajatlarni   boshqarish
samaradorligining   pasayishini   va   optimallashtirish   zaxiralarini   qidirish   zaruratini
bildiradi.
Tovar   aylanmasining   tarkibi   va   tuzilishi   savdo   korxonasining   aylanma
xarajatlari   darajasi   va   dinamikasiga   katta   ta'sir   ko'rsatadi.   Aylanma   tarkibi
guruhlar,   turlar,   assortiment   buyumlar   va   xizmat   shakllari   bo'yicha   sotiladigan
tovarlar to'plami sifatida tushuniladi. Aylanish tuzilmasi umumiy savdo hajmidagi
individual mahsulot guruhlari ulushini ko'rsatadi.
22 Tovar   aylanmasining   aylanma   xarajatlariga   ta'siri   turli   tovarlar   turli   xarid,
yetkazib   berish,   saqlash   va   sotish   shartlarini   talab   qilishi   bilan   namoyon   bo'ladi.
Masalan,   tez   buzilmaydigan   mahsulotlar   odatda   arzonroq   saqlash   muddatini
nazorat  qilish xarajatlarini  talab  qiladi,  oziq-ovqat  va tez  buziladigan mahsulotlar
esa   sovutish,   energiya,   haroratni   nazorat   qilish,   tez   logistika   va   yo'qotishlarni
oldini olish xarajatlari bilan bog'liq.
Assortiment   siyosati   aylanma   xarajatlari   miqdoriga   ham   ta'sir   qiladi.
Mahsulotlarning   keng   assortimenti   ko'proq   mijozlarni   jalb   qilish   va   aylanmani
oshirish   imkonini   beradi,   lekin   shu   bilan   birga   inventarizatsiyani   boshqarishni
murakkablashtiradi,   omborxona,   buxgalteriya,   saralash   va   balanslarni   nazorat
qilish   xarajatlarini   oshiradi.   Aksincha,   tor   assortiment   individual   xarajatlarni
kamaytirishi mumkin, lekin savdo o'sishi imkoniyatlarini cheklaydi.
MILKVILL-S   LLC   uchun   savdo   aylanmasi   tuzilmasidagi   buziluvchi
mahsulotlarning   ulushi   alohida   ahamiyatga   ega.   Bunday   tovarlarning   ulushi
qanchalik   yuqori   bo'lsa,   transport,   saqlash,   sifat   nazorati   va   tovar   yo'qotishlarini
minimallashtirish   xarajatlari   shunchalik   muhim   bo'ladi.   Shuning   uchun,   aylanma
xarajatlarni   tahlil   qilishda   nafaqat   umumiy   aylanma   hajmini,   balki   uning   ichki
tuzilmasini ham hisobga olish zarur.
Aylanma   tuzilmaning   xarajatlarga   ta'sirini   vizual   tarzda   aks   ettirish   uchun
quyidagi jadvalni taqdim etish tavsiya etiladi.
1.2.1-jadval 
Tovar aylanmasining tarkibi va tuzilmasining aylanish xarajatlariga
ta'siri 17
Aylanma tuzilmasining
elementi Tarqatish xarajatlariga ta'siri MILKVILL-S LLC uchun
amaliy qiymat
Tez buziladigan 
mahsulotlar Saqlash, sovutish, logistika va
amal qilish muddati xarajatlarini
oshiradi Qat'iy sifat nazorati va
mahsulot yo'qotilishini
kamaytirishni talab qiladi
Tez harakatlanuvchi 
tovarlar Uzoq muddatli saqlash
xarajatlarini kamaytirish va
ishchi kapitalning qaytishini
tezlashtirish Ombor resurslaridan samarali
foydalanishni oshirish
Sekin aylanishga ega  Inventar xarajatlarini oshirish va Inventarizatsiya nazorati va
17
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
23 tovarlar yozib tashlash xavfini oshirish assortimenti tuzatishlarni talab
qiladi
Keng qamrovli Buxgalteriya, saralash, saqlash
va inventarizatsiya boshqaruvi
xarajatlarini oshiradi Samarali assortiment siyosatini
talab qiladi
Logistika jihatdan 
murakkab tovarlarning 
yuqori ulushi Transport va tashkiliy
xarajatlarni oshiradi Yo'nalishlar va yetkazib berish
sharoitlarini optimallashtirishni
talab qiladi
Aylanish   xarajatlarining   shakllanishida   aylanma   tarkibi   va   tuzilishi   muhim
omillardir.   Savdo   korxonasi   uchun   nafaqat   savdoni   oshirish,   balki   tovar
guruhlarining   ratsional   nisbatini   ta'minlash   ham   muhim,   bunda   aylanma   o'sishi
xarajatlar nazorat ostida bo'ladi.
Ichki   omillar   savdo   korxonasining   o'zida   shakllanadi   va   asosan   uning
iqtisodiy   faoliyatini   tashkil   etish   sifatiga   bog'liq.   Bular   logistika,   omborxona,
mehnat   samaradorligi,   boshqaruv   tizimi,   texnik   uskunalar   va   savdo   jarayonlarini
raqamlashtirish   darajasini   o'z   ichiga   oladi.   Tashqi   omillardan   farqli   o'laroq,   ichki
omillar   boshqaruv ta'siriga  ko'proq  mos,  shuning  uchun ular  aylanma  xarajatlarni
kamaytirish uchun zaxiralarni aniqlash uchun asos hisoblanadi.
Eng   muhim   ichki   omillardan   biri   logistika   tashkilotidir.   Ratsional   logistika
tovarlarning   o'z   vaqtida   harakatlanishini   ta'minlaydi,   ortiqcha   tashishni
kamaytiradi, yo'nalishlarni optimallashtiradi, transport xarajatlarini kamaytiradi va
yetkazib   berish   yo'qotishlarini   kamaytiradi.   Logistika   tovar   va   axborot   oqimini
ularning   harakatining   barcha   bosqichlarida   boshqarish   tizimi   sifatida   qaraladi.
Shuning   uchun,   yetkazib   berish   va   tashish   samarali   tashkil   etilgani   logistika
xarajatlari shuncha pastroq bo'ladi.
Omborxona   ham   sezilarli   ta'sir   ko'rsatadi.   Tovarlarning   mantiqsiz
joylashtirilishi,   ortiqcha   zaxiralar,   saqlash   muddatining   zaif   nazorati   va   saqlash
sharoitlarining   buzilishi   omborni   saqlash   xarajatlarini   oshiradi   va   tovar
yo'qotishlariga olib keladi. MILKVILL-S LLC uchun, tez buziladigan mahsulotlar
bilan ishlaydigan kompaniya uchun, bu omil ayniqsa muhimdir.
Muhim   omil   —   kadrlar   samaradorligi.   Xodim   boshiga   aylanma   hajmi
qanchalik   yuqori   bo'lsa,   mehnat   xarajatlari   va   savdo   jarayonini   saqlash   nisbiy
24 darajasi  shuncha  past  bo'ladi. Bundan tashqari,  boshqaruv sifati, texnik uskunalar
va   raqamlashtirish   inventarlarni   boshqarish,   buxgalteriyani   avtomatlashtirish,
xatolarni   kamaytirish   va   boshqaruv   qarorlarini   tezlashtirish   imkonini   beradi.
Bunday omillarni o'rganish logistika va boshqaruv xarajatlarini kamaytirish uchun
asos yaratadi.
Tashqi   omillar   savdo   korxonasining   aylanish   xarajatlari   darajasi   va
dinamikasiga   sezilarli   ta'sir   ko'rsatadi,   chunki   ular   korxonadan   tashqarida
shakllanadi   va   har   doim   boshqaruv   tomonidan   to'liq   nazorat   qilina   olmaydi.   Bu
omillarga   inflyatsiya,   transport   tariflaridagi   o'zgarishlar,   elektr   va   kommunal
xizmatlar   narxlarining   oshishi,   ijara   to'lovlarining   oshishi,   raqobat   kuchayishi   va
bozorning umumiy holati kiradi.
Inflyatsiya   tovarlar,   yetkazib   beruvchi   xizmatlar,   qadoqlash   materiallari,
yoqilg'i   va   kommunal   xizmatlar   narxining   oshishiga   olib   keladi.   Natijada,
korxonaning   transport,   saqlash,   ma'muriy   va   savdo   xarajatlari   oshadi.   Transport
tariflarining oshishi  savdo  tashkilotlariga ayniqsa  sezilarli  ta'sir  ko'rsatadi,  chunki
tovarlarni   yetkazib   berish   aylanish   jarayonining   muhim   qismidir.   MILKVILL-S
LLC   uchun   bu   omil   ayniqsa   muhim,   chunki   tez   buziladigan   mahsulotlarni   sotish
uchun o'z vaqtida va yuqori sifatli logistika talab etiladi.
Muhim   tashqi   omillar   orasida   elektr   energiyasi   va   kommunal   tariflar   ham
bor.   Ularning   o'sishi   ombor   va   chakana   savdo   obyektlarini   saqlash   xarajatlarini
oshiradi, ayniqsa sovutish uskunalari ishlatilganda. Ijara to'lovlari ham xarajatlarga
bog'liq   bo'lib,   ular   asosan   bozor   sharoitlari   va   chakana   savdo   obyektlarining
joylashuviga bog'liq.
Bundan tashqari, raqobat darajasi tarqatish xarajatlariga ta'sir qiladi. Yuqori
raqobat   sharoitida   kompaniya   xizmat   sifatini   yaxshilashga,   assortimentni
kengaytirishga,   reklamalardan   faol   foydalanishga   va   ta'minot   barqarorligini
saqlashga majbur bo'ladi, bu esa ayrim xarajatlarni oshirishi mumkin. Shu sababli,
aylanma   xarajatlarni   tahlil   qilish,   rejalashtirish   va   optimallashtirishda   tashqi
omillarni   hisobga   olish   zarur,   chunki   ular   korxonaning   moliyaviy   barqarorligi   va
rentabelligiga bevosita bog'liq.
25 Ko'rib   chiqilgan   omillarni   tizimlashtirish   uchun   ularni   jadval   shaklida
taqdim  etish  tavsiya  etiladi.  Bu  yondashuv  korxona ichida  tashqi   muhitga bog'liq
bo'lgan omillar shakllanishini, shuningdek, ularning aylanma xarajatlar miqdori va
darajasiga   qanday   ta'sir   qilishini   ko'rsatish   imkonini   beradi.   Iqtisodiy   tahlilda
aylanish   xarajatlari   tovar   aylanmasining   hajmi,   tarkibi   va   tuzilmasi,   tovarlarning
aylanish  vaqti, shuningdek,   savdo  korxonasining  ichki   va tashqi  muhit   sharoitlari
tomonidan ta'sirlanishi ta'kidlanadi.
1.2.2-jadval 
Aylanish xarajatlarining darajasi va dinamikasiga ta'sir qiluvchi
omillar 18
Omillar
guruhi Asosiy omillar Aylanish xarajatlariga ta'sirining tabiati
Aylanma 
omillar Aylanma hajmi, tarkibi va
tuzilishi Aylanma oshishi xarajatlar miqdorini
oshirishi mumkin, lekin savdo o'sishi tezroq
bo'lib, ularning darajasini pasaytiradi.
Homilyarlar 
assortimenti Tez va sekin harakatlanuvchi,
tez va sekin harakatlanadigan
tovarlarning ulushi Ombor, logistika, inventarizatsiya
yo'qotilishi va inventarizatsiyani boshqarish
xarajatlariga ta'sir qiladi
Ichki omillar Logistika, ombor, mehnat
samaradorligi, boshqaruv,
texnologiya, raqamlashtirish Resurslardan foydalanishning
samaradorligini va boshqariladigan
xarajatlarni kamaytirish imkoniyatini
aniqlash
Tashqi omillar Inflyatsiya, transport tariflari,
energiya, ijara, raqobat, bozor Kompaniya faqat qisman nazorat qila
oladigan xarajatlarni oshirish
Murabbiylik 
omillari Rejalashtirish, byudjet tuzish,
xarajatlarni nazorat qilish Bu sizga og'ishlarni aniqlash, yo'qotishlarni
kamaytirish va xarajatlarni optimallashtirish
imkonini beradi
1.2.2-jadvaldagi ma'lumotlar aylanish xarajatlarining darajasi va dinamikasi
o'zaro   bog'liq   omillar   to'plami   ta'sirida   shakllanishini   ko'rsatadi.   MILKVILL-S
LLC   uchun   aylanma   tuzilmasi,   tez   buziladigan   mahsulotlar   ulushi,   logistika,
omborxona   saqlash   va   tashqi   narx   sharoitlari   alohida   ahamiyatga   ega.   Natijada,
ushbu omillarni tahlil qilish xarajatlarni kamaytirish uchun zaxiralarni aniqlash va
aylanma   xarajatlarni   optimallashtirish   uchun   amaliy   choralarni   ishlab   chiqish
uchun asos yaratadi.
Shunday   qilib,   savdo   korxonasining   aylanma   xarajatlari   darajasi   va
dinamikasi   o'zaro   bog'liq   omillar   kompleksi   ta'sirida   shakllanadi.   Eng   muhimlari
18
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
26 aylanma   hajmi,   uning   tarkibi   va   tuzilishi,   assortiment   siyosati,   tez   buziladigan
mahsulotlar   ulushi,   logistika   tashkiloti,   omborxona,   mehnat   unumdorligi,
boshqaruv   darajasi   va   ichki   jarayonlarning   raqamlashtirilishi   darajasini   o'z   ichiga
oladi.
Shu   bilan   birga,   tashqi   sharoitlar   ham   aylanma   xarajatlariga   ta'sir   qiladi:
inflyatsiya,   transport   tariflaridagi   o'zgarishlar,   energiya   narxlarining   oshishi,   ijara
to'lovlari,   raqobat   va   umumiy   bozor   holati.   Ushbu   omillar   xarajatlarni   tahlil
qilishda   hisobga   olinishi   kerak,   chunki   ular   xarajatlarning   mutlaq   miqdori   va
aylanma darajasini belgilaydi.
Shu   sababli,   aylanish   xarajatlariga   ta'sir   qiluvchi   omillarni   aniqlash
MILKVILL-S   LLC   faoliyatini   keyingi   tahlil   qilish   uchun   zarur   asos   hisoblanadi.
Aynan   shu   omillarni   baholash   orqali   xarajatlarning   o'sish   sabablarini   aniqlash,
ularni   kamaytirish   uchun   ichki   zaxiralarni   aniqlash   va   korxona   xarajatlarini
optimallashtirish uchun amaliy choralarni ishlab chiqish mumkin.
1.3.   Savdo   korxonasining   aylanish   xarajatlarini   tahlil   qilish   va
boshqarishda metodik yondashuvlar
Aylanish   xarajatlarini   tahlil   qilish   va   boshqarish   savdo   korxonasining
iqtisodiy boshqaruv tizimida muhim o'rin tutadi. Bozor raqobati sharoitida korxona
faqat   haqiqiy   xarajatlarni   hisobga   olish   bilan   cheklana   olmaydi.   Barqaror
moliyaviy   natijani   ta'minlash   uchun   xarajatlarni   yaratishda   qaysi   elementlar
ishlatilishini,   ular   vaqt   o'tishi   bilan   qanday   o'zgarishini,   aylanma   hajmiga  qanday
mos kelishini va foydaga qanday ta'sir qilishini muntazam baholash zarur.
Aylanish   xarajatlarini   tahlil   qilishda   metodologik   yondashuv   ularning
umumiy   miqdori,   tuzilmasi,   dinamikasi,   aylanma   darajasini   izchil   o'rganish,
shuningdek,   xarajatlarning   oshishi   yoki   kamayishiga   sabab   bo'ladigan   omillarni
aniqlashni o'z ichiga oladi. Bunday tahlil savdo faoliyatini amalga oshirish uchun
qaysi   xarajatlar   obyektiv   zarur   ekanini   aniqlash   imkonini   beradi   va   qaysi   biri
27 logistika, saqlash, xaridlar, kadrlar mehnati va boshqaruvni yanada ratsional tashkil
etish orqali optimallashtirilishi mumkin.
Savdo   korxonasi   uchun   aylanma   xarajatlarni   boshqarish   uzluksiz   jarayon
sifatida ko'rilishi kerak, jumladan rejalashtirish, taqsimlash, byudjetlash, nazorat va
og'ishlarni  baholash.   Bu  ayniqsa   "MILKVILL-S"  MChJ  uchun   muhimdir,  chunki
ularning   faoliyati   o'z   vaqtida   yetkazib   berish,   to'g'ri   saqlash   va   doimiy   sifat
nazorati talab qilinadigan mahsulotlarni sotishga qaratilgan. Shu sababli, aylanma
xarajatlarni   tahlil   qilish   va   boshqarishda   metodologik   yondashuvlar   kompaniya
xarajatlarini  keyingi  baholash  va ularni  optimallashtirish  uchun amaliy choralarni
ishlab chiqish uchun asos yaratadi.
Savdo   korxonasining   aylanma   xarajatlarini   tahlil   qilishning   maqsadi   savdo
jarayonini   ta'minlash   bilan   bog'liq   xarajatlarni   to'liq   baholash,   shuningdek,
mijozlarga   xizmat   ko'rsatish   sifati   va   aylanma   barqarorligini   buzmasdan   ularni
ratsional kamaytirish uchun zaxiralarni aniqlashdir.
Savdo   korxonasi   uchun   aylanish   xarajatlarini   tahlil   qilish   nafaqat
buxgalteriya,   balki   boshqaruv   ahamiyatiga   ham   ega.   U   qaysi   xarajat   elementlari
eng   katta   maxsus   og'irlikka   ega   bo'lishini,   xarajatlar   davrlar   bo'yicha   qanday
o'zgarishini, aylanma hajmiga qanday mos kelishini va korxona foydasiga qanday
ta'sir qilishini aniqlash imkonini beradi.
Aylanish   xarajatlarini   tahlil   qilish   vazifalari   nafaqat   xarajatlarni   belgilash,
balki ularning o'zgarish sabablarini aniqlash, resurslardan samarali foydalanish va
MILKVILL-S LLCda boshqaruv qarorlarini  qabul  qilish uchun asos tayyorlashga
qaratilgan.
Savdo   korxonasining   aylanma   xarajatlarini   tahlil   qilishning   asosiy   usullari
gorizontal,   vertikal,   taqqoslovchi,   faktor   va   koeffitsient   tahlilidir.   Har   bir   usul
mustaqil   ahamiyatga   ega,   lekin   xarajatlarni   eng   to'liq   baholash   ularni   birgalikda
qo'llashda amalga oshiriladi.
Jadval 1.3.1 
28 Savdo korxonasining aylanma xarajatlarini tahlil qilishning maqsadi va
vazifalari 19
Tahlil yo'nalishi Muammoning mazmuni Amaliy ahamiyati
Xarajatlar
miqdorini   tahlil
qilish Aylanish   xarajatlarining
umumiy miqdorini aniqlash Xarajatlar   miqyosini   taxmin   qilish
imkonini beradi
Yong'in chirog'i Alohida   buyumlarning
maxsus og'irligini hisoblash Eng qimmat hududlarni aniqlaydi
Dinamikani   tahlil
qilish Yillar   bo'yicha   xarajatlarni
taqqoslash Xarajatlarning o'sishi yoki kamayishini
ko'rsatadi
Aylanma   bilan
munosabat Sotuvga   bo'lgan   xarajatlarni
baholash Xarajatlarning   samaradorligini
tavsiflaydi
Foyda   bilan
bog'liqlik Xarajatlarning   moliyaviy
natijaga ta'sirini aniqlash Bu   sizga   rentabellikni   oshirish   uchun
zahiralarni aniqlash imkonini beradi
Gorizontal   tahlil   aylanma   xarajatlarining   davrlar   bo'yicha   o'zgarishini
o'rganish   imkonini   beradi.   Uning   yordami   bilan   xarajatlarning   mutlaq   va   nisbiy
og'ishi   aniqlanadi,   xarajatlarning   o'sishi   yoki   kamayishi   tendensiyalari   ochib
beriladi.   Vertikal   tahlil   aylanish   xarajatlarining   tuzilishini   o'rganishga   qaratilgan,
ya'ni   individual   xarajat   elementlarining   umumiy   hajmidagi   ulushini   aniqlash.
Xarajatlarni   elementlar   bo'yicha   tahlil   qilganda,   ularning   ulushlari   hisoblanadi   va
miqdorlar hamda maxsus vaznlar bo'yicha dinamik taqqoslash amalga oshiriladi.
Taqqoslovchi   tahlil   real   xarajatlarni   rejalashtirilgan   indikatorlar,   oldingi
yillardagi   ma'lumotlar   yoki   o'xshash   korxonalarning   o'rtacha   ko'rsatkichlari   bilan
solishtirish   uchun   ishlatiladi.   Faktor   tahlili   aylanish   xarajatlaridagi   o'zgarish
sabablarini   aniqlash   va   individual   omillarning   ta'sirini   baholash   imkonini   beradi:
aylanma   hajmi,   savdo   tuzilmasi,   transport   xarajatlari,   tovar   yo'qotishlari,   mehnat
unumdorligi   va   boshqa   ko'rsatkichlar.   Nisbat   tahlili   xarajatlar   darajasini,   xarajat
intensivligini,   xarajat   samaradorligini   va   xarajatlarning   foydaga   ta'sirini   baholash
uchun qo'llaniladi.
Jadval 1.3.2 
19
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
29 Savdo korxonasining aylanma xarajatlarini tahlil qilishning asosiy
usullari 20
Tahlil usuli Usulning mazmuni Amaliy ahamiyati
Gorizontal
tahlil Xarajatlarni davrlar bo'yicha
taqqoslash Xarajatlarning o'sishi yoki kamayishi
dinamikasini aniqlash imkonini beradi
Vertikal tahlil Xarajat elementlarining ulushini
aniqlash Xarajatlar tuzilmasini ko'rsatadi
Taqqoslovchi
tahlil Oddiy, rejalashtirilgan va o'tgan
ma'lumotlarni taqqoslash Tejash yoki ortiqcha iste'molni aniqlash
imkonini beradi
Tahlili omili Xarajatlar o'zgarishiga individual
omillarning ta'sirini baholash Narx o'zgarishlarining sabablarini
aniqlaydi
Tahl
koeffitsienti Nisbiy xarajat samaradorligi
ko'rsatkichlarini hisoblash Xarajatlar, aylanma va foyda o'rtasidagi
munosabatni baholash imkonini beradi
Ushbu usullardan foydalanish MILKVILL-S LLC ning aylanma xarajatlarini
obyektiv   baholash   uchun   metodologik   asos   yaratadi.   Ularning   keng   qamrovli
qo'llanilishi   nafaqat   xarajatlarning   umumiy   miqdorini,   balki   ularning   o'zgarishi,
tuzilishi,   samaradorligi   va   korxonaning   moliyaviy   natijasiga   ta'sirini   aniqlash
imkonini beradi.
Savdo korxonasining aylanma xarajatlarini obyektiv baholash uchun mutlaq
va   nisbiy   indikatorlar   tizimi   qo'llaniladi.   Aylanish   xarajatlarining   mutlaq   miqdori
ma'lum bir davr uchun korxonaning umumiy xarajatlari hajmini ko'rsatadi. Ushbu
ko'rsatkich   sizga   tovarlarni   sotib   olish,   yetkazib   berish,   saqlash,   sotish,   ish   haqi,
ijara,   kommunal   xizmatlar   va   boshqa   savdo   faoliyati   jarayonlarini   tashkil   etish
uchun qancha mablag' ajratilganini aniqlash imkonini beradi.
Biroq,   xarajatlarni   boshqarish   samaradorligini   baholash   uchun   bitta   mutlaq
xarajat   miqdori   yetarli   emas.   Shuning   uchun,   aylanma   xarajatlar   darajasi   muhim
bo'lib,   u   aylanma   xarajatlar   yig'indisining   aylanma   hajmiga   nisbati   sifatida   100
foizga   ko'paytiriladi.   Bu   ko'rsatkich   aylanmaning   qaysi   qismi   savdo   jarayonini
ta'minlashga sarflanishini ko'rsatadi.
Aylanish xarajatlari darajasi = Aylanma xarajatlar / 100% × aylanma
       (2)
Aylanma   xarajatlar   darajasi   qanchalik   past   bo'lsa,   barqaror   aylanma   va
xizmat   sifatini   saqlasa,   korxona   resurslaridan   shuncha   samarali   foydalanadi.   Shu
20
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
30 bilan   birga,   bu   ko'rsatkichni   kamaytirish   iqtisodiy   jihatdan   asosli   bo'lishi   kerak,
chunki   logistika,   saqlash   yoki   xodimlar   xarajatlarini   haddan   tashqari   kamaytirish
xizmat   sifatining   yomonlashishiga   va   tovar   yo'qotishlarining   ko'payishiga   olib
kelishi mumkin.
Keyingi   muhim   ko'rsatkich   —   xarajat   sig'imi.   U   savdo   jarayonining
xarajatlarini  aks  ettiradi  va  aylanma birligiga qancha  xarajat  tushishini  ko'rsatadi.
Iqtisodiy   mazmuni   nuqtai   nazaridan,   bu   ko'rsatkich   aylanma   xarajatlar   darajasiga
yaqin, lekin ko'proq xarajatlarning savdo hajmiga yukini baholashda qo'llaniladi.
Xarajat intensivligi = Aylanma xarajatlar / aylanma (3)
Xarajatlardan   qaytishni   baholash   uchun   xarajat   samaradorligi   ko'rsatkichi
qo'llaniladi.   Bu   aylanma   qancha   qismini   bir   rubl   tiraj   xarajatiga   bog'lashini
ko'rsatadi.   Narx   daromadi   qanchalik   yuqori   bo'lsa,   savdo   jarayonini   ta'minlashga
mo'ljallangan mablag'lar shuncha samarali ishlatiladi.
Xarajat samaradorligi = aylanma / aylanma xarajatlar        (4)
Muhim   tahliliy   ko'rsatkich   aylanma   xarajatlarining   rentabelligi   ham
hisoblanadi.   Bu   har   bir   rubl   xarajat   uchun   kompaniya   qancha   foyda   olishini
aniqlash   imkonini   beradi.   Bu   ko'rsatkich   xarajatlarni   optimallashtirish
choralarining samaradorligini baholashda ayniqsa muhimdir.
Aylanish   xarajatlarining   rentabelligi   =   Foyda   /   Aylanma   xarajatlari
100% ×        (5)
Aylanish   xarajatlarini   baholash   uchun   ko'rsatkichlarni   yanada   vizual   aks
ettirish uchun ularni 1.3.3-jadvalda taqdim etish tavsiya etiladi
1.3.3-jadval 
Savdo korxonasining aylanma xarajatlarini baholashning asosiy
ko'rsatkichlari 21
Ko'rsatkich Hisoblash formulasi Iqtisodiy mazmun
Aylanma   xarajatlar
miqdori Davr uchun umumiy
xarajatlar Korxonaning mutlaq xarajatlarini ko'rsatadi
Tarqatish
xarajatlari darajasi Tarqatish xarajatlari /
aylanma 100% × Aylanmadagi xarajatlarning ulushini
ko'rsatadi
Xarajat sig'imi Aylanma xarajatlar / Savdo jarayonining narxini tavsiflaydi
21
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
31 aylanma
Tejamkorlik Aylanma / Tarqatish
xarajatlari Har bir xarajat birligi bo'yicha aylanma
hajmini ko'rsatadi
Xarajatlarning
qaytishi Foyda / Aylanma
xarajatlari 100% × Keltirilgan xarajatlarning rentabelligini
ko'rsatadi
Xarajatlarning
foydaga ta'siri Xarajat va foyda
o'zgarishlarini
taqqoslash Xarajatlarning o'sishi yoki pasayishi
moliyaviy natijaga qanday ta'sir qilishini
baholash imkonini beradi
Bu   ko'rsatkichlar   nafaqat   aylanish   xarajatlarining   hajmini,   balki   ularning
samaradorligini   ham   to'liq   baholash   imkonini   beradi.   MILKVILL-S   LLC   uchun
ularning qo'llanilishi amaliy ahamiyatga ega, chunki kompaniya logistika, saqlash
va  sifat   nazorati   xarajatlarini   talab   qiladigan   mahsulotlar   bilan   ishlaydi.   Natijada,
aylanma   xarajatlarning   miqdori,   darajasi,   xarajat   intensivligi,   xarajat   qaytishi   va
rentabelligi   tahlili   xarajatlarni   kamaytirish   va   korxonaning   moliyaviy   natijasini
oshirish uchun zahiralarni aniqlash uchun asos yaratadi.
Aylanish   xarajatlarini   tahlil   qilishda   boshqaruv   yondashuvi   xarajatlarni
nafaqat   haqiqiy   xarajatlar   sifatida,   balki   doimiy   rejalashtirish,   nazorat   va   tartibga
solish obyekti sifatida ham ko'rib chiqishni o'z ichiga oladi. Savdo korxonasida bu
yondashuv   oldindan   ruxsat   etilgan   xarajat   darajasini   aniqlash,   individual   xarajat
elementlariga   cheklovlar   qo'yish   va   rejalashtirilgan   indikatorlardan   o'z   vaqtida
og'ishlarni aniqlash imkonini beradi.
Boshqaruv   yondashuvining   muhim   elementi   aylanma   xarajatlar   bahosini
tayyorlashdir.   Baholash   sizga   transport,   saqlash,   ish   haqi,   ijara,   kommunal
xizmatlar,   reklama,   qadoqlash   va   boshqa   buyumlarning   kutilayotgan   xarajatlarini
aniqlash   imkonini   beradi.   Uning   asosida   xarajatlar   byudjeti   tuziladi,   bu   korxona
bo'limlari   uchun   moliyaviy   mezon   vazifasini   bajaradi.   Byudjet   tuzish   biznes
maqsadlarini   aniq   moliyaviy   ko'rsatkichlar   bilan   bog'lash   va   resurslardan
foydalanish uchun javobgarlikni oshirishga yordam beradi.
Byudjet   bajarilishini   nazorat   qilish   ayniqsa   muhimdir.   Nazorat   jarayonida
haqiqiy   xarajatlar   rejalashtirilgan   qiymatlar   bilan   solishtiriladi,   shundan   so'ng
og'ishlar,   ularning   sabablari   va   foyda   hamda   foyda   uchun   mumkin   bo'lgan
oqibatlari   aniqlanadi.   Aylanish   xarajatlarini   boshqaruv   hisobga   olish   nafaqat
32 xarajatlarni   nazorat   qilish,   balki   savdo   korxonasining   foyda   va   rentabellik
darajasini rejalashtirish imkonini beradi.
Aylanish   xarajatlarini   tahlil   qilishda   boshqaruv   yondashuvi   rejalashtirish,
baholash,   byudjetlash,   nazorat   va   og'ishlarni   tahlil   qilishni   o'z   ichiga   oladi.
MILKVILL-S   LLC   uchun   ushbu   yondashuvni   qo'llash   amaliy   ahamiyatga   ega,
chunki   u   ortiqcha   xarajatlarni   o'z   vaqtida   aniqlash,   tovar   yo'qotishlarini
kamaytirish,   logistikani   optimallashtirish   va   xarajatlarni   boshqarish
samaradorligini oshirish imkonini beradi.
Aylanish   xarajatlarini   boshqarish   va   optimallashtirishning   zamonaviy
usullari   oddiy   xarajatlarni   kamaytirishdan   savdo   jarayonlarining   samaradorligini
tizimli   oshirishga   o'tish   bilan   bog'liq.   Savdo   korxonasi   uchun   optimallashtirish
logistika, omborxona, xarid, inventarizatsiya nazorati, byudjet tuzish va boshqaruv
ma'lumotlarini o'z ichiga olishi kerakligini anglatadi.
Muhim   sohalardan   biri   xarajatlarni   hisobga   olish   va   nazorat   qilishni
avtomatlashtirishdir.   Maxsus   dasturlardan   foydalanish   sizga   inventarizatsiya
balanslari, mahsulot harakatlari, ombor yo'qotishlari, yetkazib berish xarajatlari va
byudjetdan   chetga   chiqishlar   haqida   tezda   ma'lumot   olish   imkonini   beradi.   Bu
xatolar   ehtimolini   kamaytiradi   va   boshqaruv   qarorlarining   samaradorligini
oshiradi.
Savdo   jarayonlarini   raqamlashtirish   muhim   rol   o'ynaydi.   Bu   sizga   amal
qilish   muddatini   nazorat   qilish,   savdo   tuzilmalarini   tahlil   qilish,   talabni   oldindan
aytish   va   aksiyalarni   oqilona   shakllantirish   imkonini   beradi.   Bu   ayniqsa
MILKVILL-S LLC  uchun  muhim,  chunki  kompaniya  o'z  vaqtida  yetkazib  berish
va saqlash sharoitlariga rioya qilishni talab qiladigan mahsulotlar bilan ishlaydi.
Zamonaviy   usullar   byudjetlashni   ham   o'z   ichiga   oladi,   bu   esa   asosiy
buyumlar   uchun   oldindan   xarajat   limitlarini   belgilash   va   ularning   amalga
oshirilishini   kuzatish   imkonini   beradi.   Yana   bir   istiqbolli   soha   —   keraksiz
operatsiyalarni   yo'q   qilish,   vaqt   yo'qotishlarini   kamaytirish,   yetkazib   berish
yo'llarini   optimallashtirish   va   tovar   yo'qotishlarini   kamaytirishga   qaratilgan   lean
yondashuvdir.
33 Jadval 1.3.4
Aylanish xarajatlarini boshqarish va optimallashtirishning zamonaviy
usullari 22
Usul Shakl Kutilayotgan natija
Avtomatlashtirish Xarajatlarni hisoblash va nazorat
qilish dasturlaridan foydalanish Xatolarni kamaytirish va
ma'lumotlarni qayta ishlashni
tezlashtirish
Raqamlashtirish Zaxira, savdo, saqlash muddati
va logistika tahlili Boshqaruv shaffofligini oshirish
Byudjet tuzish Rejalashtirilgan xarajat
cheklovlarini belgilash Xarajatlarni ortiqcha nazorat qilish
va moliyaviy intizom
Lean yondashuv Ortiqcha operatsiyalar va
yo'qotishlarni yo'q qiling Samaradorliklarni kamaytirish
Logistika
optimallashtirish Yo'nalishlar va yetkazib
berishlarni optimallashtirish Transport xarajatlarining pasayishi
Aylanma xarajatlarini boshqarishning zamonaviy usullari savdo korxonasiga
nafaqat   xarajatlarni   kamaytirish,   balki   boshqaruv   qarorlarining   sifatini   ham
yaxshilash   imkonini   beradi.   Ularning   MILKVILL-S   LLCda   qo'llanilishi
yo'qotishlarni   kamaytirishga,   xarajatlarni   nazorat   qilishni   yaxshilash   va
korxonaning moliyaviy samaradorligini oshirishga hissa qo'shishi mumkin.
Ko'rib  chiqilgan   metodologik  yondashuvlarni   umumlashtirish   uchun,  savdo
korxonasining   aylanma   xarajatlarini   tahlil   qilish   va   boshqarish   uchun   sxema
shaklida   algoritmni   taqdim   etish   tavsiya   etiladi.   Ushbu   raqam   tahlilning   asosiy
usullari, xarajatlarni baholash  indikatorlari, boshqaruv yondashuvi, byudjet tuzish
va   zamonaviy   xarajatlarni   optimallashtirish   yo'nalishlari   e'lon   qilingandan   keyin
qo'yilishi kerak. 
1. Aylanish xarajatlarini tahlil qilish va boshqarish maqsadi
Korxonaning xarajat samaradorligi, foydasi va rentabelligini oshirish
▼
2. Axborot bazasi
Buxgalteriya va
boshqaruv buxgalteriya
ma'lumotlari Turnover hisobot Foyda va xarajat
ma'lumotlari Rejalashtirilgan va standart
ko'rsatkichlar
▼
3. Aylanish xarajatlarini tahlil qilish
Umumiy miqdor
tahlili Yong'in chirog'i Dynamics tahlili Xarajat tahlili Tahlili omili
▼
22
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
34 4. Xarajatlarning faoliyat natijalariga ta'sirini baholash
Turnover Foyda Daromadlilik
▼
5. Xarajatlarni rejalashtirish va byudjet tuzish
Xarajat taxminlari Taqsimlash Sharajat Buddyut
▼
6. Og'ishlarni nazorat qilish va tahlil qilish
Reja va faktni taqqoslash Og'ishlarning sabablarini aniqlash Ortiqcha xarajatlar va tejashlarni
baholash
▼
7. Murabbiylik qarorlarini qabul qilish
Logistika
optimallashtirish Tovar yo'qotishlarini
kamaytirish Saqlash tizimini yaxshilash Mehnat unumdorligining
oshishi
▼
8. Natia
Aylanish xarajatlarini kamaytirish va boshqaruv samaradorligini oshirish
1.3.1-rasm.   Savdo   korxonasining   aylanma   xarajatlarini   tahlil   qilish   va
boshqarishning metodik algoritmi 23
1.3.1-rasmda   keltirilgan   algoritm   aylanma   xarajatlarni   tahlil   qilish   va
boshqarish   ketma-ket   amalga   oshirilishi   kerakligini   ko'rsatadi.   Avvalo,   tahlil
maqsadi aniqlanadi, so'ngra buxgalteriya va boshqaruv buxgalteriya ma'lumotlari,
aylanma,   foyda,   xarajatlar   va   rejalashtirilgan   ko'rsatkichlarni   o'z   ichiga   olgan
axborot   bazasi   tuziladi.   Shundan   so'ng,   aylanma   xarajatlarning   umumiy   miqdori,
tuzilmasi,   dinamikasi   va   darajasi   tahlil   qilinadi,   shuningdek,   xarajatlarning
korxonaning aylanmasi, foydasi va foydasiga ta'siri baholanadi.
Ushbu   algoritmning   muhim   elementi   —   tahlildan   boshqaruv   harakatlariga
o'tishdir. Xarajatlarni baholagandan so'ng, kompaniya rejalashtirishi, byudjetlashi,
og'ishlarni   nazorat  qilishi   va xarajatlarni  optimallashtirish  bo'yicha  qarorlar   qabul
qilishi   kerak.   MILKVILL-S   LLC   uchun   bu   amaliy   ahamiyatga   ega,   chunki   bu
xarajatlarni   tahlil   qilishni   ularni   kamaytirishning   aniq   sohalari   bilan   bog'lash
imkonini   beradi:   logistikani   yaxshilash,   tovar   yo'qotishlarini   kamaytirish,   saqlash
yaxshilash va resurslardan samarali foydalanish samaradorligini oshirish.
Shunday   qilib,   1.3.1-rasm   aylanma   xarajatlarni   tahlil   qilish   va
boshqarishning metodologik ketma-ketligini aks ettiradi. Ushbu ishda qo'llanilishi
23
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
35 bizga   xarajatlarni   optimallashtirish   individual   xarajatlarni   bir   martalik
kamaytirishga emas, balki tahlil, rejalashtirish, nazorat va boshqaruv qarorlarini o'z
ichiga olgan tizimli yondashuvga asoslanishi kerakligini ko'rsatishga imkon beradi.
I bob bo'yicha xulosalar
Yakuniy   malaka   ishining   birinchi   bobida   savdo   korxonasining   aylanish
xarajatlarini tahlil qilish va boshqarishning nazariy va metodologik asoslari ko'rib
chiqildi.   Aylanish   xarajatlari   yetkazib   beruvchidan   iste'molchiga   tovarlarni
yetkazish   xarajatlarini   aks   ettiruvchi   muhim   iqtisodiy   toifa   ekanligi   aniqlangan,
jumladan transport,  saqlash,  savdo, ish  haqi, ijara, kommunal  xizmatlar, reklama,
qadoqlash va tovar yo'qotishlari.
Tadqiqot   davomida   aylanish   xarajatlari   ishlab   chiqarish   xarajatlaridan   farq
qilishi   aniqlandi,   chunki   ular   asosan   aylanma   sohada   shakllanadi,   mahsulot
yaratish   jarayonida   emas.   Ularning   tarkibi   va   tasnifi   savdo   korxonasining
xarajatlarini tahlil qilish, rejalashtirish va optimallashtirish uchun muhimdir.
Aylanma xarajatlarining darajasi va dinamikasiga ta'sir qiluvchi omillar ham
ochildi.   Bular   orasida   aylanma   hajmi   va   tuzilmasi,   sotilgan   mahsulotlar
assortimenti,   tez   buziladigan   tovarlarning   ulushi,   logistika   tashkil   etilgan,
omborxona, mehnat unumdorligi, boshqaruv darajasi, raqamlashtirish, shuningdek,
tashqi  sharoitlar:  inflyatsiya,  transport  tariflari, energiya narxlari, ijara  va raqobat
mavjud.
Aylanish   xarajatlarini   tahlil   qilish   va   boshqarishda   metodologik
yondashuvlarga alohida e'tibor  qaratildi. Gorizontal,  vertikal, taqqoslovchi,  faktor
va   koeffitsiyent   tahlil   usullari,   shuningdek,   xarajatlarni   baholash   uchun
ko'rsatkichlar:   xarajatlar   miqdori,   xarajatlar   darajasi,   xarajat   intensivligi,   xarajat
samaradorligi va xarajatlarning rentabelligi hisobga olinadi.
Shunday   qilib,   birinchi   bob   MILKVILL-S   LLC   faoliyatini   keyingi   tahlil
qilish uchun ilmiy va metodologik asos  yaratdi. Ko'rib chiqilgan nazariy qoidalar
va   metodologik   yondashuvlar   ikkinchi   bobda   aylanma   xarajatlarning   tarkibi,
36 tuzilmasi,   dinamikasi   va   ularning   korxonaning   moliyaviy   natijalariga   ta'sirini
baholashda qo'llaniladi.
2-BOB.   2022–2025   YILLAR   UCHUN   MILKVILL-S   LLC   AYLANMA
XARAJATLARINI TAHLIL QILISH VA BAHOLASH
2.1. MILKVILL-S LLC ning tashkiliy va iqtisodiy xususiyatlari
Aylanish   xarajatlarini   tahlil   qilishdan   oldin,   o'rganilayotgan   korxonaning
tashkiliy  va iqtisodiy  xususiyatlarini   berish  zarur.  Buning sababi   shundaki,  savdo
tashkilotining   xarajatlari   darajasi   va   tuzilmasi   asosan   uning   faoliyatining   tabiati,
sotilgan   mahsulotlar   doirasi,   aylanma   hajmi,   boshqaruv   tizimi,   xodimlar   soni,
ombor holati va logistika bazasiga bog'liq.
MILKVILL-S   LLC   ning   tashkiliy   va   iqtisodiy   xususiyatlari   aylanma
xarajatlarning   shakllanishining   umumiy   shartlarini   aniqlash   va   korxonaning   ichki
xususiyatlari   xarajatlarga   eng   katta   ta'sir   ko'rsatishini   aniqlash   imkonini   beradi.
Savdo   korxonasi   uchun   sotilgan   tovarlarning   o'ziga   xos   xususiyatlarini   hisobga
olish   ayniqsa   muhim,   chunki   saqlash,   tashish   va   doimiy   sifat   nazorati   talab
qilinadigan mahsulotlar logistika, ombor, qadoqlash va tovar yo'qotilishining oldini
olish uchun qo'shimcha xarajatlarni keltirib chiqaradi.
37 Shu sababli, MILKVILL-S LLC ning tashkiliy tuzilmasi, moddiy va texnik
bazasi   hamda   asosiy   iqtisodiy   ko'rsatkichlarini   o'rganish   aylanish   xarajatlarining
tarkibi,   tuzilishi   va   dinamikasini   tahlil   qilishdan   oldin   zarur   bosqichdir.   Bunday
ketma-ketlik   korxonaning   umumiy   xususiyatlaridan   xarajatlar   va   ularning
moliyaviy natijalarga ta'sirini yanada chuqurroq o'rganishga o'tish imkonini beradi.
MChJ   "MILKVILL-S"   oziq-ovqat   savdosi   sohasida   faoliyat   yurituvchi
savdo   korxonasidir.   Korxonaning   tashkiliy   va   huquqiy   shakli   cheklangan
mas'uliyatli   jamiyat   bo'lib,   bu   mustaqil   iqtisodiy   faoliyat   yuritishni,   buxgalteriya,
hisobot   va   majburiyatlar   uchun   qonun   doirasida   javobgarlik   tizimining
mavjudligini anglatadi.
MChJ "MILKVILL-S"ning asosiy faoliyati sut va oziq-ovqat mahsulotlariga
oid tovarlarni sotib olish, saqlash va sotishdir. Kompaniyaning faoliyatining o'ziga
xosligi   shundaki,   sotiladigan   mahsulotlarning   katta   qismi   saqlash   sharoitlari,
saqlash muddati, harorat sharoitlari va iste'molchilarga o'z vaqtida yetkazib berish
talablariga   rioya   qilinishi   talab   etiladi.   Bu   aylanish   xarajatlari,   xususan   transport
xarajatlari,   saqlash   xarajatlari,   kommunal   xizmatlar   va   tovar   yo'qotishlari
shakllanishiga bevosita ta'sir qiladi.
Korxonaning umumiy xususiyatlarini qisqacha taqdim etish uchun quyidagi
jadvaldan foydalanish tavsiya etiladi.
2.1.1-jadval 
MILKVILL-S LLC ning umumiy xususiyatlari 24
Ko'rsatkich Xususiyatlari
Kompaniyaning   to'liq
nomi ООО "MILKVILL-S"
Huquqiy shakl Mas'uliyati cheklangan jamiyat
Yaratilish yili 2021-yil 18-yanvar
Joylashuvi Samarqand viloyati, Jambay tumani, Sanoat bazasi hududi ko'chasi,
14-uy
Asosiy faoliyat Oziq-ovqat savdosi
24
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
38 Asosiy   mahsulot
guruhlari Sut mahsulotlari va boshqa oziq-ovqat mahsulotlari
Faoliyat xususiyatlari Saqlash va yetkazib berish shartlariga rioya qilishni talab qiladigan
tez buziladigan mahsulotlar bilan ishlash
Asosiy   biznes
jarayonlari Tovarlarni sotib olish, transport, ombor, sotish
MChJ   "MILKVILL-S"   savdo   korxonasi   bo'lib,   uning   faoliyati   yetkazib
beruvchilardan yakuniy mijozlarga tovarlarni o'tkazishni tashkil etishga qaratilgan.
Bu xususiyatlar aylanish xarajatlarini keyingi tahlil qilish uchun muhimdir, chunki
mahsulotlarning   tabiati,   saqlash   sharoitlari,   logistika   va   savdo   tashkiloti   korxona
xarajatlarining tuzilmasi va darajasini belgilaydi.
"MILKVILL-S"   MChJning   savdo   faoliyati   oziq-ovqat   mahsulotlarini   sotib
olish, saqlash va sotish bilan bog'liq. Korxonaning asosiy o'rni sut mahsulotlari va
tegishli   iste'mol   mahsulotlariga   kiradi.   Bunday   ixtisoslashuv   savdo   jarayonining
tashkil   etilishi   xususiyatlarini   belgilaydi,   chunki   sotiladigan   tovarlarning   katta
qismi cheklangan saqlash muddatiga ega mahsulotlarga tegishli.
Korxonaning   assortimenti   maqsadi,   sotuv   shartlari,   saqlash   sharoitlari   va
talab   darajasi   bo'yicha   farq   qiladigan   mahsulotlarni   o'z   ichiga   oladi.   Savdo
korxonasi   uchun   assortiment   muhim,   chunki   u   aylanma   hajmi,   yetkazib   berish
tezligi,   saqlash   joyiga   bo'lgan   ehtiyoj,   transport   xarajatlari   va   zaxira   darajasiga
ta'sir qiladi.
"MILKVILL-S"   MChJ   faoliyatida   ayniqsa   tez   buziladigan   tovarlar   bilan
ishlashga   alohida   e'tibor   qaratiladi.   Bunday   mahsulotlar   harorat   rejimiga   rioya
qilish,   saqlash   muddatini   nazorat   qilish,   tezkor   yetkazib   berish   va   omborda
saqlashni   to'g'ri   tashkil   etish   talab   etiladi.   Ushbu   shartlarni   buzish   tovar
yo'qotishlari, yaroqsiz xarajatlar va qo'shimcha xarajatlarning oshishiga olib kelishi
mumkin, bu esa aylanish xarajatlari darajasiga bevosita ta'sir qiladi.
Korxonaning   savdo   faoliyatining   xususiyatlarini   vizual   tarzda   aks   ettirish
uchun quyidagi jadvalni taqdim etish tavsiya etiladi.
MILKVILL-S   LLC   savdo   faoliyati   oziq-ovqat   va   buziluvchi   mahsulotlar
savdosi   bilan   bog'liq   aniq   o'ziga   xoslikka   ega.   Ushbu   xususiyatlar   aylanma
39 xarajatlarni   yanada   chuqurroq   tahlil   qilishda   hisobga   olinishi   kerak,   chunki
assortiment,   saqlash   sharoitlari,   tovarlarning   aylanma   tezligi   va   yetkazib
berishlarni   tashkil   etish   korxona   xarajatlarining   tuzilmasi   va   darajasiga   bevosita
ta'sir qiladi.
Jadval 2.1.2 
"MILKVILL-S" LLC savdo faoliyatining xususiyatlari 25
Xususiyatlarning
yo'nalishi Shakl
Asosiy faoliyat Oziq-ovqat mahsulotlarini sotib olish, saqlash va sotish
Asosiy mahsulot guruhlari Sut   mahsulotlari,   iste'mol   mollari,   tegishli   oziq-ovqat
mahsulotlari
Tabiati assortimentlari Oziq-ovqat   assortimenti  va  oddiy   talab   bo'yicha  yuqori   ulushga
ega
Mahsulot xususiyatlari Saqlash sharoitlarini talab qiladigan tez buziladigan tovarlarning
mavjudligi
Asosiy   Amalga   oshirish
Talablari Saqlash muddati, harorat, sifat va yetkazib berishning o'z vaqtida
amalga oshirilishini nazorat qilish
Tarqatish   xarajatlariga
ta'siri Saqlash,   logistika,   kommunal   xizmatlar   va   tovarlarning
yo'qolishi xarajatlarining oshishi
Savdo   korxonasining   samarali   ishlashi   uchun   boshqaruvning   ratsional
tashkil   etilgan   tuzilmasi   muhimdir.   U   vakolatlarni   taqsimlash,   bo'limlar   ishini
muvofiqlashtirish   va   tovar,   moliyaviy   hamda   axborot   oqimlarining   harakatini
nazorat qilishni ta'minlaydi. 
25
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
40 2.1.1-rasm. MILKVILL-S LLCning tashkiliy tuzilmasi .
MILKVILL-S LLCda boshqaruvning tashkiliy tuzilmasi  chiziqli-funksional
tarzda ifodalanishi mumkin. Korxonaning umumiy boshqaruvi direktor tomonidan
amalga   oshiriladi.   Buxgalteriya   bo'limi   buxgalteriya,   hisob-kitoblarni   nazorat
qilish va hisobot  uchun mas'uldir. Savdo bo'limi  mahsulotlarni  sotish  va mijozlar
bilan   muloqotni   tashkil   qiladi.   Ombor   tovarlarni   qabul   qilish,   saqlash   va
chiqarishni   ta'minlaydi.   Logistika   mahsulotlarni   yetkazib   berish   va   tovar
oqimlarini   harakatlantirishni   muvofiqlashtiradi.   Ta'minot   bo'limi   yetkazib
beruvchilarni   tanlash,   tovarlarni   xarid   qilish   va   korxonaga   mahsulotlarning
uzluksiz yetkazib berilishini ta'minlash bilan shug'ullanadi. 
MILKVILL-S   LLC   ning   materialiy,   texnik   va   logistika   bazasi
kompaniyaning   barqaror   savdo   faoliyatini   ta'minlashda   muhimdir.   Kompaniya
oziq-ovqat   mahsulotlari,   jumladan   saqlash   sharoitlari   talab   qilinadigan   tovarlar
bilan   ishlagani   uchun,   saqlash   inshootlari,   transport   qo'llab-quvvatlash,   sovutish
uskunalari va o'z vaqtida yetkazib berish tizimiga alohida e'tibor qaratiladi.
Korxonaning   ombor   inshootlari   tovarlarni   qabul   qilish,   joylashtirish,
saqlash, saralash va chiqarish funksiyalarini bajaradi. Ombor jarayonining ratsional
tashkil   etilishi   mahsulotlarning   xavfsizligini   ta'minlash,   tovarlarning   buzilishi
xavfini kamaytirish va samarasiz xarajatlarni kamaytirishga yordam beradi. Sut va
boshqa tez buziladigan mahsulotlar sotadigan korxona uchun zarur harorat rejimini
saqlash,   saqlash   muddatini   nazorat   qilish   va   sanitariya   talablariga   rioya   qilish
muhim shartdir.
MILKVILL-S   LLCning   logistika   bazasi   yetkazib   beruvchilardan   tovarlarni
tashish,   mahsulotlarni   chakana   savdo   nuqtalari   yoki   yakuniy   mijozlarga   yetkazib
berish, shuningdek, tovar oqimlarini muvofiqlashtirishni o'z ichiga oladi. Samarali
logistika transport xarajatlarini kamaytirishga, transport jarayonidagi yo'qotishlarni
kamaytirishga va uzluksiz ta'minotni ta'minlashga yordam beradi. Shu bilan birga,
yetkazib   berishning   yetarlicha   tashkil   etilmasligi   tarqatish   xarajatlarining
oshishiga,   chegirmalarning   ko'payishiga   va   xizmat   sifatining   pasayishiga   olib
kelishi mumkin.
41 Jadval 2.1.3 
"MILKVILL-S" MChJning materialshunos, texnik va logistika bazasi 26
Asosiy
element Xususiyatlari Tarqatish xarajatlariga ta'siri
Omborxonalar Ular mahsulotlarni qabul qilish,
joylashtirish va saqlash uchun
ishlatiladi Omborni saqlash, xizmat ko'rsatish va
tovarlarni saqlash xarajatlarini
shakllantiring
Sovutish
uskunalari Tez buziladigan mahsulotlarning
xavfsizligini ta'minlaydi Kommunal xizmatlarni oshiradi, lekin
tovar yo'qotishlarini kamaytiradi
Transport Yetkazib beruvchilardan tovarlarni
yetkazish va mahsulotlarni tashish
uchun ishlatiladi Transport xarajatlari va o'z vaqtida
yetkazib berishlarga ta'sir qiladi
Saqlash
sharoitlari Harorat rejimi, saqlash muddatini
nazorat qilish, sanitariya talablariga
rioya qilish Zararlanish va tovarlarning o'chirib
tashlanishi xavfini kamaytiring
Logistika
tashkiloti Yo'nalishlar, yetkazib berish jadvali
va yuk oqimlarini rejalashtirish Keraksiz transportni kamaytirishga va
xarajatlarni optimallashtirishga
yordam beradi
MILKVILL-S   LLC   ning   material,   texnik   va   logistika   bazasi   aylanma
xarajatlarni   shakllantirishda   asosiy   omillardan   biridir.   Omborlar,   sovutish
uskunalari   va   tashkil   etilgan   yetkazib   berish   tizimi   savdo   jarayonining
barqarorligini ta'minlaydi, lekin shu bilan birga doimiy xarajatlarni nazorat qilishni
talab qiladi. Shuning uchun, aylanma xarajatlarni yanada chuqurroq tahlil qilishda
saqlash, transport, kommunal xizmatlar va tovar yo'qotishlari xarajatlariga alohida
e'tibor qaratish kerak.
Ombor   logistikasi   tovarlarni   saqlash   va   ko'chirish   funksiyalarini   o'z   ichiga
oladi, sovuq logistika esa ayniqsa tez buziladigan mahsulotlar uchun muhimdir.
MILKVILL-S LLC ning tashkiliy va iqtisodiy holatini to'liqroq ochib berish
uchun  2023-2025   yillar   uchun  korxonaning  asosiy   ko'rsatkichlarini   ko'rib   chiqish
zarur.   Tegishli   yillar   uchun   korxonaning   balans   hisoboti   va   moliyaviy   natijalari
hisoboti   ma'lumotlar   bazasi   sifatida   ishlatilgan.   Bu   yondashuv   sizga   aylanma,
xarajatlar,   foyda,   aktivlar,   majburiyatlar   va   mehnat   resurslaridan   samarali
foydalanish dinamikasini baholash imkonini beradi.
2.1.4-jadvaldagi   ma'lumotlar   2023–2025   yillarda   MILKVILL-S   LLC
iqtisodiy   faoliyatining   sezilarli   darajada   oshganini   ko'rsatadi.   Eng   muhim
26
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
42 ko'rsatkich   mahsulot   savdosidan   olingan   daromad   bo'lib,   tahlil   qilingan   davrda
4141595,79   ming   soumga   oshib,   2025-yilda   5179843,76   ming   suymga   yetdi.
Shunday   qilib,   savdo   hajmi   2023-yilga   nisbatan   deyarli   5   baravar   oshdi,   bu   esa
savdo   bozorining   faol   kengayishini   va   kompaniyaning   savdo   faoliyati   hajmining
oshishini ko'rsatadi.
Daromad   o'sishi   bilan   birga   savdo   xarajatlari   ham   oshdi.   Ko'rib
chiqilayotgan davrda bu raqam 3796707,22 ming soumga oshib, 4716565,48 ming
soumga   yetdi.   Xarajatlarning   sezilarli   o'sishiga   qaramay,   daromad   o'sish   sur'ati
yuqori   bo'lib,   kompaniya   2025-yilda   463278.28   ming   suym   sof   foyda   olish
imkonini berdi. 2023-yil bilan solishtirganda, yalpi foyda 344888.57 ming suymga
oshdi.   Ta'kidlash   joizki,   2024-yilda   kompaniya   yirik   zarar   ko'rgan,   biroq   2025-
yilda yalpi foyda darajasida ijobiy moliyaviy natijani tiklashga muvaffaq bo'lgan.
Shu   bilan   birga,   xarajatlar   tahlili   jiddiy   qimmatbaho   yuk   mavjudligini
ko'rsatadi.   Uch   yil   davomida   davriy   xarajatlar   348752.69   ming   soumga   oshib,
1138238.27   ming   suymga   yetdi.   Ularning   tarkibidagi   asosiy   ulushni   savdo
xarajatlari egallaydi, 2025-yilda 1015311,05 ming soumni tashkil etgan, bu 2023-
yilga nisbatan 303760,05 ming soumga oshgan. Bu korxonaning mahsulot savdosi,
transporti,   saqlash,   marketing   faoliyati   va   savdo   jarayonini   saqlash   uchun   katta
xarajatlarini ko'rsatadi.
Jadval 2.1.4 
2023-2025 yillar uchun MILKVILL-S LLC ning asosiy tashkiliy va
iqtisodiy ko'rsatkichlari 27
Ko'rsatkich 2023-yil 2024-yil 2025-yil 2025 yildagi
2023 yildan
chetga chiqish
(+, -)
Sotuv daromadi, ming soum 1 038 247,97 2 234 681,41 5 179 843,76 +4 141 595,79
Sotuv narxi, ming soum 919 858,26 2 296 237,34 4 716 565,48 +3 796 707,22
Yalpi foyda / zarar, ming UZS 118 389,71 -61 555,93 463 278,28 +344 888,57
Savdodan   umumiy   daromad, 11,40 -2,75 8,94 -2.46 p.p.
27
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
43 %
Takroriy   xarajatlar,   ming
soum 789 485,58 968 499,81 1 138 238,27 +348 752,69
Sotuv xarajatlari, ming soum 711 551,00 838 460,64 1 015 311,05 +303 760,05
Ma'muriy   xarajatlar,   ming
soum 62 720,00 108 752,00 77 728,00 +15 008,00
Boshqa   operatsion   xarajatlar,
ming soum 15 214,58 21 287,17 45 199,22 +29 984,64
Operatsion  faoliyatdan foyda /
zarar, ming soum -622 556,26 -1 016 917,89 -625 864,19 -3 307,93
Sof foyda / zarar, ming UZS -876 586,23 -1 218 941,98 -717 695,65 +158 890,58
Sof savdo daromadi, % -84,43 -54,55 -13,86 +70.57 p.p.
Xodimlarning   o'rtacha   soni,
odamlar 25 25 25 0
Mehnat   unumdorligi,   1
xodimga ming soum 41 529,92 89 387,26 207 193,75 +165 663,83
Yil   oxiridagi   aktivlar,   ming
UZS 1 994 012,27 3 570 415,91 4 643 038,54 +2 649 026,27
Yil   oxiridagi   joriy   aktivlar,
ming soum 872 640,27 2 008 798,58 2 810 051,04 +1 937 410,77
Inventarizatsiyalar, ming soum 114 237,85 291 179,79 502 144,16 +387 906,31
Qarzdorlik, ming soum 754 972,14 1 709 182,01 2 299 716,48 +1 544 744,34
Joriy   majburiyatlar,   ming
soum 2 170 856,16 5 295 802,86 7 635 042,60 +5 464 186,44
Yalpi   foydaning   ijobiy   holatiga   qaramay,   kompaniya   tahlil   qilingan   barcha
yillarda salbiy moliyaviy natijani saqlab qoldi.  2025 yilda asosiy faoliyatdan zarar
625864.19 ming  soumni  tashkil  etdi,  bu 2023  yildagi  bilan  deyarli  bir  xil. Biroq,
sof   zarar   2023-yildagi   876586.23   ming   s'umdan   2025-yilda   717695.65   ming
suymga   kamaydi.   Moliyaviy   natijaning   yaxshilanishi   158890.58   ming   soumni
tashkil etdi. Sof savdo qaytishi ko'rsatkichi ham sezilarli darajada yaxshilandi: agar
2023-yilda   -84.43%   bo'lsa,   2025-yilda   -13.86%   ga   yetdi,   ya'ni   70.57   foizga
yaxshilandi.   Bu   korxonaning   samaradorligining   asta-sekin   oshishini   ko'rsatadi,
garchi foydasizlik muammosi hali to'liq bartaraf etilmagan bo'lsa-da.
Mehnat   resurslaridan   foydalanish   ko'rsatkichlari   alohida   e'tiborga   loyiq.
Davr davomida o'rtacha xodimlar soni o'zgarmay 25 kishiga yetdi. Shu bilan birga,
mehnat   samaradorligi   2023-yilda   xodim   boshiga   41529,92   ming   UZSdan   2025-
yilda 207193,75 ming UZSga oshdi. Mutlaq o'sish har bir xodim uchun 165663,83
ming   soumni   tashkil   etdi.   Natijada,   savdo   hajmining   oshishi   xodimlar   sonining
ko'payishi   bilan   emas,   balki   mehnat   resurslaridan   samaraliroq   foydalanish   va
korxona faoliyatining kengayishi natijasida amalga oshirildi.
44 Balans   ko'rsatkichlarini   tahlil   qilish   ham   korxonaning   o'sish   tendensiyasini
tasdiqlaydi.   Aktivlarning   umumiy   qiymati   2649026.27   ming   soumga   oshib,
4643038.54 ming suymga yetdi. Joriy aktivlar 1937410,77 ming soumga oshdi, bu
esa   joriy   faoliyatning   kengayishi   bilan   bog'liq.   Inventarlar   387906.31   ming
soumga,   qarzlar   esa   1544744.34   ming   soumga   oshdi.   So'nggi   ko'rsatkich   alohida
e'tiborni talab qiladi, chunki qarzlar sonining sezilarli oshishi iqtisodiy aylanishdan
ishchi   kapitalning   chalg'itishiga   va   korxonaning   likvidligining   yomonlashishiga
olib kelishi mumkin.
Aktivlarning   o'sishi   bilan   birga,   majburiyatlar   ham   yanada   oshmoqda.
Korxonaning   joriy   majburiyatlari   5464186.44   ming   soumga   oshib,   2025-yilda
7635042.60  ming   soumga   yetdi.  Bu   korxonaning  qisqa   muddatli   moliyalashtirish
manbalariga   yuqori   darajada   bog'liqligini   va   yetkazib   beruvchilar,   kreditorlar
hamda   boshqa   qarshi   tomonlar   bilan   kelishuvlar   holatini   nazorat   qilishni
kuchaytirish zarurligini ko'rsatadi.
2.4-jadval   tahlili   natijalari   shuni   xulosa   qilish   imkonini   beradiki,   LLC
"MILKVILL-S" 2023-2025 yillarda aylanma, aktivlar  va mehnat  samaradorligida
yuqori   o'sish   sur'atlarini   ko'rsatdi.   2023-yil   bilan   solishtirganda,   savdo   hajmi
deyarli   besh   baravar   oshdi,   kompaniyaning   aktivlari   va   mehnat   resurslaridan
samarali  foydalanish sezilarli  darajada oshdi. Shu bilan birga, muammolar  yuqori
savdo xarajatlari, joriy majburiyatlarning sezilarli miqdori va sof zarar mavjudligi
bilan   bog'liq   bo'lib   qolmoqda.   2025-yilda   ko'plab   moliyaviy   ko'rsatkichlar
yaxshilangan   bo'lsa-da,   kompaniya   aylanish   xarajatlarini   optimallashtirishga,
debitor   qarzlarini   tezlashtirishga   va   operatsiyalarning   umumiy   rentabelligini
oshirishga   alohida   e'tibor   berishi   kerak.   Bu   masalalar   korxonaning   moliyaviy
holatini   yanada   mustahkamlash   uchun   muhim   bo'lib,   keyingi   yakuniy   malaka
topshirish bo'limlarida batafsil muhokama qilinadi.
Moliyaviy   va   iqtisodiy   ko'rsatkichlar   bilan   birga,   MILKVILL-S   LLC
faoliyatini   tavsiflashda   mehnat   resurslaridan   foydalanish   ko'rsatkichlarini   ham
hisobga olish tavsiya etiladi. Bu sizga korxonaning umumiy tashkiliy va iqtisodiy
45 xususiyatlarini to'ldirish hamda mavjud xodimlar savdo operatsiyalarini qanchalik
samarali ta'minlashini aniqlash imkonini beradi.
Korxonaning   o'rtacha   xodimlari   soni   bo'yicha   rasmiy   ma'lumotlar   yo'qligi
sababli, ushbu tadqiqot doirasida xodimlar soni shartli ravishda tahlil qilingan davr
davomida   25   kishi   darajasida   deb   taxmin   qilinadi.   Ushbu   yondashuv   2023–2025
yillarda   mehnat   samaradorligi   ko'rsatkichini   hisoblash   va   mehnat   resurslaridan
foydalanish samaradorligi dinamikasini baholash imkonini beradi.
Kompaniyaning daromad ma'lumotlariga asoslanib, xodim boshiga aylanma
hisoblangan. Hisob-kitoblar natijalari 2.1.5-jadvalda keltirilgan.
Jadval 2.1.5 
"MILKVILL-S" MChJning 2023–2025-yillar uchun mehnat
resurslaridan foydalanish ko'rsatkichlari 28
Ko'rsatkich 2023-yil
oktabr 2024-yil
oktyabr 2025-yil
oktabr Dynamics 2025
dan 2023 gacha,
%
Sotuv   daromadi,   ming
soum 1 067 495,00 2 863 000,00 5 179 843,76 485,2
Xodimlarning   o'rtacha
soni, odamlar 25 25 25 100,0
Xodim   boshiga   aylanma,
ming soum 42 699,80 114 520,00 207 193,75 485,2
Ushbu jadvallar korxonaning mehnat resurslaridan samarali foydalanishning
sezilarli   darajada   oshganini   ko'rsatadi.   Xodimlar   soni   o'zgarmagan   holda,   savdo
hajmi 2023 yildagi 1067495.0 ming s'umdan 2025 yilda 5179843.76 ming soumga,
ya'ni deyarli 4,9 barobar oshdi.
Shunga   ko'ra,   xodim   boshiga   aylanma   ham   oshdi.   Agar   2023-yilda   xodim
boshiga 42699,80 ming sum daromad bo'lsa, 2025-yilda bu ko'rsatkich 207193,75
ming   suymga   yetdi.   O'sish   sur'ati   485,2%   ni   tashkil   etdi,   bu   esa   kadrlar
samaradorligida sezilarli o'sishni ko'rsatadi.
Mehnat   unumdorligini   boshqa   iqtisodiy   ko'rsatkichlardan   alohida   hisobga
olmasligi ta'kidlash kerak. U aylanma xarajatlar darajasi, savdo xarajatlari miqdori,
foyda   va   foyda   bilan   bog'liq   holda   tahlil   qilinishi   kerak.   Agar   xodim   boshiga
28
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
46 aylanma   o'sishi   nisbiy   xarajat   yukining   kamayishi   bilan   birga   bo'lsa,   bu   savdo
jarayonining   samaraliroq   tashkil   etilishini   anglatadi.   Aks   holda,   yuqori   savdo
hajmi   xarajatlarning   ortiqcha   o'sishi   sababli   ijobiy   moliyaviy   natija   bermasligi
mumkin.
MILKVILL-S LLC mehnat ko'rsatkichlarini tahlil qilish 2023–2025 yillarda
kompaniya   mehnat   resurslaridan   samarali   foydalanishni   sezilarli   darajada
oshirganini   ko'rsatadi.   Mehnat   unumdorligining   o'sishi   va   xodimlar   sonining
barqaror   bo'lishi   faoliyat   hajmining   oshishini   va   inson   resurslaridan   samarali
foydalanishni   ko'rsatadi.   Olingan   natijalar   kelajakda   aylanish   xarajatlarining
korxonaning aylanmasi, foydasi va foydasiga ta'sirini tahlil qilishda qo'llaniladi.
MILKVILL-S   LLCning   tashkiliy   va   iqtisodiy   xususiyatlari   korxonaning
faoliyatining   asosiy   sharoitlarini,   savdo   faoliyatining   xususiyatlarini,   boshqaruv
tuzilmasini,   moddiy   va   texnik   hamda   logistika   bazasini,   shuningdek,   2023-2025
yillar   uchun   asosiy   iqtisodiy   ko'rsatkichlarning   dinamikasini   aniqlashga   imkon
berdi.
Tahlil   shuni   ko'rsatdiki,   ko'rib   chiqilayotgan   davrda   kompaniya   iqtisodiy
faoliyat   miqyosini   sezilarli   darajada   kengaytirdi.   Mahsulot   savdosidan   tushgan
daromad   deyarli   besh   barobar   oshdi,   bu   esa   aylanma   va   savdo   operatsiyalarining
faol o'sishini ko'rsatadi. Shu bilan birga, aktivlar, ishchi kapital, inventar va mehnat
unumdorligi oshdi. Doimiy 25 kishilik xodimlar soni bilan xodim boshiga aylanma
aylanma sezilarli darajada oshdi, bu esa mehnat resurslaridan samarali foydalanish
samaradorligini ko'rsatadi.
Shu   bilan   birga,   kompaniya   faoliyatining   muammoli   jihatlari   ham   ochib
beriladi.   2025-yilda   daromad   o'sishi   va   ijobiy   yalpi   foyda   tiklanishiga   qaramay,
kompaniya   yakuniy   moliyaviy   natijani   salbiy   saqlab   qoldi.   MILKVILL-S   LLC
moliyaviy holatiga bosim o'tkazayotgan asosiy omillar — yuqori savdo xarajatlari,
takroriy xarajatlarning ko'payishi, qarzdorlik qarzdorliklarining ko'payishi va joriy
majburiyatlarning katta miqdoridir.
Shu   sababli,   MILKVILL-S   LLC   ning   tashkiliy   va   iqtisodiy   xususiyatlari
aylanma xarajatlarning tarkibi, tuzilishi va dinamikasini keyingi tahlil qilish uchun
47 zarur   asos   yaratadi.   Keyingi   paragrafda   alohida   xarajat   elementlarini   baholashga,
2023-2025 yillardagi o'zgarishlarga, shuningdek, korxona foydasi va rentabelligiga
eng katta ta'sir ko'rsatadigan xarajat sohalarini aniqlashga alohida e'tibor qaratiladi.
2.2.   Korxonaning   aylanma   xarajatlarining   tarkibi,   tuzilishi   va
dinamikasini tahlil qilish
Muomala   xarajatlari   savdo   korxonasining   iqtisodiy   ko'rsatkichlari   tizimida
alohida   o'rin   egallaydi,   chunki   ular   yetkazib   beruvchidan   iste'molchiga
tovarlarning   harakatini   tashkil   etish   xarajatlarini   aks   ettiradi.   "MILKVILL-S"
MChJ   uchun,   uning   faoliyati   oziq-ovqat   va   tez   buziladigan   mahsulotlar   savdosi
bilan   bog'liq   bo'lib,   bunday   xarajatlarni   tahlil   qilish   amaliy   jihatdan   katta
ahamiyatga   ega.   Buning   sababi   shundaki,   savdo   jarayoni   nafaqat   tovarlarni   sotib
olishni,   balki   ularni   saqlash,   tashish,   saralash,   sotish,   sifat   nazorati   va   yetkazib
berish shartlariga rioya qilishni ham talab qiladi.
Sotilayotgan   tovarlarning   narxidan   farqli   o'laroq,   aylanma   xarajatlar   tovar
aylanmasini   xizmat   ko'rsatish   jarayonida   to'g'ridan-to'g'ri   yuzaga   keladigan
xarajatlarni   tavsiflaydi.   Bular   savdo   xarajatlari,   ma'muriy   xarajatlar,   individual
operatsion xarajatlar, saqlash, logistika, qadoqlash, kommunal xizmatlar va savdo
faoliyatining normal ishlashini ta'minlovchi boshqa xarajatlarni o'z ichiga oladi.
Aylanish xarajatlarining tarkibi, tuzilishi va dinamikasini tahlil qilish orqali
qaysi xarajat elementlari eng katta maxsus og'irlikka ega bo'lishini, qaysi xarajatlar
eng   yuqori   sur'atda   o'sayotganini   va   korxona   o'z   material,   mehnat   va   moliyaviy
resurslaridan   qanchalik   oqilona   foydalanishini   aniqlash   imkonini   beradi.   Bundan
tashqari,   bunday   tahlil   xarajatlarni   kamaytirish   va   korxonaning   moliyaviy
barqarorligini oshirish uchun ichki zaxiralarni aniqlash uchun asos yaratadi.
Ushbu   paragrafda   MILKVILL-S   LLC   ning   aylanma   xarajatlari   2023-2025
yillardagi   moliyaviy   natijalar   hisobotlari   asosida   tahlil   qilinadi.   Asosiy   e'tibor
takroriy   xarajatlar,   sotuv   xarajatlari,   ma'muriy   va   boshqa   operatsion   xarajatlar
dinamikasi, shuningdek, ularning savdo daromadiga nisbatiga qaratiladi.
48 MILKVILL-S   LLC   ning   aylanma   xarajatlarining   umumiy   dinamikasini
baholash   uchun   2023-2025   yillar   uchun   asosiy   xarajat   elementlaridagi
o'zgarishlarni hisobga olish tavsiya etiladi. 2.2.1-jadvalda takroriy xarajatlar, savdo
xarajatlari, ma'muriy xarajatlar va boshqa operatsion xarajatlar, shuningdek, tahlil
qilingan davr uchun ularning o'zgarishi va o'sish sur'atlari keltirilgan.
2.2.1-jadval 
MILKVILL-S LLC ning 2023–2025 yillardagi aylanma xarajatlari
dinamikasi 29
Ko'rsatkich 2023-yil,
Ming
Soum 2024-yil,
Ming Soum 2025-yil,
ming UZS 2025 yilning
2023 yildan
chetlashuvi
(+,-), ming
soum 2025
yildan
2023
yilgacha
o'sish
sur'ati, %
Takroriy xarajatlar 789 485,58 968 499,81 1 138 238,27 +348 752,69 144,17
Sotuv xarajatlari 711 551,00 838 460,64 1 015 311,05 +303 760,05 142,69
Ma'muriy xarajatlar 62 720,00 108 752,00 77 728,00 +15 008,00 123,93
Boshqa   operatsion
xarajatlar 15 214,58 21 287,17 45 199,22 +29 984,64 297,08
2.2.1-jadvaldagi   ma'lumotlar   2023-2025   yillarda   MILKVILL-S   LLC   ning
tarqatish   xarajatlari   oshishiga   moyil   bo'lganini   ko'rsatadi.   Davriy   xarajatlarning
umumiy   miqdori   2023-yildagi   789485.58   ming   s'umdan   2025-yilda   1138238.27
ming   soumga   oshdi.   Mutlaq   o'sish   348752,69   ming   soumni   tashkil   etdi,   o'sish
sur'ati   esa   144,17%   ni   tashkil   etdi.   Bu   korxonaning   hozirgi   savdo   faoliyatini
ta'minlash xarajatlarining oshishini ko'rsatadi.
Aylanma   xarajatlarining   tarkibidagi   eng   katta   ulushni   savdo   xarajatlari
egallaydi.   Ularning   miqdori   2023-yilda   711551.00   ming   s'umdan   2025-yilda
1015311.05   ming   suymga,   ya'ni   303760.05   ming   suymga   oshdi.   Ushbu
mahsulotning o'sish sur'ati 142,69% ni tashkil etdi. Bu dinamika savdo hajmining
o'sishi,   yetkazib   berish,   saqlash,   savdo   jarayonini   saqlash   va  mahsulotlarni   sotish
xarajatlarining oshishi bilan izohlanadi.
Tahlil qilingan davr uchun ma'muriy xarajatlar 15008,00 ming soumga, ya'ni
23,93% ga oshdi. Shu bilan birga, 2024-yilda ma'muriy xarajatlar 108752.00 ming
29
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
49 soumga  yetganini, 2025-yilda  esa  77728.00 ming  soumga  kamayganini   ta'kidlash
lozim.   Bu   kompaniyaning   boshqaruv   xarajatlarining   qisman   optimallashtirilishini
ko'rsatishi mumkin.
Eng yuqori o'sish sur'ati boshqa operatsion xarajatlarda kuzatiladi. Ularning
miqdori   2023-yilda   15214,58   ming   soumdan   2025-yilda   45199,22   ming   suymga,
ya'ni   deyarli   uch   barobar   oshdi.   Ushbu   mahsulot   savdo   xarajatlariga   nisbatan
kichikroq   ulushga   ega   bo'lsa-da,   uning   tez   o'sishi   qo'shimcha   nazorat   va   keyingi
tahlilni talab qiladi.
Shunday   qilib,   "MILKVILL-S"   MChJning   aylanma   xarajatlari   dinamikasi
korxonaning   asosiy   xarajat   yukini   savdo   xarajatlari   hisobiga   hosil   qilishini
ko'rsatadi.   Ushbu   xarajatlarning   o'sishi   aylanma   jarayonining   kengayishi
kontekstida tabiiy bo'lsa-da, ularning yuqori miqdori optimallashtirish zaxiralarini
qidirishni talab qiladi. Kelajakda, har bir xarajat elementining ulushini aniqlash va
xarajatlarni   kamaytirishning   eng   muhim   sohalarini   aniqlash   uchun   aylanma
xarajatlar tuzilmasini ko'rib chiqish zarur.
MILKVILL-S   LLC   ning   aylanma   xarajatlarini   tahlil   qilish   uchun
ma'lumotlar bazasi korxonaning 2023-2025 yillardagi moliyaviy natijalar hisoboti
ma'lumotlaridir.   Aynan   shu   buxgalteriya   shakli   sizga   sotuvdan   tushgan   daromad,
sotilgan   tovarlar   narxi,   yalpi   foyda,   davr   xarajatlari,   savdo   xarajatlari,   ma'muriy
xarajatlar,   boshqa   operatsion   xarajatlar   va   yakuniy   moliyaviy   natijani   aniqlash
imkonini beradi.
Ushbu   paragraf   doirasida   asosiy   e'tibor   korxonaning   aylanma   xarajatlarini
bevosita belgilovchi ko'rsatkichlarga qaratilgan. Bular savdo xarajatlari, ma'muriy
xarajatlar   va   boshqa   operatsion   xarajatlarni   o'z   ichiga   oladi,   chunki   ular   savdo
jarayonini   tashkil   etish,   mahsulotlarni   sotish,   boshqaruv,   saqlash,   yetkazib   berish
va tovar aylanmasini saqlash xarajatlarini aks ettiradi.
2023-2025 yillar uchun ma'lumotlardan foydalanish sizga taqqoslovchi tahlil
o'tkazish, vaqt o'tishi bilan xarajatlarning o'zgarishini aniqlash, eng tez o'sayotgan
xarajat   elementlarini   aniqlash   va   ularning   korxonaning   umumiy   xarajat   yukiga
ta'sirini   baholash   imkonini   beradi.   Ushbu   yondashuv   aylanma   xarajatlarning
50 dinamikasini yanada obyektiv baholash imkonini beradi va ularning MILKVILL-S
LLC ning foyda va rentabelligiga ta'sirini keyingi tahlil qilish uchun asos yaratadi.
MILKVILL-S   LLC   ning   2023-2025   yillardagi   aylanma   xarajatlarining
umumiy dinamikasi  mahsulot savdosini  tashkil  etish, savdo jarayonini boshqarish
va   korxonaning   hozirgi   faoliyatini   ta'minlash   bilan   bog'liq   xarajatlarning
o'zgarishini   tavsiflaydi.   Dinamikani   baholash   uchun   takroriy   xarajatlar,   savdo
xarajatlari,   ma'muriy   xarajatlar   va   boshqa   operatsion   xarajatlar   ko'rsatkichlari
ishlatildi. 
2.2.2-jadvaldagi   ma'lumotlar   2023-2025   yilda   MILKVILL-S   LLC   ning
umumiy   aylanma   xarajatlari   oshganini   ko'rsatadi.   Davriy   xarajatlar   2023-yildagi
789485.58   ming   s'umdan   2025-yilda   1138238.27   ming   suymga,   ya'ni   348752.69
ming suymga oshdi. O'sish sur'ati  144,17% ni tashkil  etdi, bu korxonaning savdo
faoliyatini ta'minlash bilan bog'liq xarajatlarning kengayishini ko'rsatadi.
2.2.2-jadval
MILKVILL-S LLC ning 2023–2025 yillardagi aylanma xarajatlari
dinamikasi 30
Ko'rsatkich 2023-
yil 2024-
yil 2025-yil 2025-yildagi
2023-yildan
chetga chiqish
(+,-) O'sish
sur'ati,
%
Takroriy   xarajatlar,   ming
soum 789
485,58 968
499,81 1 138
238,27 +348 752,69 144,17
Sotuv xarajatlari, ming soum 711
551,00 838
460,64 1 015
311,05 +303 760,05 142,69
Ma'muriy   xarajatlar,   ming
soum 62
720,00 108
752,00 77
728,00 +15 008,00 123,93
Boshqa   operatsion
xarajatlar, ming soum 15
214,58 21
287,17 45
199,22 +29 984,64 297,08
Takrorlanuvchi
xarajatlarning   daromadga
nisbatan darajasi, % 76,04 43,34 21,97 -54.07 p.p. —
Aylanma   xarajatlarning   eng   katta   qismi   savdo   xarajatlaridan   iborat.   2023-
yilda   711551.00   ming   soum,   2025-yilda   esa   1015311.05   ming   soumga   yetdi.
Mutlaq   o'sish   303760.05   ming   soumni   tashkil   etdi.   Bu   savdo   hajmining   oshishi,
30
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
51 yetkazib   berish,   saqlash,   mahsulotlarni   targ'ib   qilish   va   savdo   jarayoniga   xizmat
ko'rsatish xarajatlarining oshishi bilan bog'liq.
Tahlil   qilingan   davr   uchun   ma'muriy   xarajatlar   15008.00   ming   soumga
oshdi.   Shu   bilan   birga,   2024-yilda   sezilarli   o'sish   kuzatildi,   biroq   2025-yilda
ma'muriy   xarajatlar   miqdori   o'tgan   yilga   nisbatan   kamaydi.   Bunday   dinamikalar
boshqaruv xarajatlarining qisman optimallashtirilishini ko'rsatishi mumkin.
Boshqa operatsion xarajatlar esa 2023-yilda 15214,58 ming soumdan 2025-
yilda   45199,22   ming   suymgacha   oshdi.   Sotuv   narxiga   nisbatan   kichik   miqdorga
qaramay,   bu   mahsulotning   o'sish   sur'ati   yuqori   va   qo'shimcha   nazoratni   talab
qiladi.
Ijobiy   tomoni   shundaki,   daromadga   nisbatan   takroriy   xarajatlar   darajasi
kamaydi.   Agar   2023-yilda   bu   ko'rsatkich   76,04%   bo'lsa,   2025-yilda   21,97%   ga
tushdi. Bu  shuni  anglatadiki, daromad o'sish  sur'ati  aylanish  xarajatlarining o'sish
sur'atidan   oshib   ketgan.   Biroq,   xarajatlarning   mutlaq   miqdori   sezilarli   bo'lib
qolmoqda,   shuning   uchun   kelajakda   ularning   tuzilmasi   va   korxona   moliyaviy
natijalariga ta'sirini batafsilroq ko'rib chiqish zarur.
Aylanish   xarajatlarining   umumiy   dinamikasini   tahlil   qilgandan   so'ng,
ularning   tarkibi   va   tuzilishini   ko'rib   chiqish   zarur.   Bu   yondashuv   korxonaning
umumiy   davriy   xarajatlarida   qaysi   xarajatlar   eng   katta   ulushni   va   qaysi   sohalar
asosiy xarajat yukini tashkil etishini aniqlash imkonini beradi.
MILKVILL-S   LLC   ning   aylanma   xarajatlari   tuzilishini   baholash   uchun
vertikal tahlil usuli qo'llanildi. Ushbu usul doirasida davriy xarajatlarning umumiy
miqdori   100%   deb   olinadi,   shundan   so'ng   har   bir   xarajat   elementining   umumiy
summadagi ulushi aniqlanadi.
2.2.3-jadval 
MILKVILL-S   LLC   ning   2023–2025   yillardagi   aylanma   xarajatlari
tuzilmasi 31
Ko'rsatkic
h 2023-yil,
Ming
Soum Tashqariga
.   And'irligi,
% 2024-yil,
Ming
Soum Tashqariga
.   And'irligi,
% 2025-yil,
ming
UZS Tashqariga.
And'irligi,
%
31
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
52 Takroriy
xarajatlar,
jami 789
485,58 100,00 968
499,81 100,00 1 138
238,27 100,00
Sotuv
xarajatlari 711
551,00 90,13 838
460,64 86,57 1 015
311,05 89,20
Ma'muriy
xarajatlar 62
720,00 7,94 108
752,00 11,23 77 728,00 6,83
Boshqa
operatsion
xarajatlar 15
214,58 1,93 21
287,17 2,20 45 199,22 3,97
2.2.3-jadval   ma'lumotlari   shuni   ko'rsatadiki,   MILKVILL-S   LLC   ning
aylanma   xarajatlari   tuzilmasi   asosiy   element   –   savdo   xarajatlari   bo'yicha   aniq
to'plangan.   2023-yilda ularning ulushi 90,13% ni tashkil etdi, 2024-yilda 86,57%,
2025-yilda   esa   89,20%   ni   tashkil   etdi.   Bu   shuni   anglatadiki,   kompaniya
xarajatlarining   asosiy   qismi   mahsulotlarni   sotish,   savdo   jarayonini   tashkil   etish,
yetkazib berish, saqlash va sotishni xizmat ko'rsatish bilan bog'liq. 
Ma'muriy   xarajatlar   aylanma   xarajatlar   tuzilmasida   ancha   kichik   ulush
egallaydi. Ularning ulushi  2023-yilda  7,94%  bo'lib, 2024-yilda 11,23%  ga,  2025-
yilda   esa   6,83%   ga   kamaydi.   Bunday   dinamikalar   shuni   ko'rsatadiki,   2025   yilda
kompaniya boshqaruv xarajatlarining nisbiy yukini qisman kamaytirdi.
Boshqa operatsion xarajatlar eng kichik ulushga ega, ammo ularning ulushi
2023-yilda   1,93%   dan   2025-yilda   3,97%   ga   oshdi.   Garchi   bu   mahsulot   asosiy
mahsulot   bo'lmasa-da,   uning   o'sishi   e'tiborni   talab   qiladi,   chunki   yanada   oshirish
bilan korxonaning umumiy xarajat yukini oshirishi mumkin.
Shunday qilib, aylanma xarajatlarning strukturaviy tahlili shuni ko'rsatadiki,
MILKVILL-S   LLC   uchun   keyingi   optimallashtirishning   asosiy   yo'nalishi   savdo
xarajatlari bo'lishi kerak. Aynan shu element kompaniyaning davriy xarajatlarining
asosiy qismini tashkil etadi va moliyaviy natijaga eng sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Shu
nuqtai   nazardan,   kelajakda   aylanish   xarajatlari   darajasini   baholash   va
xarajatlarning   o'sishi   savdo   daromadlarining  o'sishi   bilan  qanchalik   mos   kelishini
aniqlash zarur.
MILKVILL-S LLC ning aylanma xarajatlarini chuqurroq tahlil qilish uchun
nafaqat   ularning   dinamikasini,   balki   ichki   tuzilishini   ham   aniqlash   zarur.
53 Strukturaviy   tahlil   korxonaning   davriy   xarajatlarining   umumiy   miqdorida   qaysi
xarajat elementi eng katta ulushni egallashini aniqlash imkonini beradi.
2.2.4-jadval ma'lumotlari shuni ko'rsatadiki, "MILKVILL-S" MChJ tarqatish
xarajatlari   tuzilmasida   asosiy   ulushni   savdo   xarajatlari   egallaydi.   2023-yilda
ularning ulushi 90,13% ni tashkil etdi, 2024-yilda 86,57%, 2025-yilda esa 89,20%
ni tashkil etdi. Bu shuni anglatadiki, korxonaning deyarli barcha xarajat yuklamasi
mahsulot   sotish,   yetkazib   berish,   saqlash,   tovarlarni   targ'ib   qilish   va   savdo
jarayonini xizmat ko'rsatish bilan bog'liq.
2.2.4-jadval 
MILKVILL-S   LLC   ning   2023–2025   yillardagi   aylanma   xarajatlari
tuzilmasi 32
Ko'rsatkich 2023-
yil,
Ming
Soum Tashqariga.
And'irligi,
% 2024-
yil,
Ming
Soum Tashqariga.
And'irligi,
% 2025-yil,
ming UZS Tashqariga.
And'irligi,
%
Takroriy   xarajatlar,
jami 789
485,58 100,00 968
499,8
1 100,00 1   138
238,27 100,00
Sotuv xarajatlari 711
551,00 90,13 838
460,6
4 86,57 1   015
311,05 89,20
Ma'muriy xarajatlar 62
720,00 7,94 108
752,0
0 11,23 77 728,00 6,83
Boshqa   operatsion
xarajatlar 15
214,58 1,93 21
287,1
7 2,20 45 199,22 3,97
Ma'muriy   xarajatlar   ancha   kichik   ulushni   egallaydi.   2023-yilda   ularning
ulushi   7,94%   bo'lib,   2024-yilda   11,23%   ga,   2025-yilda   esa   6,83%   ga   kamaydi.
2025-yilda   ma'muriy   xarajatlar   ulushining   kamayishi   ijobiy   o'zgarish   sifatida
baholanishi mumkin, chunki bu takroriy xarajatlar tuzilmasida boshqaruv yukining
nisbiy kamayishini ko'rsatadi.
Boshqa operatsion xarajatlar eng kichik ulushga ega, ammo ularning ulushi
asta-sekin   oshib   bormoqda.   Agar   2023-yilda   ular   jami   takroriy   xarajatlarning
1,93% ini tashkil qilgan bo'lsa, 2025-yilda ularning ulushi 3,97% ga oshdi. Garchi
32
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
54 ushbu maqola asosiy maqola bo'lmasa-da, uning o'sishi qo'shimcha nazoratni talab
qiladi.
Shunday   qilib,   MChJ   "MILKVILL-S"   ning   tarqatish   xarajatlari   tuzilmasi
keyingi optimallashtirishning asosiy yo'nalishi savdo xarajatlari bo'lishi kerakligini
ko'rsatadi.   Aynan   shu   element   kompaniyaning   davriy   xarajatlarining   asosiy
qismini tashkil etadi va yakuniy moliyaviy natijaga eng katta ta'sir ko'rsatadi.
Aylanish   xarajatlarini   baholashda   muhim   nisbiy   ko'rsatkich   —   ularning
tovar aylanmasiga bo'lgan darajasi. Bu ko'rsatkich kompaniya daromadining qaysi
qismi savdo jarayonini tashkil etish xarajatlarini qoplashga sarflanishini ko'rsatadi.
Aylanish xarajatlari darajasi quyidagi formula bo'yicha hisoblanadi:
UIO = IO/T × 100%,       (6)
Bu Yerda:
UIO  — aylanish xarajatlari darajasi, %;
IO  — aylanma xarajatlarning yig'indisi, ming soum;
T   — savdodan tushgan aylanma, ya'ni ming soum.
2.2.5-jadval 
2023–2025 yillar uchun MILKVILL-S LLC ning aylanma xarajatlari
darajasi 33
Ko'rsatkich 2023-yil 2024-yil 2025-yil
Sotuv daromadi, ming soum 1 038 247,97 2 234 681,41 5 179 843,76
Aylanma xarajatlari, ming soum 789 485,58 968 499,81 1 138 238,27
Tiraj narxi darajasi, % 76,04 43,34 21,97
2.2.5-jadvaldagi  ma'lumotlar MILKVILL-S LLC ning 2023-2025 yillardagi
aylanma   xarajatlari   darajasi   doimiy   pasayish   tendensiyasiga   ega   ekanligini
ko'rsatadi.   2023-yilda   har   100   soum   daromadga   76,04   soum   aylanma   xarajatlar,
2024-yilda 43,34 soum, 2025-yilda esa 21,97 soum to'g'ri kelgan.
Ushbu   indikatorning   pasayishi   ijobiy   tendensiya   bo'lib,   u   tovar
aylanmasining o'sish sur'ati aylanma xarajatlarning o'sish sur'atidan oshib ketganini
ko'rsatadi.   Shu   bilan   birga,   xarajatlarning   mutlaq   miqdori   oshishda   davom   etdi,
33
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
55 shuning   uchun   kompaniya   nafaqat   daromad   o'sishini   ta'minlashi,   balki   savdo,
ma'muriy va boshqa operatsion xarajatlarni ham nazorat qilishi kerak.
Aylanish   xarajatlari   darajasining   pasayishi   MILKVILL-S   LLC   savdo
faoliyatining   nisbiy   samaradorligini   ko'rsatadi.   Biroq,   sof   zarar   mavjudligi
erishilgan xarajatlarning pasayishi hali ijobiy yakuniy moliyaviy natijani ta'minlash
uchun yetarli emasligini ko'rsatadi.
Aylanish xarajatlarining tarkibi va tuzilishini tahlil qilish shuni ko'rsatadiki,
"MILKVILL-S"   MChJning   eng   muhim   xarajatlari   savdo   xarajatidir.   Tahlil
qilingan davr davomida ularning ulushi yuqori bo'lib qoldi: 2023-yilda – 90,13%,
2024-yilda – 86,57%, 2025-yilda esa – jami takrorlanuvchi xarajatlarning 89,20%
ini tashkil etdi.
Bunday   xarajatlar   tuzilmasi   oziq-ovqat   va   buziladigan   mahsulotlar   savdosi
bilan   bog'liq   savdo   korxonasi   uchun   odatiy   holdir.   Savdo   xarajatlari   savdo
jarayonini  ta'minlash uchun zarur  xarajatlarni  o'z ichiga oladi:  tovarlarni  yetkazib
berish, mahsulotlarni saqlash, qadoqlash, savdo xizmatlari, tovarlarni targ'ib qilish,
shuningdek,   mahsulotlarni   mijozlarga   yetkazib   berish   bilan   bog'liq   boshqa
xarajatlar.
Mutlaq miqyosda, savdo xarajatlari  2023-yildagi  711551.00 ming soumdan
2025-yilda 1015311.05 ming soumga oshdi. Mutlaq o'sish 303760,05 ming soumni
tashkil   etdi,   o'sish   sur'ati   esa   142,69%   ni   tashkil   etdi.   Bu   dinamika   aylanmaning
kengayishi   bilan   mahsulotlarni   sotishni   tashkil   etish   xarajatlarining   oshishi   bilan
birga yuzaga kelgan.
Bir   tomondan,   savdo   xarajatlarining   o'sishi   kompaniyaning   faoliyat
hajmining   oshishi   natijasida   obyektiv   natijadir.   Boshqa   tomondan,   aylanish
xarajatlari   tuzilmasidagi   ularning   yuqori   ulushi   ushbu   mahsulotni   doimiy   nazorat
qilish   zarurligini   ko'rsatadi.   Hatto   savdo   xarajatlarining   biroz   kamayishi   ham
umumiy   xarajatlar   darajasi   va   korxonaning   moliyaviy   natijasiga   sezilarli   ta'sir
ko'rsatishi mumkin.
Mahsulotlarni   logistika,   saqlash   va   yetkazib   berish   xarajatlari   alohida
e'tiborni   talab   qiladi.   MILKVILL-S   LLC   uchun   bu   sohalar   muhim,   chunki
56 kompaniya   oziq-ovqat   mahsulotlari   bilan   shug'ullanadi,   ularning   ba'zilari   harorat
rejimiga   rioya   qilish   va   o'z   vaqtida   sotishni   talab   qiladi.   Ushbu   jarayonlarning
yetarlicha   tashkil   etilmaganligi   tovar   yo'qotishlarining,   ombor   xarajatlarining
oshishi va savdo faoliyatining samaradorligining pasayishiga olib kelishi mumkin.
Shunday   qilib,   savdo   xarajatlari   MILKVILL-S   LLC   ning   aylanma
xarajatlarining   asosiy   qismi   hisoblanadi.   Aynan   shu   yo'nalish   keyingi
optimallashtirishning   asosiy   maqsadi   sifatida   ko'rib   chiqilishi   kerak.   Xarajatlarni
kamaytirish uchun kompaniya logistika xarajatlarini nazorat qilishni kuchaytirish,
yetkazib   berish   yo'llarini   optimallashtirish,   inventarizatsiya   boshqaruvini
yaxshilash va ombor jarayonlarini samaraliroq tashkil etish tavsiya etiladi.
2.3.   Aylanma   xarajatlarining   "MILKVILL-S"   MChJ   aylanmasi,
foydasi va foydasiga ta'sirini baholash.
Aylanish   xarajatlari   savdo   korxonasining   moliyaviy   natijalariga   bevosita
ta'sir   qiladi,   chunki   ular   mahsulot   savdosi,   saqlash,   yetkazib   berish,   mijozlarga
xizmat   ko'rsatish   va   savdo   jarayonini   boshqarish   bilan   bog'liq.   Bunday   xarajatlar
darajasi   qanchalik   yuqori   bo'lsa,   yalpi   daromadning   ko'p   qismi   ularni   qoplashga
yo'naltiriladi va foyda olish imkoniyatlari shunchalik kam bo'ladi.
"MILKVILL-S" MChJ uchun bu masala ayniqsa muhim, chunki kompaniya
oziq-ovqat   mahsulotlarini,   jumladan   saqlash   sharoitlariga   rioya   qilish   va   o'z
vaqtida yetkazib berishni talab qiladigan mahsulotlarni sotadi. Bu savdo, logistika,
omborxona   va   mahsulot   sifatini   saqlash   uchun  katta   xarajatlarga  olib   keladi.  Shu
sababli, aylanma xarajatlari nafaqat savdo faoliyati uchun zarur shart, balki foyda
va rentabellik o'sishini cheklovchi omil sifatida ham ta'sir qiladi.
Aylanish   xarajatlarining   aylanma,   foyda   va   rentabellikka   ta'sirini   baholash
korxonaning   resurslarini   qanchalik   ratsional   ishlatishini   va   qaysi   xarajat
elementlari   yakuniy   moliyaviy   natijaga   eng   katta   bosim   o'tkazishini   aniqlashga
yordam   beradi.   Ushbu   paragrafda   tahlil   2023-2025   yillardagi   daromad,   aylanma
57 xarajatlar,   yalpi   foyda,   sof   moliyaviy   natija   va   savdo   rentabelligi   o'rtasidagi
munosabat asosida o'tkaziladi.
MILKVILL-S   LLC   moliyaviy   natijalariga   aylanma   xarajatlarning   ta'sirini
baholash   uchun   aylanma,   davriy   xarajatlar,   yalpi   foyda,   sof   moliyaviy   natija   va
savdo rentabelligi o'rtasidagi bog'liqlikni hisobga olish zarur. 
Jadval 2.3.1 
2023-2025 yillar uchun MILKVILL-S LLC aylanmasi, tarqatish
xarajatlari va foyda o'rtasidagi bog'liqlik 34
Ko'rsatkich 2023-yil 2024-yil 2025-yil 2025-yildagi
2023-yildan
chetga chiqish
(+,-)
Sotuv daromadi, ming soum 1 038 247,97 2 234 681,41 5 179 843,76 +4 141 595,79
Sotuv narxi, ming soum 919 858,26 2 296 237,34 4 716 565,48 +3 796 707,22
Yalpi   foyda   /   zarar,   ming
UZS 118 389,71 -61 555,93 463 278,28 +344 888,57
Aylanma   xarajatlari,   ming
soum 789 485,58 968 499,81 1 138 238,27 +348 752,69
Daromadni   konvertatsiya
qilish xarajatlari, % 76,04 43,34 21,97 -54.07 p.p.
Operatsion   faoliyatdan
foyda / zarar, ming soum -622 556,26 -1 016 917,89 -625 864,19 -3 307,93
Sof foyda / zarar, ming UZS -876 586,23 -1 218 941,98 -717 695,65 +158 890,58
Savdodan   umumiy
daromad, % 11,40 -2,75 8,94 -2.46 p.p.
Sof savdo daromadi, % -84,43 -54,55 -13,86 +70.57 p.p.
2.3.1-jadvaldagi   ma'lumotlar   2023-2025   yillarda   MILKVILL-S   LLC
mahsulot savdosi hajmini sezilarli darajada oshirganini ko'rsatadi.   Kompaniyaning
daromadi   2023-yilda   1038247.97   ming   s'umdan   2025-yilda   5179843.76   ming
soumga   ko'tarildi.   Mutlaq   o'sish   4141595.79   ming   soumni   tashkil   etdi.   Bunday
o'sish   aylanmaning   kengayishini,   savdo   faoliyati   hajmining   oshishini   va
korxonaning bozor faoliyatining kuchayishini bildiradi.
Aylanma   o'sishi   bilan   bir   vaqtda   sotilgan   tovarlar   narxi   ham   oshdi.   2023-
yilda   919858,26   ming   soum,   2025-yilda   esa   4716565,48   ming   suymga   yetdi.
Mutlaq   o'sish   3796707.22   ming   soumni   tashkil   etdi.   Ishlab   chiqarish
xarajatlarining   sezilarli   o'sishiga   qaramay,   2025-yildagi   daromad   o'sish   sur'ati
34
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
58 kompaniyaga   463278.28   ming   soumga   yetkazilgan   ijobiy   yalpi   foyda   olish
imkonini berdi. 2023-yil bilan solishtirganda, yalpi foyda 344888.57 ming suymga
oshdi.
Shuni ta'kidlash joizki, 2024-yilda kompaniya 61555,93 ming soum umumiy
zarar   ko'rdi.   Bu   shuni   anglatadiki,   ma'lum   bir   yilda   sotilgan   tovarlarning   narxi
savdo   daromadidan   oshib   ketgan.   Bu   holat   moliyaviy   natijaning   shakllanishiga
salbiy   ta'sir   ko'rsatdi,   chunki   davriy   xarajatlarni   hisobga   olishdan   oldin   ham
kompaniya   allaqachon   salbiy   yalpi   natijaga   ega   edi.   Biroq,   2025-yilda   vaziyat
o'zgardi: yalpi foyda ijobiy bo'ldi, bu esa daromad va xarajat o'rtasidagi nisbatning
yaxshilanishini ko'rsatadi.
Tahlil   qilingan   davrda   aylanma   xarajatlari   ham   oshdi.   Ularning   miqdori
2023-yilda 789485.58 ming s'umdan  2025-yilda  1138238.27 ming suymga  oshdi.
Mutlaq   o'sish   348,752,69   ming   soumni   tashkil   etdi.   Bu   o'sish   asosan   savdo,
logistika,   saqlash,   mahsulot   savdosi   va   kengaygan   aylanmani   xizmat   ko'rsatish
xarajatlarining   oshishi   bilan   bog'liq.   Faoliyat   hajmining   o'sishi   kontekstida
aylanma   xarajatlarning   oshishi   obyektiv   jarayon   bo'lib,   ularning   foydaga   ta'siri
daromadga nisbatan qanchalik tez o'sishiga bog'liq.
Ijobiy   tomoni   esa   aylanma   daromad   xarajatlari   darajasining   kamayishidir.
Agar 2023-yilda aylanma xarajatlari aylanmaning 76,04% ini tashkil qilgan bo'lsa,
2025-yilda   bu   ko'rsatkich   21,97%   ga   kamaydi.   Bu   shuni   anglatadiki,   2023-yilda
har 100 soumga aylanma xarajatlari 76,04 soum, 2025-yilda esa atigi 21,97 soum
bo'lgan. Natijada, korxonaning nisbiy xarajat yuklamasi sezilarli darajada kamaydi.
Bunday   dinamikalar   aylanma   o'sishi   davriy   xarajatlarning   o'sishidan   ko'p
ekanligini ko'rsatadi.
Aylanma   xarajatlari   darajasining   pasayishiga   qaramay,   kompaniya   asosiy
faoliyatdan   salbiy   moliyaviy   natijani   saqlab   qoldi.   2023-yilda   asosiy   faoliyatdan
zarar   622556,26   ming   soumga,   2024-yilda   1016917,89   ming   suymga,   2025-yilda
esa   625864,19   ming   suymga   yetdi.   2023-yil   bilan   solishtirganda,   bu   ko'rsatkich
3307,93   ming   soumga   yomonlashdi.   Bu   2025-yildagi   ijobiy   yalpi   marja   takroriy
xarajatlarni to'liq qoplash uchun yetarli bo'lmaganini ko'rsatadi.
59 Sof   moliyaviy   natija   ham   butun   davr   davomida   salbiy   bo'lib   qoldi.   2023-
yilda sof zarar 876586,23 ming soum, 2024-yilda - 1218941,98 ming soum, 2025-
yilda esa 717695,65 ming soumni tashkil etdi. Yo'qotish davom etganiga qaramay,
2025-yilda   2023-yilga   nisbatan   yaxshilanish   kuzatildi:   sof   zarar   158890,58   ming
soumga kamaydi. Bu kompaniya salbiy moliyaviy natijaning miqyosini asta-sekin
kamaytirayotganini ko'rsatadi.
2023-yilda sotuvdan yalpi daromad 11,40%  bo'lgan, 2024-yilda -2,75%  ga,
2025-yilda   esa   8,94%   ga   tushgan.   2024-yildagi   salbiy   qiymat   xarajatlarning
daromaddan   ortiqcha   bo'lishi   bilan   bog'liq.   2025-yilda   ijobiy   yalpi   marjaning
tiklanishi   asosiy   savdo   faoliyatlarining   samaradorligining   takroriy   xarajatlardan
oldin yaxshilanishini ko'rsatadi.
Sof savdo daromadi ham yaxshilandi, garchi salbiy bo'lib qoldi. 2023-yilda
bu   ko'rsatkich   -84.43%,   2024-yilda   -54.55%,   2025-yilda   esa   -13.86%   ni   tashkil
etdi.   Ushbu   ko'rsatkichning   2023-yilga   nisbatan   70,57   foiz   punktga   yaxshilanishi
kompaniyaning   nisbatan   samaraliroq   bo'lganini   ko'rsatadi.   Biroq,   salbiy   sof
rentabellik   kompaniya   hali   daromad   barcha   xarajatlarni   to'liq   qoplaydigan   va   sof
foyda beradigan darajaga yetmaganini anglatadi.
"MILKVILL-S"   MChJning   aylanmasi,   tarqatish   xarajatlari   va   foyda
o'rtasidagi   munosabat   tahlili   qarama-qarshi   vaziyatni   ko'rsatadi.   Bir   tomondan,
kompaniya   daromadni   sezilarli   darajada   oshirdi,   aylanma   xarajatlarini   kamaytirdi
va   ijobiy   yalpi   foydani   tikladi.   Boshqa   tomondan,   takrorlanuvchi   xarajatlar,
ayniqsa   savdo   xarajatlari,   moliyaviy   natijaga   sezilarli   bosim   o'tkazishda   davom
etmoqda.
Shu sababli,  rentabellikni  oshirish  va  ijobiy sof   moliyaviy natijaga  erishish
uchun MILKVILL-S LLC nafaqat aylanma o'sishini saqlab qolishi, balki aylanish
xarajatlarini   maqsadli   optimallashtirishni   ham   amalga   oshirishi   kerak.   Savdo
xarajatlari,   logistika   xarajatlari,   mahsulotni   saqlash   va   inventarizatsiyani
boshqarishga alohida e'tibor qaratish kerak, chunki bu sohalar korxonaning asosiy
xarajat yukini tashkil etadi.
60 Aylanma   xarajatlarning   MILKVILL-S   LLC   aylanmasiga   ta'siri   asosan
aylanma   xarajatlar   darajasi   ko'rsatkichi   orqali   namoyon   bo'ladi.   Bu   ko'rsatkich
kompaniya   daromadining   qaysi   qismi   mahsulotlarni   sotish,   yetkazib   berish,
saqlash,   savdo   jarayonini   boshqarish   va   mijozlarga   xizmat   ko'rsatish   xarajatlarini
qoplashga yo'naltirilishini ko'rsatadi.
2.3.1-jadvalga   ko'ra,   2023-2025   yilda   MILKVILL-S   LLC   daromadi
1038247,97   ming   soumdan   5179843,76   ming   suymga   oshdi.   Shu   bilan   birga,
tarqatish   xarajatlari   miqdori   789485.58   ming   soumdan   1138238.27   ming
suymgacha oshdi. Natijada, mutlaq miqyosda kompaniyaning xarajatlari oshdi, bu
esa savdo faoliyatining kengayishi natijasida tabiiy natija hisoblanadi.
Biroq,   eng   muhim   jihat   nafaqat   xarajatlar   miqdorining   oshishi,   balki
ularning   aylanma   darajasining   o'zgarishi   hamdir.   2023-yilda   tarqatish   xarajatlari
darajasi   76,04%   bo'lgan,   2024-yilda   43,34%   ga,   2025-yilda   esa   21,97%   ga
tushgan.   Bu   shuni   anglatadiki,   2023   yilda   har   100   soum   daromadga   76,04   soum
aylanma xarajatlar bo'lgan, 2025 yilda esa atigi 21,97 soum.
Bunday   dinamikalar   korxona   faoliyatida   ijobiy   o'zgarishni   ko'rsatadi.
Umumiy   xarajatlar   hajmining   oshishiga   qaramay,   aylanma   aylanma   o'sish   sur'ati
aylanma   xarajatlarning   o'sish   sur'atidan   ancha   yuqori   bo'ldi.   Bu   mahsulotlarni
sotish   jarayonida   nisbiy   xarajat   yukini   kamaytirish   va   xarajatlardan   foydalanish
samaradorligini oshirish imkonini berdi.
Shu   bilan   birga,   aylanma   xarajatlar   darajasining   pasayishi   xarajatlar
muammosining   to'liq   yechimini   anglatmaydi.   Xarajatlarning   mutlaq   miqdori
yuqori   bo'lib   qolmoqda   va   kompaniya   hali   ham   salbiy   sof   moliyaviy   natijani
saqlab   kelmoqda.   Shuning   uchun,   aylanmani   yanada   oshirish   savdo,   logistika,
mahsulotlarni   saqlash   va   inventarizatsiya   boshqaruvi   xarajatlarini   nazorat   qilish
bilan birga bo'lishi kerak. Faqat shu yondashuv yordamida daromad o'sishi nafaqat
xarajatlarning   nisbiy   darajasini   kamaytirishni,   balki   korxonaning   foydasi   va
foydaliligini ham oshirishni ta'minlay oladi.
Aylanish   xarajatlari   savdo   korxonasining   foydasiga   bevosita   ta'sir   qiladi,
chunki   ular   yalpi   foyda   olgandan   keyin   hosil   bo'lgan   moliyaviy   natijani
61 kamaytiradi.   Agar   yalpi   foyda   savdo   daromadi   bilan   sotilgan   tovarlar   narxi
o'rtasidagi   farqni   ko'rsatsa,   keyingi   moliyaviy   natija   davriy   xarajatlar,   savdo
xarajatlari, ma'muriy va boshqa operatsion xarajatlar miqdoriga bog'liq.
Tahlilga   ko'ra,   2023-yilda   MILKVILL-S   LLC   118389.71   ming   sum   sof
foyda oldi. Biroq, aylanma xarajatlar miqdori 789485,58 ming suymni tashkil etdi,
bu korxonaning yalpi foydasidan ancha yuqori bo'ldi. Natijada, asosiy faoliyatdan
zarar   622556.26   ming   suymga,   sof   zarar   esa   876586.23   ming   suymga   yetdi.   Bu
shuni ko'rsatadiki, 2023 yilda aylanma xarajatlari yalpi foydani to'liq yutib, salbiy
moliyaviy natijaning asosiy omillaridan biriga aylandi.
2024-yilda   vaziyat   yanada   yomonlashdi,   kompaniya   61555,93   ming   soum
umumiy zarar ko'rdi. Shu bilan birga, tarqatish xarajatlari 968499.81 ming soumga
oshdi.   Natijada,   asosiy   faoliyatdan   zarar   1016917.89   ming   soumga,   sof   zarar   esa
1218941.98   ming   soumga   yetdi.   Natijada,   2024-yilda   xarajatlarning   salbiy   ta'siri
nafaqat takroriy xarajatlarning ko'payishi sababli, balki xarajatlarning daromaddan
ortiqcha bo'lishi sababli ham oshdi.
2025-yilda   moliyaviy   vaziyat   yaxshilandi.   Korxonaning   yalpi   foydasi
463278.28 ming soumni tashkil etdi, bu 2023-yil darajasidan ancha yuqori. Biroq,
tarqatish   xarajatlari   1138238.27   ming   suymga   yetgan   va   baribir   yalpi   foydadan
oshib   ketgan.   Natijada,   kompaniya   asosiy   faoliyatdan   625864.19   ming   soum
miqdorida zarar ko'rishni saqlab qoldi. Shu bilan birga, sof zarar 717695.65 ming
suymga kamaydi, bu esa moliyaviy natijada qisman yaxshilanishni ko'rsatadi.
Tahlil   shuni   ko'rsatadiki,   "MILKVILL-S"   MChJning   asosiy   muammosi
nafaqat   xarajatlarning   oshishi,   balki   tarqatish   xarajatlarining   yuqori   darajasi
ekanligidir.   2025-yilda   daromad   oshishi   va   ijobiy   yalpi   foyda   tiklanishiga
qaramay,   kompaniya   sezilarli   miqdordagi   savdo   xarajatlari   va   boshqa   davriy
xarajatlar sababli sof foydaga erisha olmadi.
Shu   sababli,   aylanma   xarajatlarni   kamaytirish   "MILKVILL-S"   LLC
foydasini oshirish uchun eng muhim shart hisoblanadi. Savdo xarajatlari, logistika,
omborxona,   mahsulot   yetkazib   berish   va   inventarizatsiyani   boshqarishga   alohida
62 e'tibor qaratish kerak. Ushbu xarajatlarni kamaytirish asosiy faoliyatdan olinadigan
foydani oshiradi va korxonaning ijobiy sof foydaga erishishi uchun asos yaratadi.
MILKVILL-S   LLC   ning   moliyaviy   natijalariga   aylanma   xarajatlarning
ta'sirini baholashda navbatdagi muhim yo'nalish — foydalilik tahlilidir. Foydalilik
kompaniyaning  olingan   daromadga  nisbatan   qanchalik  samarali   foyda  keltirishini
aniqlash imkonini beradi. Ushbu tadqiqot doirasida ikki ko'rsatkichni hisobga olish
tavsiya etiladi: yalpi savdo daromadi va sof daromad.
Savdolardan   yalpi   daromad   mahsulotlar   savdosidan   olingan   yalpi   foyda   va
daromad nisbati sifatida hisoblanadi:
Pv = Yalpi foyda / daromad × 100%        (7)
Sof savdo daromadi sof foyda va daromad nisbati sifatida aniqlanadi:
Rf = Sof foyda / daromad × 100%        (8)
Bu   ko'rsatkichlar   moliyaviy   natija   shakllanishining   turli   bosqichlarida
korxonaning  samaradorligini  baholash   imkonini   beradi.  Yalpi   rentabellik  sotilgan
tovarlar   narxini   qoplagandan   keyin   qancha   daromad   qolganini   ko'rsatadi.   Sof
rentabellik   kompaniya   faoliyatining   yakuniy   samaradorligini   aks   ettiradi,   bunda
barcha   xarajatlar,   jumladan   aylanma   xarajatlar,   ma'muriy   xarajatlar,   boshqa
operatsion xarajatlar va boshqa moliyaviy natijalar hisobga olingan.
2.4-jadvalda   MILKVILL-S   LLC   kompaniyasining   2023-yildagi   sotuvdan
umumiy   daromadi   11.40%   bo'lganini   ko'rsatadi.   Bu   shuni   anglatadiki,   har   100
soum   daromadga   kompaniya   11.40   soum   yalpi   foyda   olgan.   2024-yilda   bu
ko'rsatkich   -2,75%   ga   tushdi,   bu   savdo   xarajatlarining   daromaddan   ortiqcha
ko'payishi   bilan   bog'liq.   Bu   holat   asosiy   savdo   faoliyatining   samaradorligining
pasayishini va daromad hamda xarajat o'rtasidagi salbiy nisbatni ko'rsatadi.
2025-yilda   sotuvlardan   yalpi   daromad   8,94%   ga   yaxshilandi.   Ushbu
ko'rsatkich   2023-yil   darajasidan   2,46   foiz   punktga   past   bo'lsa-da,   2024-yilning
salbiy   qiymatidan   tiklanishi   ijobiy   tendensiya   sifatida   baholanishi   mumkin.   Bu
kompaniya   daromad   va   savdo   xarajatlari   o'rtasidagi   nisbatni   yaxshilashga,
shuningdek,   ijobiy   yalpi   moliyaviy   natijani   tiklashga   muvaffaq   bo'lganini
ko'rsatadi.
63 Biroq, savdo sof rentabelligi tahlili korxonaning yakuniy samaradorligi hali
ham   yetarli   emasligini   ko'rsatadi.   2023-yilda   sof   savdo   daromadi   -84.43%   ni
tashkil etdi. Bu kompaniya savdo hajmiga nisbatan sezilarli sof zarar ko'rdi. 2024-
yilda   bu   ko'rsatkich   -54.55%   ga   yaxshilandi,   biroq   hali   ham   salbiy   bo'lib   qoldi.
2025-yilda   sof   savdo   daromadi   -13.86%   ni   tashkil   etdi,   bu   esa   zarar
koeffitsientining sezilarli kamayishini ko'rsatadi.
Ijobiy   tomoni   shundaki,   2023-2025   yilda   sof   savdo   daromadi   70,57   foizga
yaxshilandi.   Bu   aylanmaning   o'sishi   va   aylanma   xarajatlarning   daromadga
aylanishi moliyaviy natijaning qisman yaxshilanishiga sabab bo'lganini ko'rsatadi.
Shu   bilan   birga,   2025-yildagi   sof   rentabellikning   salbiy   qiymati   kompaniyaning
hali barqaror foydalilikka erisha olmaganini anglatadi.
Salbiy sof rentabellikning asosiy sababi  — asosan  savdo xarajatlari bo'lgan
yuqori   takroriy   xarajatlar.   Daromadga   nisbatan   ularning   darajasi   pasayganiga
qaramay,   aylanma   xarajatlarning   mutlaq   qiymati   muhim   bo'lib   qolmoqda   va
korxonaning yakuniy moliyaviy natijasiga bosim o'tkazishda davom etmoqda.
Rentabellik   tahlili   shuni   ko'rsatadiki,   "MILKVILL-S"   MChJ   2025-yilda
2024-yilga nisbatan  o'z samaradorligini  yaxshiladi  va zarar  darajasini  kamaytirdi.
Biroq,   ijobiy   sof   rentabellikka   erishish   uchun   kompaniya   aylanma   xarajatlarni
optimallashtirish,   savdo   xarajatlarini   kamaytirish,   logistika,   inventarizatsiya
boshqaruvini   yaxshilash   va   daromaddan   foydalanish   samaradorligini   oshirish
ustida ishlashni davom ettirishi kerak.
Tahlil 2023–2025 yillar uchun MILKVILL-S LLC moliyaviy natijasiga ta'sir
qilgan uchta asosiy omilni aniqlashga imkon beradi: aylanma o'zgarishlar, sotilgan
mahsulotlar narxining o'zgarishi va aylanma xarajatlaridagi o'zgarishlar.
Birinchi   omil   —   savdoning   o'sishi.   Kompaniyaning   daromadi   2023-yilda
1038247.97   ming   s'umdan   2025-yilda   5179843.76   ming   soumga   ko'tarildi.   Bu
moliyaviy   natijalarga   ijobiy   ta'sir   ko'rsatdi,   chunki   savdo   o'sishi   yalpi   foyda
bazasini kengaytirdi va daromad xarajatlari darajasini kamaytirdi.
Ikkinchi   omil   —   sotilgan   mahsulotlar   narxi.   Tahlil   qilingan   davrda   u
919858,26   ming   soumdan   4716565,48   ming   suymga   oshdi.   Ishlab   chiqarish
64 xarajatlarining   oshishi   korxonaning   potentsial   foydasini   kamaytirdi,   chunki
daromadning   katta   qismi   sotilgan   tovarlar   xarajatlarini   qoplashga   yo'naltirildi.
2024-yilda   ayniqsa   noqulay   vaziyat   kuzatildi,   ishlab   chiqarish   xarajatlari
daromaddan oshib ketdi va kompaniya yirik zarar ko'rdi.
Uchinchi   omil   —   tarqatish   xarajatlari.   Ularning   miqdori   2023-yilda
789485.58   ming   s'umdan   2025-yilda   1138238.27   ming   suymga   oshdi.   Daromad
darajasining   pasayishiga   qaramay,   xarajatlarning   absolyut   qiymati   yuqori   bo'lib
qoldi. Bu kompaniyaga asosiy faoliyat va sof foydadan ijobiy natija olish imkonini
bermadi.
Shunday   qilib,   aylanma   o'sishi   MILKVILL-S   LLC   moliyaviy   natijalariga
ijobiy ta'sir ko'rsatdi, yuqori narx va katta hajmdagi aylanma xarajatlari esa salbiy
ta'sir   ko'rsatdi.   Natijada,   kompaniya   foydasining   yanada   oshishi   savdo   hajmining
bir  vaqtning o'zida oshishi,  xarajatlarni  nazorat qilish va savdo, logistika, saqlash
hamda   inventarizatsiya   boshqaruvi   xarajatlarini   optimallashtirish   orqali   amalga
oshiriladi.
II bob bo'yicha xulosalar
Yakuniy malaka oshirish ishining ikkinchi bobida tahlil o'tkazildi  va 2023-
2025   yillar   uchun   MILKVILL-S   LLC   tarqatish   xarajatlari   baholandi.   Tadqiqot
davomida korxonaning tashkiliy va iqtisodiy xususiyatlari, aylanma xarajatlarning
tarkibi   va   tuzilishi,   shuningdek,   ularning   aylanma,   foyda   va   rentabellikka   ta'siri
ko'rib chiqiladi.
Tahlil   shuni   ko'rsatdiki,   ko'rib   chiqilayotgan   davrda   kompaniya   o'z
faoliyatining   miqyosini   sezilarli   darajada   kengaytirdi.   Sotuvdan   tushgan   daromad
2023-yilda 1038247.97 ming s'umdan 2025-yilda 5179843.76 ming suymga oshdi.
Bu   savdo   aylanmasining   o'sishi   va   MILKVILL-S   LLC   savdo   faoliyatining
kuchayishini ko'rsatadi.
Shu   bilan   birga,   aylanma   o'sishi   sotilgan   mahsulotlar   narxi   va   davriy
xarajatlar bilan birga kelishi aniqlangan. Kompaniyaning tarqatish xarajatlari 2023-
65 yilda   789485.58   ming   soumdan   2025-yilda   1138238.27   ming   soumgacha   oshdi.
Ularning   tuzilmasidagi   asosiy   ulush   savdo   xarajatlari   bo'lib,   2025   yilda
1015311.05  ming  soumga  yetdi,  bu  davriy  xarajatlarning  jami  hajmining  89.20%
ini tashkil etdi.
Ijobiy   tendensiya   —   daromadga   qaytish   xarajatlari   darajasi   2023-yildagi
76,04%   dan   2025-yilda   21,97%   ga   pasayishidir.   Bu   shuni   ko'rsatadiki,   tovar
aylanmasining o'sish sur'ati aylanish xarajatlarining o'sish sur'atidan oshib ketgan.
Biroq,   nisbiy   ko'rsatkichlar   yaxshilanishiga   qaramay,   kompaniya   moliyaviy
natijani salbiy saqlab qoldi.
2025-yilda   MILKVILL-S   LLC   ning   sof   zarari   717695,65   ming   soumni
tashkil   etdi,   biroq   2023-yilga   nisbatan   158890,58   ming   soumga   kamaygan.   Sof
savdo   daromadi   ham   -84,43   foizdan   -13,86   foizgacha   yaxshilandi,   bu   esa   zarar
koeffitsientining asta-sekin pasayishini ko'rsatdi.
Shunday   qilib,   ikkinchi   bob   natijalari   korxonaning   asosiy   muammolari
yuqori savdo xarajatlari, sezilarli muomala xarajatlari, zaxiralarning oshishi va sof
yo'qotish   mavjudligini   ko'rsatadi.   Shu   sababli,   MILKVILL-S   LLC   faoliyatining
samaradorligini   oshirish   uchun   savdo,   logistika,   ombor,   inventarizatsiya
boshqaruvi   va   tovar   yo'qotishlarini   nazorat   qilish   xarajatlarini   optimallashtirish
choralarini   ishlab   chiqish   zarur.   Ushbu   sohalar   asarning   uchinchi   bobida   ko'rib
chiqiladi.
66 3-BOB.   "MILKVILL-S"   LLC   NING   AYLANMA   XARAJATLARINI
OPTIMALLASHTIRISHNING ASOSIY YO'NALISHLARI
3.1.   Logistika   xarajatlarini   kamaytirish   va   tez   buziladigan
mahsulotlarni saqlash xarajatlarini kamaytirish uchun zaxiralar
Ikkinchi   bobda   o'tkazilgan   tahlil   shuni   ko'rsatdiki,   MChJ   "MILKVILL-
S"ning   asosiy   muammolaridan   biri   yuqori   xarajat   yuklamasi   bo'lib,   asosan   savdo
xarajatlari   bilan   bog'liq.   Kompaniyaning   aylanma   xarajatlari   tuzilmasida   ushbu
mahsulot  eng  katta   maxsus   og'irlikni  egallaydi,  bu  esa  mahsulot   sotish,  logistika,
saqlash   va   inventarlarni   boshqarish   sohasida   zaxiralarni   qidirish   zarurligini
bildiradi.
Oziq-ovqat   va   tez   buziladigan   mahsulotlar   bilan   ishlaydigan   savdo
korxonasi   uchun   logistika   jarayonlari   alohida   ahamiyatga   ega.   Yetkazib   berish
samaradorligi,   omborni   to'g'ri   tashkil   etish,   harorat   rejimiga   rioya   qilish   va
aylanishni   tezlashtirish   nafaqat   aylanish   xarajatlari,   balki   mahsulotlarning
67 xavfsizligi,   tovar   yo'qotishlari   darajasi   va   yakuniy   moliyaviy   natijaga   bevosita
ta'sir qiladi.
MILKVILL-S   LLC   kontekstida   xarajatlarni   kamaytirish   zaxiralari   yetkazib
berish   yo'llarini   optimallashtirish,   ortiqcha   zaxiralarni   kamaytirish,
mahsulotlarning   saqlash   muddatini   nazorat   qilishni   yaxshilash,   sovutish
uskunalaridan   ratsional   foydalanish   va   tovar   oqimlarini   raqamli   hisobga   olish
elementlarini joriy etish bilan bog'liq bo'lishi  mumkin. Bunday choralar mahsulot
savdosini saqlash, tashish va saqlash xarajatlarini kamaytiradi.
Shuning   uchun,   ushbu   paragraf   logistika   xarajatlarini   kamaytirish   va   tez
buziladigan   mahsulotlarni   saqlash   xarajatlarini   kamaytirish   uchun   zaxiralarni
aniqlashga   e'lon   qilinadi.   Ushbu   yo'nalish   MILKVILL-S   LLC   ning   aylanma
xarajatlarini   optimallashtirish,   savdo   faoliyatining   samaradorligini   oshirish   va
korxonaning   foyda   va   rentabelligini   oshirish   uchun   zarur   shartlarni   yaratishda
muhim shart hisoblanadi.
Savdo   korxonasida   logistika   xarajatlari   aylanma   xarajatlarning   tarkibida
muhim   o'rin   tutadi,   chunki   ular   tovarlarning   yetkazib   beruvchidan   yakuniy
xaridorga harakati bilan to'g'ridan-to'g'ri bog'liq. Bunday xarajatlarga mahsulotlarni
tashish,   omborlash,   saqlash,   yuklash   va   tushirish   operatsiyalari,   inventarizatsiya
boshqaruvi,   shelf   umrini   nazorat   qilish   hamda   tovar   oqimlari   uchun   axborot
qo'llab-quvvatlash xarajatlari kiradi.
MILKVILL-S LLC uchun logistika xarajatlarining ahamiyati ayniqsa katta,
chunki   kompaniya   oziq-ovqat   va   tez   buziladigan   mahsulotlar   bilan   ishlaydi.
Bunday   mahsulotlar   o'z   vaqtida   yetkazib   berishni,   saqlash   sharoitlariga   rioya
qilishni,   sovutish   uskunalaridan   foydalanishni   va   doimiy   sifat   nazoratini   talab
qiladi.   Logistika   jarayonlarining   buzilishi   tovar   yo'qotishlarining   ko'payishiga,
ombor   xarajatlarining   oshishiga   va   moliyaviy   natijaning   pasayishiga   olib   kelishi
mumkin.
Logistika   xarajatlari   nafaqat   savdo   xarajatlari,   balki   inventar   aylanmasiga
ham   ta'sir   qiladi.   Mahsulotlar   omborda   qancha   uzoq   bo'lsa,   saqlash,   energiya,
uskunalarni   texnik   xizmat   ko'rsatish   va   sifat   nazorati   xarajatlari   shuncha   yuqori
68 bo'ladi.   Shu   sababli,   logistikaning   samarali   tashkil   etilishi   tovarlarning   harakatini
tezlashtirish,   ortiqcha   zaxiralarni   kamaytirish   va   tez   buziladigan   mahsulotlarning
yo'qolishini kamaytirish imkonini beradi.
MILKVILL-S   LLC   faoliyatidagi   logistika   xarajatlari   aylanma   xarajatlarni
optimallashtirishning   asosiy   maqsadlaridan   biri   sifatida   ko'rib   chiqilishi   kerak.
Transport   va   saqlash   xarajatlarini   kamaytirish,   inventarizatsiyani   ratsional
boshqarish   va   mahsulot   saqlash   tizimini   yaxshilash   umumiy   xarajat   yukini
kamaytirishga va korxonaning rentabelligini oshirishga yordam beradi.
"MILKVILL-S"   MChJ   uchun   ayniqsa   muhim   jihat   tez   buziladigan
mahsulotlarni saqlashni tashkil etishdir. Uzoq muddatli saqlash tovarlaridan farqli
o'laroq,   cheklangan   saqlash   muddatiga   ega   oziq-ovqat   mahsulotlari   saqlash
sharoitlari, harorat, saqlash muddati va inventar sifatini qat'iy nazorat qilishni talab
qiladi.   Ushbu   talablarni   buzish   tovar   yo'qotishlarining,   mahsulotlarning
yaroqsizlanishi,   saqlash   xarajatlarining   oshishi   va   korxonaning   moliyaviy
natijasining pasayishiga olib kelishi mumkin.
Tez   buziladigan   mahsulotlar   tovarlarni   harakatlantirishning   barcha
bosqichlarida   ma'lum   harorat   rejimiga   rioya   qilishni   talab   qiladi:   yetkazib
beruvchidan   qabul   qilish,   omborga   joylashtirish,   saqlash,   buyurtmalarni   olish   va
xaridorga   yetkazib   berish.   Agar   harorat   shartlari   buzilsa,   mahsulot   sifati
yomonlashishi   mumkin,   bu   esa   iste'mol   qiymatining   pasayishiga   va   keyingi
sotishning   imkonsizligiga   olib   keladi.   Shuning   uchun,   savdo   korxonasi   uchun
xizmat   ko'rsatishga   yaroqli   sovutish   uskunalari,   muntazam   harorat   nazorati   va
omborlarni o'z vaqtida ta'mirlash muhimdir.
Muhim   omil   —   mahsulotlarning   saqlash   muddati   hamdir.   Tovar   zaxirada
qancha   uzoq   bo'lsa,   uning   buzilishi,   muddati   o'tishi   va   qo'shimcha   yo'qotishlar
xavfi   shuncha   yuqori   bo'ladi.   Shu   nuqtai   nazardan,   MILKVILL-S   LLC   ratsional
inventarizatsiya   boshqaruvi   tamoyilini   qo'llashi   kerak,   bunda   sotib   olingan
mahsulotlar   hajmi   haqiqiy   talab   va   sotuv   tezligiga   mos   keladi.   Ortiqcha   zaxira
saqlash xarajatlarini oshiradi va tez buziladigan tovarlarning yo'qotilish ehtimolini
oshiradi.
69 Yo'qotishlarni kamaytirish uchun saqlash muddatini nazorat qilish tizimidan
foydalanish tavsiya etiladi, bunda muddati erta tugagan mahsulotlar avval sotiladi.
Bu   yondashuv   inventarlarning   aylanishini   tezlashtirish,   sotilmagan   mahsulotlar
hajmini   kamaytirish   va   ularni   saqlash   xarajatlarini   kamaytirish   imkonini   beradi.
Bundan tashqari, zaxira balanslarini muntazam nazorat qilish past savdo darajasiga
ega   tovarlarni   o'z   vaqtida   aniqlashga   va   ularni   reklama   qilish   yoki   xarid   hajmini
moslashtirish bo'yicha boshqaruv qarorlarini qabul qilishga yordam beradi.
Tez buziladigan mahsulotlarni saqlash MILKVILL-S LLC ning eng qimmat
va   mas'uliyatli   faoliyatlaridan   biridir.   Ushbu   jarayonni   optimallashtirish   harorat
rejimini   saqlashga,   mahsulotlarning   omborda   qolish   vaqtini   qisqartirishga,   tovar
yo'qotishlarini   kamaytirishga   va   inventar   aylanishini   tezlashtirishga   qaratilishi
kerak.   Ushbu   choralarni   amalga   oshirish   saqlash   xarajatlarini   kamaytiradi   va
korxonaning aylanma xarajatlarini boshqarish samaradorligini oshiradi.
MChJ "MILKVILL-S" mahsulotlarini logistika, saqlash va sotish tizimidagi
asosiy muammolarni aniqlash yakuniy malaka ishining ikkinchi bobida keltirilgan
tahlil   natijalari   hisobga   olinishi   kerak.   Baholash   shuni   ko'rsatdiki,   kompaniya
2023-2025 yillarda mahsulot savdosi hajmini sezilarli darajada oshirdi, ammo shu
bilan birga aylanma xarajatlar, savdo xarajatlari, inventarlar va debitor qarzlar ham
oshdi.   Bu   savdo   faoliyatining   kengayishi   xarajat   yukining   oshishi   bilan   birga
bo'lganini ko'rsatadi.
Asosiy   muammolardan   biri   yuqori   savdo   xarajatlari.   2025-yilda   ushbu
mahsulot 1015311.05 ming soumni tashkil  etdi, bu esa davriy xarajatlarning jami
summasining   89.20%   ini   tashkil   etdi.   Bunday   yuqori   ulushdan   ko'ra,   tarqatish
xarajatlarining   asosiy   qismi   mahsulotlarni   sotish   jarayonida   shakllanadi.   Savdo
korxonasi   uchun   bu   yetkazib   berish,   saqlash,   tovarlarni   targ'ib   qilish,   mijozlarga
xizmat   ko'rsatish,   qadoqlash,   ombor   operatsiyalari   va   savdo   tashkiloti   xarajatlari
bilan bog'liq.
Ikkinchi   muammo   logistika   xarajatlari   bilan   bog'liq.   MILKVILL-S   LLC
oziq-ovqat   va   tez   buziladigan   mahsulotlar   bilan   shug'ullanganligi   sababli,
tovarlarni   tashish   uchun   o'z   vaqtida,   to'g'ri   yetkazib   berish   sharoitlari   va   sifat
70 nazorati   talab   etiladi.   Yo'nalishlarning   yetarlicha   ratsional   tashkil   etilmaganligi,
transportning   to'liq   yuklanmagan   yoki   yetkazib   berishlarning   nomuvofiqligi
transport   xarajatlari,   yoqilg'i   xarajatlari,   transport   texnik   xizmat   ko'rsatish   va
mahsulotlarni yetkazib berishda vaqt yo'qotishlarini oshirishi mumkin.
Uchinchi   muammoli   soha   —   omborxona   saqlash   xarajatlari.   Sotuv
hajmining   oshishi   ombor   faoliyatini   kengaytirishni,   sovutish   uskunalaridan
foydalanishni,   haroratni   nazorat   qilishni   va   mahsulotlarning   xavfsizligini
ta'minlashni talab qiladi. Shu bilan birga, elektr energiyasi, uskunalarni ta'mirlash,
ombor xodimlari va sifat nazorati xarajatlari umumiy xizmat xarajatlarini oshiradi.
Bu   omil   ayniqsa   tez   buziladigan   mahsulotlar   uchun   sezgir   bo'lib,   saqlash
shartlarining   buzilishi   tovar   yo'qotilishiga   va   mahsulotlarning   yo'qolishiga   olib
kelishi mumkin.
Inventarlarning o'sishi alohida e'tiborni talab qiladi. Tahlilga ko'ra, ularning
miqdori   2023-yildagi   114237.85   ming   soumdan   2025-yilda   502144.16   ming
suymga  oshdi.  Mutlaq  o'sish  387906,31  ming soumni  tashkil  etdi.  Bir   tomondan,
zaxiralarning   o'sishi   aylanmaning   kengayishi   va   savdo   hajmining   oshishi   bilan
bog'liq bo'lishi mumkin. Boshqa tomondan, zaxiralarning ortiqcha yig'ilishi ishchi
kapitalning   yo'nalishiga,   saqlash   xarajatlarining   oshishiga   va   tez   buziladigan
tovarlarning buzilishi xavfining oshishiga olib keladi.
MILKVILL-S LLC  ning aylanma  xarajatlar  sohasidagi   asosiy   muammolari
yuqori   savdo   xarajatlari,   logistika   va   saqlash   xarajatlarining   o'sishi,   zaxiralarning
ko'payishi va tovar yo'qotish xavfidir. Bu muammolar kompaniya logistika, ombor
va   inventarizatsiya   boshqaruvi   tizimini   yaxshilashi   kerakligini   ko'rsatadi.   Aynan
shu sohalar  aylanma xarajatlarni  kamaytirish  va korxona samaradorligini  oshirish
uchun asosiy zahira sifatida ko'rilishi kerak.
3.1.1-jadval 
71 MILKVILL-S LLC ning logistika xarajatlari va saqlash xarajatlarini
kamaytirish uchun zaxiralar 35
Muammo Asosiy sabab Taklif etilgan faoliyat Kutilayotgan natija
Yuqori   savdo
xarajatlari Mahsulot
savdosini
yetkazib berish,
saqlash va
saqlash
xarajatlarining
katta qismi Savdo xarajatlarini turga
bo'linish: transport, ombor,
qadoqlash, saqlash, reklama Xarajat shaffofligini
oshirish va eng qimmat
sohalarni aniqlash
Logistika
xarajatlarining
o'sishi Yetkazib berish
yo'llarini
yetarlicha
mantiqiy
rejalashtirish Yo'nalishni
optimallashtirish, yetkazib
berishlarni birlashtirish,
transport yukini boshqarish Transport
xarajatlarining
kamayishi va yetkazib
berish vaqtlarining
qisqarishi
Saqlash
xarajatlarining
oshishi Zaxira va saqlash
xarajatlarining
o'sishi Zaxira balansi cheklovlarini
joriy etish va inventar
aylanishini muntazam
nazorat qilish Saqlash xarajatlarini
kamaytirish va
tovarlarni tezlashtirish
Inventarlarning
o'sishi Mahsulotlarni
aniq talab va
savdo vaqtiga
bog'lanmasdan
xarid qilish Mahsulotlarning savdosi va
saqlash muddati tahliliga
asoslangan xarid
rejalashtirish Ortiqcha inventarni
kamaytirish va ishchi
kapitalni yo'naltirishni
kamaytirish
Tez   buziladigan
mahsulotlarda
tovar   yo'qotish
xavfi Sotuv
muddatlarining
buzilishi va
balanslarni
yetarlicha nazorat
qilmaslik Birinchi kirish, birinchi
chiqish prinsipi va saqlash
muddatini nazorat qilish Mahsulotning buzilishi
natijasida yo'qotilishlar
va yo'qotishlarni
kamaytirish
Sovuq   saqlash
xarajatlari yuqori Sovutish
uskunalaridan
notekis
foydalanish va
energiya
narxlarining
oshishi Haroratni nazorat qilish,
mahsulotlarni ratsional
joylashtirish, uskunalarni
texnik xizmat ko'rsatish Energiya xarajatlarini
kamaytiring va
mahsulot sifatini
saqlang
Ombor
operatsiyalarini
yetarli   nazorat
qilmaslik Ombor
xarajatlarining
muntazam tahlil
qilinmasligi Ombor xarajatlari va tovar
yo'qotishlari bo'yicha ichki
hisobotlarni yuritish Ombor xarajatlari
ustidan nazoratni
kuchaytirish va
inventarizatsiya
boshqaruvini yaxshilash
3.1.1-jadvaldagi   ma'lumotlar   shuni   ko'rsatadiki,   MILKVILL-S   LLC   ning
aylanma   xarajatlarini   kamaytirish   uchun   asosiy   zahira   logistika,   omborxona
saqlash   va   inventarizatsiya   boshqaruvini   optimallashtirish   bilan   bog'liq.   Eng
35
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
72 muhim   soha   savdo   xarajatlarini   nazorat   qilish   bo'lib,   aynan   shu   mahsulot
korxonaning davriy xarajatlari tuzilmasida eng katta ulushni egallaydi.
Taklif etilgan choralar xarajatlarni mexanik tarzda kamaytirishga emas, balki
ularning   foydalanishining   ratsionalligini   oshirishga   qaratilgan.   Yetkazib   berish
yo'llarini   optimallashtirish,   inventar   aylanishini   tezlashtirish,   saqlash   umrini
nazorat   qilish   va   tovar   yo'qotishlarini   kamaytirish   mijozlarga   xizmat   sifatini
yomonlashtirmasdan xarajat yukini kamaytiradi.
Ushbu zaxiralarni joriy etish logistika va saqlash xarajatlarini kamaytirishga,
ishchi   kapitaldan   samarali   foydalanishni   oshirishga   va   MILKVILL-S   LLC
moliyaviy natijalarini yaxshilashga yordam beradi.
MILKVILL-S   LLC   ning   logistika   xarajatlarini   kamaytirishning   muhim
zahiralaridan   biri   mahsulotlarni   tashish   va   yetkazib   berish   yo'llarini
optimallashtirishdir.   Oziq-ovqat   va   tez   buziladigan   tovarlar   sotadigan   korxona
uchun   transport   logistikasi   alohida   ahamiyatga   ega,   chunki   nafaqat   xarajatlar
darajasi, balki mahsulotlarning xavfsizligi yetkazib berishning o'z vaqtida yetkazib
berilishiga bog'liq.
Yana bir muhim soha transport yuklarini boshqarishdir. Avtomobilning to'liq
yuklanmagan   holati   yetkazib   berilgan   mahsulotlar   birligi   uchun   xarajatlarning
oshishiga   olib   keladi.  Shuning   uchun,  kompaniya   yo'nalishlarni   transportdan   iloji
boricha   oqilona   foydalanish   va   yetkazib   berish   eng   qisqa   hamda   iqtisodiy
yo'nalishlarda amalga oshirishi kerak.
Ayniqsa,   tez   buziladigan   mahsulotlarga   alohida   e'tibor   qaratish   lozim.
Bunday   mahsulotlar   uchun   yetkazib   berish   yo'llari   saqlash   muddati   va   harorat
rejimiga   rioya   qilish   zarurati   hisobga   olinishi   kerak.   Avvalo,   mahsulotlarning
buzilishi   va   yo'qolish   xavfini   kamaytirish   uchun   qisqaroq   saqlash   muddatiga   ega
mahsulotlar yetkazib berilishi kerak.
Bundan   tashqari,   kompaniya   raqamli   boshqaruv   elementlaridan   ham
foydalanishi   mumkin:   elektron   yo'nalish   varaqalari,   transportning   GPS
monitoringi,   masofa,   yoqilg'i   sarfi   va   yetkazib   berish   vaqtini   hisobga   olish.   Bu
73 sizga   samarasiz   yo'nalishlarni   aniqlash,   uzilish   vaqtini   nazorat   qilish   va   logistika
yechimlarini o'z vaqtida moslashtirish imkonini beradi.
Transport  va yetkazib berish yo'nalishlarini optimallashtirish MILKVILL-S
LLCga   yoqilg'i   xarajatlarini   kamaytirish,   keraksiz   safarlar   sonini   kamaytirish,
yetkazib   berish   tezligini   oshirish   va   tovar   yo'qolish   xavfini   kamaytirish   imkonini
beradi.   Bu   yo'nalish   aylanma   xarajatlarni   kamaytirish   va   kompaniyaning   savdo
faoliyatining samaradorligini oshirishda bevosita muhimdir.
MILKVILL-S   LLC   ning   aylanma   xarajatlarini   kamaytirishda   muhim
yo'nalish inventarizatsiya va omborlarni boshqarishni yaxshilashdir. Oziq-ovqat va
tez buziladigan mahsulotlar sotadigan korxona uchun bu masala ayniqsa muhimdir,
chunki   ortiqcha   zaxiralar   saqlash   xarajatlarini,   energiya   sarfini,   sovutgich
uskunalarini texnik xizmat ko'rsatishni va tovar yo'qolish xavfini oshiradi.
Tahlilga   ko'ra,  MILKVILL-S   LLC   zaxiralari   2023-yildagi   114237,85  ming
suymdan   2025-yilda   502144,16   ming   suymgacha   oshdi.   Bunday   o'sish   bir
tomondan aylanmaning kengayishi bilan bog'liq bo'lsa,     boshqa tomondan     ombor
balanslarini   nazoratni   kuchaytirishni   talab   qiladi.   Agar   zaxiralar   hajmi   haqiqiy
savdo   ehtiyojlaridan   oshsa,   ishchi   kapitalining   bir   qismi   iqtisodiy   aylanishdan
chetga chiqariladi va saqlash xarajatlari oshadi.
Inventarizatsiya   boshqaruvini   optimallashtirish   uchun   kompaniya   tovar
aylanmasini   muntazam   tahlil   qilishni   joriy   etishi   tavsiya   etiladi.   Yuqori   savdo
ko'rsatkichiga   ega   tovarlar   tez-tez   va   talabga   mos   miqdorda   sotib   olinishi   kerak,
aylanmasi past bo'lgan tovarlar uchun esa xarid hajmini qayta ko'rib chiqish zarur.
Bu yondashuv  ortiqcha  qoldiqlarni  kamaytiradi  va mahsulotning buzilishi  xavfini
kamaytiradi.
Ayniqsa,   cheklangan   saqlash   muddatiga   ega   mahsulotlarga   alohida   e'tibor
qaratish   kerak.   Omborda   esa   birinchi   kirish,   birinchi   chiqish   tamoyiliga   ko'rasiz,
ya'ni   sotuvning   muddati   oldinroq   bo'lgan   mahsulotlar   birinchi   bo'lib   chiqariladi.
Bu   xarajatlarni   kamaytirish,   tovar   yo'qotishlarini   kamaytiradi   va   ombor
maydonidan foydalanish samaradorligini oshiradi.
74 Omborlarni   yaxshilash,   shuningdek,   mahsulotlarni   oqilona   joylashtirish,
haroratni   nazorat   qilish,   balanslarni   muntazam   inventarizatsiya   qilish   va   tovar
yo'qotishlari   bo'yicha   ichki   hisobotlarni   o'z   ichiga   oladi.   Oddiy   raqamli
buxgalteriya   vositalarining   joriy   etilishi   tovarlarning   harakatini   tez   kuzatish,
ortiqcha   zaxiralarni   aniqlash   va   o'z   vaqtida   boshqaruv   qarorlarini   qabul   qilish
imkonini beradi.
Shunday qilib, inventar va omborlarni boshqarishni yaxshilash MILKVILL-
S   LLC   ga   saqlash   xarajatlarini   kamaytirish,   tovarlarning   aylanishini   tezlashtirish,
tez   buziladigan   mahsulotlarning   buzilishi   xavfini   kamaytirish   va   aylanma
xarajatlarning umumiy samaradorligini oshirish imkonini beradi.
3.2.   Aylanma   xarajatlarni   nazorat   qilish,   rejalashtirish   va
byudjetlashtirish tizimini yaxshilash.
Logistika   xarajatlarini   va   buziladigan   mahsulotlarni   saqlash   xarajatlarini
kamaytirish   uchun   zaxiralar   aniqlangandan   so'ng,   MILKVILL-S   LLC   ning
aylanma   xarajatlarini   boshqarish,   rejalashtirish   va   byudjetlash   tizimini   yaxshilash
masalasini   ko'rib   chiqish   zarur.   Bu   yo'nalish   muhim,   chunki   xarajatlarni
kamaytirish   uchun   individual   choralar   doimiy   monitoring,   dastlabki   rejalashtirish
va keyingi og'ishlarni tahlil qilmasdan barqaror natija bera olmaydi.
Ikkinchi   bobda   o'tkazilgan   tahlil   shuni   ko'rsatdiki,   korxonaning   aylanma
xarajatlari   tuzilmasida   eng   katta   ulushni   savdo   xarajatlari   egallaydi.   Bundan
tashqari, inventarlar ko'payadi, ombor xarajatlari oshadi va salbiy moliyaviy natija
saqlanadi.   Bu   xarajatlarni   bir   martalik   tahlildan   tizimli   boshqaruvga   o'tish
zarurligini ko'rsatadi.
Aylanish   xarajatlarini   nazorat   qilish   tizimi   savdo,   logistika,   saqlash,
ma'muriy boshqaruv  va boshqa   operatsion  xarajatlarni  muntazam  nazorat   qilishni
ta'minlashi   kerak.   Rejalashtirish   sizga   oldindan   xarajatlarning   qabul   qilinadigan
darajasini   aniqlash   imkonini   beradi,   byudjet   tuzish     esa     moliyaviy   resurslarni
korxonaning asosiy faoliyat sohalariga taqsimlash  imkonini  beradi.
75 Aylanma   xarajatlarni   boshqarish,   rejalashtirish   va   byudjetlashtirishni
yaxshilash   MILKVILL-S   LLC   xarajatlarini   boshqarishni   osonlashtirish   uchun
muhim shart hisoblanadi. Ushbu yondashuvni joriy etish sizga ortiqcha xarajatlarni
o'z   vaqtida   aniqlash,   og'ishlarning   sabablarini   aniqlash,   samarasiz   xarajatlarni
kamaytirish   va   korxonaning   foyda   va   rentabelligini   oshirish   uchun   asos   yaratish
imkonini beradi.
MILKVILL-S   LLC   ning   aylanma   xarajatlarini   nazorat   qilish   zarurati
shundaki,   bu   xarajatlar   korxonaning   moliyaviy   natijasiga   bevosita   ta'sir   qiladi.
Ikkinchi bobda belgilanganidek, davriy xarajatlar tuzilmasida asosiy ulushni savdo
xarajatlari,   shuningdek,   logistika,   mahsulotlarni   saqlash,   savdo   jarayonini   xizmat
ko'rsatish va inventarizatsiya boshqaruvi bilan bog'liq xarajatlar egallaydi.
Aylanish   xarajatlarini   nazorat   qilish   individual   xarajatlar   bo'yicha   ortiqcha
xarajatlarni   o'z   vaqtida   aniqlash,   ularning   o'sish   sabablarini   aniqlash   va   ularni
kamaytirish   uchun   boshqaruv   qarorlarini   qabul   qilish   imkonini   beradi.   Doimiy
nazorat bo'lmasa, xarajatlar aylanishdan tezroq oshishi mumkin, bu esa foydaning
kamayishiga,   rentabellikning   pasayishiga   va   korxona   uchun   moliyaviy   yukning
oshishiga olib keladi.
MILKVILL-S   LLC   uchun   nazorat   asosan   savdo,   transport,   ombor,
qadoqlash, sovutgich uskunalarini texnik xizmat ko'rsatish, ma'muriy xarajatlar va
boshqa   operatsion   xarajatlarga   qaratilishi   kerak.   Ayniqsa,   tez   buziladigan
mahsulotlar   bilan   bog'liq   xarajatlarga   alohida   e'tibor   qaratish   kerak,   chunki
kechikkan savdolar, harorat rejimining buzilishi va ortiqcha ombor balanslari tovar
yo'qotishlariga olib kelishi mumkin.
Aylanish   xarajatlarini   nazorat   qilish   uchun   samarali   tizim   haqiqiy
xarajatlarni   rejalashtirilgan   ko'rsatkichlar   bilan   muntazam   taqqoslash,   og'ishlarni
tahlil   qilish,   javobgar   shaxslarni   aniqlash   va   tuzatish   choralarini   ishlab   chiqishni
o'z   ichiga   olishi   kerak.   Bu   yondashuv   kompaniyaga   nafaqat   allaqachon   yuzaga
kelgan   xarajatlarni   tuzatish,   balki   ularning   asossiz   o'sishini   oldini   olish   imkonini
beradi.
76 Aylanish   xarajatlarini   nazorat   qilish   MILKVILL-S   LLC   ning   xarajatlarni
boshqarish   tizimining   muhim   qismidir.   Uning   amalga   oshirilishi   xarajatlarning
shaffofligini   oshiradi,   bo'limlarning   mas'uliyatini   mustahkamlaydi,   samarasiz
xarajatlarni   kamaytiradi   va   korxonaning   foydasi   hamda   rentabelligi   o'sishi   uchun
sharoit yaratadi.
Aylanish   xarajatlarini   rejalashtirish   savdo   korxonasining   xarajatlarni
boshqarish   tizimining   muhim   qismidir.   Agar   nazorat   sizga   allaqachon   yuzaga
kelgan og'ishlarni aniqlashga imkon bersa, rejalashtirish asosiy faoliyat sohalarida
ruxsat   etilgan   xarajatlar   miqdorini   oldindan   aniqlashga   qaratilgan.   Bu   ayniqsa
MILKVILL-S   LLC   uchun   muhim,   chunki   kompaniya   oziq-ovqat   mahsulotlari
bilan   shug'ullanadi,   bu   yerda   savdo,   logistika,   omborxona,   yetkazib   berish   va
mahsulotlarni nazorat qilish xarajatlari muhim rol o'ynaydi.
Aylanish   xarajatlarini   rejalashtirishda   aylanma   hajmi,   sotiladigan
mahsulotlar   tuzilishi,   talab   mavsumiyligi,   tez   buziladigan   tovarlar   saqlash
sharoitlari   va   kompaniyaning   xarajatlarni   optimallashtirish   qobiliyati   hisobga
olinishi   kerak.   Shu   bilan   birga,   rejalashtirilgan   ko'rsatkichlar   nafaqat   umumiy
xarajatlar,  balki  individual  buyumlar   uchun  ham  tuzilishi  kerak:  savdo,   transport,
saqlash, qadoqlash, kommunal xizmatlar, ma'muriy xarajatlar va boshqa operatsion
xarajatlar.
"MILKVILL-S"   MChJ   uchun   aylanma   xarajatlarni   bosqichma-bosqich
rejalashtirish   tavsiya   etiladi.   Birinchi   bosqichda   oldingi   davrlar   uchun   haqiqiy
xarajatlar   tahlil   qilinadi.   Ikkinchi   bosqichda   eng   katta   o'sish   kuzatilgan   xarajat
elementlari   aniqlanadi.   Uchinchi   bosqichda   rejalashtirilgan   xarajat   cheklovlari
belgilanadi,   kutilgan   savdo   hajmi   hisobga   olinadi.   To'rtinchi   bosqichda   haqiqiy
ma'lumotlar   rejalashtirilgan   ko'rsatkichlar   bilan   solishtiriladi   va   og'ishlar
aniqlanadi.
Rejalashtirishda  alohida e'tibor  savdo  xarajatlariga qaratilishi  kerak, chunki
ular   MILKVILL-S   LLC   ning   aylanma   xarajatlari   tuzilmasida   eng   katta   ulushni
egallaydi.   Ushbu   mahsulotni   rejalashtirish   mahsulotlarni   yetkazib   berish,   ombor
xizmatlari,   qadoqlash,   savdo,   tovarlarni   targ'ib   qilish   va   mijozlarga   xizmat
77 ko'rsatish   xarajatlarini   hisoblashni   o'z   ichiga   oladi.   Bu   yondashuv   xarajatlarning
maksimal   darajasini   oldindan   aniqlash   va   ularning   asossiz   o'sishini   oldini   olish
imkonini beradi.
Aylanish   xarajatlarini   rejalashtirish   ham   inventarlarni   rejalashtirish   bilan
bog'liq bo'lishi kerak. Ortiqcha zaxira saqlash xarajatlarini oshiradi va ayniqsa tez
buziladigan   mahsulotlar   uchun   tovar   yo'qolish   xavfini   oshiradi.   Shuning   uchun,
xaridlar hajmi sotuv tezligi, saqlash muddati va kutilayotgan talab hisobga olinishi
kerak.
MChJ   "MILKVILL-S"da   aylanma   xarajatlarni   rejalashtirish   ortiqcha
xarajatlarni   oldini   olish   va   moliyaviy   resurslardan   samarali   foydalanish   vositasi
sifatida   ko'rib   chiqilishi   kerak.   Bu   sizga   oldindan   ruxsat   etilgan   xarajat
chegaralarini   aniqlash,   xarajatlarni   boshqarish   qulayligini   oshirish   va   keyinchalik
aylanma xarajatlarni byudjetlashtirish uchun asos yaratish imkonini beradi.
Savdo   va   logistika   xarajatlarini   byudjetlashtirish   MILKVILL-S   LLC   ning
aylanma   xarajatlarini   boshqarishda   muhim   vosita   hisoblanadi.   Asosiy   vazifasi   —
korxonaning   asosiy   faoliyat   sohalarida   xarajatlarni   dastlabki   taqsimlash,   ruxsat
etilgan xarajat chegaralarini belgilash va keyinchalik ularning amalga oshirilishini
nazorat qilishdir.
MILKVILL-S   LLC   uchun   byudjet   tuzish,   avvalo,   aylanma   xarajatlar
tuzilmasida eng katta ulushni egallaydigan xarajatlarni qamrab olishi kerak. Bular
savdo,   mahsulotlarni   tashish,   ombor,   qadoqlash,   sovutish   uskunalarini   texnik
xizmat   ko'rsatish,   mijozlarga   tovarlarni   yetkazib   berish   va   inventarizatsiyani
nazorat qilish xarajatlarini o'z ichiga oladi.
Savdo   xarajatlari   byudjetini   aylanma   hajmi,   talab   mavsumiyligi,   sotilgan
mahsulotlar   assortimenti   va   tovarlarni   targ'ib   qilish   bo'yicha   rejalashtirilgan
choralarni   hisobga   olgan   holda   tuzish   tavsiya   etiladi.   Ushbu   byudjetda
mahsulotlarni sotish, qadoqlash materiallari, reklama, mijozlarga xizmat ko'rsatish
va savdo jarayoni bilan bog'liq boshqa xarajatlarni alohida taqsimlash zarur.
Logistika   byudjeti   transport   xarajatlari,   yoqilg'i   xarajatlari,   transport   texnik
xizmati, tashuvchi to'lovlari, saqlash xarajatlari, tez buziladigan saqlash xarajatlari
78 va   sovutish   xarajatlarini   o'z   ichiga   olishi   kerak.   Bu   yondashuv   kompaniyaga
logistika   xarajatlarining   asosiy   qismini   qaysi   sohalar   tashkil   etishini   aniqlash
imkonini beradi.
Logistika byudjeti bilan savdo va xarid rejasi o'rtasidagi bog'liqlikka alohida
e'tibor   qaratish   lozim.   Agar   xaridlar   hajmi   haqiqiy   talabdan   oshsa,   kompaniya
ombor   balanslarining   oshishi,   saqlash   xarajatlarining   oshishi   va   tovar   yo'qotish
xavfi   bilan   yuzlashadi.   Shuning   uchun,   logistika   byudjeti   alohida   emas,   balki
mahsulot savdosi prognozi va inventarizatsiya rejasi bilan birga tuzilishi kerak.
Byudjet samaradorligini oshirish uchun "MILKVILL-S" MChJ oylik xarajat
rejalashtirishidan   foydalanishi   tavsiya   etiladi.   Bu   sizga   mavsumiy   talabdagi
o'zgarishlarni hisobga olish, yetkazib berish va saqlash xarajatlarini nazorat qilish,
shuningdek,   rejalashtirilgan   ko'rsatkichlardan   o'z   vaqtida   chekinishlarni   aniqlash
imkonini beradi. Ortiqcha sarflash aniqlanganda, uning sabablarini aniqlash zarur:
yoqilg'i   narxlarining   oshishi,   mantiqsiz   yetkazib   berish   yo'llari,   ortiqcha   ombor
balanslari,   tovar   yo'qotishlarining   oshishi   yoki   xarajatlarni   yetarli   nazorat
qilmasligi.
Savdo   va   logistika   xarajatlarini   byudjetlashtirish   MILKVILL-S   LLCga
xarajatlarning   shaffofligini   oshirish,   bo'limlarning   mas'uliyatini   kuchaytirish,
asossiz   xarajatlarning   o'sish   xavfini   kamaytirish   va   aylanma   xarajatlarni
samaraliroq boshqarish uchun asos yaratish imkonini beradi. 
MILKVILL-S   LLCda   aylanma   xarajatlarni   nazorat   qilish   va
byudjetlashtirish tizimini amaliy joriy etish uchun asosiy xarajatlar, ularni nazorat
qilish   usullari,   mas'ul   shaxslar,   tahlil   chastotasi   va   kutilgan   natijalarni   aniqlash
tavsiya   etiladi.   Bu   nafaqat   haqiqiy   xarajatlarni   qayd   etish,   balki   ularni
rejalashtirilgan ko'rsatkichlar asosida boshqarish imkonini beradi.
3.2.1-jadval 
LLC   "MILKVILL-S"   ning   aylanma   xarajatlarini   nazorat   qilish   va
byudjetlashtirish bo'yicha taklif etilgan tizim 36
Tarqatish Nazorat va byudjet Mas'ul Boshqaruv Kutilayotgan
36
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
79 xarajati tuzish usuli bo'linma /
shaxs chastotasi natija
Sotuv
xarajatlari Oylik xarajat
limitini belgilash,
haqiqiy xarajatlarni
byudjet bilan
taqqoslash Savdo bo'limi
boshlig'i,
Buxgalteriya
bo'limi Oylik Mahsulot sotish
xarajatlarining
asossiz o'sishini
kamaytirish
Transport
xarajatlari Yo'nalish
rejalashtirish,
yoqilg'i sarfi,
yoqilg'i sarfi va
transport vositasi
yukini boshqarish Logistik,
yetkazib berish
uchun mas'ul
shaxs Haftalik / Ovoz
berish Keraksiz
parvozlarni
kamaytirish va
yetkazib berish
xarajatlarini
kamaytirish
Mahsulotni
saqlash
xarajatlari Ombor xarajatlariga
cheklovlar qo'yish,
ombor maydonidan
foydalanishni
nazorat qilish Ombor
menejeri,
Buxgalteriya
bo'limi Oylik Omborxona
xarajatlarining
kamayishi
Sovutish
xarajatlari Energiya sarfi,
uskunalarning
texnik holati va
harorat sharoitlarini
monitoring qilish Ombor
boshqaruvchisi,
texnik
mutaxassis Haftalik Energiya
xarajatlarini
kamaytiring va
mahsulotning
buzilishini oldini
oling
Inventarizatsiya balanslarni nazorat
qilish, aylanmani
tahlil qilish, talab
bo'yicha xaridlarni
rejalashtirish Ombor, Xarid
bo'limi,
Buxgalteriya Haftalik / Ovoz
berish Ortiqcha
inventarni
kamaytirish va
tovarlarning
aylanishini
tezlashtirish
Tovar
yo'qotishlari   va
chegirmalar Shelf umrini nazorat
qilish, "birinchi
kiradi,  birinchi
chiqadi" tamoyilini
qo'llaydi Savdo bo'limida
ombor menejeri Haftalik Tez buziladigan
mahsulotlarning
buzilishi
natijasida
yo'qotishlarni
kamaytirish
3.2.1-jadvalning davomi
Qadoqlash
xarajatlari Qadoqlash
materiallari
iste'molini
taqsimlash va
haqiqiy
foydalanishni
nazorat qilish Ombor, savdo
bo'limi Oylik Materiallardan
oqilona
foydalanish va
kichik xarajatlarni
kamaytirish
Ma'muriy
xarajatlar Boshqaruv
xarajatlarini
cheklash va Boshqaruv,
buxgalteriya Oylik/choraklik Boshqaruv
xarajatlarini
cheklash
80 og'ishlarni tahlil
qilish
Boshqa
operatsion
xarajatlar Xarajatlarning
turlari bo'yicha
taqsimoti va o'sish
sabablarini tahlil
qilish Buxgalteriya Oylik Xarajat
shaffofligini
oshirish va tejash
zaxiralarini
aniqlash
3.2.1-jadvaldagi   ma'lumotlar   aylanish   xarajatlarini   nazorat   qilish   va
byudjetlash   tizimi   nafaqat   umumiy   xarajatlar   miqdorini,   balki   har   bir   muhim
xarajat   elementini   ham   qamrab   olishi   kerakligini   ko'rsatadi.   MILKVILL-S   LLC
uchun   savdo,   transport,   ombor,   inventar   va   tovar   yo'qotishlari   xarajatlari   ayniqsa
muhim,   chunki   aynan   shu   sohalar   aylanish   xarajatlari   darajasiga   eng   katta   ta'sir
ko'rsatadi.
Taklif etilgan tizim har bir xarajat uchun javobgarlikni taqsimlash imkonini
beradi.   Bu   muhim,   chunki   aniq   mas'uliyatli   shaxsning   yo'qligi   nazoratning
samaradorligini   kamaytiradi   va   ortiqcha   xarajat   sabablarini   aniqlashni
qiyinlashtiradi.   Bo'limlar   tomonidan   muntazam   monitoringni   joriy   etish
rejalashtirilgan   ko'rsatkichlardan   real   xarajatlardagi   o'zgarishlarni   o'z   vaqtida
aniqlashga imkon beradi.
Ayniqsa,  savdo  va  logistika   xarajatlarini  oylik  tahlil   qilish   muhimdir.  Agar
haqiqiy   xarajatlar   belgilangan   byudjetdan   oshsa,   kompaniya   chetga   chiqish
sabablarini aniqlashi kerak: transport xarajatlarining oshishi, ombor balanslarining
oshishi,   mantiqsiz   yetkazib   berish   yo'llari,   qadoqlash   materiallarining   ortiqcha
iste'moli yoki tovar yo'qotishlari. Shundan so'ng, tuzatish choralari ishlab chiqilishi
kerak.
Aylanish xarajatlarini  nazorat qilish va byudjetlashtirish tizimini  joriy etish
MILKVILL-S   LLC   ga   xarajatlarni   boshqarishni   oshirish,   bo'limlarning
mas'uliyatini   kuchaytirish,   asossiz   ortiqcha   xarajat   xavfini   kamaytirish   va
korxonaning foyda va rentabelligini oshirish uchun asos yaratish imkonini beradi.
Aylanish   xarajatlarini   nazorat   qilish   va   byudjetlashtirish   tizimining   muhim
elementi — rejalashtirilgan ko'rsatkichlardan haqiqiy xarajatlarning o'zgarishlarini
tahlil qilishdir. MILKVILL-S LLC uchun bu vosita amaliy ahamiyatga ega, chunki
81 u   nafaqat   ortiqcha   xarajat   yoki   tejash   miqdorini   aniqlash,   balki   individual
mahsulotlar uchun xarajatlarning o'zgarish sabablarini aniqlash imkonini beradi.
Og'ishlarni   tahlil   qilish   haqiqiy   xarajatlarni   ma'lum   muddat   uchun
tasdiqlangan byudjet bilan solishtirish orqali amalga oshirilishi kerak. Bunday davr
sifatida   bir   oy   yoki   chorak   vaqt   ajratish   tavsiya   etiladi.   Oylik   nazorat   muammoli
sohalarni   tezda   aniqlash   imkonini   beradi,   choraklik   tahlil   esa   aniqlangan
og'ishlarning barqarorligini baholash va boshqaruv qarorlarini yanada asosli qabul
qilish imkonini beradi.
Tahlilni o'tkazish uchun quyidagi umumiy formula qo'llanilishi mumkin:
   Dispersiya = Haqiqiy xarajatlar – rejalashtirilgan xarajatlar        (9)
Agar   haqiqiy   xarajatlar   rejalashtirilganidan   oshsa,   ortiqcha   xarajat   bo'ladi.
Agar   haqiqiy   xarajatlar   byudjetdan   past   bo'lsa,   kompaniya   tejash   oladi.   Biroq,
tejashni ham diqqat bilan baholash kerak, chunki ortiqcha xarajatlarni kamaytirish
mahsulotni   yomon   saqlashga,   mijozlarga   xizmat   ko'rsatishning   kamayishiga   yoki
yetkazib berish vaqtlarining o'tkazilishiga olib kelishi mumkin.
MILKVILL-S LLCda dispersiyalarni tahlil qilishda savdo xarajatlari, tashish
xarajatlari,   saqlash   xarajatlari,   sovutish   uskunalari   xarajatlari,   qadoqlash
materiallari   va   tovar   yo'qotishlariga   alohida   e'tibor   qaratish   lozim.   Aynan   shu
buyumlar   savdo   jarayoni   va   tez   buziladigan   mahsulotlar   savdosi   bilan   eng   yaqin
bog'liq.
Dispersiya tahlili natijalari keyingi davrlar uchun byudjetni moslashtirishda
ishlatilishi kerak. Agar ortiqcha xarajat obyektiv bo'lsa, masalan, savdo ko'payishi
sababli,   byudjet   qayta   ko'rib   chiqilishi   mumkin.   Agar   ortiqcha   xarajatlar
jarayonlarning   samarasiz   tashkil   etilishi   natijasida   yuzaga   kelsa,   uni   kamaytirish
uchun choralar ko'rish zarur: yetkazib berish yo'llarini qayta ko'rib chiqish, ombor
balanslarini  cheklash,   yoqilg'i   sarfini   nazoratni   kuchaytirish,   xarid  rejalashtirishni
yaxshilash va tovarlar aylanishini tezlashtirish.
Byudjetdan haqiqiy xarajatlarning o'zgarishlarini tahlil qilish MILKVILL-S
LLC   ning   aylanma   xarajatlarini   boshqarish   uchun   zarur   vositadir.   Uning
qo'llanilishi   korxonaga   ortiqcha   xarajatlarni   o'z   vaqtida   aniqlash,   xarajatlarning
82 oshish   sabablarini   aniqlash,   bo'limlarning   mas'uliyatini   oshirish   va   xarajatlarni
kamaytirish   uchun  aniq  choralar   ko'rish   imkonini   beradi.  Natijada,   byudjet   tizimi
rasmiy   emas,   balki   korxonaning   foydasi   va   rentabelligini   oshirishga   qaratilgan
haqiqiy boshqaruv funksiyasini bajaradi.
MILKVILL-S  LLC   ning  aylanma   xarajatlarini   boshqarishni   yaxshilashning
zamonaviy   yo'nalishi   —   xarajatlar,   inventarizatsiya,   ombor   va   mahsulotlarni
tashish   uchun   raqamli   vositalardan   foydalanishdir.   Tez   buziladigan   mahsulotlar
bilan   ishlayotgan   savdogar   uchun   raqamli   boshqaruv   ayniqsa   muhim,   chunki   u
tovarlarning harakatini, muddat tugash muddatini, ombor balansini, yetkazib berish
yo'llarini va haqiqiy xarajatlarni o'z vaqtida kuzatish imkonini beradi.
Avvalo, kompaniya ombor balanslarining elektron hisob-kitobini joriy etish
tavsiya   etiladi.   Bu   usul   sizga   ombordagi   tovarlar   soni,   ularning   sotuv   vaqti,
aylanma   sur'ati   va   ortiqcha   inventar   xavfi   haqida   tezda   ma'lumot   olish   imkonini
beradi. Bu ayniqsa tez buziladigan mahsulotlar uchun muhimdir, chunki eskirgan
tovarlarning   vaqtida   aniqlanishi   xarajatlarni   oshirib   yuborish   va   tovar
yo'qotishlarining ko'payishiga olib kelishi mumkin.
Ikkinchi soha transport xarajatlarini raqamli nazorat qilishdir. Buning uchun
elektron   yo'nalish   varaqalari,   transport,   masofa,   yoqilg'i   sarfi   va   yetkazib   berish
vaqtini   GPS   orqali   kuzatish   mumkin.   Bunday   vositalar   mantiqsiz   yo'llarni,
transport   to'xtash   vaqtini,   keraksiz   sayohatlarni   va   avtomobillarni   to'liq
yuklamaganlarni   aniqlash   imkonini   beradi.   Natijada,   kompaniya   transport
xarajatlarini   kamaytirish   va   mahsulot   yetkazib   berish   samaradorligini   oshirishga
muvaffaq bo'ladi.
Uchinchi   soha   —   aylanma   xarajatlar   bo'yicha   ichki   raqamli   hisobotlarni
shakllantirish.   Bunday   hisobotlarda   xarajatlar   asosiy   elementlar   bo'yicha
guruhlanishi kerak: savdo, transport, saqlash, qadoqlash, sovutish uskunalari, tovar
yo'qotishlari,   ma'muriy   va   boshqa   operatsion   xarajatlar.   Bu   kompaniya
rahbariyatiga qaysi sohalar asosiy xarajat yukini tashkil etayotganini va byudjetdan
chetga chiqishlar qayerda yuzaga kelishini aniqlash imkonini beradi.
83 Raqamli vositalardan foydalanish boshqaruv qarorlarining shaffofligini ham
oshiradi.   Agar   haqiqiy   xarajatlar   rejalashtirilgan   ko'rsatkichlardan   oshsa,
kompaniya   ortiqcha   xarajatlarning   sababini   tezda   aniqlab,   tuzatish   choralarini
ko'rishi mumkin. Masalan, yetkazib berish yo'llarini qayta ko'rib chiqish, ortiqcha
xaridlarni cheklash, qisqa muddatli mahsulotlarni sotishni tezlashtirish yoki ombor
faoliyatini nazoratni kuchaytirish.
Shunday qilib, raqamli boshqaruv vositalarining joriy etilishi MILKVILL-S
LLC   ga   aylanma   xarajatlarni   boshqarishni   osonlashtirish,   tovar   yo'qotishlarini
kamaytirish,   logistika   va   inventarlarni   nazorat   qilishni   yaxshilash,   shuningdek,
xarajatlarni   aniqroq   rejalashtirish   va   byudjet   qilish   uchun   asos   yaratish   imkonini
beradi.
3.3.   MILKVILL-S   LLC   ning   aylanma   xarajatlarini   optimallashtirish
bo'yicha murakkab dasturining iqtisodiy asoslari
MILKVILL-S   LLC   ning   aylanma   xarajatlarini   kamaytirish   bo'yicha   asosiy
yo'nalishlar   aniqlangach,   ularning   mumkin   bo'lgan   iqtisodiy   natijalarini   baholash
zarur.   Taklif   etilgan   tadbirlarning   amaliy   ahamiyati   nafaqat   logistika,   omborxona
saqlash   va   xarajatlarni   nazorat   qilishni   takomillashtirishda,   balki   ularning
korxonaning moliyaviy natijalariga ta'sirida ham namoyon bo'ladi. Shuning uchun,
ushbu   paragraf   aylanish   xarajatlarini   optimallashtirish   dasturining   iqtisodiy
asoslanishiga e'tibor qaratadi.
Ikkinchi   bobda   o'tkazilgan   tahlil   kompaniyaning   yuqori   hajmdagi   savdo
xarajatlariga   ega   ekanligini   va   yakuniy   moliyaviy   natijaning   salbiy   ekanligini
ko'rsatdi.   Shu   nuqtai   nazardan,   aylanma   xarajatlarni   kamaytirish   "MILKVILL-S"
MChJ   foydasi   va   rentabelligini   oshirishning   asosiy   zahiralaridan   biri   sifatida
ko'rilishi   kerak.   Iqtisodiy   asoslash   sizga   taklif   etilgan   choralar   xarajatlarni
qanchalik   kamaytirishi,   zararlarni   kamaytirishi   va   kompaniyaning   savdo
faoliyatining samaradorligini oshirishi mumkinligini aniqlashga yordam beradi. 
84 MILKVILL-S   LLC   ning   aylanma   xarajatlarini   optimallashtirish   bo'yicha
keng   qamrovli   dastur   o'zaro   bog'liq   tashkilot,   logistika,   ombor,   moliyaviy   va
raqamli   faoliyatlarni   o'z   ichiga   olishi   kerak.   Asosiy   maqsadi   nafaqat   xarajatlarni
kamaytirish,   balki   ularning   samaradorligini   oshirish,   ortiqcha   xarajatlarni
kamaytirish   va   korxonaning   moliyaviy   natijasini   yaxshilash   uchun   sharoitlar
yaratishdir.
Dasturning birinchi yo'nalishi savdo xarajatlarini optimallashtirishdir. Ushbu
mahsulot   kompaniyaning   aylanma   xarajatlari   tuzilmasida   eng   katta   ulushni
egallagani   uchun,   mahsulotlarni   sotish,   qadoqlash,   yetkazib   berish,   tovarlarni
targ'ib   qilish   va   savdo   jarayoniga   xizmat   ko'rsatish   xarajatlarini   nazoratni
kuchaytirish zarur. Buning uchun xarajat limitlarini belgilash, haqiqiy xarajatlarni
oyma-oy   tahlil   qilish   va   ularning   byudjetdan   chetga   chiqish   sabablarini   aniqlash
tavsiya etiladi.
Ikkinchi  soha — logistikani  yaxshilash.  Ushbu yo'nalish doirasida yetkazib
berish   yo'llarini   optimallashtirish,   transport   yukini   oshirish,   keraksiz   sayohatlarni
kamaytirish, yoqilg'i sarfi va mahsulot yetkazib berish vaqtini nazorat qilish taklif
etilgan. Ushbu choralar transport xarajatlarini kamaytiradi va ombordan mijozlarga
tovarlarni harakatlantirish samaradorligini oshiradi.
Uchinchi   yo'nalish   ombor   va   inventarizatsiya   boshqaruvi   bilan   bog'liq.
MILKVILL-S   LLC   uchun   zaxiralar   hajmi,   mahsulotlarning   saqlash   muddati   va
buziladigan tovarlarning saqlash sharoitlarini nazorat qilish ayniqsa muhimdir.  
Dasturning to'rtinchi yo'nalishi — aylanma xarajatlarni byudjetlash tizimini
joriy etishdir. Byudjetlar asosiy xarajatlar bo'yicha tuzilishi kerak: savdo, transport,
ombor, qadoqlash, sovutish uskunalari, ma'muriy va boshqa operatsion xarajatlar.
Bu   sizga   oldindan   qabul   qilinadigan   xarajat   darajasini   aniqlash   va   bo'limlarning
ularning talablariga javobgarligini oshirish imkonini beradi.
Beshinchi   soha   —   raqamli   boshqaruv   vositalaridan   foydalanish.   Ombor
balanslarini elektron hisobga olish, xizmat muddatini nazorat qilish, yo'l varaqalari,
transportni  GPS monitoring qilish va xarajatlar bo'yicha ichki  hisobot  kompaniya
85 rahbariyatiga   xarajatlar   holati   haqida   tezda   ma'lumot   olish   va   o'z   vaqtida
boshqaruv qarorlarini qabul qilish imkonini beradi.
MILKVILL-S   LLC   ning   aylanma   xarajatlarini   optimallashtirish   bo'yicha
keng   qamrovli   dastur   savdo,   logistika,   omborxona,   byudjet   tuzish   va   raqamli
nazoratni   muvofiqlashtirishga   qaratilgan   bo'lishi   kerak.   Ushbu   choralarni   amalga
oshirish   kompaniyaga   xarajat   yukini   kamaytirish,   tovar   yo'qotish   xavfini
kamaytirish   va   foyda   hamda   rentabellikni   oshirish   uchun   asos   yaratish   imkonini
beradi.
Taklif  etilgan  choralarni   amaliy  amalga oshirish  uchun  MILKVILL-S LLC
ning   aylanma   xarajatlarini   optimallashtirish   bo'yicha   keng   qamrovli   dastur   tuzish
tavsiya   etiladi.   Ushbu   dastur   tashkiliy,   logistika,   ombor,   moliyaviy   va   raqamli
choralarni   birlashtirib,   kompaniyaning   savdo   faoliyatining   xarajat   yukini
kamaytirish va samaradorligini oshirishga qaratilgan.
3.3.1-jadval 
MChJ   "MILKVILL-S"   ning   aylanma   xarajatlarini   optimallashtirish
bo'yicha keng qamrovli dastur 37
Optimallashtirish
yo'nalishi Asosiy jang Tadbirning
maqsadi Mas'ul
shaxslar Kutilayotgan
natija
Savdo
xarajatlarini
optimallashtirish Savdo xarajatlarini
xarajat turlari
bo'yicha tafsilotlar:
yetkazib berish,
qadoqlash, ombor,
targ'ibot, savdo
xizmati Savdo xarajatlari
tarkibidagi eng
qimmat
elementlarni
aniqlash Boshqaruv,
buxgalteriya,
savdo bo'limi Xarajat
shaffofligini
oshirish va
keraksiz
xarajatlarni
kamaytirish
Transport
logistikasi Yetkazib berish
yo'llarini
optimallashtirish,
buyurtmalarni yaqin
yo'nalishlarda
birlashtirish,
transport yukini
boshqarish Transport
xarajatlarini
kamaytirish va
keraksiz
reyslarni
kamaytirish Logistik,
yetkazib berish
uchun mas'ul
shaxs Yoqilg'i,
transport, texnik
xizmat ko'rsatish
va mahsulot
yetkazib berish
xarajatlarining
kamayishi
Inventarizatsiya
boshqaruvi Zaxira balansi
cheklovlarini joriy
etish va tovar
aylanmasini
muntazam tahlil
qilish Ortiqcha inventar
va saqlash
xarajatlarini
kamaytiring Ombor
menejeri, Xarid
bo'limi,
Buxgalteriya
bo'limi Saqlash
xarajatlarini
kamaytirish va
tovarlarni
tezlashtirish
37
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
86 Tez   buziladigan
mahsulotlarni
saqlash Muddat tugash
muddatlari, harorat
sharoitlarini
monitoring qilish va
"birinchi kirdi,
birinchi amalga
oshirildi" tamoyilini
qo'llash Tovar
yo'qotishlari va
imkonlarni
kamaytirish Savdo
bo'limida
ombor menejeri Mahsulotning
buzilishi
natijasida
yo'qotishlarni
kamaytirish va
tovarlarning
xavfsizligini
oshirish
3.3.1-jadvalning davomi
Sovutish
uskunalari Energiya iste'molini
nazorat qilish,
uskunalarning texnik
holati va
mahsulotlarni oqilona
joylashtirish Energiya va
uskunalarni
texnik xizmat
ko'rsatish
xarajatlarining
kamayishi Ombor
boshqaruvchisi,
texnik
mutaxassis Saqlash
xarajatlarini
kamaytiring va
mahsulot sifatini
saqlang
Tarqatish
xarajatlarini
byudjetlashtirish Asosiy xarajatlar
uchun oylik byudjet
tuzilishi Ortiqcha
yuklarni oldini
olish va
moliyaviy
intizomni
yaxshilash Boshqaruv,
buxgalteriya Xarajatlarni
nazorat qilishni
kuchaytirish va
bo'limlarning
mas'uliyatini
oshirish
Og'ishlarni   tahlil
qilish Haqiqiy xarajatlarni
rejalashtirilgan
ko'rsatkichlar bilan
solishtiring va
ortiqcha
xarajatlarning
sabablarini aniqlang Tuzatish
boshqaruv
qarorlarini tezda
qabul qilish Buxgalteriya,
bo'lim
boshliqlari Samarasiz
xarajatlarni o'z
vaqtida aniqlash
Raqamli
boshqaruv Ombor balanslari,
yo'nalish varaqalari,
amal qilish muddatini
nazorat qilish va
ichki hisobotlarni
elektron hisob-
kitobdan foydalanish Xarajatlarni
boshqarish
samaradorligi va
aniqligini
oshirish Boshqaruv,
buxgalteriya,
ombor,
logistika Xarajat
shaffofligini
oshirish va
buxgalteriya
xatolari xavfini
kamaytirish
3.3.1-jadval   ma'lumotlari   shuni   ko'rsatadiki,   MILKVILL-S   LLC   ning
aylanma   xarajatlarini   optimallashtirish   bo'yicha   keng   qamrovli   dasturi   alohida
xarajatlarni   kamaytirishga   emas,   balki   korxonaning   barcha   xarajat   jarayonlarini
tizimli  ravishda  yaxshilashga  qaratilishi  kerak. Savdo xarajatlariga alohida e'tibor
qaratiladi,   chunki   aynan   shu   mahsulot   korxonaning   davriy   xarajatlari   tuzilmasida
eng katta ulushni egallaydi.
Taklif   etilgan   choralar   tahlilda   aniqlangan   asosiy   muammolarni   qamrab
oladi:   savdo   xarajatlarining   oshishi,   zaxiralarning   oshishi,   yuqori   saqlash
xarajatlari,   tez   buziladigan   tovarlarning   yo'qolish   xavfi   va   yetarli   operatsion
nazoratning   yo'qligi.   Ushbu   choralarni   amalga   oshirish   korxonaga   moliyaviy,
moddiy va mehnat resurslarini yanada oqilona ishlatish imkonini beradi.
87 Dasturning   muhim   afzalligi   bo'limlar   o'rtasida   mas'uliyatning
taqsimlanishidir.   Buxgalteriya   og'ishlarni   hisoblash,   byudjet   tuzish   va   tahlil
qilishni ta'minlashi kerak; ombor – balans, saqlash muddati va saqlash sharoitlarini
nazorat qilish; logistika – yetkazib berishning ratsional tashkil etilishi; Boshqaruv
– xarajatlarni kamaytirish uchun boshqaruv qarorlarini qabul qilish.
MILKVILL-S   LLC   ning   aylanma   xarajatlarini   optimallashtirish   bo'yicha
keng qamrovli dasturi xarajat yukini kamaytirish, tovar yo'qotishlarini kamaytirish,
xarajatlarning   shaffofligini   oshirish   va   korxonaning   moliyaviy   natijalarini
yaxshilash uchun amaliy asos yaratadi.
Aylanma   xarajatlarini   optimallashtirish   bo'yicha   keng   qamrovli   dastur
amalga   oshirilishidan   kutilgan   iqtisodiy   ta'sirni   baholash   uchun   2025-yilgi
ma'lumotlarga   asoslanib,   MILKVILL-S   LLC   xarajatlarini   kamaytirish   ehtimolini
hisoblash   tavsiya   etiladi.   Korxonaning   davriy   xarajatlari   miqdori,   2025-yilda
1138238,27 ming soumni tashkil etgan, hisoblash uchun asos sifatida olinadi.
Aylanish   xarajatlarining   kutilayotgan   kamayishi   quyidagi   formula   bo'yicha
hisoblanadi:
NO=I×Ns/100, (10)
bu yerda:
EI  aylanma  xarajatlarning kutilgan iqtisodiyotidir;
IO  —  tegishli mahsulot uchun aylanma xarajatlar miqdori;
N  —  xarajatlarni kamaytirishning taxminiy foizi.
Taklif   etilgan   choralarni   hisobga   olgan   holda,   o'rtacha   hisoblash   varianti
qabul   qilindi,   bunda   savdo   xarajatlari   5%,   ma'muriy   xarajatlar     3%   va   boshqa
operatsion xarajatlar  4% ga kamaytirilishi mumkin.
3.3.2-jadval 
MChJ "MILKVILL-S" ning muomala xarajatlarini kutish pasayishini
hisoblash 38
Tarqatish
xarajati 2025-yil uchun
haqiqiy
miqdor, ming Taxminiy
kamayish,
% Kutilgan
tejash,
ming soum Optimallashtirishdan keyin
prognoz qilingan miqdor,
ming UZS
38
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
88 soum
Sotuv
xarajatlari 1015311,05 5,0 50765,55 964545,50
Ma'muriy
xarajatlar 77728,00 3,0 2331,84 75396,16
Boshqa
operatsion
xarajatlar 45199,22 4,0 1807,97 43391,25
Umumiy
tarqatish
xarajatlari 1138238,27 – 54905,36 1083332,91
3.3.2-jadval   ma'lumotlariga   ko'ra,   taklif   etilgan   optimallashtirish   dasturi
amalga   oshirilishi   bilan   MILKVILL-S   LLC   ning   umumiy   aylanma   xarajatlari
54905.36   ming   soumga   kamayishi   mumkin.   Natijada,   korxonaning   davriy
xarajatlari 1138238.27 ming s'umdan 108332.91 ming suymgacha kamayadi.
Eng katta iqtisodiy ta'sir savdo xarajatlarining kamayishi tufayli kutilmoqda.
Ushbu   modda   bo'yicha   jamg'arma   50,765.55   ming   s'umni   tashkil   etishi   mumkin.
Buning   sababi   shundaki,   savdo   xarajatlari   korxonaning   aylanma   xarajatlari
tuzilmasida   asosiy   ulush   egallaydi.   Ularning   qisqarishi   yetkazib   berish   yo'llarini
optimallashtirish,   ombor   balanslarini   nazorat   qilish,   tovar   yo'qotishlarini
kamaytirish,   qadoqlash   materiallaridan   to'g'ri   foydalanish   va   byudjet   nazoratini
kuchaytirish orqali amalga oshiriladi.
Ma'muriy   xarajatlar   boshqaruv   xarajatlariga   cheklovlar   qo'yish,   og'ishlarni
o'rganish   va   moliyaviy   intizomni   yaxshilash   orqali   2331,84   ming   soumga
qisqartirilishi   mumkin.   Boshqa   operatsion   xarajatlar   1807,97   ming   soumga
qisqartirilishi   mumkin,   chunki   ular   tafsilotlash,   muntazam   nazorat   va   asossiz
xarajatlarni chiqarib tashlash amalga oshiriladi.
Agar   2025   yildagi   prognoz   qilingan   aylanma   xarajatlarini   daromad   bilan
solishtirsak,   bu   5179843,76   ming   soumni   tashkil   qilgan,   aylanma   xarajatlar
darajasi kamayadi:
Hisoblash
- optimallashtirishdan oldin:
1138238,27 / 5179843,76 × 100 = 21,97 %
- optimallashtirishdan so'ng:
89 1083332,91 / 5179843,76 × 100 = 20,91 %
Natijada,   taklif   etilgan   choralar   amalga   oshirilishi   natijasida   aylanma
xarajatlar   darajasi   1,06   foiz   punktga   kamayishi   mumkin.   Bu   optimallashtirish
dasturining korxona xarajatlariga ijobiy ta'sir ko'rsatganini ko'rsatadi.
Hisob-kitoblar   shuni   ko'rsatadiki,   hatto   asosiy   aylanma   xarajatlar   bo'yicha
xarajatlarni   o'rtacha   kamaytirish   ham   MILKVILL-S   LLC   ga   sezilarli   tejashni
ta'minlashi   mumkin.   Natijalar   foydani   yanada   oshirish,   rentabellikni   oshirish   va
korxonaning moliyaviy holatini mustahkamlash uchun asos yaratadi.
Aylanma   xarajatlarining   kutilayotgan   kamayishini   hisoblagandan   so'ng,
taklif   etilgan   choralar   MILKVILL-S   LLC   foydasiga   qanday   ta'sir   qilishi
mumkinligini aniqlash zarur. Optimallashtirish asosan savdo, ma'muriy va boshqa
operatsion   xarajatlarni   kamaytirishga   qaratilganligi   sababli,   uning   natijasi
operatsion   zarar   va   korxonaning   sof   zararini   kamaytirishda   namoyon   bo'lishi
kerak.
2025-yilda   MILKVILL-S   LLC   ning   aylanma   xarajatlari   1138238.27   ming
soumni   tashkil   etdi.   Taklif   etilgan   choralar   amalga   oshirilishi   natijasida
kutilayotgan   tejash   54905,36   ming   soumga   yetishi   mumkin.   Boshqa   omillar   teng
bo'lsa-da, bu miqdor korxonaning moliyaviy natijasini bevosita yaxshilaydi, chunki
xarajatlarni kamaytirish foydani oshiradi yoki zarar miqdorini kamaytiradi.
3.3.3-jadval 
Aylanma xarajatlarni optimallashtirishning MILKVILL-S LLC
foydasiga ta'sirini baholash 39
Ko'rsatkich Optimallashtirishdan
oldin, ming soum Kutilgan
tejash,
ming
soum Optimallashtirishdan
so'ng, ming soum O'zgarish
Tarqatish
xarajatlari 1 138 238,27 54 905,36 1 083 332,91 Xarajatlarning
pasayishi
Operatsion
foyda / zarar -625 864,19 +54
905,36 -570 958,83 Yo'qotish
kamayadi
Sof   foyda   /
harm -717 695,65 +54
905,36 -662 790,29 Yo'qotish
kamayadi
39
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
90 3.3.3-jadval   ma'lumotlariga   ko'ra,   taklif   etilgan   optimallashtirish   dasturi
amalga   oshirilishi   bilan   asosiy   faoliyatdan   yo'qotish   625864,19   ming   soumdan
570958,83 ming suymgacha kamaytirilishi  mumkin. Yaxshilanish 54905.36 ming
soumga   yetadi.   Bu   shuni   anglatadiki,   aylanma   xarajatlarning   kamayishi
korxonaning asosiy faoliyati natijasiga bevosita ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
Sof   zarar   ham   717695.65   ming   s'umdan   662790.29   ming   suymgacha
kamayishi   mumkin.   Kompaniya   optimizatsiyadan   so'ng   hali   sof   foyda   ko'rsata
olmagan  bo'lsa-da,   ijobiy  natija  zarar  darajasining  kamayishidir.  Bu   taklif  etilgan
choralar   MChJ   "MILKVILL-S"   moliyaviy   holatini   yanada   yaxshilash   uchun
haqiqiy asos yaratishini ko'rsatadi.
Shu   sababli,   aylanish   xarajatlarini   optimallashtirish   korxona   foydasini
oshirish   uchun   eng   muhim   zahiralardan   biridir.   Savdo   xarajatlarining   kamayishi
ayniqsa muhim, chunki aynan shu mahsulot davriy xarajatlar tuzilmasida eng katta
ulushni   egallaydi.   Agar   kompaniya   logistika,   saqlash   va   boshqa   operatsion
xarajatlarni   tizimli   ravishda   kamaytirishda   davom   etsa,   bu   keyingi   davrlarda
yo'qotishdan ijobiy moliyaviy natijaga o'tishni ta'minlashi mumkin.
Keyingi qadam — optimallashtirishning rentabellik ko'rsatkichlariga ta'sirini
baholash.   Buning   uchun   aylanishdan   daromadga   o'tish   xarajatlari   darajasining
o'zgarishi,   asosiy   faoliyatning   rentabelligi   va   sof   savdo   daromadini   hisoblash
tavsiya etiladi.
3.3.4-jadval 
MILKVILL-S LLC ning daromadlilik ko'rsatkichlariga aylanma
xarajatlarni optimallashtirishning ta'sirini baholash 40
Ko'rsatkich Optimallashtirishdan
oldin Optimallashtirishdan
so'ng O'zgarish
Daromadni   konvertatsiya
qilish xarajatlari, % 21,97 20,91 -1.06 p.p.
Asosiy   faoliyatlarning
daromad   bo'yicha
rentabelligi, % -12,08 -11,02 +1.06 p.p.
Sof savdo daromadi, % -13,86 -12,80 +1.06 p.p.
Sof   natijaga   asoslangan
xarajatlardan qaytish, % -63,05 -61,18 +1.87 p.p.
40
  Muallif tomonidan ishlab chiqilgan
91 3.3.4-jadvaldagi   ma'lumotlarga   ko'ra,   optimallashtirish   dasturi   amalga
oshirilgandan so'ng, aylanishdan daromadga o'tish xarajatlari darajasi 21,97% dan
20,91% gacha pasayishi  mumkin. Bu pasayish 1,06 foiz punktni tashkil etadi. Bu
shuni   anglatadiki,   har   100   soum   daromad   uchun   korxona   aylanish   xarajatlarini
qoplash uchun kamroq mablag' sarflaydi.
Asosiy biznesning rentabelligi ham yaxshilanadi. Optimallashtirishdan oldin
ko'rsatkich   -12.08%   bo'lgan,   choralar   joriy   etilgandan   keyin   esa   -11.02%   bo'lishi
mumkin.   Manfiy   qiymat   davom   etayotgan   bo'lsa-da,   ijobiy   tendensiya   mavjud,
chunki asosiy faoliyatdan yo'qotish kamaymoqda.
Sof   savdo   daromadi   -13.86%   dan   -12.80%   gacha   oshishi   mumkin.   Bu
xarajatlarni   kamaytirish   korxonaning   yakuniy   moliyaviy   natijasiga   ijobiy   ta'sir
ko'rsatishini   ko'rsatadi.   Biroq,   ushbu   indikatorning   salbiy   qiymati   shuni
ko'rsatadiki,   faqat   aylanish   xarajatlarini   optimallashtirish   to'liq   foyda   olish   uchun
yetarli   emas.   Kompaniya   shuningdek,   yalpi   foydani   oshirish,   sotilgan   tovarlar
narxini nazorat qilish va zaxiralar aylanishini tezlashtirish ustida ishlashi kerak.
Hisob-kitoblar   shuni   ko'rsatadiki,   taklif   etilgan   optimallashtirish   dasturi
MILKVILL-S LLC ning foydasi va foydasiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi. Kutilayotgan
54,905.36   ming   soum   miqdoridagi   tejash   zararlarni   kamaytiradi,   aylanma
xarajatlarni   kamaytiradi   va   rentabellikni   oshiradi.   Bu   natija   taklif   etilgan
tadbirlarning   amaliy   ahamiyatini   va   ularni   korxona   faoliyatida   izchil   amalga
oshirish zarurligini tasdiqlaydi.
Aylanish xarajatlarini optimallashtirish bo'yicha taklif etilgan keng qamrovli
dastur   samaradorligini   baholash   uchun   asosiy   samaradorlik   ko'rsatkichlarini
aniqlash   zarur.   Bunday   ko'rsatkichlar   nafaqat   kutilayotgan   tejashni   qayd   etish,
balki   amalga   oshirilgan   choralarning   xarajatlar,   foyda,   zaxiralar   va   logistika
jarayonlari sifatiga qanchalik ta'sir qilishini yanada nazorat qilish imkonini beradi.
MILKVILL-S LLC ning aylanma xarajatlarini optimallashtirish dasturining
samaradorligini   asosiy   ko'rsatkichlar   sifatida   quyidagi   ko'rsatkichlar   sifatida
qo'llash tavsiya etiladi:
92 3.3.5-jadvaldagi   ushbu   ko'rsatkichlar   optimallashtirish   dasturining
samaradorligini   to'liq   baholash   imkonini   beradi.   Eng   muhim   ko'rsatkich   —
aylanishdan   daromadga   o'tish   xarajatlari   darajasi,   chunki   u   korxonaning   nisbiy
xarajat   yukini   ko'rsatadi.   Bu   indikatorning   kamayishi   xarajatlarning   aylanmaga
nisbatan ko'proq oqilona ishlatilishini va sekinroq o'sishini ko'rsatadi.
Ikkinchi muhim ko'rsatkich aylanma xarajatlardagi tejash miqdoridir. Taklif
etilgan   choralar   amalga   oshirilishi   natijasida   kutilayotgan   tejash   54905,36   ming
soumga   yetishi   mumkin.   Bu   miqdor   kompaniyaning   zararlarini   kamaytirish   va
moliyaviy natijani yaxshilashga bevosita ta'sir qiladi.
Ayniqsa,   logistika,   ombor   va  tovar   yo'qotishlari   bilan   bog'liq  ko'rsatkichlar
alohida ahamiyatga ega. MChJ "MILKVILL-S" uchun tez buziladigan mahsulotlar
bilan   ishlash,   yo'qotishlarni   kamaytirish,   aksiyalar   aylanishini   tezlashtirish   va
saqlash sharoitlarini nazorat qilish nafaqat moliyaviy, balki tashkiliy jihatdan ham
muhim ahamiyatga ega. Bu ko'rsatkichlar kompaniyaning tovar oqimlari va ombor
resurslarini qanchalik samarali boshqarishini baholash imkonini beradi.
3.3.5-jadval 
MILKVILL-S LLC ning aylanma xarajatlarini optimallashtirish
samaradorlik ko'rsatkichlari
Ishlash Metrikasi Indikatorning mazmuni Kutilayotgan o'zgarish
Aylanishdan
daromadga   o'tish
xarajatlari darajasi Unda   tushgan   mablag'ning   qaysi
qismi   aylanma   xarajatlarini
qoplashga yo'naltirilgani ko'rsatilgan 21,97%   dan   20,91%   gacha
pasayish
Aylanma
xarajatlarning
tejamkorligi Choralar   amalga   oshirilgandan
keyingi   xarajatlarning   kamaytirilishi
miqdorini aks ettiradi 54,905.36 ming sum
Sotuv xarajatlari Korxona   aylanmasining   asosiy
xarajatlari Yetkazib   berish,   saqlash   va
xarajatlarni   optimallashtirish
orqali kamaytirish
Transport xarajatlari Mahsulotlar, yoqilg'i va yo'nalishlarni
yetkazib berish xarajatlari Keraksiz   sayohatlarni
kamaytirish   va   transport
yukini oshirish
Omborxona   saqlash
xarajatlari Inventarlarni joylashtirish, saqlash va
saqlash xarajatlari Ombor   balanslarini   nazorat
qilish sababli qisqartirish
Tovar yo'qotishlari Buzilish,   xarajatlarni   bekor   qilish   va
tez   buziladigan   mahsulotlarning
muddatidan   oldin   sotilishi   natijasida
yo'qotishlar Saqlash   muddatini   nazorat
qilish tufayli qisqartirish
Inventarizatsiya U   tovarlarning   xariddan   sotuvgacha Tezroq qaytish
93 almashinuvi harakatlanish tezligini tavsiflaydi
Sotuvlardan   sof
daromad Korxonaning   yakuniy
samaradorligini ko'rsatadi -13.86%   dan   -12.80%   gacha
yaxshilanish
Optimallashtirish   dasturining   asosiy   samaradorlik   ko'rsatkichlari   taklif
etilgan   choralarning   amaliy   natijalarini   kuzatish   imkonini   beradi.   Ularning
muntazam tahlili MILKVILL-S LLC rahbariyatiga o'z vaqtida og'ishlarni aniqlash,
tuzatuvchi   qarorlar   qabul   qilish   va   aylanma   xarajatlarini   yanada   kamaytirish
imkonini beradi.
Shunday   qilib,   hisob-kitoblar   shuni   ko'rsatdiki,   taklif   etilgan   o'lchovlar
amalga   oshirilishi   bilan   aylanma   xarajatlarning   umumiy   miqdori   54905,36   ming
soumga   kamaytirilishi   mumkin.   Natijada,   korxonaning   davriy   xarajatlari
1138238.27   ming   soumdan   108332.91   ming   suymgacha   kamayishi   mumkin.   Bu
daromad xarajatlari darajasini 21,97% dan 20,91% gacha pasaytiradi.
Kutilayotgan tejash korxonaning moliyaviy natijasiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
Asosiy faoliyatdan zarar 625864.19 ming s'umdan 570958.83 ming s'umgacha, sof
zarar   esa   717695.65   ming   s'umdan   662790.29   ming   suymgacha   kamayishi
mumkin.   Natijada,   taklif   etilgan   choralar   korxonaning   to'liq   rentabelligini
kafolatlamaydi, balki foydasizlikni kamaytirish uchun haqiqiy asos yaratadi.
Shuningdek,   optimallashtirish   dasturi   rentabellik   ko'rsatkichlarini
yaxshilashi   aniqlangan.   Sof   savdo   daromadi   -13.86%   dan   -12.80%   gacha   oshishi
mumkin. Bu aylanma xarajatlarni kamaytirish MILKVILL-S LLC samaradorligini
oshirishda muhim zahira ekanligini tasdiqlaydi.
Umuman   olganda,   taklif   etilayotgan   keng   qamrovli   dastur   amaliy
ahamiyatga ega, chunki u xarajat yukini kamaytirish, xarajat shaffofligini oshirish,
logistika va omborlar ustidan nazoratni kuchaytirish hamda korxonaning moliyaviy
barqarorligini yaxshilashga qaratilgan.
III bob bo'yicha xulosalar
Yakuniy   malakalash   ishining   uchinchi   bobida   MILKVILL-S   LLC   ning
aylanma xarajatlarini optimallashtirish bo'yicha asosiy yo'nalishlar ishlab chiqildi.
Ikkinchi  bobda  o'tkazilgan tahlil  natijalariga ko'ra, xarajatlarni  kamaytirish uchun
94 asosiy   zaxiralar   savdo   xarajatlari,   logistika,   omborxona,   inventarizatsiya
boshqaruvi   va   tez   buziladigan   mahsulotlarni   nazorat   qilish   bilan   bog'liq   ekanligi
aniqlangan.
Amaliy   choralar   sifatida,   yetkazib   berish   yo'llarini   optimallashtirish,
transport yukini oshirish, ortiqcha inventarni kamaytirish, mahsulotlarning saqlash
muddatini   nazorat   qilish,   "birinchi   kiradi,   birinchi   chiqadi"   tamoyilini   qo'llash,
shuningdek,   byudjet   tizimini   yaxshilash   va   rejalashtirilgan   ko'rsatkichlardan
haqiqiy xarajatlarning o'zgarishlarini tahlil qilish taklif etiladi.
Raqamli   boshqaruv   vositalarini   joriy   etishga   alohida   e'tibor   qaratiladi:
ombor   balanslarini   elektron   hisobga   olish,   yo'nalish   varaqalari,   xizmat   muddatini
nazorat   qilish   va   aylanma   xarajatlari   bo'yicha   ichki   hisobot.   Ushbu   choralar
xarajatlarning   shaffofligini   oshirish   va   boshqaruv   qarorlarining   samaradorligini
oshirish imkonini beradi.
Iqtisodiy   asoslar   shuni   ko'rsatdiki,   taklif   etilgan   dastur   amalga   oshirilishi
aylanish   xarajatlarini   54905,36   ming   soumga   kamaytirishi,   daromad   xarajatlarini
21,97%   dan   20,91%   gacha   kamaytirishi,   shuningdek,   korxonaning   sof   zararini
kamaytirishi   mumkin.   Shu   sababli,   taklif   etilgan   choralar   amaliy   ahamiyatga   ega
bo'lib, MILKVILL-S LLC samaradorligini oshirishga hissa qo'shishi mumkin.
XULOSA
95 Yakuniy   malakalash   ishida   "Savdo   korxonasining   aylanma   xarajatlarini
tahlil   qilish   va   ularni   optimallashtirish   usullari"   mavzusi   "MILKVILL-S"   MChJ
misolida   o'rganildi.   Tadqiqot   shuni   ko'rsatdiki,   aylanma   xarajatlari   savdo
korxonasi   faoliyatida   muhim   o'rin   tutadi,   chunki   ular   mahsulotlarni   sotish,   ularni
tashish,   saqlash,   targ'ib   qilish,   qadoqlash,   mijozlarga   xizmat   ko'rsatish   va
inventarizatsiyani   boshqarish   jarayoniga   bevosita   bog'liq.   Oziq-ovqat   va   tez
buziladigan   mahsulotlar   bilan   ishlaydigan   korxona   uchun   bu   xarajatlarning
ahamiyati   ayniqsa   ortib   bormoqda,   chunki   logistika   va   ombor   jarayonlarining
buzilishi   tovar   yo'qotishlarining   ko'payishiga   va   moliyaviy   natijaning
yomonlashishiga olib kelishi mumkin.
Birinchi   bobda   savdo   korxonasining   aylanish   xarajatlarini   tahlil   qilish   va
boshqarishning nazariy va metodologik asoslari ko'rib chiqildi. Aylanish xarajatlari
tovar aylanishi sohasida yuzaga keladigan joriy xarajatlar to'plami bo'lib, yetkazib
beruvchidan   iste'molchiga   tovarlarni   yetkazib   berishni   ta'minlaydi.   Asar   iqtisodiy
mohiyatini,   aylanma   xarajatlarning   tarkibini   va   tasnifini,   shuningdek,   ularning
ishlab   chiqarish   xarajatlaridan   farqini   ochib   beradi.   Ayniqsa,   savdo,   transport,
ombor, ish haqi, ijara, kommunal xizmatlar, reklama, qadoqlash, tovar yo'qotishlari
va boshqa operatsion xarajatlarga alohida e'tibor qaratildi.
Shuningdek,   birinchi   bobda   aylanma   xarajatlarining   darajasi   va
dinamikasiga   ta'sir   qiluvchi   omillar   o'rganildi.   Bular   aylanma   hajmi,   sotilgan
mahsulotlarning   tuzilishi,   assortiment,   tez   buziladigan   tovarlarning   ulushi,
logistika   darajasi,   omborxona,   mehnat   unumdorligi,   boshqaruv   sifati,
raqamlashtirish darajasi, shuningdek, tashqi omillar: inflyatsiya, transport tariflari,
energiya   narxlari,   ijara   va   raqobat   muhitini   o'z   ichiga   oladi.   Ko'rib   chiqilgan
nazariy   shartlar   MChJ   "MILKVILL-S"   faoliyatini   keyingi   tahlil   qilish   uchun
metodologik asos yaratishga imkon berdi.
Ikkinchi bobda MILKVILL-S LLC ning tashkiliy va iqtisodiy xususiyatlari
o'rganildi   hamda   kompaniyaning   2023-2025   yillardagi   tarqatish   xarajatlari
baholandi.   Tahlil   kompaniya   ko'rib   chiqilayotgan   davrda   faoliyatini   sezilarli
darajada   kengaytirganini   ko'rsatdi.   Sotuvdan   tushgan   daromad   2023-yilda
1038247.97   ming   s'umdan   2025-yilda   5179843.76   ming   suymga   oshdi,   ya'ni
96 4141595.79   ming   suymga   oshdi.   Bu   korxonaning   aylanmasining   faol   o'sishi   va
savdo operatsiyalarining kengayishini ko'rsatadi.
Daromad   o'sishi   bilan   birga   savdo   xarajatlari   ham   oshdi.   2023-yilda
919858,26   ming   soum,   2025-yilda   esa   4716565,48   ming   suymga   yetdi.
Xarajatlarning sezilarli oshishiga qaramay, 2025 yilda kompaniya 463278.28 ming
soum miqdorida ijobiy yalpi foyda olishga muvaffaq bo'ldi. Shu bilan birga, 2024-
yilda   umumiy   zarar   kuzatildi,   bu   daromad   va   xarajat   o'rtasidagi   nisbatning
beqarorligini ko'rsatadi.
Aylanish   xarajatlari   tahlili   shuni   ko'rsatdiki,   korxonaning   davriy   xarajatlari
2023-yilda   789485.58   ming   s'umdan   2025-yilda   1138238.27   ming   suymgacha
oshdi.   Ularning   tuzilmasidagi   asosiy   ulushni   savdo   xarajatlari   egallagan.   2025-
yilda ular 1015311.05 ming soumni tashkil etdi, bu esa davriy xarajatlarning jami
summasining   89.20%   ini   tashkil   etdi.   Bu   shuni   anglatadiki,   MILKVILL-S   LLC
ning asosiy xarajat yuklamasi aynan mahsulotlarni sotish, yetkazib berish, saqlash,
qadoqlash va savdo jarayonini xizmat ko'rsatish jarayonida shakllanadi.
Tahlilning   ijobiy   natijasi   —   daromad   aylanish   xarajatlari   darajasining
pasayishi bo'ldi. Agar 2023-yilda bu ko'rsatkich 76,04% bo'lsa, 2025-yilda 21,97%
ga   tushdi.   Bu   shuni   ko'rsatadiki,   tovar   aylanmasining   o'sish   sur'ati   aylanish
xarajatlarining o'sish sur'atidan oshib ketgan. Shu bilan birga, kompaniya yakuniy
moliyaviy   natijani   salbiy   saqlab   qoldi.   2025-yilda   sof   zarar   717695,65   ming
soumni tashkil etdi, biroq 2023-yilga nisbatan 158890,58 ming soumga kamaygan.
Rentabellik   tahlili   ham   ijobiy,   ammo   yetarli   o'zgarishlarni   ko'rsatdi.   2025-
yilda sof savdo daromadi 8,94% bo'lsa, sof sotuvdan qaytish -13,86% bo'lib qoldi.
Bu   korxonaga   yalpi   natijani   yaxshilashga   muvaffaq   bo'lganini   anglatadi,   biroq
yuqori muomala xarajatlari va boshqa xarajatlar hali sof foydaga erishishga imkon
bermaydi.
Uchinchi   bobda   MILKVILL-S   LLC   ning   aylanma   xarajatlarini
optimallashtirishning   asosiy   yo'nalishlari   ishlab   chiqildi.   Logistika   xarajatlarini
optimallashtirish,   ombor   va   inventarizatsiya   boshqaruvini   yaxshilash,   tez
buziladigan   mahsulotlar   uchun   saqlash   xarajatlarini   kamaytirish,   amal   qilish
muddatini   nazorat   qilish,   yetkazib   berish   yo'llarini   optimallashtirish,   xarajatlarni
97 byudjetlash   va   raqamli   boshqaruv   vositalaridan   foydalanish   asosiy   zahiralar
sifatida taklif qilindi.
Savdo xarajatlarini kamaytirishga alohida e'tibor qaratildi, chunki aynan shu
mahsulot   kompaniyaning   tarqatish   xarajatlari   tuzilmasida   eng   katta   ulushni
egallaydi.   Xarajatlarni   batafsil   belgilash,   cheklovlarni   belgilash,   transport
xarajatlarini   nazorat   qilish,   transport   yukini   oshirish,   keraksiz   sayohatlarni
kamaytirish, zaxiralar aylanishini tezlashtirish va tovar yo'qotishlarini kamaytirish
bo'yicha choralar taklif qilindi.
Ushbu   ish   davomida   MILKVILL-S   LLC   ning   aylanma   xarajatlarini
optimallashtirish   bo'yicha   keng   qamrovli   dastur   ishlab   chiqildi.   U   tashkiliy,
logistika,   omborxona,   moliyaviy   va   raqamli   faoliyatlarni   o'z   ichiga   oladi.   Ushbu
dastur   doirasida   xarajatlarni   nazorat   qilish   va   byudjetlashtirish,   haqiqiy
xarajatlarning byudjetdan chetlanishlarini  tahlil qilish, ombor balanslarini  raqamli
hisobga olish, amal qilish muddatlarini nazorat qilish, elektron yo'nalish varaqalari
va aylanma xarajatlari bo'yicha ichki hisobotlarni joriy etish taklif etilgan.
Taklif   etilgan   o'lchovlarning   iqtisodiy   asoslari   shuni   ko'rsatdiki,   o'rtacha
optimallashtirish   varianti   bilan   aylanma   xarajatlar   miqdorini   54905.36   ming
soumga kamaytirish mumkin. Natijada, korxonaning davriy xarajatlari 1138238.27
ming   soumdan   108332.91   ming   suymgacha   kamayishi   mumkin.   Daromad
xarajatlari   darajasi   21,97%   dan   20,91%   gacha,   ya'ni   1,06%   punktga   pasayishi
mumkin.
Kutilayotgan   tejash   korxonaning   moliyaviy   natijalariga   ijobiy   ta'sir
ko'rsatadi.   Asosiy   faoliyatdan   zarar   625864.19   ming   s'umdan   570958.83   ming
s'umgacha,   sof   zarar   esa   717695.65   ming   s'umdan   662790.29   ming   suymgacha
kamayishi   mumkin.   Sof   savdo   daromadi   -13.86%   dan   -12.80%   gacha   oshishi
mumkin.   Taklif   etilgan   choralar   korxonaning   to'liq   sof   foydaga   chiqishini
ta'minlamasa ham, ular zarar koeffitsientini kamaytirish va faoliyat samaradorligini
yanada oshirish uchun haqiqiy asos yaratadi.
Shunday   qilib,   tadqiqot   aylanma   xarajatlari   MILKVILL-S   LLC   moliyaviy
natijalariga   ta'sir   qiluvchi   asosiy   omillardan   biri   ekanligini   tasdiqladi.   Ularning
optimalizatsiyasi   mexanik   xarajatlarni   kamaytirish   orqali   emas,   balki   logistika,
98 omborxona, nazorat, rejalashtirish, byudjet tuzish va raqamli buxgalteriyani tizimli
ravishda takomillashtirish orqali amalga oshirilishi kerak. Taklif etilgan choralarni
amalga   oshirish   kompaniyaga   xarajat   yukini   kamaytirish,   xarajatlarning
shaffofligini   oshirish,   inventarlarni   boshqarishni   yaxshilash,   tovar   yo'qotishlarini
kamaytirish va foyda o'sishi  hamda rentabellik uchun shartlarni yaratish imkonini
beradi.
Umuman   olganda,   yakuniy   malaka   oshirish   ishlarining   maqsadi   amalga
oshirildi:   MILKVILL-S   LLC   ning   aylanma   xarajatlari   tahlil   qilindi,   ularning
tuzilishi   va   dinamikasidagi   asosiy   muammolar   aniqlandi,   xarajatlarning
korxonaning   moliyaviy   natijalariga   ta'siri   aniqlandi   va   ularni   optimallashtirish
uchun   amaliy   takliflar   ishlab   chiqildi.   Olingan   natijalar   amaliy   ahamiyatga   ega
bo'lib,   MILKVILL-S   LLC   faoliyatida   xarajatlarni   boshqarish   samaradorligini
oshirish   va   korxonaning   moliyaviy   holatini   mustahkamlash   uchun   qo'llanilishi
mumkin.
MANBALAR
1. O'zbekiston   Respublikasi   Konstitutsiyasi   —   Toshkent:   O'zbekiston,
2025. — Rezhim dostupa:  https://lex.uz/docs/20596 . 
2. O'zbekiston   Respublikasi   Fuqarolik   kodi.   —   Régime   kirdi:
https://lex.uz/docs/111189 . 
3. O'zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   tomonidan   27.12.2024   yildagi   UP-
229  sonli   "Soliq  va   biznes   muhitini   yaxshilash   bo'yicha   keyingi   choralar   haqida"
nomli farmon. — Mavjud:  https://lex.uz/docs/7283092 . 
4. O'zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   tomonidan   26.05.2026   yildagi   UP-
100   raqamli   farmoni   kichik   bizneslar   uchun   soliq   tizimini   yaxshilash   va
tadbirkorlikni rag'batlantirishga qaratilgan. — Mavjud:  https://norma.uz . 
5. O'zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   tomonidan   28.01.2022   yildagi
"Yangi   O'zbekistonning   2022-2026   yillar   uchun   rivojlanish   strategiyasi   haqida"
UP-60   sonli   farmon.   –   O'zbekiston   Respublikasi   qonunchilik   milliy   ma'lumotlar
bazasi.  https://lex.uz/ru/docs/5841077 . 
99 6. O'zbekiston Respublikasi   Prezidenti tomonidan 05.10.2020 yildagi UP-
6079   sonli   "Iqtisodiyot,   bank   sektori   va   davlat   boshqaruvida   raqamli
texnologiyalarni   joriy   etishni   tezlashtirish   choralari   to'g'risida"   farmoni   –
O'zbekiston   Respublikasi   qonunchilik   milliy   ma'lumotlar   bazasi.
https://lex.uz/ru/docs/5031048 . 
7. O'zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   tomonidan   27.01.2025   yildagi   PP-
28   "O'zbekiston   Respublikasi   transport-logistika   tizimini   yanada   rivojlantirish
choralari to'g'rida" nomli PP-28 farmoni.  URL:  https://lex.uz . 
8. O'zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   tomonidan   11.10.2023-yildagi   PP-
331-sonli farmoni "Islohotlarni yanada tezlashtirish va tadbirkorlik samaradorligini
oshirish choralari to'g'risida". — Mavjud:  https://lex.uz . 
9. O'zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   Shavkat   Mirziyoyevning   2025-yil
26-dekabrdagi Oliy Majlisga qilgan murojaati.  https://president.uz .   
10. O'zbekiston   Respublikasi   Vazirlar   Mahkamasi   qarori   03.08.2024   sonli
478-sonli chakana savdo tashkilotlari uchun yangi qoidalarni belgilaydi. — Kirish
usuli:  https://buxgalter.uz . 
11. O'zbekiston   Respublikasi   Vazirlar   Mahkamasi   tomonidan   24.10.2023-
sonli   560-sonli   qaror   bilan   tadbirkorlik   faoliyatini   tartibga   solish   tartibiga
o'zgartirish kiritildi. — Kirish usuli:  https://lex.uz . 
12. O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi 2021-yil 5-fevraldagi 54-
sonli "Mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) ishlab chiqarish va sotish xarajatlarini tuzish
hamda   moliyaviy   natijalarni   shakllantirish   tartibi   to'g'risidagi   nizomni   tasdiqlash
to'g'rida" qarori. URL:  https://lex.uz .  
13. Abryutina   M.S.   Savdo   faoliyatining   iqtisodiy   tahlili.   Moskva:   Delo   i
servis, 2020. 512 bet.
14.     Adamenko   A.A.,   Degaltseva   Zh.V.   Byudjet   boshqaruv
buxgalteriyasining vositasi sifatida. – 2023. – T. 18, No1. – 125-140-betlar.
15. Savdo   tashkilotlarining   aylanish   xarajatlarini   tahlil   qilish   [Elektron
manba]   //   (https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-izderzhek-obrascheniya-
torgovyh-organizatsiy)
100 16. Tahliliy  hisobot  "Chegaralararo  savdo:  O'zbekistonning   samaradorligini
yaxshilash muammolari  va istiqbollari". – Iqtisodiy Tadqiqotlar Markazi, 2019. –
URL: https://invest-in-uzbekistan.org 
17. Anikin   B.A.,   Tyapukhin   A.P.   Tijorat   logistikasi.   Moskva,   Prospekt
nashriyoti, 2020. 432 bet.
18. Basovskiy L.E. Iqtisodiy tahlil. Moskva: INFRA-M, 2022. 222 bet.
19. Bo'sh I.A. Foyda Boshqaruvi. — Kiyev: Nika-Center, 2020.  768 bet. 
20. Gadjinskiy A.M. Logistika. Moskva: Dashkov & K, 2021.  484 GAROV.
21.    Gogolyukhina E.D. Ishlab chiqarish xarajatlarining nazariy jihatlari va
ularning   turlari   //   Boshqaruvning   iqtisodiy   mexanizmlari   bo'yicha   innovatsion
paradigma. – Simferopol, 2023. – 125-127-betlar.
22.    Gutlyev X. Ishlab chiqarish xarajatlari mazmuni va jamiyat xarajatlari,
tadbirkorlik // Ilmiy bilimlar matritsasi. – 2023. – No3-2. – 135-138-betlar.
23. Savdoda   aylanma   xarajatlari   turlarini   tasniflash   [Elektron   manba]   //
(https://cyberleninka.ru/article/n/klassifikatsiya-vidov-izderzhek-obrascheniya-v-
torgovle)
24. Kovalev   V.V.   Moliyaviy   tahlil:   usullar   va   protseduralar.   Moskva,
Prospekt nashriyoti, 2021. 560 bet.
25. Kotler   F.,   Keller   K.L.   Marketing   boshqaruvi.   Sankt-Peterburg,   Piter
nashriyoti, 2021. — 848 bet.
26. Logistika   byudjetlash   [Elektron   resurs]   //
(https://cyberleninka.ru/article/n/logisticheskoe-byudzhetirovanie)
27. Aylanish   xarajatlarini   tahlil   qilish   usullari   [Elektronnyi   resurs]   //
(https://cyberleninka.ru/article/n/metodika-analiza-izderzhek-obrascheniya)
28. Transport   logistikasida   optimallashtirish   usullari   va   marshrutlash
algoritmi   [Elektronnyi   resurs]   //   (https://cyberleninka.ru/article/n/metody-
optimizatsii-i-algoritm-marshrutizatsii-v-transportnoy-logistike)
29.     Naranovich   O.I.,   Gorbach   Yu.E.,   Zayelenchits   vitse-prezidenti.
Transport   logistikasini   boshqarish   uchun   veb-ilovani   ishlab   chiqishni   tasdiqlash
uchun iqtisodiy vositalar. – 2022. – No2(40).  14-22-betlar.
101 30. Неруш Ю.М., Неруш А.Ю. Логистика. — М.: Юрайт, 2021. — 559 с.
31. Iqtisodiy   beqarorlik   kontekstida   tijorat   tashkilotlarida   logistika
xarajatlarini   optimallashtirish   [Elektron   resurs]   //
(https://cyberleninka.ru/article/n/optimizatsiya-logisticheskih-izderzhek-v-
kommercheskih-organizatsiyah-v-usloviyah-ekonomicheskoy-nestabilnosti)
32. Inventarizatsiya   boshqaruvini   optimallashtirish:   Tovar   va   moddiy
qiymatlarni   samarali   iste'mol   qilish   [Elektron   manba]   //
(https://cyberleninka.ru/article/n/optimizatsiya-upravleniya-zapasami-effektivnoe-
potreblenie-tovarno-materialnyh-tsennostey-tmts)
33.    Parushina N.V., Bolycheva A.S., Strekneva A.S. Savdo tashkilotlarida
aylanma xarajatlarni buxgalteriya, tahlil qilish va nazorat qilish. – 2023. – No4.
34.     Proskurin   A.V.   Rossiyadagi   bozor   bozori   tahlili   va   uning   rivojlanishi
istiqbollari. – 2023. – No2(44).  32-38-betlar.
35. Savitskaya   G.V.   Korxonaning   iqtisodiy   faoliyatini   tahlil   qilish.   —
Minsk: Yangi bilimlar, 2020. 688 bet.
36.   Sviridova A.A., Polubelova M.V. Xarajatlar, ishlab chiqarish xarajatlari
va xarajatlari tushunchalarining mohiyati. – Krasnoyarsk, 2023. – 114-118-betlar. 
37. Sergeyev   V.I.   Logistika   va   ta'minot   zanjiri   boshqaruvi.   —   Moskva:
Yurayt, 2022. 421 bet.
38. Raqamli   transformatsiya   kontekstida   ombor   logistikasi   [Elektron
resurs]   //   (https://cyberleninka.ru/article/n/skladskaya-logistika-v-usloviyah-
tsifrovoy-transformatsii)
39. Aylanish   xarajatlarini   optimallashtirishning   zamonaviy   yondashuvlari
[Elektronnyi   resurs]   //   Rossiya   boshqaruv   jurnali.   —   2025.
(https://rusjm.ru/ru/nauka/article/94044/view)
40.     Tuktarova   R.I.,   Divina   T.V.   Raqamli   transformatsiya   xizmat   sohasini
rivojlantirish uchun ustuvor yo'nalish sifatida. – 2022. – No2(60). – 20-26-betlar.
41. Savdo   tashkilotlarining   aylanma   xarajatlarini   boshqarish   [Elektron
manba]   //   (https://cyberleninka.ru/article/n/upravlenie-izderzhkami-obrascheniya-
torgovyh-organizatsiy)
102 42. Sheremet   A.D.   Korxonaning   moliyaviy   va   iqtisodiy   faoliyatini   tahlil
qilish va diagnostika. — MLN.: INFRA-M, 2021.  374 bet.
43.     Shestakov   D.A.   Ishlab   chiqarish   va   savdo   xarajatlarini   kamaytirish
bo'yicha   yangi   yondashuvlar   //   Rossiya   Federatsiyasining   Arktika   mintaqasining
innovatsion rivojlanishining haqiqiy masalalari. – Severodvinsk, 2023. – 941-946-
betlar.
44. Savdo   korxonasining   aylanish   xarajatlarining   iqtisodiy   mohiyati
[Elektron   resurs]   //   (https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskaya-suschnost-
izderzhek-obrascheniya-torgovogo-predpriyatiya)
103

BITIRUV MALAKAVIY ISHI

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Bank faoliyatida avtomatlashtirilgan axborot tizimlari va texnologiyalari
  • Bozor iqtisodyotning avzalliklari va kamchiliklari
  • Bozor iqtisodiyoti o‘tishning hozirgi zamon modellari, bozor munosabatlariga o‘tish modellarining shakllanishi
  • Firma va uning tashkiliy-iqtisodiy asoslari
  • Iqtisodiy muvozanatlik, xususiy va umumiy muvozanatlik, makroiqtisodiy barqarorlik

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский