Sertifikatlashtirilgan mahsulot va hujjatlar ustidan inspeksion nazorat o’tkazish tartibi - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	40.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	17 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Sertifikatlashtirilgan mahsulot va hujjatlar ustidan inspeksion nazorat o’tkazish tartibi

Купить

Sertifikatlashtirilgan mahsulot va hujjatlar ustidan
inspeksion nazorat o’tkazish tartibi
MUNDARIJA
1. Sertifikatlash obektlarini inspeksion nazorat qilish tushunchasi va
ahamiyati
2. Sertifikatlashtirilgan sifat menejmenti tizimining (SMT) inspeksion
nazorati
3. Inspeksion nazoratni o’tkazish bosqichlari va tartib-qoidalari
4. Inspeksion nazoratda ishtirok etuvchi tashkilotlarning vazifalari va
javobgarligi
5. Inspeksion nazorat natijalarini rasmiylashtirish va tahlil qilish
usullari
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxatiʻ
1

1. Sertifikatlash obektlarini inspeksion nazorat qilish tushunchasi va
ahamiyati
Akkreditlashtiruvchi idora (O’zbekiston texnik jixatdan tartibga solish
agenligining inspeksion nazorat bo’limi) yilida bir marta akkreditlangan ob’ektlar
faoliyatining inspeksion nazoratini o’tkazadi. Inspeksion nazoratni o’tkazishga
talablar Adliya vazirligida 20.04.2005 yil №1472 sonli ro’yxatga olingan
«Akkreditlangan sertifikatlashtirish bo’yicha idoralar va sinov laboratoriyalari
(markazlar) faoliyatlarining inspeksion nazoratini o’tkazish qoidalari»da
belgilangan.
Me’yoriy hujjatlar, sifat tizimining hujjatlashtirilgan protseduralari,
akkreditatsiya sohasi hamda sertifikatlashtirish va sinash bo’yicha hujjatlar
inspeksion nazorat ob’ektlari bo’lib hisoblanadi.
Inspeksion nazorat akkreditlashtiruvchi idora bilan tuzilgan kelishuvga
muvofiq rejalashtirilgan tartibda amalga oshiriladi. Ushbu kelishuvga binoan
akkreditlashtiruvchi idora rahbari har yili tasdiqlovchi, ob’ekt faoliyati inspeksion
nazoratining yillik reja-grafigini tuziladi.
Sertifikatlashtirish bo’yicha idora faoliyatining rejadan tashqari inspeksion
nazorati, sertifikatlashtirish protsedurasi bo’yicha arizachiga noqonuniy
munosabatdagi faoliyati va muvofiqlik sertifikatini noqununiy berishi va
asoslanmagan dalillar to’g’risida rasmiy tasdiqlashi muayyan aniq dalillarda
keltirilgan, shuningdek, arizachining tijorat sirlarini oshkora qiluvchi ma’lumotlar
kelgan holatlarda o’tkaziladi.
Inspeksion nazoratini o’tkazish uchun akkreditlovchi idoraning ya’ni
inspeksion nazoratni amalga oshiruvchi komissiya tarkibi va uni o’tkazishning
aniq muddatini ko’rsatuvchi buyrug’i asos bo’lib hisoblanadi. Inspeksion nazoratni
o’tkazish muddati o’ttiz kalendar kundan oshmasligi lozim.
Inspeksion nazoratni sifat bo’yicha ekspert-auditorlar amalga oshirishadi.
Ob’ekt akkreditatsiya sohasiga bog’liqligidan komissiya tarkibiga inspeksion
nazorati vaqtida ko’riladigan masalalar bo’yicha malakali mutaxassislarni (sinov
2

turlari bo’yicha ekspretlar, tayyorlovchining vakillari, iste’molchilarni huquqlarini
himoya qilish jamiyati, ilmiy-tadqiqot tashkilotlari) kiritish mumkin. Komissiya
a’zolari maxfiylikni ta’minlash bo’yicha talablarga rioya qilishlari shart.
Inspeksion nazorat, akkreditlovchi idora rahbari tasdiqlagan dastur bo’yicha
o’tkaziladi. Inspeksion nazorat dasturida tekshirish ob’ekti va maqsadi, inspeksion
nazoratni o’tkazish bo’yicha ishlar tartibi va hajmi tarkib topgan bo’lishi shart.
Inspeksion nazorat boshlanishidan oldin Komissiya rahbari tekshirilayotgan
tashkilot rahbarini inspeksion nazorat maqsadi va shartlari, komissiya a’zolari
bilan tanishtirishi, hamda buyruq va dasturni bir nusxasini berishi va ular
olganligini to’g’risida tilxat olishi shart.
Sertifikatlashtirish bo’yicha idora faoliyatining rejali inspeksion nazoratida
quyidagilar tekshiriladi:
-baholashning mustaqilligi;
-laboratoriyalar bilan o’zaro faoliyati;
-tanlash dalolatnomasi va identifikatsiyasi mavjudligi hamda muvofiqligi,
sinov bayonnomalari, sertifikatlashtirish bo’yicha ishlab chiqarish ko’rigi
dalolatnomalari, sertifikatlashtirilgan mahsulotlarni inspeksion nazoratining
rejagrafigi;
-muvofiqlik sertifikatini berish to’g’risida qabul qilingan qarorlarni
asoslanganligi, muvofiqlik sertifikatini to’g’ri rasmiylashtirilganligi,
sertifikatlashtirish bo’yicha qaror qabul qilish uchun foydalanilgan MH lardagi
ma’lumotlar va muvofiqlik sertifikatidagi ma’lumotlarning muvofiqligi;
-berilayotgan muvofiqlik sertifikatlarini ro’yxatga olinishi;
-muvofiqlik sertifikatlarining blanklarini qat’iy hisobi;
-arizachilarining da’vo, shikoyatlari tahlil va hisobi;
-akkreditlashtirish haqida guvohnoma;
-mahsulot va xizmatlarga MH ta’minlanganligi, ularni amal qilish muddati,
ularga o’zgarishlarni o’z vaqtida kiritilishi;
3

-muvofiqlik sertifikati va belgisidan noto’g’ri qo’llanilganligi uchun
sertifikatlangan mahsulot tayyorlovchisiga qo’llanilanilgan choralar;
-xodimlarning malakasi va layoqatligini muvofiqligi, bajaridigan vazifalari,
xodimlarni attestatsiyalash va malakasini oshirishga taaluqli qabul qilingan
faoliyati, lavozim va ishchi yo’riqnomalarning mavjudligi;
-sertifikatlashtirish bo’yicha idora faoliyati va shuningdek laboratoriya
xizmatlari bilan aloqador ma’lumotlarning maxfiyligini ta’minlanishi;
-akkreditlashtirish idorasi, hamda uning qarorlarini bijarishda o’zaro faoliyati.
Laboratoriya faoliyatining rejali inspeksion nazoratida quyidagilar
tekshiriladi:
-sinov (o’lchash)larni o’tkazishda mustaqillik va xolisonalik;
-akkreditlashtirish idorasi, sertifikatlashtirish bo’yicha idoralar va boshqa
akkreditlangan sinov laboratoriyalari bilan o’zaro faoliyati va shuningdek,
akkreditlashtiruvchi idoraning, laboratoriya faoliyati bilan aloqador qarorlarini
bajarish;
-laboratoriya akkreditatlashtirish sohasiga muvofiq, sinov bayonnomalarini
mavjudligi va muvofiq rasmiylashtirilishi, to’liq va to’g’ri taqdim etilishi, ularni
yuritish va saqlash tizimi;
-arizachilarning da’vo, shikoyatlari tahlili va hisoboti;
-akkreditlashtirish to’g’risidagi guvohnoma;
-mahsulotlarga MHlarni ta’minlanganligi, ularni amal qilish muddati, ularga
o’zgarishlarni o’z vaqtida kiritilishi;
-xodimlarning malakasi va layoqatligini muvofiqligi, bajaridigan vazifalari,
xodimlarni attestatsiyalash va malakasini oshirishga taaluqli qabul qilingan
faoliyati, lavozim va ishchi yo’riqnomalarning mavjudligi;
-inshoatning holati, inshoatning mikroklimatik parametrlarini qurilish va
sanitariya me’yorlari hamda qoidalri talablariga muvofiqligi;
-sinovlarning o’tkazish sharoitlarini muvofiqligi, laboratoriya
akkreditlashtirish sohasi va sinov usullariga MHlarida o’rnatilgan xavfsizlik
4

talablari va me’yorlariga ta’sir qiluvchi zararli ishlab chiqarish omillari va xavfli
parametrlar;
-qiyoslangan o’lchov vositalari va attestatlangan sinov qurilmalari, boshqa
texnikaviy vositalar shuningdek, davlat standart namunalari, boshqa toifadagi
standart namunalar, attestatlangan aralashmalari, ularni metrologik ta’minlash
maqsadida va sifat menejmenti tizimi protseduralari va sinov (o’lchash) usullari
talablariga muvofiqligi holatlari;
-sinaladigan (o’lchanadigan) namunalar va yozuvlarni yuritish (talabnomani
qabul qilish, tanlanma dalolatnomasi, ro’yxatga olish, namunalarni saqlash
sharoitlari va utillashtirish) bilan murojaat qilishga talablarga rioya qilish;
-laboratoriya faoliyati bilan hamda u xizmatlaridan foydalanayotgan
sertifikatlashtirish bo’yicha idora va nazorat idoralari bilan aloqador
ma’lumotlarning maxfiyligini ta’minlash;
-laboratoriyalararo solishtirish natijalari. Zaruriyat bo’lganda, agarda
laboratoriyalararo solishtirish o’tkazilmasa, laboratoriya layoqatliligini tasdiqlash
maqsadida nazorat sinovi (o’lchashi) o’tkaziladi. Nazorat sinovi (o’lchash)ga
yo’naltirilgan mahsulotlar turi, mahsulotlarning tekshiriladigan tavsiflari,
namunani (proba) tanlash va tayyorlash, nazorat sinovi (o’lchash) dasturida
o’rnatilgan tavsiflar qiymatining anonimligini ta’minlash.
Inspeksion nazorati vaqtida nomuvofiqliklar topilganda nomuvofiqlik
to’g’risidagi bayonnoma rasmiylashtiriladi. Komissiya inspeksion nazorati
natijalari bo’yicha akkreditatsiya mezonlariga ob’ektning muvofiqligi umumiy
baholanishidan tarkib topgan, ikki nusxa dalolatnoma tuzadi, ulardan biri
tekshirilayotgan sertifikatlashtirish bo’yicha idora yoki laboratoriya rahbariga
topshiriladi va ikkinchisi akkreditlashtirish idorasiga taqdim etish uchun komissiya
rahbarida qoladi. Inspeksion nazorati dalolatnomasini komissiyaning barcha
a’zolari va tekshirilgan ob’ekt rahbari imzolab ya’ni inspeksion nazorat natijalari
bilan kelishmovchiliklar holatlarida o’zining fikrlarini bayon etishi mumkin.
5

Inspeksion nazorat natijalari bo’yicha 5 kun davomida inspeksion nazorat
dalolatnomasi tuzilgan kun bilan akkreditlashtiruvchi idora akkreditatsiya
to’g’risidagi guvohnomani amal qilishini tasdiqlash, to’xtatish yoki bekor qilish
to’g’risida qaror qabul qiladi.
Inspeksion nazorat natijalari ijobiy bo’lganda akkreditlashtirish haqidagi
guvohnomasini tasdiqlash to’g’risidagi qaror qabul qilinadi.
Inspeksion nazorati vaqtida nomuvofiqliklar bartaraf etilmaganligi mavjud
bo’lsa, lekin to’g’rilovchi amallar yo’li bilan ikki oydan ko’p bo’lmagan muddatda
bartaraf qilinishi mumkin bo’lsa, akkreditlashtirish haqidagi guvohnomani amal
qilinishini to’xtatish to’g’risidagi qarorni qabul qilinadi.
Akkreditatsiya sohasida intizomga rioya qilmasligi shuningdek,
akkreditlashtiruvchi idoraning qarorida o’rnatilgan muddatlarda aniqlangan
nomuvofiqliklar bo’yicha to’g’rilovchi amallarni bajarmaganligi holatlarida
akkreditlashtirish haqidagi guvohnomani amal qilinishini bekor qilish haqidagi
qaror qabul qilinadi.
Insreksion nazorati natijalari bo’yicha akkreditlashtirish haqidagi
guvohnomasi bekor qilingan sertifikatlashtirish bo’yicha idora yoki laboratoriya
Davlat reestridan chiqariladi va akkreditlashtiruvchi idora bu to’g’risida qiziquvchi
shaxslar va tashkilotlarni xabardor qiladi.
Inspeksion nazorat natijalari bo’yicha qabul qilingan qarorlar tekshirilgan
ob’ektga qaror uch kun davomida jo’natiladi.
Inspeksion nazorat natijalari bilan kelishmovchiliklar bo’lgan holatlarda
qiziquvchi tomon “O’zbekiston texnik jixatdan tartibga solish” Agentligiga yoki
bevosita sudga murojaat qilishi mumkin. “O’zbekiston texnik jixatdan tartibga
solish” Agentligi qaroridan o’rnatilgan qonunchilik tartibida sudga shikoyat
qilinishi mumkin.

Sertifikatlashtirilgan sifat menejmenti tizimining (SMT) inspeksion
nazorati
6

1. Inspeksion nazorat rejali va rejadan tashqari bo’lishi mumkin.
2. Rejali inspeksion nazorati sertifikat amal qilish muddati davomida
yilida kamida bir marta o’tkaziladi.
3. Rejali inspeksion nazoratda umumiy tekshirish hajmi qo’shilib, sifat
menejmenti tizimining 1/2 elementlaridan kam bo’lmasligi lozim. Har bir
inspeksion nazoratda tanlab olish asosida joriy qilingan sifat tizimining standart
talablariga javob bera olishi, avvalgi tekshirishlarda aniqlangan
nomuvofiqliklarning bartaraf qilinganligi, ichki audit natijalari va doimiy
yaxshilanish mavjudligi tekshiriladi.
4.Rejadan tashqari inspeksion nazorat quyidagi holatlarda o’tkaziladi:
- sertifikatlashtirish idorasi sertifikatlangan SMTdan jiddiy kamchiliklar
aniqlanganligi haqidagi nazorat qiluvchi tashkilotlar dalolatnomalari
ma’lumotlarini, yoki ommaviy axborot vositalari orqali tanqidiy chiqishlar
qilinganligi to’g’risidagi va shu bilan birga sertifikat oluvchining ishlab
chiqaradigan mahsulot sifatiga iste’molchilar tomonidan shikoyatlar mavjudligi
haqidagi ma’lumotlarni olsa; - tashkilotning tashkiliy tuzulmasi, ishlab chiqarish
texnologiyasi va shartlari, asosiy ishlab chiqarishda ishlovchi mutaxassislar
tarkibida juda katta miqdordagi son o’zgarishlari yuzaga kelgan bo’lsa.

Sertifikatlashtirilgan sifat menejmenti tizimining inspeksion nazorati
protsedurasi ketma-ketligi.
6
.1
Sertifikatlashtirilgan sifat menejmenti tizimining (SMT) inspeksion nazorati
(IN) bo’yicha
SO ishlar tulovi.
▼
6
.2
Sertifikatlashtirish organi va IN o’tkazishga tayyorlash SO
▼
7

6
.2.1
IN bo’yicha komissiya tuzish SI
▼
6
.2.2
IN rejasini ishlab chiqish; SO bilan IN rejasini kelishish; Ishchi xujjatlarni
tayyorlash;
SO
Rejani tasdiqlash
▼
6
.3
IN o’tkazish SO
▼
6
.3.1
Dastlabki majlisni o’tkazish Kom-ya
▼
6
.3.2
Rejada kursatilgan audit ob’ektlari bo’yicha ma’lumotlarni yig’ish, taxlili va
muxokamasi Kom-ya
▼
6
.3.3
IN natijalari bo’yicha dalolatnoma tuzish Kom-ya
▼
6
.3.4
YAkuniy majlis o’tkazish Kom-ya
▼
6
.3.5
SI ga IN ratijalarini taqdim qilish Kom-ya
▼
6
.3.6
IN natijalari bo’yicha dalolatnoma ko’rib chiqish Kom-ya
▼
▼ xa ◄ Dalolatnoma bo’yicha QAROR ►yo’q▼
8

XA YO’Q
▼ ▼
6
.4

Muvofiqlik sertifikati va belgisini o’z Muvofiqlik sertifikati va belgisini
SI 6.5 SI
kuchidaligini tasdiqlash amaldan (bekor qilish) to’xtatish
▼ ▼
Muvofiqlik sertifikati va belgisini
6.6 amaldan (bekor qilish) to’xtatishni SI
ruyxatga olish
▼ ▼
6
.7
Muvofiqlik sertifikati va belgisini
Muvofiqlik sertifikati va belgisini o’z
sertifikat saqlovchini (bekor kuchidaligini tasdiqlanganligi
6.8 SI
qilinganligi) tuxtatilganlini
to’g’risida xabar berish to’g’risida
xabar berish
▼ ▼
6
.9 SI sertifikatni qaytarish. Reklama
TM muddati uzaytirilganligi to’g’risida
6.10 materiallarida taqiqlashga va ularga SI
qaror jo’natish xavolalarni tuxtatish
Sertifikatlashtirilgan sifat menejmenti tizimining inspeksion nazorati
protsedurasi ketma-ketligi

Agar inspeksion nazoratda oldingi o’tkazilgan tekshirishlar bo’yicha
aniqlangan nomuvofiqlikni bartaraf etish bo’yicha rejalashtirilgan to’g’rilovchi
9

amallar bajarilmagan deb topilsa, sertfikatlashtirish idorasi berilgan sertifikatni uch
oy muddatga to’xtatish to’g’risidagi qarorni rasmiylashtiradi.
5. Rejadan tashqari inspeksion nazoratda audit ob’ektlari sabablarga
bog’liqligi va inspeksion nazoratni o’tkazish zaruriyatining kelib chiqishi bilan
belgilanadi.
6. Sertifikatlashtirish idorasi inspeksion nazoratni o’tkazish bo’yicha
tuzilgan shartnomadagi oldindan to’lovlar amalga oshirilganidan so’ng, ispeksion
nazorat o’tkazish bo’yicha komissiyani tuzadi va inspeksion nazorati bo’yicha
komissiya raisini tayinlaydi. Rahbariy hujjatlar talablariga muvofiq (inspeksion
nazorat) audit mehnat hajmi va ob’ektlarni tekshirish qiyinchiligi hamda sonini
inobatga olib komissiya a’zolarining ishtirokchilari aniqlanadi.
7. Sertifikatlash idorasi sertifikatlashtirilgan SMT inspeksion nazoratini
o’tkazish rejasini tuzib chiqadi.
8. Inspeksion nazorat natijalari, xulosalari va tavsiyalarini komissiya
o’rnatilgan shakl bo’yicha dalolatnoma ko’rinishida rasmiylashtirib,
sertifikatlashtirish idorasiga taqdim qiladi.
9. Inspeksiya nazorati natijalari ijobiy bo’lsa sertifikatlashtirish idorasi
muvofiqlik sertifikatining amal qilish muddatini tasdiqlash to’g’risida qaror qabul
qiladi.
3. Inspeksion nazoratni o’tkazish bosqichlari va tartib-qoidalari
Inspeksion nazorat sertifikatlashtirilgan mahsulot, xizmat yoki sifat
menejmenti tizimining belgilangan standart va normativ hujjatlar talablariga
muvofiqligini muntazam ravishda nazorat qilish, aniqlangan tafovutlarni bartaraf
etish hamda mahsulot yoki tizimning barqaror sifat darajasini ta’minlash
maqsadida amalga oshiriladigan majburiy texnik jarayondir. Ushbu jarayon
sertifikatlashtirish tizimining ajralmas qismi bo’lib, u sertifikat berilgan kundan
boshlab amal qilish davri davomida o’tkaziladi. Inspeksion nazoratning asosiy
maqsadi – ishlab chiqaruvchi korxonaning mahsulot sifati doimiy ravishda
10

sertifikatlashtirishda o’rnatilgan talablar darajasida saqlanishini ta’minlash,
standartlardan og’ish holatlarini erta aniqlash va ularni bartaraf etish mexanizmini
ishlab chiqishdan iboratdir. Inspeksion nazoratni tashkil etish va o’tkazish
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining tegishli qarorlari, “Mahsulot va
xizmatlarni majburiy sertifikatlashtirish to’g’risida”gi nizom hamda O’z DSt, ISO,
IEC kabi xalqaro va milliy standartlarga muvofiq ravishda amalga oshiriladi.
Jarayonning huquqiy asosini “Texnik jihatdan tartibga solish to’g’risida”gi qonun,
“Standartlashtirish to’g’risida”gi qonun hamda akkreditatsiya qoidalari tashkil
etadi.
Inspeksion nazoratni o’tkazishdan oldin tayyorgarlik bosqichi amalga
oshiriladi. Bu bosqichda nazorat o’tkazuvchi tashkilot inspeksiya dasturini ishlab
chiqadi, unda tekshiriladigan mahsulot turi, sinov hajmi, tanlov usuli, baholash
mezonlari, laboratoriya sharoitlari, shuningdek, tekshiruv o’tkaziladigan muddat va
mas’ullar belgilanadi. Inspeksiya dasturi sertifikatlashtirish organi rahbari
tomonidan tasdiqlanadi. Tayyorlov bosqichida, shuningdek, mahsulot ishlab
chiqaruvchi korxona haqida ma’lumotlar tahlil qilinadi, ishlab chiqarish jarayonida
foydalaniladigan texnologiyalar, xomashyo sifati, ishlab chiqarish nazorati tizimi
va sifatni ta’minlash usullari o’rganiladi.
Keyingi bosqich — inspeksiya tekshiruvining bevosita o’tkazilishidir.
Tekshiruv jarayonida inspeksiya guruhi tomonidan mahsulot namunalaridan tanlov
asosida sinovlar olinadi, ularning fizik, kimyoviy, mexanik, gigiyenik va boshqa
parametrlar bo’yicha standartlarga muvofiqligi aniqlanadi. Shu bilan birga, ishlab
chiqarish joyida texnologik jarayonlarning bajarilishi, o’lchov vositalarining holati,
sifat nazorat punktlarining faoliyati, xodimlarning malaka darajasi, ishlab chiqarish
muhitining sanitariya-gigiyena sharoitlari ham o’rganiladi. Inspeksion nazorat
paytida olingan ma’lumotlar hujjatlashtiriladi, sinov protokollari, o’lchov
natijalari, texnik nazorat jurnallari va ishlab chiqarish hisobotlari bilan
solishtiriladi.
11

Jarayonning navbatdagi bosqichi — ma’lumotlarni tahlil qilish va baholash
bosqichidir. Unda inspeksiya natijalariga ko’ra muvofiqlik darajasi aniqlanadi,
aniqlangan nomuvofiqliklar turi va darajasi bo’yicha tasniflanadi. Agar aniqlangan
og’ishlar kichik texnik xatoliklar shaklida bo’lsa, ishlab chiqaruvchiga ularni
bartaraf etish uchun ma’lum muddat beriladi. Ammo agar mahsulot xavfsizlik
talablariga jiddiy zid kelsa, sertifikatlashtirish organi sertifikat amalini vaqtincha
to’xtatish yoki bekor qilish to’g’risida qaror chiqaradi. Baholash natijalari asosida
inspeksiya guruhi tomonidan yakuniy hisobot tayyorlanadi. Ushbu hisobotda
inspeksiya maqsadi, o’tkazilgan sinovlar turlari, aniqlangan tafovutlar, ularni
bartaraf etish bo’yicha tavsiyalar va yakuniy xulosa keltiriladi.
Inspeksiya natijalarini rasmiylashtirish maxsus tartib-qoidalar asosida amalga
oshiriladi. Sertifikatlashtirish organi tomonidan tuzilgan hisobot korxona
rahbariyatiga taqdim etiladi, u esa aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish chora-
tadbirlari rejasini ishlab chiqadi va uni belgilangan muddatda amalga oshirishi
shart. Shu bilan birga, inspeksiya hisobotining bir nusxasi akkreditatsiya
markaziga ham yuboriladi, bu orqali butun tizimning shaffofligi va izchilligi
ta’minlanadi. Agar mahsulot eksportga mo’ljallangan bo’lsa, inspeksion nazorat
natijalari xalqaro sertifikatlashtirish organlariga ham yuborilishi mumkin, bu esa
o’z navbatida, O’zbekiston mahsulotlarining jahon bozoridagi raqobatbardoshligini
ta’minlaydi.
Inspeksion nazoratning muhim jihatlaridan biri — takroriy nazorat tizimini
joriy etishdir. Bu tizim yordamida avvalgi inspeksiyalar natijalari bilan hozirgi
tahlillar solishtirilib, korxonaning sifatni boshqarish darajasidagi o’zgarishlar
aniqlanadi. Natijalarga asoslanib, ishlab chiqaruvchi korxona uchun reyting bahosi
shakllantiriladi, bu baho keyingi sertifikatlashtirish jarayonlariga bevosita ta’sir
ko’rsatadi. Shuningdek, inspeksiya jarayonida aniqlangan nomuvofiqliklar
“kuzatuv choralari” rejasiga kiritiladi, bu esa korxonada ichki audit tizimining
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
12

Inspeksion nazoratni o’tkazish tartibida, odatda, quyidagi asosiy qoidalarga
qat’iy amal qilinadi: nazorat xolislik, mustaqillik, maxfiylik va hujjatlashtirish
tamoyillari asosida amalga oshiriladi; sinov namunalari faqat sertifikatlashtirilgan
laboratoriyalarda o’tkazilishi kerak; barcha o’lchov natijalari davlat metrologik
nazorati ostidagi vositalarda aniqlanadi; inspeksiya xulosalari faqat hujjatlar bilan
tasdiqlangan dalillarga tayanadi; tekshiruv jarayonida korxona vakillari ishtirok
etishi shart; natijalar bo’yicha tuzilgan hujjatlar ikki tomon tomonidan imzolanadi.
Yuqoridagi tartib-qoidalar, shuningdek, ISO/IEC 17020, ISO/IEC 17065
standartlari talablariga muvofiq tarzda ishlab chiqiladi. Bu hujjatlar inspeksiya
organlarining kompetentligini, xolisligini va texnik imkoniyatlarini belgilaydi.
O’zbekiston milliy sertifikatlashtirish tizimida inspeksion nazoratning chastotasi
mahsulotning xavf toifasiga qarab belgilanadi: yuqori xavfli mahsulotlar uchun har
6 oyda, o’rta xavfli mahsulotlar uchun yiliga bir marta, past xavfli mahsulotlar
uchun esa har ikki yilda bir marta nazorat o’tkazilishi mumkin.
Bundan tashqari, inspeksiya jarayonining zamonaviy shakllari sifatida
masofaviy inspeksiya, raqamli monitoring va onlayn audit tizimlari joriy
etilmoqda. Ular ishlab chiqarish jarayonini real vaqt rejimida kuzatish, mahsulot
parametrlarini avtomatik qayd etish hamda aniqlangan nomuvofiqliklarni zudlik
bilan tizim orqali yetkazish imkonini beradi. Bu yondashuv inspeksion nazoratni
tezkor, ishonchli va samarali qilishga xizmat qiladi.
Shu tariqa, inspeksion nazoratni o’tkazish bosqichlari va tartib-qoidalari
nafaqat mahsulot sifati va xavfsizligini ta’minlash, balki iste’molchilar huquqlarini
himoya qilish, ishlab chiqarish jarayonlarining shaffofligini kuchaytirish hamda
milliy iqtisodiyotda raqobatbardoshlikni oshirishda muhim rol o’ynaydi. U
muntazam ravishda takomillashtirilib borilishi, xalqaro amaliyotga moslashtirilishi
va ilg’or tajribalar bilan boyitilishi zarur.
Inspeksion nazorat jarayoni o’z mohiyatiga ko’ra tizimli va kompleks
yondashuvni talab etadi. Chunki nazorat faqatgina mahsulotning sifat
ko’rsatkichlarini aniqlash bilan chegaralanmaydi, balki butun ishlab chiqarish
13

jarayonining uzviyligini, xomashyo yetkazib berishdan tortib, tayyor mahsulotni
iste’molchiga yetkazishgacha bo’lgan barcha bosqichlarda sifat kafolatining
uzluksizligini ham baholaydi. Shu sababli inspeksiya dasturi ishlab
chiqilayotganda mahsulotning ishlab chiqarish texnologiyasi, ishlab chiqaruvchi
korxonaning ishlab chiqarish quvvati, o’lchov vositalari bazasi, xodimlarning
malaka darajasi va ichki sifat nazorat tizimi kabi omillar batafsil o’rganiladi.
Inspeksiya jarayonida har bir bosqich bo’yicha hujjatlar asosida tasdiqlovchi
dalillar to’planadi. Bu dalillar korxonaning muvofiqlik sertifikatini saqlab qolish
yoki uni qayta tasdiqlash uchun zarur asos bo’lib xizmat qiladi. Inspeksiya guruhi
a’zolari, odatda, sertifikatlashtirish organi tomonidan akkreditatsiyadan o’tgan,
tegishli soha bo’yicha malakaga ega ekspert-auditorlardan shakllantiriladi. Ular o’z
faoliyatida mustaqillik va xolislik prinsiplariga qat’iy amal qiladi. Har bir a’zo
tekshiruv davomida o’z vakolat doirasida aniqlangan kamchilik va muvofiqliklar
haqida dalolatnoma tuzadi. Ushbu dalolatnomalar yakuniy inspeksiya hisobotiga
qo’shilib, umumlashtirilgan shaklda tahlil qilinadi.
Inspeksiya jarayonining keyingi muhim qismi – nomuvofiqliklarni baholash
va ularni bartaraf etish mexanizmini ishlab chiqish hisoblanadi. Agar inspeksiya
natijasida mahsulot yoki tizimda kichik nomuvofiqliklar aniqlansa, ishlab
chiqaruvchiga ularni bartaraf etish uchun ma’lum muddat beriladi va bu muddatda
qayta tekshiruv belgilanishi mumkin. Bunda ishlab chiqaruvchi korxona
tomonidan tuzilgan “Tuzatish va oldini olish choralari rejasi” sertifikatlashtirish
organiga taqdim etiladi. Ushbu rejada aniqlangan kamchiliklarning sabablarini
bartaraf etish bo’yicha chora-tadbirlar, ularni amalga oshirish muddatlari va mas’ul
shaxslar aniq ko’rsatiladi. Agar esa jiddiy nomuvofiqliklar, ya’ni xavfsizlik,
sanitariya, ekologiya yoki iste’molchilar sog’lig’iga zarar yetkazuvchi holatlar
aniqlansa, sertifikatlashtirish organi tomonidan sertifikat amal qilishini to’xtatib
turish yoki butunlay bekor qilish haqida qaror chiqariladi. Bunday holatlarda
korxona mahsulotini “sertifikatsiz mahsulot” sifatida realizatsiya qilishga haqli
14

emas. Sertifikat amalini tiklash uchun ishlab chiqaruvchi kamchiliklarni to’liq
bartaraf etib, takroriy inspeksiya o’tkazilishini so’rashi kerak bo’ladi.
Inspeksion nazoratning samaradorligini oshirishda riskga asoslangan
yondashuv keng qo’llanilmoqda. Bunda nazorat intensivligi va davriyligi
mahsulotning xavf darajasiga qarab belgilanadi. Masalan, oziq-ovqat mahsulotlari,
dori vositalari, bolalar uchun mo’ljallangan mahsulotlar yuqori xavf toifasiga
kiradi va ular uchun nazorat kamida yarim yilda bir marta o’tkazilishi lozim. Past
xavfli mahsulotlar uchun esa bu muddat ikki yildan ortiq bo’lishi mumkin. Risk
tahlili ishlab chiqarishdagi texnologik jarayonlarning murakkabligi,
foydalanilayotgan xomashyoning tabiati, ishlab chiqarish hajmi va oldingi
inspeksiyalar natijalariga tayanib aniqlanadi. Shu tarzda inspeksiya resurslarini
optimal taqsimlash, byurokratik yukni kamaytirish va nazorat samaradorligini
oshirishga erishiladi.
Nazorat jarayonida axborot-kommunikatsiya texnologiyalari keng
qo’llanilmoqda. Zamonaviy inspeksiya organlari elektron ma’lumotlar bazalari,
raqamli arxivlar, videonazorat tizimlari va sun’iy intellekt asosidagi monitoring
dasturlaridan foydalanadi. Masalan, ishlab chiqaruvchi korxona faoliyati real vaqt
rejimida kuzatiladi, mahsulotning sinov natijalari to’g’ridan-to’g’ri elektron
platforma orqali sertifikatlashtirish organiga uzatiladi. Bu tizim inson omilini
kamaytiradi, xatolik va korrupsiya xavfini bartaraf etadi. Shuningdek, inspeksiya
xulosalari elektron imzo orqali tasdiqlanib, avtomatik ravishda milliy sertifikatlar
reyestriga kiritiladi.
Inspeksion nazoratning huquqiy va tashkiliy asoslarini mustahkamlash
maqsadida “O’zstandart” agentligi tomonidan maxsus yo’riqnomalar, metodik
ko’rsatmalar va me’yoriy hujjatlar ishlab chiqiladi. Ularda inspeksiya jarayonining
har bir bosqichi bo’yicha aniq talablar, mas’ul tomonlarning vakolatlari, tekshiruv
o’tkazish tartibi, hujjatlarni rasmiylashtirish ketma-ketligi, natijalarni baholash
mezonlari hamda apellyatsiya tartibi belgilangan. Bu esa inspeksiya jarayonining
shaffofligini, qonuniyligini va izchilligini ta’minlaydi.
15

Inspeksion nazorat yakunida tuzilgan hisobotlar sifat monitoringi tizimida
muhim o’rin tutadi. Chunki ular kelgusida ishlab chiqarish jarayonini
takomillashtirish, sifat menejmenti tizimiga o’zgartirish kiritish, yangi
texnologiyalar joriy etish yoki mavjud jarayonlarni qayta optimallashtirishda
asosiy manba vazifasini bajaradi. Shu sababli har bir inspeksiya natijasi nafaqat
tekshiruv uchun, balki tahlil va rivojlantirish uchun ham amaliy ahamiyatga ega.
Inspeksion nazorat natijalarining ob’ektivligini ta’minlash uchun metrologik
izchillik muhim rol o’ynaydi. Barcha o’lchov asboblari va nazorat vositalari davlat
tomonidan kalibrlangan bo’lishi shart. Kalibrlash muddati o’tgan o’lchov
asboblaridan foydalanish inspeksiya natijalarini haqiqiy emas deb topishga olib
keladi. Shu sababli har bir ishlab chiqaruvchi korxona o’z metrologik xizmatini
yo’lga qo’yishi, o’lchov vositalarini doimiy ravishda nazorat qilib borishi lozim.
Shuningdek, inspeksion nazorat jarayonida auditorlik etikasi va maxfiylik
talablariga qat’iy rioya etiladi. Auditorlar tekshiruv jarayonida olingan
ma’lumotlarni uchinchi shaxslarga oshkor etishga haqli emas. Ularning barcha
harakatlari maxsus kodeks asosida amalga oshiriladi. Har qanday manfaatlar
to’qnashuvi holati aniqlansa, auditor tekshiruvdan chetlashtiriladi. Bu xolislikni
saqlashning muhim kafolatlaridan biridir.
Inspeksion nazorat natijalarini baholashda balli tizim yoki reyting usuli
qo’llanilishi mumkin. Bunda korxonaga muvofiqlik darajasiga ko’ra ball beriladi:
90–100 ball to’liq muvofiq, 70–89 ball shartli muvofiq, 69 balldan past natija esa
nomuvofiqlik deb baholanadi. Bu yondashuv korxona uchun o’z faoliyatini doimiy
takomillashtirishga rag’bat yaratadi.
Natijada, inspeksion nazoratni o’tkazish bosqichlari – tayyorgarlik, tekshiruv,
sinov, tahlil, xulosa va monitoring – o’zaro uzviy bog’langan jarayonlar zanjirini
tashkil etadi. Har bir bosqichda qat’iy hujjatlashtirish, dalillarga asoslanish,
xolislik va texnik aniqlik tamoyillariga rioya etish zarur. Faqat shunda inspeksiya
tizimi o’z oldiga qo’yilgan maqsad – mahsulot va xizmatlar sifatining
16

barqarorligini ta’minlash hamda iste’molchilar ishonchini mustahkamlashga erisha
oladi.
17

4. Inspeksion nazoratda ishtirok etuvchi tashkilotlarning vazifalari va
javobgarligi
Inspeksion nazorat tizimi ko’p bosqichli va murakkab boshqaruv
mexanizmlaridan iborat bo’lib, unda bir nechta tashkilot va institutlarning o’zaro
hamkorligi, vakolatlari va javobgarligi qat’iy belgilangan. Ushbu tizimning to’g’ri
va izchil ishlashi, eng avvalo, ishtirok etuvchi tomonlarning o’z vazifalarini aniq,
mas’uliyat bilan bajarishiga bog’liqdir. Inspeksion nazoratda asosiy subyektlar
sifatida sertifikatlashtirish organlari, inspeksiya organlari, akkreditatsiya
markazlari, sinov laboratoriyalari, ishlab chiqaruvchi korxonalar, metrologik
xizmatlar hamda davlat nazorat organlari faoliyat yuritadi. Har birining o’ziga xos
funksiyasi, vakolati va javobgarlik darajasi mavjud bo’lib, ular o’zaro tizimli
hamkorlikda ishlaydi.
Birinchi navbatda, sertifikatlashtirish organi inspeksion nazoratni tashkil
etuvchi va umumiy rahbarlikni amalga oshiruvchi markaziy subyekt hisoblanadi. U
inspeksiya dasturini ishlab chiqish, inspeksiya o’tkazish guruhini tayinlash,
natijalarni baholash hamda yakuniy xulosani rasmiylashtirish uchun mas’uldir.
Sertifikatlashtirish organi inspeksiya jarayonida xolislik, mustaqillik, texnik
asoslanganlik va hujjatli dalillarga tayanish prinsiplariga amal qilishi shart. Ular
tomonidan tayinlangan ekspert-auditorlar faqat o’z vakolat doirasida harakat qiladi
va hech qanday tashqi bosim yoki manfaatlar to’qnashuviga yo’l qo’yilmaydi.
Agar tekshiruv jarayonida aniqlangan nomuvofiqliklar ishlab chiqarish
xavfsizligiga yoki iste’molchi huquqlariga bevosita tahdid solsa, sertifikatlashtirish
organi sertifikat amalini to’xtatish, bekor qilish yoki qayta tasdiqlash to’g’risida
qaror qabul qiladi.
Inspeksiya organlari esa bevosita inspeksiya jarayonini amalga oshiruvchi
ijrochi tuzilmalar hisoblanadi. Ular sertifikatlashtirish organi tomonidan
belgilangan dastur asosida mahsulot namunalarini sinovdan o’tkazadi, ishlab
chiqarish sharoitlarini o’rganadi, texnik hujjatlarni tahlil qiladi va natijalarni
hisobot ko’rinishida rasmiylashtiradi. Inspeksiya organlarining faoliyati ISO/IEC
18

17020:2012 xalqaro standarti talablari asosida yuritiladi. Ushbu standart inspeksiya
organlarining kompetentligini, xolisligini, texnik imkoniyatlarini va mustaqilligini
belgilaydi. Har bir inspeksiya organi akkreditatsiyadan o’tgan bo’lishi va davlat
tomonidan tasdiqlangan akkreditatsiya guvohnomasiga ega bo’lishi shart.
Akkreditatsiya markazlari inspeksiya va sertifikatlashtirish organlarining
texnik salohiyati, mehnat uslublari va hujjatlariga baho beruvchi mustaqil
idoralardir. Ular inspeksiya jarayonini o’tkazuvchi tashkilotlarning kompetentligini
tasdiqlaydi, ularning faoliyatini muntazam monitoring qilib boradi. Akkreditatsiya
markazi tomonidan o’tkazilgan baholash natijasida tashkilotlarga akkreditatsiya
sertifikati beriladi. Bu hujjat inspeksiya organining xalqaro tan olinishi uchun
asosiy huquqiy manbadir. Agar inspeksiya organi akkreditatsiya shartlarini buzsa,
markaz uning akkreditatsiya hujjatini bekor qilish huquqiga ega. Shu orqali tizimda
intizom, ishonchlilik va sifat nazorati ta’minlanadi.
Sinov laboratoriyalari inspeksion nazorat tizimida ilmiy-texnik tayanch
vazifasini bajaradi. Ular mahsulot namunalarini fizik, kimyoviy, mexanik,
mikrobiologik yoki boshqa turlarda sinovdan o’tkazadi. Har bir sinov
laboratoriyasi ISO/IEC 17025 standarti talablariga muvofiq ravishda faoliyat
yuritadi. Ular sinov natijalarining aniqligi, takrorlanishi va ishonchliligini
ta’minlaydi. Sinov natijalari asosida inspeksiya hisobotlari shakllantiriladi, shuning
uchun laboratoriya xulosalari hujjatli dalil sifatida katta ahamiyatga ega. Sinov
laboratoriyalari o’z faoliyatida mustaqil bo’lib, ishlab chiqaruvchidan yoki
buyurtmachidan moliyaviy jihatdan qaram bo’lmasligi kerak. Bu tamoyil ularning
xolisligini kafolatlaydi.
Ishlab chiqaruvchi korxonalar inspeksion nazorat tizimida eng muhim
ishtirokchilardan biridir, chunki aynan ular mahsulotni ishlab chiqarish va sifatini
ta’minlash uchun bevosita javobgar. Ishlab chiqaruvchi o’z faoliyatida
sertifikatlashtirish shartlarini, texnik reglamentlarni, standartlar va me’yoriy
hujjatlar talablarini to’liq bajarishi lozim. Korxona inspeksiya o’tkazilishi uchun
zarur sharoitlarni yaratib berish, sinov uchun namunalarni taqdim etish, hujjatlar
19

bilan tanishtirish, aniqlangan nomuvofiqliklarni belgilangan muddatda bartaraf
etish bilan bog’liq majburiyatlarga ega. Shu bilan birga, korxona inspeksiya
jarayonida taqdim etilgan ma’lumotlarning to’g’riligi uchun huquqiy javobgarlikka
tortilishi mumkin. Agar korxona ataylab yolg’on ma’lumot bergan yoki sinov
namunalarini soxtalashtirgan bo’lsa, bu holat amaldagi qonun hujjatlari asosida
ma’muriy yoki jinoiy javobgarlikka sabab bo’ladi.
Metrologik xizmatlar inspeksiya jarayonida o’lchovlarning aniqligi,
vositalarning kalibrlanishi va metrologik izchillikni ta’minlash uchun javobgardir.
Har bir o’lchov vositasi davlat metrologik reyestrida ro’yxatdan o’tgan, sinovdan
o’tgan va kalibrlash belgisiga ega bo’lishi shart. Metrologik xizmatlar inspeksiya
organlariga zarur texnik ma’lumotlarni taqdim etadi, o’lchov xatoliklarini
baholaydi hamda nazorat o’lchovlari o’tkazilishida texnik yordam ko’rsatadi. Shu
orqali inspeksiya natijalarining aniqligi va ob’ektivligi kafolatlanadi.
Davlat nazorat organlari, jumladan, O’zbekiston Respublikasi Texnik jihatdan
tartibga solish agentligi (“O’zstandart”) inspeksion nazoratning umumiy siyosatini
shakllantiradi, tizim faoliyatini muvofiqlikda ushlab turadi, standartlarning
bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshiradi. Ularning asosiy vazifasi – inspeksiya
tizimini milliy manfaatlar, xavfsizlik talablari va xalqaro majburiyatlar asosida
muvofiqlashtirishdan iborat. Davlat organlari, shuningdek, inspeksiya natijalari
bo’yicha kelib chiqadigan nizolarni ko’rib chiqish, apellyatsiya jarayonlarini
yuritish, qonunbuzarliklar aniqlanganda tegishli chora ko’rish vakolatiga ega.
Inspeksion nazoratda har bir ishtirokchi o’z faoliyati davomida axloqiy va
huquqiy me’yorlarga rioya etishi lozim. Bunda “xolislik”, “mustaqillik”,
“maxfiylik”, “dalillarga asoslanish”, “aniqlik” va “izchillik” tamoyillari muhim rol
o’ynaydi. Xususan, inspeksiya organlari o’z xulosalarida hech qanday tashqi
bosimga berilmasligi, har qanday korxona yoki mijoz oldida manfaatdorlik
holatiga tushmasligi zarur. Agar bunday holat aniqlansa, auditor yoki inspeksiya
xodimi tekshiruvdan chetlashtiriladi va uning o’rniga boshqa mutaxassis
tayinlanadi.
20

Ishtirokchilarning javobgarligi ko’p bosqichli bo’lib, u ma’muriy, moddiy va
huquqiy shakllarda namoyon bo’ladi. Masalan, sertifikatlashtirish organi
tomonidan noto’g’ri xulosa berilishi yoki inspeksiya hisobotini soxtalashtirish
holatlari aniqlansa, ularning akkreditatsiyasi bekor qilinadi, rahbarlar esa
javobgarlikka tortiladi. Inspeksiya organi tomonidan o’lchov natijalarini buzib
ko’rsatish, hujjatlarni yashirish yoki tahrir qilish holatlari aniqlansa, bu holat
“Soxta ekspertiza o’tkazish” moddasi asosida qonuniy chora ko’rilishiga sabab
bo’ladi. Ishlab chiqaruvchi esa, agar aniqlangan kamchiliklarni o’z vaqtida bartaraf
etmasa yoki xavfli mahsulotni ishlab chiqarishda davom etsa, jarima, faoliyatni
to’xtatish yoki ishlab chiqarish litsenziyasidan mahrum etilish jazolariga duch
keladi.
Inspeksion nazoratda ishtirok etuvchi tashkilotlarning o’zaro hamkorligi va
axborot almashinuvi tizimi ham juda muhim. Bunda elektron ma’lumot almashish
platformalari, yagona reyestrlar va raqamli imzo tizimlari orqali ma’lumotlar
shaffof tarzda uzatiladi. Har bir bosqichda hujjatlar elektron shaklda saqlanadi, bu
esa qayta tekshiruvlar jarayonida vaqt va resurslarni tejash imkonini beradi.
Xulosa qilib aytganda, inspeksion nazorat tizimi samaradorligi bevosita unda
ishtirok etayotgan barcha tashkilotlarning mas’uliyat darajasiga, ularning o’zaro
koordinatsiyasiga, xolislik va qonuniylik tamoyillariga amal qilishiga bog’liq. Har
bir subyektning o’z vazifasini vijdonan bajarishi mahsulot va xizmatlar sifatining
barqarorligini ta’minlaydi, iste’molchilarning ishonchini mustahkamlaydi va
O’zbekistonning xalqaro savdo tizimidagi obro’sini oshiradi. Shu boisdan
inspeksion nazoratda ishtirok etuvchi tashkilotlar faoliyatining huquqiy asoslari
doimiy ravishda takomillashtirilib, xalqaro standartlar bilan uyg’unlashtirilib
borilishi zarurdir.
Sinov (laboratoriya) markazlari inspeksion nazorat tizimida mahsulot
sifatining amaldagi standartlarga muvofiqligini ilmiy-texnik asosda tekshirib
beruvchi asosiy bo’g’in hisoblanadi. Ular mahsulot namunasini tanlab olish, fizik,
kimyoviy, mexanik, gigiyenik va boshqa tahlil turlarini o’tkazish orqali
21

sertifikatlash organiga ishonchli va obyektiv natijalarni taqdim etadi. Har bir
laboratoriya akkreditatsiyadan o’tgan bo’lishi, zarur texnik vositalar bilan
jihozlangan va malakali mutaxassislar bilan ta’minlangan bo’lishi shart. Natijalar
xalqaro yoki milliy standartlarga muvofiq ravishda qayd etiladi, protokollar
tuziladi va ular sertifikatlashtirish organiga taqdim etiladi.
Ishlab chiqaruvchi korxonalar inspeksion nazoratda bevosita nazorat ob’ekti
sifatida ishtirok etadi. Ularning vazifasi — tekshirish jarayonida barcha zarur
hujjatlar, ishlab chiqarish jarayoniga oid texnologik xaritalar, sifatni nazorat qilish
dalolatnomalari hamda o’lchov vositalari to’g’risidagi ma’lumotlarni taqdim
etishdan iborat. Ishlab chiqaruvchi nazorat davrida aniqlangan kamchiliklarni
belgilangan muddatda bartaraf etish, ishlab chiqarish jarayonida sifatga ta’sir
etuvchi omillarni minimallashtirish hamda takroriy nazorat vaqtida sifat
ko’rsatkichlarini yaxshilash bo’yicha chora-tadbirlarni amalga oshirishi lozim.
Mahsulotni realizatsiya qiluvchi tashkilotlar ham inspeksion nazoratda muhim
o’rin tutadi. Ularning asosiy mas’uliyati — iste’molchiga yetkazilayotgan
mahsulotning sertifikatlanganligini tasdiqlovchi hujjatlarni taqdim etish,
mahsulotni saqlash, tashish va sotish jarayonida sifatning buzilmasligini
ta’minlashdir. Realizatsiya subyektlari nazorat paytida sertifikat nusxalari,
mahsulotning kelib chiqish manbai va sifat ko’rsatkichlarini isbotlovchi dalillarni
taqdim etishga majburdirlar.
Davlat nazorati organlari esa inspeksion nazorat tizimida umumiy
muvofiqlashtiruvchi, nazorat va monitoring funksiyalarini bajaradi. Ular
inspeksion tekshiruv natijalarini tahlil qiladi, sertifikatlashtirish organlari
faoliyatini baholaydi hamda ularning qarorlari qonunchilikka muvofiqligini
tekshiradi. Zarurat tug’ilganda, davlat organlari tomonidan rejalashtirilmagan
inspeksiyalar ham o’tkazilishi mumkin. Bu jarayon mahsulot sifati yoki
iste’molchi xavfsizligiga tahdid soluvchi holatlar aniqlanganda amalga oshiriladi.
Inspeksion nazoratda ishtirok etuvchi barcha subyektlarning javobgarligi
“Mahsulot va xizmatlarni sertifikatlashtirish to’g’risida”gi qonun, O’zbekiston
22

Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarorlari, O’zDSt talabnomalari hamda ISO
9001 xalqaro standartlariga asoslanadi. Har bir subyekt o’z faoliyat sohasida
aniqlangan kamchiliklar uchun javob beradi. Masalan, sertifikatlashtirish organi
noto’g’ri xulosa bergan taqdirda ma’muriy yoki huquqiy javobgarlikka tortilishi
mumkin, laboratoriya esa noto’g’ri sinov natijalari uchun javob beradi. Ishlab
chiqaruvchi esa mahsulot sifati pasaygan hollarda javobgarlikka tortiladi va
sertifikat bekor qilinishi mumkin.
Shuningdek, inspeksion nazoratda ishtirok etuvchi tashkilotlar o’zaro axborot
almashinuvi, tahliliy hisobot tayyorlash, aniqlangan muammolarni bartaraf etish
bo’yicha hamkorlik mexanizmlarini yo’lga qo’yishi zarur. Bu tizim sifat
infratuzilmasining uzluksiz ishlashini, iste’molchi ishonchini oshirishni va ichki
hamda xalqaro bozorlarda raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarishni ta’minlaydi.
Xulosa qilib aytganda, inspeksion nazorat jarayonida ishtirok etuvchi barcha
tashkilotlar yagona maqsadga — sertifikatlashtirilgan mahsulot va xizmatlarning
doimiy ravishda belgilangan standartlarga muvofiq bo’lishini kafolatlashga
qaratilgan holda faoliyat yuritadi. Har bir subyektning o’z vazifasini puxta
bajarishi, axborotning shaffofligi va nazorat natijalarining aniqligi inspeksion
tizimning samaradorligini belgilovchi eng muhim omillardandir.
23

XULOSA
Sertifikatlashtirilgan mahsulot va hujjatlar ustidan olib boriladigan inspeksion
nazorat — bu sifat menejmenti tizimining ajralmas bo’g’ini bo’lib, u mahsulot,
xizmat va ishlab chiqarish jarayonining belgilangan standartlar va normativ
hujjatlar talablariga doimiy ravishda muvofiqligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Ushbu jarayon nafaqat ishlab chiqaruvchining ichki sifat siyosatini
mustahkamlaydi, balki milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish,
eksport salohiyatini kuchaytirish, iste’molchilar xavfsizligini kafolatlash va
mamlakatda sifat madaniyatini yuksaltirishda ham strategik ahamiyat kasb etadi.
Inspeksion nazorat tizimining mohiyati shundaki, u dastlabki sertifikatlash
bosqichida olingan muvofiqlik natijalarining amalda doimiy saqlanib turishini,
ishlab chiqarish sharoitlarining barqarorligini, texnologik jarayonlarning intizomli
yuritilishini va mahsulot sifatining izchil nazorat ostida bo’lishini nazarda tutadi.
Shu bilan birga, inspeksion nazorat ishlab chiqaruvchiga o’z faoliyatini tahlil
qilish, mavjud kamchiliklarni aniqlash, sifat menejmenti tizimini takomillashtirish
hamda ishlab chiqarish samaradorligini oshirish uchun imkoniyat yaratadi.
Mazkur nazorat jarayoni o’z mohiyatiga ko’ra tizimli, kompleks va ko’p
bosqichli bo’lib, u sertifikatlashtirish organlari, sinov laboratoriyalari, ishlab
chiqaruvchi korxonalar, mahsulot realizatsiyasi bilan shug’ullanuvchi subyektlar
hamda davlat nazorat organlari o’rtasidagi uzviy hamkorlikni talab etadi. Har bir
ishtirokchi o’z funksional vazifalarini qat’iy belgilangan normativ-huquqiy
hujjatlar asosida bajaradi. Ayniqsa, sertifikatlashtirish organlari inspeksiya
jarayonini rejalashtirish, metodikasini ishlab chiqish, xulosalar tayyorlash va
yakuniy hisobotni rasmiylashtirishda asosiy muvofiqlashtiruvchi rolni bajaradi.
Inspeksion nazoratning samaradorligi, avvalo, uning ilmiy va texnik
asoslanganligiga, sinov natijalarining ishonchliligi va aniqligiga, shuningdek,
barcha bosqichlarda shaffoflikning ta’minlanishiga bog’liq. Bu jarayonda
laboratoriya markazlarining akkreditatsiyasi, o’lchov vositalarining
kalibrlanganligi, mutaxassislarning malakasi va xalqaro ISO standartlariga
24

muvofiqlik muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, inspeksion nazorat natijalari
ishlab chiqaruvchi va sertifikatlashtirish organi o’rtasidagi o’zaro ishonchni
mustahkamlaydi, ishlab chiqaruvchi uchun sifatni uzluksiz yaxshilashga xizmat
qiluvchi turtki bo’lib xizmat qiladi.
Inspeksion nazoratning iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyati ham nihoyatda
kengdir. U mamlakatda sifat infratuzilmasining barqaror faoliyatini ta’minlaydi,
ishlab chiqaruvchilar o’rtasida raqobatni oshiradi, sifatsiz va xavfli
mahsulotlarning bozorga chiqishining oldini oladi. Shu orqali iste’molchilar
huquqlarini himoya qilish, milliy bozorni tartibga solish va ichki iqtisodiyot
barqarorligini mustahkamlashga bevosita hissa qo’shadi.
Bundan tashqari, inspeksion nazorat xalqaro savdo aloqalarida ham muhim
o’rin tutadi. Chunki har bir mamlakat o’z eksport mahsulotining xalqaro
standartlarga muvofiqligini isbotlashi zarur. Shu nuqtai nazardan, O’zbekistonda
inspeksion nazorat tizimini ISO/IEC, WTO, Codex Alimentarius kabi xalqaro
tashkilotlar tomonidan ishlab chiqilgan normalar bilan uyg’unlashtirish, zamonaviy
texnologiyalar asosida avtomatlashtirilgan monitoring tizimlarini joriy etish
bugungi kunning dolzarb masalalaridan biridir.
Inspeksion nazorat nafaqat sifatni nazorat qilish vositasi, balki ishlab
chiqarish madaniyatining yuksak darajasini ifodalovchi indikator sifatida ham
e’tirof etiladi. Uning muvaffaqiyatli yo’lga qo’yilishi korxonalarning boshqaruv
tizimida mas’uliyatni kuchaytiradi, resurslardan oqilona foydalanishga undaydi va
sifatga yo’naltirilgan strategik qarorlarni qabul qilishga turtki beradi. Shu bois
inspeksion nazoratni faqat tekshirish jarayoni deb emas, balki korxona
taraqqiyotining, ishlab chiqarish barqarorligining va bozordagi ishonchlilik
darajasining o’lchov birligi sifatida baholash lozim.
Yakunda shuni ta’kidlash joizki, sertifikatlashtirilgan mahsulot va hujjatlar
ustidan olib boriladigan inspeksion nazorat tizimini takomillashtirish, uni
raqamlashtirish, xalqaro tajriba bilan uyg’unlashtirish va malakali mutaxassislarni
tayyorlash mamlakatimizda sifat infratuzilmasining mustahkam poydevorini
25

yaratadi. Bu tizim orqali sifatga e’tibor kuchayadi, ishlab chiqaruvchilarda
javobgarlik hissi ortadi, iste’molchida esa ishonch paydo bo’ladi.
Demak, inspeksion nazorat bugungi globallashuv sharoitida nafaqat sifatni
kafolatlash, balki iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, xalqaro bozorda
raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarish va milliy manfaatlarni himoya qilishning
eng muhim vositalaridan biridir. Shu sababli, uni izchil rivojlantirish, zamonaviy
yondashuvlarni qo’llash va barcha ishtirokchilar o’rtasida o’zaro hamkorlikni
mustahkamlash har qanday davlat uchun ustuvor yo’nalish bo’lib qoladi.
Shu bilan birga, inspeksion nazorat tizimini yanada samarali ishlatish uchun
uni zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari bilan uyg’unlashtirish
zarur. Hozirgi davrda raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt va
avtomatlashtirilgan ma’lumotlar bazalari yordamida nazorat jarayonlarini
optimallashtirish imkoniyati mavjud. Masalan, mahsulot sifati bo’yicha
ma’lumotlarni onlayn monitoring qilish, real vaqt rejimida laboratoriya natijalarini
kuzatish, inspeksion hisobotlarni elektron shaklda tayyorlash tizimning
shaffofligini va tezkorligini ta’minlaydi. Bu esa inson omili ta’sirini kamaytirib,
aniqlik va ishonchlilik darajasini oshiradi.
Shuningdek, inspeksion nazoratni o’tkazishda xalqaro amaliyotlardan,
xususan, Yevropa Ittifoqi, Yaponiya, AQSh, Janubiy Koreya va Germaniya
tajribalaridan samarali foydalanish maqsadga muvofiqdir. Ushbu davlatlarda
inspeksion nazorat tizimi sertifikatlashtirish jarayonining uzviy davomi sifatida
qaraladi. U yerda nazorat natijalari nafaqat ichki bozorda, balki eksport
yo’nalishida ham muhim huquqiy asos sifatida e’tirof etiladi. Shunday yondashuv
O’zbekiston sharoitida ham qo’llanilsa, mahalliy ishlab chiqaruvchilarning xalqaro
maydondagi ishonchlilik darajasini oshiradi va eksport imkoniyatlarini
kengaytiradi.
Inspeksion nazoratning samaradorligini ta’minlashda mutaxassislarning
kasbiy malakasi ham katta ahamiyatga ega. Shu bois bu sohada ishlaydigan
xodimlar uchun muntazam o’quv dasturlari, malaka oshirish kurslari, xalqaro
26

tajriba almashinuvi dasturlarini tashkil etish zarur. Malakali inspektor — bu
nafaqat standart va me’yorlarni biluvchi mutaxassis, balki analitik fikrlaydigan,
ishlab chiqarish texnologiyalarini, sifat menejmenti tamoyillarini chuqur
tushunadigan, zamonaviy tahlil usullariga ega kadrdir.
Bundan tashqari, inspeksion nazoratning ijtimoiy-psixologik jihatlarini ham
e’tibordan chetda qoldirmaslik kerak. Chunki ishlab chiqaruvchi korxonalar
nazoratni faqat “tekshiruv” sifatida emas, balki sifatni oshirishga qaratilgan
konstruktiv jarayon sifatida qabul qilishi kerak. Shu maqsadda sertifikatlashtirish
organlari inspeksion nazoratni o’tkazishda hamkorlik, maslahat va o’zaro ishonch
tamoyillariga asoslanishlari lozim. Faqat shunda nazorat jazolash vositasi emas,
balki rivojlanish va takomillashuv mexanizmi sifatida o’z samarasini beradi.
Alohida ta’kidlash joizki, inspeksion nazorat natijalari nafaqat ishlab
chiqarishdagi sifatni baholash, balki boshqaruv tizimi samaradorligini aniqlashda
ham muhim ko’rsatkich sifatida xizmat qiladi. Tahliliy ma’lumotlar asosida
korxonada ichki audit, sifat menejmenti tizimi samaradorligi, resurslardan
foydalanish darajasi hamda iste’molchi ehtiyojlariga javob berish darajasi
aniqlanadi. Natijada, ishlab chiqaruvchi o’z faoliyatida strategik qarorlar qabul
qilish, investitsion rejalarni ishlab chiqish va ishlab chiqarish jarayonlarini
modernizatsiya qilish imkoniyatiga ega bo’ladi.
Inspeksion nazoratning natijalari bo’yicha shakllanadigan hujjatlar — bu
nafaqat rasmiy hisobot, balki korxonaning ishonch sertifikati sifatida ham
baholanishi kerak. Chunki ushbu hujjatlar iste’molchilarga, hamkorlarga va
xalqaro tashkilotlarga korxonaning sifat siyosati va barqarorligi haqida aniq
dalillarni taqdim etadi. Shu nuqtai nazardan, inspeksion nazorat — bu milliy sifat
tizimining poydevorini mustahkamlovchi asosiy mexanizmdir.
Shu bilan bir qatorda, inspeksion nazorat tizimida ochiqlik, adolat va xolislik
tamoyillarini ta’minlash ham dolzarb masala hisoblanadi. Har bir tekshiruv
jarayoni hujjatlashtirilgan, protokollashtirilgan va ekspertiza asosida o’tkazilishi
kerak. Barcha bosqichlarda korrupsiya va manfaatlar to’qnashuvining oldini olish
27

uchun mustaqil audit va monitoring mexanizmlarini joriy etish muhimdir. Bu
tizimga jamoatchilik, iste’molchilar huquqlarini himoya qiluvchi tashkilotlar,
nodavlat tuzilmalar va ommaviy axborot vositalari jalb qilinishi ham inspeksion
nazoratning ochiqligini ta’minlaydi.
Xulosa qilib aytganda, inspeksion nazorat — bu davlat, biznes va iste’molchi
manfaatlarini birlashtiruvchi murakkab, ammo zarur tizimdir. U orqali mamlakatda
ishlab chiqarilayotgan har bir mahsulotning sifati, xavfsizligi va ekologik tozaligi
doimiy ravishda nazorat ostida bo’ladi. Bu tizimning takomillashuvi esa
O’zbekistonning xalqaro bozordagi nufuzini oshiradi, milliy iqtisodiyotning
innovatsion rivojlanishiga turtki beradi va barqaror taraqqiyot strategiyasining
ajralmas qismi sifatida xizmat qiladi.
28

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Shavkat Mirziyoyev. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining lavozimiga
kirishish tantanali marosimiga bag’ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo’shma
majlisidagi nutki. Toshkent: “O’zbekiston” NMIU, 2016.
2. Shavkat Mirziyoyev. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash –
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. O’zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi qabul qilinganining 24-yilligiga bag’ishlangan tantanali
marosimdagi ma’ruza, 2016 yil 7 dekabr. Toshkent: “O’zbekiston” NMIU, 2016-
486.
3. Shavkat Mirziyoyev. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz. Toshkent: “O’zbekiston” NMIU, 2017. – 488 b.
4. P.R. Ismatullaev; P.M. Matyakubova; S.H. Turaev. Metrologiya,
standartlashtirish va sertifikatlashtirish. Darslik. Toshkent: Lesson-Press, 2015. –
423 b.
5. Ismatullaev P.R.; B.M. Axmedov; Matyakubova P.M.; F.X. Xamrokulov;
Turaev S.H. Sertifikatlashtirish asoslari va sifat menejmenti. Darslik. Toshkent:
Sano-standart, 2014. – 330 b.
6. A.A. Abduvaliev. Metrologii i upravleniya kachestvom. Izdatelstvo TGTU,
2002. – 287 b.
7. B.M. Axmedov; Ismatullaev P.R.; Turaev S.H. Sertifikatlashtirish va sifatni
boshqarish asoslari. O’kuv qo’llanma. O’zR OMTV; TDTU. Toshkent, 2007. –
233 b.
8. Axmedov B.M.; Ismatullaev P.R.; S.M. Turobjonov; E.D. Yusupov;
Turaev S.H. Osnovy sistemy menedjmenta kachestva. Izd-vo IPTD Uzbekistan.
Toshkent, 2009. – 208 b.
9. U.A. Maxmonov; U.O. Amirqulov. Standartlashtirish, metrologiya va
sifatni boshqarish. Toshkent: Excellent Polygraphy, 2020. – elektron darslik.
29

10. P.I. Kalandarov; G.I. Ikramov. Metrologiya asoslari. Toshkent:
TIQXMMI MTU, 2024. – 289 b.
11. “Metrologiya, standartlashtirish va sertifikatlashtirish” — o’quv-uslubiy
majmua. Namangan davlat universiteti, 2021.
12. “Metrologiya, standartlashtirish va sertifikatlashtirish” faniga
bag’ishlangan darslik. Toshkent, 2015.
13. ISO/IEC 17020:2009 — “Umumiy mezonlar. Turli turdagi inspeksiya
organlari faoliyati uchun” (O’zDSt). Toshkent: O’zstandart, 23.10.2009 № 05-165.
14. ISO/IEC 17020 – Inspection Agencies Accreditation; International
Accreditation Service (IAS).
15. “Inspection Body Accreditation Program (ISO/IEC 17020)” — A2LA,
akreditatsiyalash tadbirleri.
16. “Uzbekistan PSI & Price Verification – Sunchine Inspection Service” –
O’zbekistonda inspeksiya va narx tekshiruvi xizmatlari.
17. “Standartlashtirish, Metrologiya va Sifatni Boshqarish” – elektron darslik
(Maxmonov U.A., Amirqulov U.O.).
30

Sertifikatlashtirilgan mahsulot va hujjatlar ustidan inspeksion nazorat o’tkazish tartibi

Купить