Shahobiddin Muhammad an – Nasaviy. Sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	4.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Февраль 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Shahobiddin Muhammad an – Nasaviy. Sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti

Купить

Shahobiddin Muhammad an – Nasaviy. Sulton
Jaloliddin Manguberdi hayoti
KIRISH.
I.BOB. SHAHOBIDDIN MUHAMMAD AN – NASAVIY VA
UNING ASARLARI.
1.1. Shahobiddin Muhammad an – Nasaviy va uning tarixiy asari.
1.2. Nasaviyning “Sirot as-sulton Jaloliddin Manguberdi” asari.
II.BOB. SULTON JALOLIDDIN MANGUBERDI HAYOTI.
2.1. Shaxobiddiun an-Nasaviyning “Sirat as sulton Jaloliddin
Mankburni” asarida Jaloliddin Manguberdi faoliyatining aks etishi.
2.2. Jaldoliddin Manguberdi boshehiligidagi Vatanimiz xalqlarining
mo’g’il bosqinchilariga qarshi kurashi.
XULOSA.
1

KIRISH.
Mavzuvning dolzarbligi: Anushteginiylar sulolasi boshqargan
Xorazmshohlar davlatining (1027–1231) ko’p yillik tarixi o’sha davr musulmon
tarixchilari tomonidan yozilgan qator asarlarida o’z aksini topgan. Ular asosida
ushbu sulolaning so’nggi vakili, buyuk sarkarda Jaloliddin Manguberdi
hukmronligi, uning mo’g’ul istilochilariga qarshi qahramonona kurashi haqida
G’arbiy Osiyo sarhadlaridagi faoliyati kuzatish va tahlil etilganligini ko’rish
mumkin. Ayrim manbalar va adabiyotlarda uning ismi Mangburni shaklida ham
keltiriladi. Jaloliddin Manguberdi haqidagi XIII asrdan to hozirgacha yaratilgan
asarlar salkam 500 jildga yaqin kitobni tashkil etadi. Bu asarlar shartli ravishda
ikki davrga: birinchi davri – XIII–XVIII asrlarda yozilgan bitiklarga; ikkinchi
davri – XVIII–XX asrlarda yaratilgan asarlarga bo’lib o’rganish mumkin. Birinchi
davrda yaratilgan asarlarning aksariyati Sharq tarixchilarining, ijodkorlarining
qalamiga mansub hisoblanadi. Ularda Jaloliddin hayoti, fa’oliyati, taqdiri haqida
hikoya qilinadi. Mo’g’ullarga qarshi olib borgan kurashlari aks ettiriladi. Mazkur
asarlar mualliflarining aksariyati Jaloliddinni ko’rgan, bilgan, u haqda eshitgan,
uning hayotidan xabardor insonlardir (Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy. Sulton
Jaloliddin Manguberdi hayoti tafsiloti. Manbashunos olimlar mazkur davr
xususida so’z ketganda ko’proq “Siyrati Jaloliddin Mankburni” va “Tarixi
jahongusho” kabi asarlarga urg’u berishadi. Chunki ularning mualliflari
Shahobiddin an-Nasaviy va Alouddin Atomalik Juvayniy tasvirdagi voqealarni o’z
ko’zi bilan ko’rgan, ularda qaysidir ma’noda ishtirok etgan va tarix voqealariga
imkon qadar xolis ko’z bilan qarab, mushohada yuritgan.
Kurs ishining maqsadi: Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy. Tarixiy
asarlarida Jaloliddin Manguberdi hayotini o’rganish.
Kurs ishining predmeti: Jaloliddin Manguberdi hayoti aks etgan asarlarni
o’rganish va tahlil qilish.
Kurs ishining obekti: Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy asarida
Jaloliddin Manguberdi tasviri.
Kurs ishining predmeti: Jaloliddin Manguberdi davri va istilolar.
2

I.BOB. SHAHOBIDDIN MUHAMMAD AN – NASAVIY VA UNING
ASARLARI.
1.1. Shahobiddin Muhammad an – Nasaviy va uning tarixiy asari.
Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy ( fors : s hạb ạld n m md ạlnsạw ;ẖ y ̰ ḭ y ̰
taxminan 1250 y. vafot etgan) — fors kotibi va Xorazmshoh Jaloliddin Mingburnu
( h.k. –
120-1212 ) ning tarjimai holi. Xurosonning Nasa shahrida tug’ilgan , u
mo’g’ullarning Xurosonga bostirib kirishi va Jaloliddinning keyingi parvozlari va
harbiy sarguzashtlarini o’z ko’zi bilan ko’rgan, bu haqda arab tilida yozgan asarini
qoldirgan. 1241. U avvaldan boshqa bir asar, fors tilida yozilgan, 1231 yilgacha
bo lgan hayoti haqida hikoya qiluvchi “ Nafthat al-masdur”ni yozgan edi.
ʻ
Muarrixning to’liq ismi Shihobuddin ibn Ahmad ibn Ali Muhammad
Nisoviydir. Tarixchining otasi Xorazmshohlaming e’tiborli amirlaridan biri
bo lgan. Otasi vafot (1220) etgach, uning mol-mulki va mansabi o g liga o tgan.
ʻ ʻ ʻ ʻ
1224-yili Sulton Jaloluddin Menkbumining (1220—1231) xizmatiga kiradi va
uning kotibi lavozimiga tayinlanadi. Shihobuddin Muhammad Nisoviy bu
lavozimda 1231-yilgacha, ya’ni sultonning o limiga qadar xizmat qiladi.
ʻ
Shihobuddin Muhammad an-Nisoviy O rta Osiyo, Kavkaz, Yaqin va O rta Sharq
ʻ ʻ
mamlakatlarining mo g ul istilosi davridagi (1220—1231) ijtimoiy-siyosiy
ʻ ʻ
ahvolidan bahs yurituvchi “Sirot us-sulton Jaloluddin Menkburni” nomli qimmatli
kitob yozib qoldirgan. Asar 1241-yilda Xalabda yozib tugallangan bo lib, u
ʻ
memuar — xotira-yodnoma tarzida yozilgan. Chingizxonning tarixi, xorazmshoh
Alouddin Muhammadning hayoti va faoliyati va mo g ul istilosi va sulton
ʻ ʻ
Jaloluddinning hayoti va kurashi, fojiali halokati hikoya qilinadi.
Xorazmshoxlar davlati markazi -Gurganj yirik savdo va madaniy markazga
aylangan. Shuningdek, Xazarasp, Kat, Xushmusan, Darg’on, Savag’on,
Mang’ishloq, Nuzkat kabi shaxarlari obod shaxarlar qatoriga kirgan. Xorazm
davlati qadimdan sun’iy sug’orishga asoslangan dehqonchilik, chorvachilik,
xunarmandchilik rivojlangan xududlardan biri bo’lgan. 1
Qadimgi davrlarda bu
xududning rivojlanishining aosisy omillardan biri buyuk ipak yo’lining bu
1
https://oyina.uz/uz/article/325
3

xududdan o’tganligi edi. Xorazmshohlar davlati davrida -yirik siyosiy
birlashmaning vujudga kelishi bilan davlatning siyosiy mavqei oshdi. Bu esa o’z
navbatida hunarmandchilikning, savdoning rivojlanishiga, shaharlarning
yuksalishiga zamin yaratdi. Ulkan mintaqada siyosiy yaxlitlik va barqarorlikka
erishilishi natijasid ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning rivojlanishida ham ijobiy
o’zgarishlar yuz berdi. Arxeologik izlanishlar, yozma manbalar guvohligiga ko’ra
sun’iy sug’orishga katta e’tibor berilib, vohalar imkonidan iloji boricha keng
foydalanishga harakat qilingan. Natijada dehqonchilikniig rivojlanishida uzilish
bo’lmagan. Turli hil qishloq ho’jalik mahsulotlari yetishtirilgan. Ulardan yuqori
hosil olingan. Shaharlarda hayot qaynab, savdo-sotiq, hunarmandchilik
rivojlangan. Mamlakatda ishlab chiqarilgan turli xildagi gazlamalar, zargarlik
buyumlari, kiyim- kechaklar, gilam, poyondoz, teri, jun, yog’-moy, sovun, qurol-
aslaha, egar-jabdug’lar, ho’l meva, quruq meva, ipakliklar, javohirlar va boshqa
ko’plab mahsulotlar ham ichki bozorda, ham tashqi bozorda xaridorgir edi.
Albatta, bunda tegishli davlat idoralarining hissasi ham katta bo’lgan. Chunonchi,
doim bo’lganidek muxtasiblar bozorlardagi narx-navo, mahsulotlarning sifati,
toshu tarozuning ahvolidan xabardor bo’lishni to’xtatmaganlar. Karvon yo’llarida
to’xtash joylari, suv omborlari, havzalari qurilgan yo borlari ta’mirlangan, katta
karvonlarni qo’riqlab borishga hatto sultonning shaxsiy pahlavonlari ham jalb
etilgan.
Xorazmshoxlar davlati markazi -Gurganj yirik savdo va madaniy markazga
aylangan. Shuningdek, Xazarasp, Kat, Xushmusan, Darg’on, Savag’on,
Mang’ishloq, Nuzkat kabi shaxarlari obod shaxarlar qatoriga kirgan.
Xorazmshohlar davlatida raiyat, ya’ni oddiy aholining ijtimoiy turmush tarzi yashi
bo’lishi uchun hukmdorlar alohida ahamiyat berganlar. Jumladan, Xorazmshoh
Takash o’z farmonlaridan birida raiyatga nisbatan adolatli bo’lshga, dehqonlarning
manfaatini himoyaga qilishga, soliqlarni olish jarayonida qonunlarga to’liq rioya
etishga amr qilgan. Jaloliddin Xorazmshoh ham urush natijasida qiyin ahvolga
tushib qolgan aholini soliqlardan ozod etgan. 2
2
https://oyina.uz/uz/article/325
4

Jaloliddinning hayoti va kurashlari haqida eng mukammal manbalardan biri
Shahobiddin an-Nasaviyning “Siyrat us-sulton Jaloliddin Manguberdi
(Manguburnu)” asaridir. Nasso (Niso) viloyatidagi qal’alardan birining sohibi
bo’lgan Nasaviy 1224-yilda xizmat yuzasidan Iroqqa borib qoladi va o’sha yerda
Sulton Jaloliddin xizmatiga kiradi. Shundan e’tiboran u Jaloliddinning ishonchli
mulozimlaridan biriga aylanib, to 1231-yilgacha, ya’ni Jaloliddin Manguberdining
fojiali vafotidan so’ng Nasaviy xizmatni boshqa hukmdorlar qo’l ostida davom
ettirib, 1249-yilda Halab shahrida dunyodan ko’z yumdi. Tarix kitoblaridan
ma’lum bo’lishicha, sulton Jaloliddinning Nasaviydan boshqa kotibi ham bo’lgan.
Uning ismi Xoja Nuriddin Zaydariy Xurosoniy bo’lib, fors tilida “Nafsat al-
masdur fi futur zaman as-sudur va zaman su dur al-futur ” nomli biografik asar
yozgan. Mazkur asar mazmuni va muallifi hali tarixchilarimizga noma’lum
bo’lgani uchun uni ayrim olimlar Nasaviy asariga aynanlashtirib, ikkinchi kitobi
deb qarasalar, ayrimlari “Siyrati Jaloliddin Mankburni”ning boshqa nomi degan
xato talqinlarga boradilar. 3
“Siyrat as-sulton” asari esdalik tarzida yozilgan asar
bo’lib, muqaddima va 108 ta bobdan iborat. Asarning I–IV boblarida mo’g’ul-
tatarlar, Chingizxonning kelib chiqishi, Chingizning xon bo’lib ko’tarilishi va
uning Mo’g’uliston va Shimoliy Xitoyni bo’ysundirishi masalalari qisqacha bayon
etilgan. V–XXII boblar Xorazmshoh Alouddin Muhammadning hayoti va
faoliyatiga bag’ishlangan. XXIII bobdan boshlab kitobning to oxirigacha mo’g’ul
istilosi va Xorazmshoh Alouddin Muhammad o’z yurtini sharmandalarcha tashlab
qochishi, sulton Jaloliddinning hayoti va uning mo’g’ul istilochilari bilan olib
borgan qahramonona kurashi, uning Ozarbayjon hamda Iroqdagi faoliyati va
nihoyat, fojiali halokati hikoya qilinadi. “Siyrat as-sulton” asarining, ayniqsa,
1224–1231 yillar voqealarini o’z ichiga olgan boblari noyob va muhim ilmiy
qimmatga ega, chunki bayon etilgan voqealarning ko’pchiligida muallifning
shaxsiy ishtiroki ko’rinib turadi (Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy. Sulton
Jaloliddin Manguberdi hayoti tafsiloti. Kamol Matyoqubov tarjimasi. Toshkent:
O’zbekiston, 2006). Nasaviyning Jaloliddin Manguberdini yaqindan bilgan, asarida
3
https://oyina.uz/uz/article/325
5

bayon etilgan voqea-hodisalarning aksariyatida bevosita ishtirok etgan yoki shohid
kishilarning xabarlariga tayangan, eng muhimi xolisona va haqqoniy so’z aytishga
intilganki, bular asarning ilmiy qimmati hamda ishonchlilik darajasini oshiradi.
Nasaviy o’z asarini bitishga Jaloliddin vafotidan qariyib 10 yil o’tgandan so’ng,
1241-yildan kirishgan va tabiiyki, erkin fikr bildirish imkoniga ham ega edi.
1.2. Nasaviyning “Sirot as-sulton Jaloliddin Manguberdi” asari.
Nasaviyning “Sirot as-sulton Jaloliddin Manguberdi”ning arabiy asl matni
va turli tillarga qilingan tarjimalari bir necha bor dunyo yuzini ko’rdi.
Nasaviyning asari arab tilida yozilgan va uning to’liq bo’lmagan ikki
nusxasi yetib kelgan. Undan bir nusxa Fransiya Milliy kutubxonasida va ikkinchisi
Britaniya muzeyida saqlanayotir. Asarning arabcha matnini 1891-yili Oktav Uda
nashr etgan. Shu olim uni 1895-yili fransuz tiliga ham tarjima etib, chop etgan
(Paris, 1895. In PÉLOV, IIIe., sér., vol. IX-X). Shu tarjima asosida 1914–191-
yillarda Yu.Ziyo va A.Tavhid, 1934-yili mustaqil tarzda Najib Osim asarni turk
tilida, 1945-yili Muhammad Ali Nosix tomonidan arab tilidan fors tiliga, 1953-yili
esa O.Uda tarjimasi asosida yana arab tiliga Hofiz Ahmad Hamdiy o’girgan. Asar
rus tilida qisman 1850 va 1900-yillari chop etilgan. 4
Xususan, u taniqli
sharqshunos olim Z.M.Bunyotov tomonidan rus tiliga o’grilib, ikki marta
(ikkinchisi arabcha matn bilan birga) chop etildi. Asar o’zbek tilida ham
K.Matyoqubov tarjimasida “Sulton Jaloliddin Manguberdi” nomi bilan ikki marta
nashr etilgan (Ismat Ochilov.
Nasaviy o’z asarida sarkarda Sulton Jaloliddin siymosini shunday
tasvirlaydi: “U (Jaloliddin) qorachadan kelgan, o’rta bo’yli, nutqi va ifodalariga
ko’ra turk, ammo forscha ham gaplashar edi. Uning jasurligi haqida aytadigan
bo’lsak... u sherlar ichra sher, mohir chavandozlar ichida eng botiri edi. U muloyim
tabiatli bo’lib, hech qachon jahllanmas va so’kinmasdi. O’zini jiddiy tutar, ammo u
duch kelgan isyonlar davri tabiatiga ham ta’sir qildi. U fuqarolar turmushini
4
https://oyina.uz/uz/article/325
6

yaxshilashga intilar, ammo tushkunliklar davrida hukmronlik qilgani uchun zo’rlik
ishlatishga majbur bo’ldi...
1.2.1 – rasm. Jaloliddin Manguberdi.
Uning yorliqlaridagi tamg’asida “Madad faqat Ollohdan” degan so’zlar
yozilgan edi” (Nosir Muhammad. Sirli zarvaraqlar. Tarixiy etyutlar. Toshkent:
O’zbekiston, 2016. 9-b). 5
“Siyrat as-sulton”da Nasaviy 1218-yildan 1231-yilgacha Jaloliddinning
vaqtincha bo’lsa ham qo’l ostida bo’lgan saltanatda, ya’ni Xorazm, Movarounnahr,
Xuroson, Hindiston, Eron, Iroq, Ozarboyjon, Gruziya kabi davlatlarda bo’lib
o’tgan voqealar, Xorazmshoh Alouddin Muhammad va Jaloliddin Manguberdi
faoliyatlari, Chingizxon bosqini hikoya qilinadi. Asarda keltirilgan voqealar
tafsiloti Xorazmshohlar mavqeida turgan tarixchi tarafidan bayon qilinadi. Nasaviy
boshqa davr tarixchilaridan farqli o’laroq Xorazmshohlar davlatining ichki va
tashqi hayoti, Turkon xotun va uning mamlakat hayotidagi o’rni, saltanatning
yemirilishi sabablari, ko’chmanchi turk qabilalarning (ayniqsa qipchoqlar va
Turkon xotun urug’idagilarning) sotqinliklari, Bog’dod xalifasining ikki yuzlama
siyosati, Jaloliddinning ichki va tashqi siyosati (ismoiliy va ayubiylar, g’urriylar
5
https://oyina.uz/uz/article/325
7

bilan munosabatlar), yurishlarining sabab hamda oqibatlari yangicha asosda bayon
qilinib, talqini beriladi (Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy. Sulton Jaloliddin
Manguberdi hayoti tafsiloti. Kamol Matyoqubov tarjimasi. 6
Toshkent:
O’zbekiston, 2006).
Asar ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, Jaloliddin Manguberdi og’ir bir
paytda, Movarounnahr urush domiga tortilgan, mamlakatning katta qismi
mo’g’ullar tomonidan istilo etilgan, xorazmshohlar qo’shini yakson qilingan,
amirlarning bir qismi xoinlik, qolgani o’z joni-mulkini asrash yo’liga tushgan,
sulton mamlakatni o’z holiga tashlab qo’ygan, o’zaro sarosima va tahlika hukm
surgan bir vaqtda tarix sahnasida paydo bo’ldi. Jaloliddin shunday bir og’ir
vaziyatda, Vatan va xalq erki uchun kurashib, mo’g’ullarga qarshi 11 yil davomida
kurash olib bordi, 14 marotaba mo’g’ullarga qarshi ot surib, uning 13 tasida
g’oliblikni qo’lga kiritishga muvaffaq bo’ldi (Masharipov Q. Jaloliddin
Manguberdi harbiy san’ati. Parvon jangi// Xorazm Ma’mun akademiyasi
axborotnomasi. 2020. № 10. 121-122-b). Mazkur davrga oid muhim hamda
batafsil manbalardan biri Alouddin Atomalik Juvayniyning “Tarixiy jahongushoy”
asaridir. Juvayniylar xonadonining bir necha vakillari Xorazmshohning
arkonlaridan bo’lgan (Турсунов Н. Ҳафтхони Темурмалик. Хужанд: Хуросон,
2003. 16-б; 3. Давлатов М. Сопротивление таджикского народа монгольскому
завоеванию. Душанбе: Деваштd, 2007. С. 12). Jumladan, Bahauddin ibn Ali
Juvayniy 1192-yilda Sulton Alouddin Takesh (1172–1200) xizmatiga kiradi.
Uning nabirasi Alauddin Atomalik Juvayning bobosi Shamsiddin Muhammad
(1200–1220), keyinchalik Jaloliddin Manguberdining bosh vaziri sifatida faoliyat
ko’rsatgan. Ammo uning o’g’li Bahouddin taxminan 1232-yilda bir guruh
aslzodalar bilan birga mo’g’ullar xizmatiga kirishga majbur buladi va o’g’li
Alouddinni ham xizmatga jalb etadi.
“Tarixi jahongushoy” 1252–1260-yillar oralig’ida fors tilida ta’lif etilgan,
uch jilddan iborat: 1-jild mo’g’ullar tarixi, Chingizxonning davlat tepasiga kelishi
va istilochilik yurishlaridan to Kuyukxon davri (1246–1248)gacha kechgan
6
https://oyina.uz/uz/article/325
8

voqealar, shuningdek, Jo’jixon, Chig’atoy va avlodlarining tarixini aks ettiradi; 2-
jild Xorazmshohlar tarixi va Movarounnahr va Xurosondagi mo’g’ul hukmdorlari
kechmishiga bag’ishlangan; 3-jildda Xuloguxonning Eronni zabt etishi (1256–58),
Ismoiliylar davlati tarixi batafsil bayon etilgan. O’rta Osiyo tarixi uchun asarning
1-2-qismlari alohida qimmatga ega (Alouddin Atomalik Juvayniy. 7
Tarixi
jahongusho. Tarjumon Nazarbek Rahim. Toshkent: Mumtoz so’z, 2015. 4-b).
Juvayniy asarida qisqa bo’lsa-da Jaloliddin shaxsiyati va fa’oliyatiga oid muhim
ma’lumotlarni keltiradi: “Jaloliddin Sulton Muhammadning o’g’illari orasida yosh
jihatidan kattasi, jasorat va bilim jihatidan ustuni, saltanat toji va ilohiyot
chirog’ining nuri Sulton Jaloliddin edi” (Alouddin Atomalik Juvayniy. Tarixi
jahongusho... 364-b).
Shuningdek, asarda muallif Jaloliddin Manguberdining Chingizxonni
hayratga solgan jasorati, aql-zakovati haqida quybdagilarni keltiradi: “Chinzigxon
uning daryodan o’tib kelayotganini ko’rgach, suv bo’yiga ot surdi. Mo’g’ullar ham
o’zlarini daryoga otmoqchi bo’ldilar, biroq Chingizxon ularni to’xtatdi. G’animlar
kamondan o’t otmoqqa kirishdilar. Bu holni o’z ko’zlari bilan ko’rgan kishilarning
aytishiga qaraganda, daryoda o’q zaxmidan halok bo’lganlar qonidan suv qizarib
ketgan ekan. Sulton bitta qilich, nayza va qalqon bilan daryodan o’tdi. Chingizxon
va barcha mo’g’ullar hayrat barmog’ini tishlar edilar. Chingizxon ul holni
mushohida etgach, o’g’illariga yuzlandi va: “Otadan ana shunday o’g’il qolishi
kerak. Modomiki, u ikkita sel-suv va olov selidan o’tib salomatlik sohiliga yetar
ekan, demak undan ko’p ishlar va sanoqsiz jang-jadallar zohir bo’lajak, uning
ishlariga oqil kishi qanday qilib ko’z yumishi mumkin” – dedi (Bo’riyev O.,
Toshev N. Jaloliddin Manguberdi (Davri. Sarkardalik fa’oliyati. Manbalar).
Toshkent: Fan, 1999. 51-52-b).
Mazkur voqea XIX asr Qo’qon tarixnavislik maktabining yirik vakillaridan
biri bo’lgan turli sulolalar qatori Xorazmshohlar davriga oid ma’lumotlar mavjud
bo’lgan, ammo mutaxassislar nazaridan chetda qolgan va yetarlicha
o’rganilmagan, qisqa bo’lsa-da boshqa manbalarda uchramaydigan nodir
7
https://oyina.uz/uz/article/325
9

ma’lumotlarni aks ettiruvchi “Muntaxab at-tavorix” asari va uning muallifi
Muhammad Hakimxon talqinida quyidagicha bayon etiladi: “Sulolaning yettinchi
vakili Sulton Jaloliddin bo’lib, laqabini Manguberdi derlar. Ba’zilar aytibdurlarki,
bir ming yuz marotiba jang qilibdur, shuning uchun mazkur laqabni olmish. Otasi
vafotidan keyin taxtga o’tirib, juda shujoatli podshoh edi. 8
Chingizxon bilan ko’p
janglar qildi. Chingizxon elchi yuborib dedi: “Agar bizga tobe’ bo’lsa, uning
mulkini qaytarib berurman”. Sulton Jaloliddin qabul qilmadi va mo’g’ullarga
hujum qildi. Harakat qilib Jayxun daryosiga yetdilar va Sulton Jaloliddin
hamrohlari bilan o’zlarini suvga otdilar, barchalari g’arq bo’lishdi. Sulton
Jaloliddin va uch to’rt kishi daryodan salomat o’tdilar. Chingizxon davlat arkonlari
bilan Sulton Jaloliddin ishiga tasannolar aytdilar va Jaloliddin daryodan o’tib o’z
kiyimini oftobga yoyib va otini boylab, Chingizxon tarafiga orqasini o’girib,
bemalol o’tirar edi. Chingizxon uning bu jasoratidan ularni qo’lga olishiga ko’zi
yetmas edi. Oqibat Chingizxon makr ishlatib dedi: “Mening oldimga kelishing
orzuida edim, angladimki, bu muddao amalga oshmaydi. Endi sendan bir iltimosim
bor: o’rningdan tursang va men sening qomatingni ko’rsam. Shu men uchun
yetarli”. Sulton Jaloliddin qabul qilib, o’rnidan turdi va bir necha qadam qo’ydi va
o’z o’rniga o’tirdi. Chingizxon dedi: “Endi sen mening that-u tasarrufimga kirding.
Ixtiyor o’zingda, qayerga borsang bor”. Sulton Jaloliddin Chingizxonning
muddaosi nimada ekanini tushunib yetdi...” (Мухаммад Хакимхан. Мунтахаб ат-
таварих. Подгот. факсим. текста, введ. и указ. А. Мухтарова/ Мухаммад
Хакимхан. В двух книгах. Книга 1. Душанбе: Дониш, 1983. С. 85). Ta’kidlab
o’tish joizki, Sulton Jaloliddin Manguberdining Kavkazorti va Kichik Osiyodagi
faoliyati, mahalliy sulolalar bilan munosabati kabi muhim masalalarda an-Nasaviy
va Juvayniy asarlari qimmatli ma’lumotlar beradi. Shunday qilib, Shahobiddin an-
Nasaviy va Alouddin Atomalik Juvayniy “Siyrati Jaloliddin Mankburni” va
“Tarixi jahongusho” Xorazmshohlar davlati, mo’g’ullar istilosi, maxsusan Sulton
Jaloliddin Manguberdi shaxsiyati va o’z vatani ozodligi yo’lida qo’liga qilich olib,
dushmanga qaqshatqich zarbalar keltira olgan Xorazmning mard o’g’loni
8
https://oyina.uz/uz/article/325
10

Jaloliddin Manguberdi harbiy fa’oliyatini o’rganishda birlamchi manba
hisoblanadi. Tadqiq etilgan manbalarda keltirilgan Jaloliddin Manguberdining
hayoti va vatanga e’tiqod yo’lidagi faoliyatini o’rganish o’smir yoshdagi
o’quvchilarning vatanga e’tiqod, cheksiz muhabbat, g’urur va iftixor, vatan va xalq
tinchligi yo’lida jon fido etish, insonparvarlik kabi qarashlarini rivojlantirish va
shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. 9

9
https://oyina.uz/uz/article/325
11

II.BOB. SULTON JALOLIDDIN MANGUBERDI HAYOTI.
2.1. Shaxobiddiun an-Nasaviyning “Sirat as sulton Jaloliddin Mankburni”
asarida Jaloliddin Manguberdi faoliyatining aks etishi.
Xorazmshoxlar davlati markazi -Gurganj yirik savdo va madaniy markazga
aylangan. Shuningdek , Xazarasp , Kat , Xushmusan , Darg ’ on , Savag ’ on ,
Mang ’ ishloq , Nuzkat kabi shaxarlari obod shaxarlar qatoriga kirgan Xorazm
davlati qadimdan sun ’ iy sug ’ orishga asoslangan dehqonchilik , chorvachilik ,
xunarmandchilik rivojlangan xududlardan biri bo ’ lgan .
Qadimgi davrlarda bu xududning rivojlanishining aosisy omillardan biri
buyuk ipak yo ’ lining bu xududdan o ’ tganligi edi . Xorazmshohlar davlati davrida -
yirik siyosiy birlashmaning vujudga kelishi bilan davlatning siyosiy mavqei oshdi .
Bu esa o’z navbatida hunarmandchilikning, savdoning rivojlanishiga,
shaharlarning yuksalishiga zamin yaratdi. Ulkan mintaqada siyosiy yaxlitlik va
barqarorlikka erishilishi natijasid ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning
rivojlanishida ham ijobiy o’zgarishlar yuz berdi. Arxeologik izlanishlar, yozma
manbalar guvohligiga ko’ra sun’iy sug’orishga katta e’tibor berilib, vohalar
imkonidan iloji boricha keng foydalanishga harakat qilingan. Natijada
dehqonchilikniig rivojlanishida uzilish bo’lmagan. Turli hil qishloq ho’jalik
mahsulotlari yetishtirilgan. Ulardan yuqori hosil olingan. Shaharlarda hayot
qaynab, savdo-sotiq, hunarmandchilik rivojlangan. Mamlakatda ishlab chiqarilgan
turli xildagi gazlamalar, zargarlik buyumlari, kiyim- kechaklar, gilam, poyondoz,
teri, jun, yog’-moy, sovun, qurol-aslaha, egar-jabdug’lar, ho’l meva, quruq meva,
ipakliklar, javohirlar va boshqa ko’plab mahsulotlar ham ichki bozorda, ham tashqi
bozorda xaridorgir edi. Albatta, bunda tegishli davlat idoralarining hissasi ham
katta bo’lgan. Chunonchi, doim bo’lganidek muxtasiblar bozorlardagi narx-navo,
mahsulotlarning sifati, toshu tarozuning ahvolidan xabardor bo’lishni
to’xtatmaganlar. Karvon yo’llarida to’xtash joylari, suv omborlari, havzalari
12

qurilgan yo borlari ta’mirlangan, katta karvonlarni qo’riqlab borishga hatto
sultonning shaxsiy pahlavonlari ham jalb etilgan. 10
Xorazmshoxlar davlati markazi -Gurganj yirik savdo va madaniy markazga
aylangan. Shuningdek, Xazarasp, Kat, Xushmusan, Darg’on, Savag’on,
Mang’ishloq, Nuzkat kabi shaxarlari obod shaxarlar qatoriga kirgan.
Xorazmshohlar davlatida raiyat, ya’ni oddiy aholining ijtimoiy turmush tarzi yashi
bo’lishi uchun hukmdorlar alohida ahamiyat berganlar. Jumladan, Xorazmshoh
Takash o’z farmonlaridan birida raiyatga nisbatan adolatli bo’lshga, dehqonlarning
manfaatini himoyaga qilishga, soliqlarni olish jarayonida qonunlarga to’liq rioya
etishga amr qilgan. Jaloliddin Xorazmshoh ham urush natijasida qiyin ahvolga
tushib qolgan aholini soliqlardan ozod etgan.
Xorazmshohlar davrida dehqonlarning turmush tarzi ancha yuqori bo’lgan.
Xukmdorlar va iqto egalari ham dehqonchilikdan yuqori hosil olish uchun
dehqonchilikka ko’p mablag’ sarflab, qishloqning iqtisodiyotiin qo’tarishga
harakat qilganlar. Takashning munshiysi -shaxsiy kotibi Muxammad Bag’dodiy
At-tasviri ila-t-tarassul (Muxim nomalar bitish yo’l-yo’riqlari) asarida o’sha
davrdagi axvolni yozib qoldirgan. Bu davrdagi voqea-hodisalarni o’z ko’zi bilan
ko’rgan va to’g’ri xolis xulosalar chiqarishi mumkin bo’lgan inson Shahobiddin
An-Nasaviy Sulton Muhammadning hukmronligini yuksak baholab shunday deydi:
«Uning amalga oshirgan ishlari nihoyatda ulug’ edi, otasi unga Xuroson va
Xorazm hukmdorligini meros qoldirdi, u bunga Iroq va Mozandaronni ham
birlashtirdi. Shu bilan birga, qo’l ostiga Kirmon, Kesh, Seyiston, G’ur, O’azni,
Bomiyon mamlakatlarini, Hindistonning vodiylariga qadar maskanlarni qo’shib
oldi. Bu ishlarning hammasini qilichlar qindan chiqarilmasdan, hatto qinlar
yelkalarga osilmasdan amalga oshirildi, bu mamlakatlarni ortiqcha kuchsiz,
kurashsiz, zo’ravonlik va vayronagarchiliksiz, faqat tahdid va qo’rqitish bilan
bosib oldi. U o’z qo’l ostiga to’rt yuzga yaqin shaharlarni birlashtirdi. Boshqa
birov bo’lganda bu darajada muvaffaqiyatga erishishi qiyin kechardi, u esa bir
og’iz so’z bilan qo’l ostiga shuncha miqdordagi mulkni to’pladi». 11
Anushteginlar
10
https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html
11
https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html
13

davrida madrasalar barpo etish, kutubxonalar ochish, ularni kitoblar bilan
to’ldirish, iste’dod egalarining boshini silash, asrab-avaylash odati saqlanibgina
qolmay, yanada rivoj topdi. Ziyo maskani bo’lmish kutubxonalar faoliyatiga katta
e’tibor berilgan. Masalan, Buxoro viloyatidagi shaharlardan birida fuqarolar, ya’ni
umumiy kutubxona mavjud bo’lib, unda saqlanadigan qo’lyozma asarlar g’oyatda
noyob hisoblangan. Xuddi shunday kutubxonalar o’lkaning boshqa yerlarida ham,
masalan, Xorazmda bo’lgani ma’lum. Madrasalarga kelsak, manbalarda
yozilishicha, bunday bilim maskanlari saltanat markazi Xorazmdan tashqari
Nishopur, Isfahon va boshqa shaharlarda ham qad ko’targan. Ularda o’qish
jarayoniga juda katta mas’uliyat bilan qaralganini shundan ham bilib olsa
bo’ladiki, Madrasa rahbari va mudarrislar oliy hukmdor yo uning joylardagi
noibining maxsus buyrug’i bilan tayinlanganlar. Chunki har qanday jamiyat, u
qanchalik turli imkoniyatlarga ega bo’lmasin, agar shu imkoniyatlarni yuzaga
chiqarishga qodir mutaxassislar bo’lmas ekan, ular og’izda qolaveradi.
Mutaxassislar esa tarbiyalanadi, parvarish etiladi.
Xorazmshohlardan Otsiz , Takashlarning shu ma’nodagi buyruqlarini tahlil
qilarkanmiz, ular mazkur haqiqatni juda to’g’ri anglaganliklari namoyon bo’ladi.
Shuning uchun ham ular ta’lim va tarbiya, fan sohalariga mutasaddilarning ilmli,
iymonli, hurmatli, halol bo’lishlariga katta e’tibor bilan qaraganlar. Mazkur siyosat
o’z mevasini ham bergan. Bahoviddin Marvaziy, Abu Ali Hasan Buxoriy,
Zahiriddin G’aznaviy, Ismoil Jurjoniy, Faxriddin Roziy, Maxmud Zamahshariy,
Abulfath Xorazmiy, Abulqodir Jurjoniy, Sirojiddin Xorazmiy, Rashididdin Votvot,
Sayfi Isfarangiy, Ziyo Xo’jandiy, Najmiddin Kubro, Majididdin Xorazmiy kabi
o’nlab matematiklar, yulduzshunoslar, tabiblar, tarixchilar, shoirlar, faylasuflar,
adiblar, tilshunoslar, mutassavvuf olimlar shular jumlasidandir. Albatga, biz va
hamkasblarimiz mazkur ro’yxatni yanada davom ettirib, ularning har biri haqida
ko’plab qog’oz qoralashimiz mumkin. Ammo bu alohida tadqiqot uchun mavzu
bo’lgani sababli quyida ularning ba’zi birlarining e’tiborga molik jihatlariga
diqqatni jalb etmoqchimiz. 12
Qutbiddin Muhammad va Otsiz zamonlarida mashhur
12
https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html
14

tibbiyot olimi Sayyid Ismoil Jurjoniy faoliyat ko’rsatib, bir qator qimmatli asarlar
yaratgan. Ular orasida Qutbiddin Muhammadga bag’ishlangan «Zahirayi
Xorazmshohiy» asari alohida o’rin egallaydi. Bu asarning qimmati shu qadar
bo’lganki, Jolinus (Galen), Muhammad Zakariyo, Ibn Sino, Abu Sahl Masihiy
asarlari bilan bir qatorda tibbiyot sohasidagi eng muhim asar va manbalardan biri
sifatida qabul qilingan. O’n ikki jilddan iborat bu asar tibbiyotning barcha yo’na-
lishlari, tashrih, oddiy va murakkab dorilar haqidagi tadqiqotlarni o’z ichiga olgan.
U arab va turk tillariga tarjima qilingan. Ismoil Jurjoniyning eng katta
xizmatlaridan biri shundaki, u Ibn Sinodan keyin tibbiyot sohasidagi barcha
yo’nalishlarni yangi tadqiqotlar asosida qaytadan bayon qilib chiqqan. Olim
faoliyatining biz uchun qadrli tomonlaridan yana biri shundaki , Ibn Sino
yurtimizdan «bir chiqib» qolgan yagona buyuk tibbiyot olimi emas, balki bu soha
undan keyin ham bizda yuksak darajada taraqqiy qilib kelganligi ma’lum bo’ladi.
Zero, o’tmishdagi olimu fozillarimiz ilmu tafakkurga doimo sodiqpik bilan xizmat
qilib kelganlar. Ularning sodiqlik to’g’risidagi tushunchalari vatanga nisbatan ham
yuksak darajada edi. Buni biz mashhur mutasavvuf olim va shoir Najmiddin Kubro
misolida ham yaqqol ko’rishimiz mumkin.
Ulkan hududda markazlashgan davlatning tashkil topganligi turli xalqlar
o’rtasidagi savdo-sotiq va madaniy aloqalarni nihoyatda rivojlanishiga olib keldi,
o’zaro urushlarga chek qo’yilib, xalqning tinchligi ta’minlandi. Mirzo Ulug’bek bu
holatni shunday ifodalaydi: «Mo’tabar tarixlarda bitilmish va zikr etilmishkim,
Sulton Muhammad Xorazmshoh zamonida Eron va Turon davlati bag’oyat
osoyishtalikda va solim edi. Chunonchi, agar ko’zi ojiz kampir qizil oltin to’la
tashtni boshiga qo’yib Mashriqdan Mag’ribga jo’naydigan bo’lsa, biror jonzot
unga daxl qilmagan. Shoh shu darajada kuchaydiki, mamlakatda birorta ham o’g’ri
qolmadi».
Mo’g’ullar bosqini arafasida Xorazmda bo’lgan arab sayyohi va geografi
Ibn Yoqut ham Xorazmning yuksak darajada taraqqiy etgan o’lka ekanligini qayd
qilib o’tgan edi.G’arb, xususan, rus tarixchilari Sulton Alouddin Muhammad
hukmronligi davrini o’ziga xos «Renessans» davri, ya’ni «Xorazm Uyg’onish»
15

davri deb ataganliklarini hisobga olsak, uning naqadar buyuk hukmdor
bo’lganligini ko’ramiz. 13
Sulton Alouddin Muhammadning yuksak madaniyatli va
ma’rifatli shaxs bo’lganligi shubhasizdir. U yoshligidanoq saljuqiylar davlati
poytaxti Marvda, shuningdek, o’sha davrda SHarqning eng go’zal va katta shahari
hisoblangan xorazmshohlar poytaxti Gurganjda zamonasining buyuk allomalaridan
yetarli bilim olgan.
Xorazmshohlar davri fan va madaniyat yuksalgan, chunki Xorazm
an’anaviy ravishda fan va madaniyat beshigi bo’lib kelgan. Shuningdek,
Xorazmshohlar davrida iqtisodiy-ijtimoiy taraqqiy etgan va davlat arboblari ham
ilm-ma’rifatli bo’lgan. Xorazmshohlar zamonida ayni shu ikki omil o’zaro
uyg’unlashgan edi. Xorazmshohlarning barchasi chuqur bilim egasi edilar. Ular
ham dunyoviy, ham diniy bilimlarni egallaganlar. Masalan, Otsiz qasidalar,
ruboiylar yozgan, ko’plab nazm namunalarini yoddan aytib bera olgan, san’at va
ilmga katta ixlos bilan qaragan. Ruboiylaridan birida u shunday deydi: «Dunyo
beliga urilgan tamg’a mening farmonimdir, falak qulog’idagi halqa mening
paymonimdir. Bugun shunday saltanatni qo’lda tutsamda, do’st rizoligiga erishish
mening iymonimdir». Takash, El- Arslon, Sulton Muhammad va
xorazmshohlarning boshqa namoyandalari ham keng bilimli, she’r va san’atni
qadrlovchi bo’lganlar, nazmda ijod qilganlar. Takash esa ayniqsa ud chalishni
o’rniga qo’ygan.
Ulug’ qobiliyatli sarkarda, mohir diplomat va ma’rifatparvar hukmdor
bo’lmaganida, Sulton Alouddin Muhammad bu qadar yuksaklikka ko’tarilmagan,
o’zi esa, buyuk hukmdorga, Markaziy Osiyo, jumladan Xorazm va Movarounnahr
yuksak fan va madaniyat markaziga aylanmagan bo’lardi. Bularning barchasi
Sulton Alouddin Muhammadning adolatli hukmdor hamda fan va madaniyat
homiysi bo’lganligidan dalolat beradi. Uning vaziri Shahobiddin Xivaqiy o’z
davrining eng bilimli, ma’rifatli davlat arboblaridan bo’lgan. Islom dini
qonunlarini mukammal bilgan. Davlat boshqaruvining barcha masalalarida o’ziga
xos mustaqil fikrga ega bo’lib, doim adolat yuzasidan ish ko’rgan. An-Nasaviyning
13
https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html
16

yozishicha, Xorazmshoh Sulton Muhammad barcha ishlarda dono vaziri
Shaxobiddin Xivaqiy bilan maslahatlashgan va uning fikrlariga quloq solgan. 14
Mo’g’ullar hujumi jarayonidagi voqealar bu ulkan saltanatning siyosiy
asoslari ancha bo’sh ekanligini ko’rsatdi. Mamlakatdagi turli siyosiy kuchlar
o’rtasidagi hokimiyat uchun kurash, xalq millat uchun og’ir kunlarda dushmanga
qarshi yakdil bo’lib birlasha olmaslik, aksincha, o’zaro nizo, fisqu-fasodlarning
yanada kuchayishi, oxir-oqibat saltanatni halokatga olib keldi. Zamondoshlarini va
keyingi avlod vakillarini hayron qoldirib , juda qisqa muddatda (uch yil davomida)
mag’lub bo’lgan bu ulkan saltanatning va uning hukmdori Xorazmshoh Sulton
Muhammadning achchiq taqdiri hozirgi avlod uchun achchiq saboq bo’lmog’i
lozim. Zero, tarix saboq olish uchun….
2.2. Jaldoliddin Manguberdi boshehiligidagi Vatanimiz xalqlarining
mo’g’il bosqinchilariga qarshi kurashi.
XII asrning II yarmida xorazmshohlar O’rta Osiyoda o’z xududlarini
kyengaytirish bilan band bo’lgan bir vaqtda Mo’g’uliston yerlarida turli qabila va
urug’lar o’rtasida hokimiyat uchun kurash kyetayotgan edi. Bu davrda bir -
birlariga dushman urug’lar (mo’g’ullar, tatarlar, naymanlar, kyeraytlar, markitlar
va b.) o’rtasida mulkdorlar va qabila boshliqlari manfaatlarini himoya qiluvchi
davlat vujudga kyelayotgan edi. Sahroyi qabilalarni birlashtirgan bu yarim
ko’chmanchi davlat boshlig’i Tyemuchin (1155 y. tug’ilgan) 1206 y mo’g’ul
aslzodalari tomonidan chaqirilgan qurultoyda barcha mo’g’ul-tatar xonlarining
ulug’ xoni etib saylandi va “ CHingizxon” (“kuchli ”) laqabi ostida hokimiyatni
egalladi. CHingizxon o’z davlatida hokimiyatning 10 ta oliy lavozimini ta’sis
etgan. U 150 kishidan iborat shaxsiy gvardiya va 10000 ta baquvvat jangchilardan
qo’riqchilar tuzdi. 15
U joriy etgan qonunga muvofiq har bir jangchi tinchlik paytida
myehnat bilan band bo’lishi, harbiy safarbarlik davrida o’n,
yuz, ming, o’n ming, tuman kabi bo’linmalar safida jang qilishi, har bir jangchi
urushga o’zi bilan o’q - yoy, xanjar, qilich, qalqon, nayza, arqon, qozon, igna, bolta
14
https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html
15
https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html
17

kabi zarur anjom – uskunalarni olib kyelishi shart edi. qo’shinlardan tashqari,
harbiy zodagonlardan iborat saralangan navkarlar bo’lib, ular kyeshik dyeb atalgan
va favqulodda hollardagina jangga kirgan. Chingizxon kuchli qo’shin bilan o’z
hokimiyatini mustahkamlab olgach, qo’shni xalqlar yerlariga
hujum boshladi. U 1206-1211 yillarda Sibir va Sharqiy Turkiston xalqlari (buryat,
yoqut, oyrat, uyg’ur va qirg’izlar)ni bo’ysundirdi.
2.2.1 – rasm. Chingizxon bosqini.
Shundan kyeyin, Chingizxon Xitoyga hujum boshladi va 4 yillik urushdan
kyeyin Pyekin shahrini egalladi (1215). SHu vaqtdan e’tiboran Chingizxon
Muhammad Xorazmshoh davlati bilan astoydil qiziqib, xorazmlik savdogar
Maxmud Yolovochdan, Sharqiy Turkiston va Xitoyga qatnovchi o’rta osiyolik
savdogarlar Hasan Xo’ja, Yusuf O’troriy, Ali Xo’ja al-Buxoriylardan zarur
ma’lumotlar olgan. 1218 y. Chingizxon Yettisuv xududlarini egallab olgach,
Xorazmshoh huzuriga 500 tuyadan iborat karvon va elchilar jo’natgan. Biroq,
karvon O’tror shahrida shahar noibi Inalxonning buyrug’i bilan talon-taroj qilinib,
elchilar qatl etildi. 16
Chingizxonning bu voqyea aybdorlarini jazolash, Inalxonni
o’ziga byerish haqidagi talabiga Xorazmshoh rad javobini byerdi. Shunday qilib
16
https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html
18

har ikkala tomon o’rtasida to’qnashuv sodir bo’lishi muqarrar bo’lib
qoldi.Mo’g’ullar hujumi arafasida Xorazmshohlar davlatining ijtimoiy – iqtisodiy
va siyosiy ahvoli ancha og’ir edi. Mamlakatda mansabdor shaxslar va katta yer
egalari bo’lgan aslzodalarning siyosiy tangliklardan foydalanib, mustaqil ish
tutishga intilishlari fyeodal tarqoqlikni kuchaytirayotgan edi. Bunga Muhammad
Xorazmshohning onasi Turkon Xotun va uning Dashti qipchoqdan kyelib saroyda
yuqori lavozimlarni egallab olgan qarindosh-urug’larining o’zboshimchaliklari
ham sabab bo’layotgan edi. Bundan tashqari, Xorazmshohning xalifalikka tyegishli
ko’plab yerlarning bosib olishi, 1217 y. Bag’dod sari qilingan muvaffaqiyatsiz
yurish ham islom olamida uning obro’siga putur yetkazdi. SHunday sharoitda,
Xorazmshohlar davlatiga mo’g’ullar hujumi boshlandi. 1218 yilgi O’tror
voqyealari Chingizxonning Xorazmga yurishi uchun bahona bo’ldi. 1219 y.
syentyabrida Chingizxon barcha qo’shin-larini O’tror atrofida to’plab, ularni to’rt
yo’nalish bo’yicha taqsimladi. U qo’shinlarining bir qismini o’g’illari O’qtoy va
Chig’atoy boshchiligida O’tror shahrini qamal qilishga qoldirdi. 17

Ikkinchi qismini Jo’ji boshchiligida Sirdaryoning quyi oqimida joylashgan
Sig’nok, O’zgan, Jand, Yangikyent shaharlarini egallashga, uchinchi qismini
Oloqnuyon boshchiligida Sirdaryoning yuqori oqimida joylashgan Binkat va
Xo’jand shaharlarini egallashga yubordi. Chingizxonning o’zi esa asosiy
qo’shinlari bilan Buxoroga yurish boshladi. Movarounnahr osmonida zulmat
bulutlari yoyilgan, vatan taqdiri xavf ostida qolgan bir vaqtda Xorazmshoh
Muhammadning o’zboshimchalik va kaltabinlik bilan olib borgan siyosati
mamlakatni halokatga olib kyeldi. U o’g’li Jaloliddin va tajribali sarkarda Tyemur
Malikning maslahatlarini e’tiborga olmasdan, kuchlarini yirik shaharlarga bo’lib
tashladi. O’zi esa mamlakatni qiyin vaziyatda qoldirib, bir to’da qo’rqoq ayonlari
bilan janubi-g’arbga qochdi.
O’tror shahrini egallash uchun qoldirilgan mo’g’ul qo’shinlari uni 5 oy
qamal qildilar. Shahar hokimi Inalxon boshliq mudofaachilar mo’g’ullar siquviga
katta qiyinchilik bilan bardosh byerib turgan bir paytda Muhammad
17
https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html
19

Xorazmshohdan norozi bo’lgan qoracha Hojib boshchiligidagi bir guruh shahar
himoyachilar mo’g’ullar tarafiga o’tib kyetdilar. Shundan kyeyin mo’g’ullar O’tror
shahrini egallab, uni talon-taroj qildilar va ommaviy qirg’in o’tkazdilar.
Xorazmshoh qo’shinlarining bo’lib tashlanganidan foydalangan Chingizxon 1920
y. boshlarida Buxoro shahrini qamal qildi. Buxoro aholisi Ixtiyoriddin qushlu,
Hamid Po’ra, qoraxitoy Suyunchxonlar boshchiligida shahar mudofaa qilindi.
Biroq, kuchlar tyeng bo’lmagani va chyetdan madad kyelmaganligi tufayli
himoyachilar taslim bo’ldilar. Mo’g’ullar Buxoro shahri egallab , uning noyob,
mye’moriy yodgorliklarini vayron etdilar, machitlar otxonalarga aylantirildi.
Buxoro egallangandan kyeyin Chingizxon qo’shinlari 1220 y. martida
Samarqandga yurish boshladi. Samarqand shahri aholisi uzoq qamalga dosh byera
oladigan darajada mudofaaga tayyorgarlik ko’rgan bo’lsada, tadbirkorlik va ahillik
yetishmaganligi tufayli mudofaa-chilar taslim bo’ldilar. Shahar vayron etilib 30000
ga yaqin kishi qul qilindi. Xo’jand va Tyermiz shaharlari ham shu holga tushdilar.
1221 y. boshlarida Xorazmshohning o’g’illari Jaloliddin, Uzloqshoh va Oqshohlar
Xorazmshoh vafot etganligi, Jaloliddin uning vorisi etib tayinlanganligini ma’lum
qildilar. Biroq, saroydagi ziddiyatlar Jaloliddinga mamlakatni boshqarishga imkon
byermadi va u Uzlokshoh foydasiga taxtdan voz kyechdi. 18
Jaloliddin Tyemur
Malik guruhi bilan yashirincha Xurosonga o’tib kyetdi. Uzloqshoh ham taxtni
tashlab qochdi. Xorazm taxti qipchoq amiri Xumortakin qo’liga o’tdi. SHunday
vaziyatda, CHingizxon va Jo’ji qo’shinlari Urganch shah-rini qamal qilishdi.
SHahar mudofaasi yaxshi tashkil etilgan bo’lib, mudofaachilarga buyuk alloma
Najmiddin Kubro va 76 yoshli Ahmad ibn Umar Xivaqiy boshchilik qildilar.
Kubroning “YO Vatan, yo sharofatli o’lim” dyeb qilgan xitobi ostida urganchliklar
qariyb 5 oy mo’g’ullarga qarshilik ko’rsatdilar. Biroq, yordamchi kuchlar
bo’lmaganligi tufayli mag’lub bo’lishdi. Xumortakin mo’g’ullarga shahar
darvozasini ochib byerdi. qattiq qirg’indan kyeyin shahar mo’g’ullar qo’liga o’tdi.
1221 y.
oxirlarida Chingizxon Markaziy Osiyoning dyeyarli barcha xududlarida o’z
18
https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html
20

hukmronligini o’rnatdi. Chingizxon Markaziy Osiyoni egallab olgan bo’lsada
hyech qayerda Movarounnahrdagidyek qarshilikka uchramadi. O’tror, Xo’jand
shaharlari aholisi, shayx Najmiddin Kubro va Jaloliddin Mangubyerdi boshliq
mudofaachilar bosqinchilarga qattiq zarbalar byerdilar. Ayniqsa, Jaloliddinning
jasoratlari tahsinga loyiqdir Jaloliddin Mangubyerdi Muhammad Xorazmshohning
turkman xotini Oychyechakdan tug’ilgan (1199) bo’lib, mo’g’ullar O’rta Osiyoga
bostirib kirganda, u 20 yoshga to’lgan barvasta yigit edi. Uning Muhammad
Xorazmshohning vorisi sifatida mamlakatni boshqarishiga qarshi bo’lgan qipchoq
amaldorlari ukasi Uzloqshohni taxtga o’tqazish payiga tushdilar. Bunday sharoitda
davlatni boshqarishga ko’zi yetmagan Jaloliddin Tyemur Malikning ozgina
qo’shinlari bilan Xurosonga yo’l oldi. Uning 700 kishilik qo’shini dastlab g’azna
shahri yaqinida 30 ming kishilik mo’g’ullar qo’shinini tor-mor qildi. Jaloliddin
g’aznada qaytadan qo’shin to’pladi. U qo’shinlari orasida boshlangan nizolarni
bartaraf qilib, qat’iy harbiy tartib o’rnatdi. 1221 yil yozida mo’g’ullarning SHig’i
qutxu nuyon boshliq qo’shinlari bilan Jaloliddin qo’shinlari o’rtasida Parvon
dashtida bo’lgan jangda Jaloliddin qo’shinlari g’alaba qozondi. Tarixchilarning
yozishicha “Jaloliddinning o’zi Shig’i qutxuning qo’shini o’rtasiga otilib kirib,
uning harbiy tartiblarini buzib yuborgan va bayroqlarini otlarning tuyoqlari ostida
poymol qilgan”. Jangda katta
talofat ko’rgan Shig’i qutxu qolgan qo’shinlari bilan Chingizxonning Tollikondagi
qarorgohiga qochgan.
Chingizxon qisqa vaqt ichida qo’shinlariga bir nyecha marta zarba byergan
Jaloliddinga qarshi o’zi jangga kirishgan. Bu vaqtda Parvondagi jangda g’alaba
qozonib ko’plab o’ljalarni qo’lga kiritgan Jaloliddin qo’shinlari o’rtasida ham
bo’linish yuz byerdi. Jaloliddinning umumiy dushmani bo’lgan
mo’g’ullarga qarshi jipslashishga qilgan da’vatlariga qaramay ayrim xalqlarning
vakillari, jumladan, xalajlar, afg’onlar va b. qo’shinni tark etdilar. Shunday
bo’lsada Jaloliddin mo’g’ullar uchun hali ancha xavfli kuch edi. Chingizxon
qo’shinlarining uni o’rab olish va qo’lga tushirishga harakat qilayotganligi
eshitgan Jaloliddin g’aznani tark etdi. Biroq, g’aznadan 50 chaqirim sharqda
21

Jaloliddin mo’g’ullar bilan to’qnashib jang bilan chyekina boshladi. Chingizxon
Sind daryosi bo’yida Jaloliddin qo’shinlarini o’rab oldi. 19
Bu yerda bo’lgan uch
kunlik jangda Jaloliddin mo’g’ullarning ko’plab qo’shinlarini qirib tashladi,
o’zining ham barcha amirlari halok bo’ldi. Jami 700 ga yaqin qo’shin bilan qolgan
Jaloliddinni Chingizxon tiriklayin qo’lga olish haqida bo’yruq byergan. Mo’g’ullar
tomonidan o’rab olingan Jaloliddin qurshovdan chiqish imkoni yo’qligini ko’rgach
oila a’zolari va qo’shinlariga o’zlarini daryoga tashlash haqida buyruq byergan. U
oz sonli qo’shinlari bilangina narigi qirg’oqga chiqib olishga muvaffaq bo’lgan.
SHundan kyeyin, Jaloliddin 10 yil davomida Hindiston, Eron, Iroq va Kavkaz
ortida mo’g’ullar va b. dushmanlariga qarshi jang qildi. Jaloliddinning mo’g’ullar
bilan so’nggi yirik jangi 1227 y. syentyabr oyida Isfaxon yaqinida bo’lib, unda
mo’g’ullar yoppasiga qirib tashlandi. Mo’g’ul lashkarboshilaridan biri Tavkal
no’yon Jaloliddinning harbiy talanti va jasoratini ko’rib, “ Haqiqatan ham u o’z
davrining bahodiri va tyengqurlarining dahosidir” dyeb tan olishga majbur
bo’lgan edi. Jaloliddinning obru e’tibori oshib borishi bilan birga uning g’animlari
ham ko’payib bordi. 20
Nasaviyning yozishicha u ko’plab murakkab vaziyatlardan qutilib kyetgan
bo’lsada, kutilmagan vaziyatda bir kurdning urgan nayzasi oqibatida halok
bo’lgan. Bu xabarni eshitgan Mayofarikin hokimi al-Malik al-Muzaffar
Jaloliddinni izzat-hurmat bilan ko’mish, qabrini boshqalar haqorat qilmasligi
uchun tyekislab qo’yishi haqida farmon byergan. Jaloliddinning joniga qasd qilgan
kurd va uning erkak hamqishloqlari o’ldirilgan. Tarixiy manbalarda jasur
lashkarboshi haqida Jaloliddin Mangubyerdi to’g’risida ko’plab ma’lumotlarni
uchratish mumkin. Ular orasida eng mukammali Shaxobiddin Muhammad Nasaviy
qoldirgan ma’lumotlardir. 1224 yildan boshlab Jaloliddinning harbiy yurishlarida
ishtirok etgan
Nasaviy o’zining “ Sulton Jaloliddin Mangubyerdining hayot yo’li” nomli asarida
Jaloliddin haqida, “ U turk bo’lib, qora mag’iz yuzli, burni oldida qora xoli bor,
o’rta bo’yli yigit edi. Fors tilida ham byemalol so’zlasha olar edi. U kamtarin,
19
https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html
20
https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html
22

jiddiy odam bo’lib, hyech qachon baqirmas, so’kinmas, o’z atrofidagilar oldida
o’zini juda yaxshi , sipo tutar edi. U ko’p gapirmas, hoholab kulmas, ahyon -
ahyonda jilmayar edi. U adolatni hurmat qilar o’z fuqarolariga nisbatan adolatli
bo’lishga intilar edi. O’z xalqining mushkulini yengillishtirishni yaxshi ko’rar edi.
Biroq, u yashagan to’s-to’polon davr unga bunday xayrli ishni amalga oshirishga
imkon byermadi. Sulton Jaloliddin eng og’ir, murakkab sharoitlarda ham qat’iy
tura oluvchi, eng qiyin sinovlardan ham sira qo’rqmaydigan odam edi”, dyeb
yozgan .
SHunday qilib, o’z yurtining erki , ozodligi uchun mardonavor kurashgan
qaxramon Spitamyen, Muqanna, Najmiddin Kubro va boshqalar qatori Jaloliddin
Mangubyerdi Vatan ozodligi uchun jonini fido qildi. Xalqimiz hamisha o’z
qaxramonlarini e’zozlab kyelgan. 1999 y. 5 noyabr kuni Urganch shahrida
Jaloliddin Mangubyerdi tavalludining 800 yilligiga bag’ishlangan tantanali
yig’ilish bo’ldi. Yig’ilishda Jaloliddin Mangubyerdi sharafiga o’rnatilgan haykal
ochildi.
3-masala: Chingizxon vafotidan kyeyin mo’g’ullar egallab olgan xududlar
o’g’illari –Jo’ji, Chig’atoy, O’qtoy va To’lixonlarga bo’lib byerilgan edi. Mo’g’ul
xonlari, no’yonlarining bosib olingan xududlarda davlatni boshqarish tajribasi va
layoqati yetishmaganligi tufayli, ular ko’proq boy xududlarni talash, o’lpon
o’ndirish bilan band bo’lishib, shaharlar hayoti va savdo-sotiqa byefarq edilar. 21

Xonlar va no’yonlarning byetayin siyosati, ularning o’zaro hokimiyat va
mulk talashib nizo chiqarishlar, mahalliy amaldorlarning ikkiyuzlamachiliklari va
xushomadgo’yliklari O’rta Osiyo xalqlarini og’ir ijtimoiy-iqtisodiy ahvolga solib
qo’ygan edi. Chingizxonning ikkinchi o’g’li Chig’otoy hukmronlik qilgan (1227-
1241) Movarounnahr, Yettisuv va Sharqiy Turkiston yerlari CHig’otoy ulusi dyeb
atalgan. Chig’otoyning o’zi Yettisuvda yashab, Movarounnahrni boshqarishni
Mahmud Yalovoch (1226-1238) va uning o’g’li Ma’sudbyekka (1238-1289)
byerib qo’ydi. Mahmud Yalovoch davrida Movarounnahrda bir qator
norozilik harakatlari (jumladan, Mahmud Tarobiy boshchiligidagi 1238 yilgi
21
https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html
23

qo’zg’olon) ko’tarilgan bo’lsa-da, Ma’sudbyek o’lka ijtimoiy- iqtisodiy hayotini
yaxshilash bo’yicha ba’zi ijobiy o’zgarishlarni amalga oshirdi. Uning ta’sirida
mo’g’ul xonlari Guyukxon (1246-1248), Munkyexon (1251-1260) va Olg’uxonlar
(1261-1266) Movarounnahrda tinchlik va tartib o’rnatishga harakat qildilar.
Jumladan, Munkyexon jon solig’ini va pul muomalasini tartibga soldi, mo’g’ul
aslzodalarining bu yerga kyelib, mahalliy boshqaruv ishlariga aralashishiga chyek
qo’ydi. Bu davrda vayron bo’lgan Buxoro, Samarqand, Xo’jand, Toshkyent,
Tyermiz, Urganch va b. shaharlar qaytadan tiklandi. Farg’ona muzofotidagi
O’zgand, Axsikyent, Isfara, quva shaharlari obodonlashdi. Shu bilan birga,
Andijon, qarshi singari yangi shaharlar paydo bo’ldi. Shaharlarning kyengayishi va
obodonlashishida 1271 y. Ma’sudbyek tomonidan o’tkazilgan pul islohati katta rol
o’ynadi. Movarounnahrda bir xil vaznda zarb etilgan kumush tangalar umumdavlat
muomalasiga kiritildi. XIII asr oxirida Baroqxon vafotidan kyeyin Chig’otoy ulusi
taxtini uning o’g’li Duvaxon (1291- 1306) egalladi. O’sha davrda Andijonning
obod shaharga aylanishi Duvaxon nomi bilan bog’liqdir.
Duvaxon vafotidan kyeyin boshlangan tartibsizliklarni uning ikkinchi o’g’li
Kyepakxon (1318- 1326) qisman bartaraf etishga muvaffaq bo’ldi. U bir qator
iqtisodiy va ma’muriy islohatlar o’tkazdi. Kyepakxon Chig’atoy ulusini
mustahkamlash maqsadida xonlik markazini yaylovdan o’troq zonaga ko’chirtirdi.
Natijada hozirgi qarshi shahri bunyod etilib, u ulus markazi qilib byelgilandi.
Kyepakxon bir qator islohatlar o’tkazdi. 1321 y. o’tkazilgan pul islohati moliya
tiziminiizga solishda muhim rol o’ynadi. 22
Ma’muriy islohatga ko’ra,
Movarounnahr hududi tumanlarga (jumladan, Samarqand viloyatida 7 ta, Farg’ona
viloyatida 9 ta) bo’lindi. Kyepakxon siyosatini Tarmashirin (1326-1334) davom
ettirdi. U islom dinini qabul qilib, uni davlat dini darajasiga ko’tardi. Uning o’rniga
kyelgan qozonxon (1334-1346) asosiy e’tiborini mahalliy va mo’g’ul amaldorlari
o’rtasidagi ziddiyatlarni bartaraf etishga qaratdi. qozonxon vafotidan kyeyin
hokimiyatni egallagan amir qozag’on (1347-1358) o’tmishdoshlaridan farq qilib,
ko’chmanchi mo’g’ul aslzodalari manfaatlariga mos siyosat yuritdi. Mahalliy aholi
22
https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html
24

manfaatlariga zid bo’lgan bu siyosat oqibatida ijtimoiy-siyosiy vaziyat
kyeskinlashdi. Siyosiy kurashlar jarayonida amir qazag’on qatl etildi. Uning o’g’li
Abdullohning hukmronligi ham uzoqa bormadi. Bu orada Mo’g’ulistondan bostirib
kyelgan (1359) Tug’luq Tyemur Movarounnahrga jiddiy talofat yetkazdi. XIY asr
o’rtalariga kyelib Chig’atoy ulusi ikki qismga: Yettisuv, Farg’onaning sharqiy
qismi, Sharqiy Turkistondan iborat Mo’g’ulistonga va g’arbiy ulus-
Movarounnahrga bo’linib kyetdi. O’sha paytda Xorazmning sharqiy qismi ham
g’arbiy ulusga qarar edi. Bu Movarounnahrda hokimimyatga intiluvchi
kuchlarning ko’payishigi va siyosiy vaziyatning yanada kyeskinlashuviga olib
kyeldi. Mo’g’ullar istilosi Movarounnahr xalqlari boshiga qanchalik og’ir kulfatlar
solmasin ajdodlarimizni bunyodkorlik ishlaridan sovuta olmadi. Bu davrda
Urganya, qarshi, Andijon shaharlari qayta tiklandi, Samarqand, Buxoro, Shosh,
Xo’jand kabi shaharlarda bir qator inshootlar bunyod etildi. XIII asrda qo’hna
Urganchda bunyod etilgan balandligi 62 myetrlik minora, Buxoroda islom
olamining yetuk allomalaridan biri Sayfiddin Boxarziy (1258 y. vafot etgan)
maqbarasi, XIY asrda Samarqandda qurilishi davom etdirilgan SHohizinda
majmui, Buxorodagi Bayonqulixon maqbarasi, qo’hna Urganchdagi Najmiddik
Kubro, To’rabyekxonim, Xo’janddagi To’baxonim maqbaralari o’z davrining
noyob yodgorliklari hisoblanadi. Bu davrda O’rta Osiyoda ilm-fan, ma’naviyat va
badiiy adabiyot katta qiyinchiliklar bilan bo’lsada takomillashib bordi.
Tarixshunoslik, ilmi-nujum, so’fiylik ta’limoti va b. bo’yicha bir qator asarlar
yaratildi. 23
Ular jumlasiga Najmiddin Kubro (1145-1221), shayx Sayfuddin
Boxarziy Bahouddin Naqshband (1318-1389) ta’limotlari, Juvayniy (1383 y. vafot
etgan), Fazlulloh Rashididdin (1318 y. o’ldirilgan) asarlari kiradi. Masalan,
Rashididdinning “Jomye ut-tavorix” asariga ko’pchilik olimlar “Jahon tarixini”
yaratishga dastlabki urinish sifatida qarashadi. Adabiy sohada Jaloliddin Rumiy,
Muslihiddin Sa’diy, Amir Xusrav Dyehlaviy, Nosiriddin Rabg’uziy, Pahlovon
Mahmud, qutbi Xorazmiy, Sayfi Saroyi va b. samarali ijod qildilar. Jumladan, asli
xorazmlik bo’lib, kyeyinchalik Turkiyada yashagan Jaloliddin Rumiy (1207-1277)
23
https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html
25

ning 6 jildli, 25 ming 700 baytdan iborat “Masnaviy”si, g’azalnavis shoir Sa’diy
SHyeroziy (1219-1292) ning mashhur “Guliston” va “Bo’ston”i, Pahlavon
Maxmud (1322 y. vafot etgan) ning chuqur falsafiy mazmunga ega bo’lgan
ruboiylari, XIII asr oxiri- XIY asr birinchi yarmida yashab ijod etgan
Rabg’uziyning o’zbyek tili nasr namunasini o’zida aks etdirgan ikki jildlik “qissasi
Rabg’uziy” asari o’sha davr adabiyotining yorqin namunalaridir
Xorazmshohlar davlatining so’nggi hukmdori, mohir sarkarda.
Anushteginiylardan. Xorazmshohlardan Muhammadning katta o’g’li.
Onasi – Oychechak turkman kanizaklaridan bo’lgan. Jaloliddin burnida
holi (mank) bo’lgani uchun Mankburni nomi bilan atalgan. Keyinchalik bu nom
talaffuzda o’zgarib “Manguberdi” nomi bilan mashhur bo’lib ketgan. Jaloliddin
voyaga yetgach, otasi uni G’azna, Bomiyon, G’ur, Bust, Takinobod, Zamindovar
va Hindiston hududlarigacha bo’lgan yerlarda hokim va taxt vorisi etib tayinlangan
(1215). Biroq Turkon xotun va qipchoq amirlarining qat`iy noroziligi sababli
Qutbiddin O’zloqshoh foydasiga vorislikdan mahrum etilgan. Jaloliddin otasining
harbiy yurishlarida ishtirok etib, o’zining jasur jangchi, iqtidorli sarkardalik
qobiliyatlarini namoyish etgan (qadimgi Irg’is daryosi bo’yidagi jang).
Chingizxon boshchiligidagi mo’g’ul qo’shinlari Movarounnahrga bostirib
kirib birin-ketin shaharlarni egallab, Samarqandga yaqinlashganlarida xorazmshoh
Muhammad Kaspiy dengizi bo’yida joylashgan Obeskun shahri yaqinidagi Ashur
ada orolidan panoh topgan. Og’ir bemor bo’lgan Muhammad o’g’illarini yoniga
chorlab, so’nggi damda Jaloliddinni o’z o’rniga xorazmshoh etib tayinlagan.
Jaloliddin Manguberdi ukalari Oqshoh va Qutbiddin O’zloqshohlar bilan birga
Urganch mudofaasiga oshiqadi. 24
Lekin Urganchdagi qipchoq amirlari Turkon
xotunning akasi Xumorteginni sulton deb e`lon qilib, Jaloliddin Manguberdiga
qarshi suiqasd uyushtirmoqchi bo’ldilar. Bundan xabar topgan Jaloliddin
Manguberdi Temur Malik boshchiligidagi 300 kishilik suvoriylar bilan o’z vatani –
Xorazmni tashlab Xurosonga ketishga majbur bo’ladi. Niso shahri yaqinida uni
700 nafar mo’g’ul suvoriysi kutardi. Jaloliddin Manguberdi shiddatli jangdan
24
https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html
26

so’ng ularni tor-mor keltirib, Nishopurga keldi. Bu yerdan u barcha viloyat
hokimlariga qarshi birlashishga da`vat etdi, bir oydan so’ng G’azni tomon yurdi.
Yo’lda unga Hirot voliysi, qaynotasi Aminalmulk 10 ming kishilik qo’shin bilan
kelib qo’shildi. Qandahorni qamal qilib turgan mo’g’ul qo’shinlari bilan 3 kunlik
jangda Jaloliddin Manguberdu ularni tor-mor keltirgan. U G’aznaga 1221-yil keldi.
Bu yerda unga xalaj qabilasi boshlig’i Sayfuddin Ig’roq, Balx voliysi A`zam
malik, afg’onlar sardori Muzaffar malik, qarluqlar boshlig’i Hasan Qarluq kelib
qo’shildilar. Ularning har biri ixtiyorida 30 minglik qo’shin bor edi. Jaloliddin
Manguberdining o’zidagi kuchlar esa 60 ming suvoriy edi. Jaloliddin Manguberdi
Valiyon qal`asini qamal qilayotgan Takajuk va Malg’ur boshchiligidagi mo’g’ul
qo’shiniga hujum qilib, 3 kunlik jangdan so’ng ular tor-mor keltirgan , 1000 dan
ortiq mo’g’ul askari o’ldirilgan, omon qolgan qismi Panjshir daryosidan o’tib,
ko’priki buzib tashlashgan. Bu Jaloliddin Manguberdining mo’g’ullar ustidan
qozongan dastlabki yirik g’alabasi edi.
Chingizxon Jaloliddin Manguberdiga qarshi Shiki Xutuxu no’yonni 45
minglik qo’shin bilan jo’natadi. G’azna yaqinidagi Parvon jangida Jaloliddin
Manguberdi mo’g’ullar ustidan ajoyib g’alabani qo’lga kiritadi. Jangda harbiy
taktika tarixida birinchi bo’lib, Jaloliddin dushman suvoriylariga qarshi ot yonida
turib piyoda jang qilish uslubini qo’llaydi. Mo’g’ullarning Ushbu jangdagi
mag’lubiyati to shu vaqtgacha jiddiy zarbaga uchramagan Chingizxonning asosiy
kuchini urushga solishi va harbiy harakat rahbarligini o’z qo’liga olishga majbur
etadi. 25
Biroq jangdan so’ng Jaloliddin Manguberdining lashkarboshilari o’lja
ustida o’zaro janjallashib qolib, oqibatda Sayfuddin Ig’roq, A`zam malik va
Muzaffar maliklar Jaloliddin Manguberdini tark etganlar. Jaloliddin
Manguberdining yonida faqat Aminalmulk o’z lashkari bilan qolgan, xolos.
Chingizxon katta qo’shin to’plab Jaloliddin Manguberdiga qarshi shaxsan
o’zi otlangan. G’ardiz qal`asi yaqinida Jaloliddin Manguberdi Chingizxon
qo’shinining ilg’orini tor-mor keltiradi va kuchi ozligi sababli Sind (Hind) daryosi
tomon chekinadi. Chingizxon qo’shini Jaloliddin Manguberdini daryodan o’tishiga
25
https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html
27

imkon bermay qurshab oladi. 1221-yil 25-noyabrda bo’lgan tengsiz jangda (Sind
daryosi bo’yidagi jang) mag’lubiyatga uchragan Jaloliddin Manguberdi 4000
jangchisi bilan Sindning o’ng sohiliga suzib o’tib, cho’l ichkarisiga kirib ketdi (Bu
cho’l hozirda ham cho’li Jaloliy deb ataladi). Chingizxon Jaloliddin
Manguberdining bu jasoratidan hayratda qolib, o’z o’g’illariga qarab: “Ota o’g’il
mana shunday bo’lishi lozim!”, degan. Endilikda Chingizxon O’ziga teng raqibga
duch kelganini yaxshigina tushunib, Jaloliddinning katta kuch to’plashiga xalaqit
berish uchun barcha choralarni ko’radi.
Oradan bir necha kun o’tgach, Jaloliddin Manguberdi qo’shini soni 7
mingga yetdi. Unga Ko’lbars bahodir, Kabkuh va Sa`diddin Ali ash-Sharabdor
kabi lashkarboshilar o’z kishilari bilan kelib qo’shildi. Jaloliddin Manguberdi
Shimoliy Hindistonning notanish cho’lida och, juldur kiyimli jangchilari bilan
sargardonlikda qoldi. Uning bu holidan foydalanmoqchi bo’lgan Shatra viloyati
rana (shoh) si Jaloliddin Manguberdiga hujum qilgan. Jaloliddin Manguberdining
merganlik bilan otgan kamon o’qidan rana halok bo’ladi, qo’shini esa parokanda
bo’lib qochadi. Jaloliddin Manguberdi katta o’ljani qo’lga kiritadi. Bu g’alabadan
so’ng Sind, Uchcha, Mo’lton, Lohur va Peshavor hokimi Nosiriddin Qubacha
(1205-1227)ning Nandana va Sakundagi noibi Qamariddin Karmoniy Jaloliddin
Manguberdiga o’zini xayrixohligini izhor etib, sovg’a-salomlar jo’natgan.
G’iyosiddin Pirshohdan ajralib ketgan amirlardan Sanjoqonhon, Elchi pahlavon,
O’rxon, Soyircha, Tekjoruq Xonkishilar o’z lashkarlari bilan kelib Jaloliddin
Manguberdiga qo’shildilar. 26
Jaloliddin Manguberdi Kalor shahri, Parosravar,
Tarnuj qal`alarini qo’lga kiritdi. Mulklarining katta qismidan ajralgan Qubacha 10
ming otliq qo’shini hamda mamluklar sulolasidan bo’lgan Dehli sultoni
Shamsuddin Eltutmishdan olgan qo’shimcha kuch bilan Jaloliddin Manguberdiga
qarshi jang qilgan, biroq mag’lubiyatga uchragan, uning xazinasi, qurol-yarog’lari
o’lja tushgan.
1222-yil Chingizxon Jaloliddin Manguberdi izidan To’rbay To’qshin va
Bola no’yonni 20 minglik qo’shin bilan jo’natadi. Lekin ular Mo’ltonga qadar
26
https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html
28

borib, shaharni ololmay, jazirama issiqqa dosh berolmay qaytishadi. Jaloliddin
Manguberdi o’ziga qarshi mo’g’ul qo’shinlari jo’natilgani xabarini Parosravar
qal`asini olgandan so’ng eshitgan. Jaloliddin Manguberdi Mo’lton tomon yo’l olib
Qubacha mulklaridan Uchcha, Sadusan, Xatisor, Deval va Damrillarni qamal
qiladi, qo’shini uchun tuyalar zarurligi tufayli Gujarot viloyati markazi Nahrvalga
Xosxon boshchiligida qo’shin jo’natadi. Shamsuddin Eltutmish Jaloliddin
Manguberdi ustiga katta qo’shin (30 ming otliq, 100 ming piyoda, 300 ta fil)
tortadi. Jaloliddin Manguberdi mardonavorlik bilan raqibiga qarshi chiqadi.
Jaloliddin Manguberdining O’zbek Toy Jahon Pahlavon qo’mondonligi ostidagi
ilg’ori Eltutmish ilg’ori bilan to’qnashib raqibidan ustin keladi. Eltutmish
Jaloliddin Manguberdi huzuriga elchisini yuborib sulh so’raydi.
Jaloliddin Manguberdi Hindistonda o’z nomidan kumush va mis tangalar
zarb qiladi, unga tobe hind mulklarida uning nomi xutbaga qo’shib o’qilgan. Biroq
vaziyat borgan sari murakkablashib bormoqda edi. Eltutmish, Qubacha,
shuningdek, Hindistonning boshqa viloyat hokimlari o’zaro til biriktirib Jaloliddin
Manguberdiga qarshi ittifoq tuzmoqchi ekanliklari ayon bo’lib qoldi. Jaloliddin
Manguberdining lashkarboshisi Yazidak pahlavon va Sunqurjiq Toysilar xiyonat
qilib Eltutmish tomoniga o’tganlar. Qiyin vaziyatdan qutulish uchun Jaloliddin
Manguberdi harbiy kengash chaqirgan. Amirlarning ko’pchiligi Iroq tomon yurish
qilib, uni G’iyosiddin Pirshohdan tortib olishni taklif qiladi. Iroqda siyosiy
parokandalik hukm surardi. Iroq tomon ketishga qaror qilinadi. Jaloliddin
Manguberdi o’zining Hindistonda zabt etgan mulklariga O’zbek Toy Jahon
Pahlavoni, G’ur va G’azni viloyatlariga Hasan Qarluqni noib sifatida qoldirib,
Iroqqa yo’l olgan. 27
Cho’lu biyobonlarni kesib o’tishda Jaloliddin Manguberdining
ko’p jangchilari nobud bo’lgan, nihoyat u 4 ming jangchisi bilan Kirmonga yetib
kelgan. G’iyosiddin Pirshohning Kirmondagi noibi Baroq hojib Jaloliddin
Manguberdiga tobelik izhor qiladi. Shundan so’ng Jaloliddin Manguberdi Fors
viloyati markazi Sherozga kelgan. Fors hokimi otabek Sa`d ibn Zangiy va Yazd
hokimi otabek Alouddavla ibn To’g’onshoh unga tobelik bildirishadi. Jaloliddin
27
https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html
29

Manguberdi Isfahonga kelganda aholi uni katta tantana bilan kutib oladi, qo’shini
qurol-aslaha bilan ta`minlanadi. Bu hol G’iyosiddin Pirshohga yoqmaydi, u
akasiga qarshi 30 ming otliq qo’shin bilan yo’lga chiqadi. Biroq Jaloliddin
Manguberdi unga sovg’a-salomlar bilan miroxur Odekni elchi sifatida jo’natgan va
o’zaro nizoni tinchlik bilan hal etgan. Qo’shin boshliqlari Jaloliddin Manguberdi
tomoniga o’tgan. 1225-yil Jaloliddin Manguberdi Ozarbayjonga yurish qiladi.
So’ng Bag’dodga qarshi yurishga hozirlik ko’radi. Xalifa Nosirgacha elchi
jo’natib, mo’g’ullarga qarshi birlashishga chaqiradi. Bunga javoban Xalifa
Jaloliddin Manguberdiga qarshi o’zining mamluki amir Jamoliddin Qushtemir
boshliq 20 minglik qo’shin jo’natdi. Basra yaqinidagi jangda Xalifa qo’shinlari tor-
mor keltirildi. Xalifa Bag’dod mudofaasi bilan mashg’ul bo’ladi. Jaloliddin
Manguberdi Bag’dod atrofida 12 kun turgach , Ozarbayjon tomon ketadi.
Ozarbayjon va Arron otabegi O’zbek ichkilik, maishatga berilib davlat ishlarini o’z
holiga tashlab qo’ygan edi, davlatni amalda uning xotini Malika xotun boshqarardi.
1225-yil mayda Jaloliddin Manguberdi Marog’a shahrini jangsiz qo’lga kiritadi.
Damashq, Erbil hokimlari u bilan ittifoq tuzishga rozi bo’ladilar. Otabek O’zbek
Tabrizni tashlab Ganjaga, so’ng Alinjo qal`asiga qochib o’sha yerda vafot etadi.
Jaloliddin Manguberdi Malika xotunga uylanadi. Tabrizda bir necha kun
turgandan so’ng o’z qo’shinini Gruziya tomon boshlaydi. 1225-yil avgustda Garni
qal`asi yaqinida gurjilarning Ivane Mxargdzeli boshliq 60 minglik qo’shinini tor-
mor keltiradi va Tiflisga qarab yuradi. Gruziya malikasi Rusudana Kutaisiga
ko’chib o’tgan. Jaloliddin Manguberdi Dvin, Lori shaharlarini egallaydi, Surmari
shahri hokimlari o’z tobeliklarini bildirishgan. 28
1227-yil sentabrda Isfahondan 30
chaqirim sharqdagi Sin qishlog’i yaqinida Jaloliddin Manguberdi mo’g’ullarning
Taynol no’yon boshliq qo’shinini yenggan.
Taynol no’yon Jaloliddin Manguberdi haqida: “Zamonasining haqiqiy bahodiri
ekan, o’z tengqurlarining sarvari ekan”, degan. Jaloliddin Manguberdining Ko’niya
sultoni Alouddin Kayqubod, Jazira hokimi al-Malik al-Ashrof Muzafariddin Muso,
Damashq hokimi al-Malik al-Muazzam Sharafiddin Is va Misr hokimi al-Malik al-
28
https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html
30

Komil Muhammadga nomalar yozib, ularni mo’g’ullarga qarshi kurashish yo’lida
birlashtirish yo’lidagi xatti-harakatlari behuda ketdi. Ustiga ustak Alouddin
Qayqubod muxolif kuchlarni Jaloliddin Manguberdiga qarshi birlashtirishga
muvaffaq bo’ldi.
1230-yil 10-avgustda Arzinjon yaqinidagi jangda Jaloliddin Manguberdi
kuchlari mag’lubiyatga uchradi. Jaloliddin Manguberdining kuchsizlanganidan
foydalangan mo’g’ullar katta qo’shin bilan Ozarbayjonga bostirib kirib Marog’a,
Tabrizni egallab (1231) Jaloliddin Manguberdi ta`qib etishgan. Mayofariqin
viloyatidagi qishloqlardan birida mo’g’ullar tungi hujum natijasida Jaloliddin
Manguberdining oz sonli qo’shinini tor-mor keltirdilar, Jaloliddin Manguberdini
o’zi esa ta`qibdan qutulib Qurdiston tog’lariga chiqib ketgan. Bu yerda qaroqchi
kurdlar qo’liga asir tushib, fojiali ravishda halok bo’lgan.
Jaloliddin Manguberdi haqida uning shaxsiy kotibi, tarixchi Nasaviy
shunday yozadi: “Jaloliddin qorachadan kelgan, o’rta bo’yli, turk lafzli odam edi.
Fors tilini ham yaxshi bilardi. Uning botirligiga kelganda shuni aytish kerakki,
sulton arslonlar orasidagi eng kuchli sher edi. Bir so’zli, kek saqlamaydigan, ochiq
ko’ngil, to’g’ri odam edi. U jiddiy shaxs edi. Hech qachon kulmasdi. Juda nari
borsa jilmayib qo’yardi. U adolatsizliklarni yomon ko’rardi. Jaloliddin o’ta
qat`iyatli, nihoyatda irodali, murakkab vaziyatlarda, taqdirning qaltis sinovlarida
o’zini yo’qotib qo’ymaydigan favqulodda mard va botir sarkarda edi. O’zbekiston
hukumati Jaloliddin Manguberdining mo’g’ul bosqinchilariga qarshi kurashda
ko’rsatgan mislsiz jasorati, vatanga va o’z xalqiga sadoqat va cheksiz muhabbatini
qadrlash va uning porloq ruhini abadiylashtirish maqsadida “Jaloliddin
Manguberdi tavalludining 800 yilligini nishonlash haqida” qaror qabul qildi
(1998). Qarorga ko’ra, uning yurti Xorazmda Jaloliddin Manguberdiga haykal
o’rnatildi, yirik ko’cha, maydon, jamoa korxonalari va boshqalarga uning nomi
qo’yildi. Jaloliddin Manguberdining harbiy yurishlarida hamroh bo’lgan tarixchi
Nasaviy Jaloliddin Manguberdiga bag’ishlab “Siyrat as-sulton Jaloliddin
Manguberdi” (“Sulton Jaloliddin Manguberdining holati”) nomli asar, Maqsud
Shayhzoda esa “Jaloliddin” (1943-yil) dramasini yozgan. Jaloliddin Manguberdi
31

haqida video film, doston, p`esa va boshqalar yaratilgan. 2000-yilning 30-
avgustida “Jaloliddin Manguberdi” ordeni ta’sis etilgan. 29
XULOSA.
Dunyoni, insoniyatni larzaga solgan Ikkinchi jahon urushining hal qiluvchi,
eng hayajonli damlari... Millionlab odamlarning yostig’ini quritgan Falokatning
yakuni yaqin. Yakun nurli bo’lishi uchun yana necha millionlab insonning qo’llari
duoda... Bunday vaziyatda Vatan himoyachilari — askarlar irodasiga ta’sir etuvchi
har qanday kuch katta ahamiyatga ega. Shunday o’ta muhim paytda yozuvchimiz
Maqsud Shayxzodaning «Jaloliddin Manguberdi» tarixiy dramasi dunyoga keldi.
O’tmishda Chingizxonday qudratli kuchga qarshi tura olgan, mardonavor
kurashgan Vatan tirgagi — Jaloliddin Manguberdining qahramonliklarini
jonlantira olgan drama Ikkinchi jahon urushi yillarining jangovar vazifalariga katta
xizmat ko’rsatdi.
Mazkur asar teatrda sahnalashtirildi. Manbalarda ko’rsatilishicha, Manguberdining
kishida hayajonli faxr tuyg’usini junbushga keltira oladigan qahramonliklari aks
etgan mazkur drama urushga ketayotgan askarlarga maxsus namoyish etilib,
frontga jo’natilgan ekan. Bu esa askarlarda jangovar ruh va shijoat uyg’otib,
dushmanga nafratni kuchaytirgan... Ana shunday vatanparvarlik tuyg’usining
kuchayuviga sabab bo’lguvchi buyuk ajdodlarimiz, xususan, Jaloliddin
Manguberdining jasoratlari asrlar o’tsa hamki, o’z qadr-qimmatini, ahamiyatini
yo’qotmaydi. U kishida Vatanparvarlikdek Oliy Tuyg’uga xizmat qilish impulsini
jo’sh urdirib turadi... Jaloliddin Manguberdining yaqin a’yonlaridan biri bo’lgan,
mashhur tarixchi Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy buyuk bobomizni shunday
tasvirlagan: «...U bug’doyrang, o’rta bo’yli, turkiy qiyofali va turkiyda gapiradigan
odam edi, shu bilan birga, forsiyda ham so’zlasha olardi. Uning mardligi,
29
https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html
32

jasurligiga kelsak, janglardagi qahramonliklarini eslab o’tishning o’zi kifoya
qiladi. U sherlar orasida eng zo’r sher edi, qo’rqmas chavandoz, lashkarlar orasida
eng botir edi. U... jahldor emasdi, haqoratomuz so’zlarni aytmasdi. U nihoyatda
jiddiy edi, kulmasdi, faqat jilmayib qo’yardi, kam gapirardi...»
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1. Karimov I.A Tarixiy xotirasiz kyelajak yo’q. T. SHarq, 1998
2. Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat - engilmas kuch” T:Ma’naviyat, 2008 y
3. Karimov SH., SHamsiddinov R. Vatan tarixi, T.1997
4. Vambyeri X. Buxoro yoxud Movaraunnahr tarixi, T.1990
5. Murtozayeva R.X va boshqalar. O’zbyekiston tarixi (ma’ruzalar matni),
T.2000,221-265
6. O’zbekiston tarixi. 1- qism. – T., Universitet, 1997 y.
7. Q.Usmonov, M.Sodiqova va boshqalar “O’zbekiston tarixi”. T., “Iqtisod
moliya”, 2006y.
8.Shahobiddin an-Nasaviyning "Siyrat al-Jaloliddin Mankburni" kitobi
9. Shaxobiddin Muhammad an-Nasafiy. Sulton Jaloliddin Manguberdi
Xorazmshohlar davlatidagi Anushtaginlar sulolasining (1097-1231)
Internet ma’lumotlari.
1. https://oyina.uz/uz/article/325
2. https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html
33

ILOVALAR.
1 – ilova.
2 – ilova.
34

MUNDARIJA:
KIRISH....................................................................................................2
I.BOB. SHAHOBIDDIN MUHAMMAD AN – NASAVIY VA
UNING ASARLARI.
1.1. Shahobiddin Muhammad an – Nasaviy va uning tarixiy
asari...........................................................................................................3
1.2. Nasaviyning “Sirot as-sulton Jaloliddin Manguberdi”
asari ..........................................................................................................................6
II.BOB. SULTON JALOLIDDIN MANGUBERDI HAYOTI.
2.1. Shaxobiddiun an-Nasaviyning “Sirat as sulton Jaloliddin
Mankburni” asarida Jaloliddin Manguberdi faoliyatining aks
etishi........................................................................................................12
2.2. Jaldoliddin Manguberdi boshehiligidagi Vatanimiz xalqlarining
mo’g’il bosqinchilariga qarshi
kurashi....................................................17
XULOSA................................................................................................32
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..............................................33
35

ILOVALAR...........................................................................................34
36

Shahobiddin Muhammad an – Nasaviy. Sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti

Купить