Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 4.6MB
Покупки 0
Дата загрузки 24 Февраль 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

Bohodir Jalolov

Shahobiddin Muhammad an – Nasaviy. Sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti

Купить
Shahobiddin Muhammad an – Nasaviy. Sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti KIRISH. I.BOB. SHAHOBIDDIN MUHAMMAD AN – NASAVIY VA UNING ASARLARI. 1.1. Shahobiddin Muhammad an – Nasaviy va uning tarixiy asari. 1.2. Nasaviyning “Sirot as-sulton Jaloliddin Manguberdi” asari. II.BOB. SULTON JALOLIDDIN MANGUBERDI HAYOTI. 2.1. Shaxobiddiun an-Nasaviyning “Sirat as sulton Jaloliddin Mankburni” asarida Jaloliddin Manguberdi faoliyatining aks etishi. 2.2. Jaldoliddin Manguberdi boshehiligidagi Vatanimiz xalqlarining mo’g’il bosqinchilariga qarshi kurashi. XULOSA. 1 KIRISH. Mavzuvning dolzarbligi: Anushteginiylar sulolasi boshqargan Xorazmshohlar davlatining (1027–1231) ko’p yillik tarixi o’sha davr musulmon tarixchilari tomonidan yozilgan qator asarlarida o’z aksini topgan. Ular asosida ushbu sulolaning so’nggi vakili, buyuk sarkarda Jaloliddin Manguberdi hukmronligi, uning mo’g’ul istilochilariga qarshi qahramonona kurashi haqida G’arbiy Osiyo sarhadlaridagi faoliyati kuzatish va tahlil etilganligini ko’rish mumkin. Ayrim manbalar va adabiyotlarda uning ismi Mangburni shaklida ham keltiriladi. Jaloliddin Manguberdi haqidagi XIII asrdan to hozirgacha yaratilgan asarlar salkam 500 jildga yaqin kitobni tashkil etadi. Bu asarlar shartli ravishda ikki davrga: birinchi davri – XIII–XVIII asrlarda yozilgan bitiklarga; ikkinchi davri – XVIII–XX asrlarda yaratilgan asarlarga bo’lib o’rganish mumkin. Birinchi davrda yaratilgan asarlarning aksariyati Sharq tarixchilarining, ijodkorlarining qalamiga mansub hisoblanadi. Ularda Jaloliddin hayoti, fa’oliyati, taqdiri haqida hikoya qilinadi. Mo’g’ullarga qarshi olib borgan kurashlari aks ettiriladi. Mazkur asarlar mualliflarining aksariyati Jaloliddinni ko’rgan, bilgan, u haqda eshitgan, uning hayotidan xabardor insonlardir (Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy. Sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti tafsiloti. Manbashunos olimlar mazkur davr xususida so’z ketganda ko’proq “Siyrati Jaloliddin Mankburni” va “Tarixi jahongusho” kabi asarlarga urg’u berishadi. Chunki ularning mualliflari Shahobiddin an-Nasaviy va Alouddin Atomalik Juvayniy tasvirdagi voqealarni o’z ko’zi bilan ko’rgan, ularda qaysidir ma’noda ishtirok etgan va tarix voqealariga imkon qadar xolis ko’z bilan qarab, mushohada yuritgan. Kurs ishining maqsadi: Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy. Tarixiy asarlarida Jaloliddin Manguberdi hayotini o’rganish. Kurs ishining predmeti: Jaloliddin Manguberdi hayoti aks etgan asarlarni o’rganish va tahlil qilish. Kurs ishining obekti: Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy asarida Jaloliddin Manguberdi tasviri. Kurs ishining predmeti: Jaloliddin Manguberdi davri va istilolar. 2 I.BOB. SHAHOBIDDIN MUHAMMAD AN – NASAVIY VA UNING ASARLARI. 1.1. Shahobiddin Muhammad an – Nasaviy va uning tarixiy asari. Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy ( fors : s hạb ạld n m md ạlnsạw ;ẖ y ̰ ḭ y ̰ taxminan 1250 y. vafot etgan) — fors kotibi va Xorazmshoh Jaloliddin Mingburnu ( h.k. – 120-1212 ) ning tarjimai holi. Xurosonning Nasa shahrida tug’ilgan , u mo’g’ullarning Xurosonga bostirib kirishi va Jaloliddinning keyingi parvozlari va harbiy sarguzashtlarini o’z ko’zi bilan ko’rgan, bu haqda arab tilida yozgan asarini qoldirgan. 1241. U avvaldan boshqa bir asar, fors tilida yozilgan, 1231 yilgacha bo lgan hayoti haqida hikoya qiluvchi “ Nafthat al-masdur”ni yozgan edi. ʻ Muarrixning to’liq ismi Shihobuddin ibn Ahmad ibn Ali Muhammad Nisoviydir. Tarixchining otasi Xorazmshohlaming e’tiborli amirlaridan biri bo lgan. Otasi vafot (1220) etgach, uning mol-mulki va mansabi o g liga o tgan. ʻ ʻ ʻ ʻ 1224-yili Sulton Jaloluddin Menkbumining (1220—1231) xizmatiga kiradi va uning kotibi lavozimiga tayinlanadi. Shihobuddin Muhammad Nisoviy bu lavozimda 1231-yilgacha, ya’ni sultonning o limiga qadar xizmat qiladi. ʻ Shihobuddin Muhammad an-Nisoviy O rta Osiyo, Kavkaz, Yaqin va O rta Sharq ʻ ʻ mamlakatlarining mo g ul istilosi davridagi (1220—1231) ijtimoiy-siyosiy ʻ ʻ ahvolidan bahs yurituvchi “Sirot us-sulton Jaloluddin Menkburni” nomli qimmatli kitob yozib qoldirgan. Asar 1241-yilda Xalabda yozib tugallangan bo lib, u ʻ memuar — xotira-yodnoma tarzida yozilgan. Chingizxonning tarixi, xorazmshoh Alouddin Muhammadning hayoti va faoliyati va mo g ul istilosi va sulton ʻ ʻ Jaloluddinning hayoti va kurashi, fojiali halokati hikoya qilinadi. Xorazmshoxlar davlati markazi -Gurganj yirik savdo va madaniy markazga aylangan. Shuningdek, Xazarasp, Kat, Xushmusan, Darg’on, Savag’on, Mang’ishloq, Nuzkat kabi shaxarlari obod shaxarlar qatoriga kirgan. Xorazm davlati qadimdan sun’iy sug’orishga asoslangan dehqonchilik, chorvachilik, xunarmandchilik rivojlangan xududlardan biri bo’lgan. 1 Qadimgi davrlarda bu xududning rivojlanishining aosisy omillardan biri buyuk ipak yo’lining bu 1 https://oyina.uz/uz/article/325 3 xududdan o’tganligi edi. Xorazmshohlar davlati davrida -yirik siyosiy birlashmaning vujudga kelishi bilan davlatning siyosiy mavqei oshdi. Bu esa o’z navbatida hunarmandchilikning, savdoning rivojlanishiga, shaharlarning yuksalishiga zamin yaratdi. Ulkan mintaqada siyosiy yaxlitlik va barqarorlikka erishilishi natijasid ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning rivojlanishida ham ijobiy o’zgarishlar yuz berdi. Arxeologik izlanishlar, yozma manbalar guvohligiga ko’ra sun’iy sug’orishga katta e’tibor berilib, vohalar imkonidan iloji boricha keng foydalanishga harakat qilingan. Natijada dehqonchilikniig rivojlanishida uzilish bo’lmagan. Turli hil qishloq ho’jalik mahsulotlari yetishtirilgan. Ulardan yuqori hosil olingan. Shaharlarda hayot qaynab, savdo-sotiq, hunarmandchilik rivojlangan. Mamlakatda ishlab chiqarilgan turli xildagi gazlamalar, zargarlik buyumlari, kiyim- kechaklar, gilam, poyondoz, teri, jun, yog’-moy, sovun, qurol- aslaha, egar-jabdug’lar, ho’l meva, quruq meva, ipakliklar, javohirlar va boshqa ko’plab mahsulotlar ham ichki bozorda, ham tashqi bozorda xaridorgir edi. Albatta, bunda tegishli davlat idoralarining hissasi ham katta bo’lgan. Chunonchi, doim bo’lganidek muxtasiblar bozorlardagi narx-navo, mahsulotlarning sifati, toshu tarozuning ahvolidan xabardor bo’lishni to’xtatmaganlar. Karvon yo’llarida to’xtash joylari, suv omborlari, havzalari qurilgan yo borlari ta’mirlangan, katta karvonlarni qo’riqlab borishga hatto sultonning shaxsiy pahlavonlari ham jalb etilgan. Xorazmshoxlar davlati markazi -Gurganj yirik savdo va madaniy markazga aylangan. Shuningdek, Xazarasp, Kat, Xushmusan, Darg’on, Savag’on, Mang’ishloq, Nuzkat kabi shaxarlari obod shaxarlar qatoriga kirgan. Xorazmshohlar davlatida raiyat, ya’ni oddiy aholining ijtimoiy turmush tarzi yashi bo’lishi uchun hukmdorlar alohida ahamiyat berganlar. Jumladan, Xorazmshoh Takash o’z farmonlaridan birida raiyatga nisbatan adolatli bo’lshga, dehqonlarning manfaatini himoyaga qilishga, soliqlarni olish jarayonida qonunlarga to’liq rioya etishga amr qilgan. Jaloliddin Xorazmshoh ham urush natijasida qiyin ahvolga tushib qolgan aholini soliqlardan ozod etgan. 2 2 https://oyina.uz/uz/article/325 4 Jaloliddinning hayoti va kurashlari haqida eng mukammal manbalardan biri Shahobiddin an-Nasaviyning “Siyrat us-sulton Jaloliddin Manguberdi (Manguburnu)” asaridir. Nasso (Niso) viloyatidagi qal’alardan birining sohibi bo’lgan Nasaviy 1224-yilda xizmat yuzasidan Iroqqa borib qoladi va o’sha yerda Sulton Jaloliddin xizmatiga kiradi. Shundan e’tiboran u Jaloliddinning ishonchli mulozimlaridan biriga aylanib, to 1231-yilgacha, ya’ni Jaloliddin Manguberdining fojiali vafotidan so’ng Nasaviy xizmatni boshqa hukmdorlar qo’l ostida davom ettirib, 1249-yilda Halab shahrida dunyodan ko’z yumdi. Tarix kitoblaridan ma’lum bo’lishicha, sulton Jaloliddinning Nasaviydan boshqa kotibi ham bo’lgan. Uning ismi Xoja Nuriddin Zaydariy Xurosoniy bo’lib, fors tilida “Nafsat al- masdur fi futur zaman as-sudur va zaman su dur al-futur ” nomli biografik asar yozgan. Mazkur asar mazmuni va muallifi hali tarixchilarimizga noma’lum bo’lgani uchun uni ayrim olimlar Nasaviy asariga aynanlashtirib, ikkinchi kitobi deb qarasalar, ayrimlari “Siyrati Jaloliddin Mankburni”ning boshqa nomi degan xato talqinlarga boradilar. 3 “Siyrat as-sulton” asari esdalik tarzida yozilgan asar bo’lib, muqaddima va 108 ta bobdan iborat. Asarning I–IV boblarida mo’g’ul- tatarlar, Chingizxonning kelib chiqishi, Chingizning xon bo’lib ko’tarilishi va uning Mo’g’uliston va Shimoliy Xitoyni bo’ysundirishi masalalari qisqacha bayon etilgan. V–XXII boblar Xorazmshoh Alouddin Muhammadning hayoti va faoliyatiga bag’ishlangan. XXIII bobdan boshlab kitobning to oxirigacha mo’g’ul istilosi va Xorazmshoh Alouddin Muhammad o’z yurtini sharmandalarcha tashlab qochishi, sulton Jaloliddinning hayoti va uning mo’g’ul istilochilari bilan olib borgan qahramonona kurashi, uning Ozarbayjon hamda Iroqdagi faoliyati va nihoyat, fojiali halokati hikoya qilinadi. “Siyrat as-sulton” asarining, ayniqsa, 1224–1231 yillar voqealarini o’z ichiga olgan boblari noyob va muhim ilmiy qimmatga ega, chunki bayon etilgan voqealarning ko’pchiligida muallifning shaxsiy ishtiroki ko’rinib turadi (Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy. Sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti tafsiloti. Kamol Matyoqubov tarjimasi. Toshkent: O’zbekiston, 2006). Nasaviyning Jaloliddin Manguberdini yaqindan bilgan, asarida 3 https://oyina.uz/uz/article/325 5 bayon etilgan voqea-hodisalarning aksariyatida bevosita ishtirok etgan yoki shohid kishilarning xabarlariga tayangan, eng muhimi xolisona va haqqoniy so’z aytishga intilganki, bular asarning ilmiy qimmati hamda ishonchlilik darajasini oshiradi. Nasaviy o’z asarini bitishga Jaloliddin vafotidan qariyib 10 yil o’tgandan so’ng, 1241-yildan kirishgan va tabiiyki, erkin fikr bildirish imkoniga ham ega edi. 1.2. Nasaviyning “Sirot as-sulton Jaloliddin Manguberdi” asari. Nasaviyning “Sirot as-sulton Jaloliddin Manguberdi”ning arabiy asl matni va turli tillarga qilingan tarjimalari bir necha bor dunyo yuzini ko’rdi. Nasaviyning asari arab tilida yozilgan va uning to’liq bo’lmagan ikki nusxasi yetib kelgan. Undan bir nusxa Fransiya Milliy kutubxonasida va ikkinchisi Britaniya muzeyida saqlanayotir. Asarning arabcha matnini 1891-yili Oktav Uda nashr etgan. Shu olim uni 1895-yili fransuz tiliga ham tarjima etib, chop etgan (Paris, 1895. In PÉLOV, IIIe., sér., vol. IX-X). Shu tarjima asosida 1914–191- yillarda Yu.Ziyo va A.Tavhid, 1934-yili mustaqil tarzda Najib Osim asarni turk tilida, 1945-yili Muhammad Ali Nosix tomonidan arab tilidan fors tiliga, 1953-yili esa O.Uda tarjimasi asosida yana arab tiliga Hofiz Ahmad Hamdiy o’girgan. Asar rus tilida qisman 1850 va 1900-yillari chop etilgan. 4 Xususan, u taniqli sharqshunos olim Z.M.Bunyotov tomonidan rus tiliga o’grilib, ikki marta (ikkinchisi arabcha matn bilan birga) chop etildi. Asar o’zbek tilida ham K.Matyoqubov tarjimasida “Sulton Jaloliddin Manguberdi” nomi bilan ikki marta nashr etilgan (Ismat Ochilov. Nasaviy o’z asarida sarkarda Sulton Jaloliddin siymosini shunday tasvirlaydi: “U (Jaloliddin) qorachadan kelgan, o’rta bo’yli, nutqi va ifodalariga ko’ra turk, ammo forscha ham gaplashar edi. Uning jasurligi haqida aytadigan bo’lsak... u sherlar ichra sher, mohir chavandozlar ichida eng botiri edi. U muloyim tabiatli bo’lib, hech qachon jahllanmas va so’kinmasdi. O’zini jiddiy tutar, ammo u duch kelgan isyonlar davri tabiatiga ham ta’sir qildi. U fuqarolar turmushini 4 https://oyina.uz/uz/article/325 6 yaxshilashga intilar, ammo tushkunliklar davrida hukmronlik qilgani uchun zo’rlik ishlatishga majbur bo’ldi... 1.2.1 – rasm. Jaloliddin Manguberdi. Uning yorliqlaridagi tamg’asida “Madad faqat Ollohdan” degan so’zlar yozilgan edi” (Nosir Muhammad. Sirli zarvaraqlar. Tarixiy etyutlar. Toshkent: O’zbekiston, 2016. 9-b). 5 “Siyrat as-sulton”da Nasaviy 1218-yildan 1231-yilgacha Jaloliddinning vaqtincha bo’lsa ham qo’l ostida bo’lgan saltanatda, ya’ni Xorazm, Movarounnahr, Xuroson, Hindiston, Eron, Iroq, Ozarboyjon, Gruziya kabi davlatlarda bo’lib o’tgan voqealar, Xorazmshoh Alouddin Muhammad va Jaloliddin Manguberdi faoliyatlari, Chingizxon bosqini hikoya qilinadi. Asarda keltirilgan voqealar tafsiloti Xorazmshohlar mavqeida turgan tarixchi tarafidan bayon qilinadi. Nasaviy boshqa davr tarixchilaridan farqli o’laroq Xorazmshohlar davlatining ichki va tashqi hayoti, Turkon xotun va uning mamlakat hayotidagi o’rni, saltanatning yemirilishi sabablari, ko’chmanchi turk qabilalarning (ayniqsa qipchoqlar va Turkon xotun urug’idagilarning) sotqinliklari, Bog’dod xalifasining ikki yuzlama siyosati, Jaloliddinning ichki va tashqi siyosati (ismoiliy va ayubiylar, g’urriylar 5 https://oyina.uz/uz/article/325 7 bilan munosabatlar), yurishlarining sabab hamda oqibatlari yangicha asosda bayon qilinib, talqini beriladi (Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy. Sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti tafsiloti. Kamol Matyoqubov tarjimasi. 6 Toshkent: O’zbekiston, 2006). Asar ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, Jaloliddin Manguberdi og’ir bir paytda, Movarounnahr urush domiga tortilgan, mamlakatning katta qismi mo’g’ullar tomonidan istilo etilgan, xorazmshohlar qo’shini yakson qilingan, amirlarning bir qismi xoinlik, qolgani o’z joni-mulkini asrash yo’liga tushgan, sulton mamlakatni o’z holiga tashlab qo’ygan, o’zaro sarosima va tahlika hukm surgan bir vaqtda tarix sahnasida paydo bo’ldi. Jaloliddin shunday bir og’ir vaziyatda, Vatan va xalq erki uchun kurashib, mo’g’ullarga qarshi 11 yil davomida kurash olib bordi, 14 marotaba mo’g’ullarga qarshi ot surib, uning 13 tasida g’oliblikni qo’lga kiritishga muvaffaq bo’ldi (Masharipov Q. Jaloliddin Manguberdi harbiy san’ati. Parvon jangi// Xorazm Ma’mun akademiyasi axborotnomasi. 2020. № 10. 121-122-b). Mazkur davrga oid muhim hamda batafsil manbalardan biri Alouddin Atomalik Juvayniyning “Tarixiy jahongushoy” asaridir. Juvayniylar xonadonining bir necha vakillari Xorazmshohning arkonlaridan bo’lgan (Турсунов Н. Ҳафтхони Темурмалик. Хужанд: Хуросон, 2003. 16-б; 3. Давлатов М. Сопротивление таджикского народа монгольскому завоеванию. Душанбе: Деваштd, 2007. С. 12). Jumladan, Bahauddin ibn Ali Juvayniy 1192-yilda Sulton Alouddin Takesh (1172–1200) xizmatiga kiradi. Uning nabirasi Alauddin Atomalik Juvayning bobosi Shamsiddin Muhammad (1200–1220), keyinchalik Jaloliddin Manguberdining bosh vaziri sifatida faoliyat ko’rsatgan. Ammo uning o’g’li Bahouddin taxminan 1232-yilda bir guruh aslzodalar bilan birga mo’g’ullar xizmatiga kirishga majbur buladi va o’g’li Alouddinni ham xizmatga jalb etadi. “Tarixi jahongushoy” 1252–1260-yillar oralig’ida fors tilida ta’lif etilgan, uch jilddan iborat: 1-jild mo’g’ullar tarixi, Chingizxonning davlat tepasiga kelishi va istilochilik yurishlaridan to Kuyukxon davri (1246–1248)gacha kechgan 6 https://oyina.uz/uz/article/325 8 voqealar, shuningdek, Jo’jixon, Chig’atoy va avlodlarining tarixini aks ettiradi; 2- jild Xorazmshohlar tarixi va Movarounnahr va Xurosondagi mo’g’ul hukmdorlari kechmishiga bag’ishlangan; 3-jildda Xuloguxonning Eronni zabt etishi (1256–58), Ismoiliylar davlati tarixi batafsil bayon etilgan. O’rta Osiyo tarixi uchun asarning 1-2-qismlari alohida qimmatga ega (Alouddin Atomalik Juvayniy. 7 Tarixi jahongusho. Tarjumon Nazarbek Rahim. Toshkent: Mumtoz so’z, 2015. 4-b). Juvayniy asarida qisqa bo’lsa-da Jaloliddin shaxsiyati va fa’oliyatiga oid muhim ma’lumotlarni keltiradi: “Jaloliddin Sulton Muhammadning o’g’illari orasida yosh jihatidan kattasi, jasorat va bilim jihatidan ustuni, saltanat toji va ilohiyot chirog’ining nuri Sulton Jaloliddin edi” (Alouddin Atomalik Juvayniy. Tarixi jahongusho... 364-b). Shuningdek, asarda muallif Jaloliddin Manguberdining Chingizxonni hayratga solgan jasorati, aql-zakovati haqida quybdagilarni keltiradi: “Chinzigxon uning daryodan o’tib kelayotganini ko’rgach, suv bo’yiga ot surdi. Mo’g’ullar ham o’zlarini daryoga otmoqchi bo’ldilar, biroq Chingizxon ularni to’xtatdi. G’animlar kamondan o’t otmoqqa kirishdilar. Bu holni o’z ko’zlari bilan ko’rgan kishilarning aytishiga qaraganda, daryoda o’q zaxmidan halok bo’lganlar qonidan suv qizarib ketgan ekan. Sulton bitta qilich, nayza va qalqon bilan daryodan o’tdi. Chingizxon va barcha mo’g’ullar hayrat barmog’ini tishlar edilar. Chingizxon ul holni mushohida etgach, o’g’illariga yuzlandi va: “Otadan ana shunday o’g’il qolishi kerak. Modomiki, u ikkita sel-suv va olov selidan o’tib salomatlik sohiliga yetar ekan, demak undan ko’p ishlar va sanoqsiz jang-jadallar zohir bo’lajak, uning ishlariga oqil kishi qanday qilib ko’z yumishi mumkin” – dedi (Bo’riyev O., Toshev N. Jaloliddin Manguberdi (Davri. Sarkardalik fa’oliyati. Manbalar). Toshkent: Fan, 1999. 51-52-b). Mazkur voqea XIX asr Qo’qon tarixnavislik maktabining yirik vakillaridan biri bo’lgan turli sulolalar qatori Xorazmshohlar davriga oid ma’lumotlar mavjud bo’lgan, ammo mutaxassislar nazaridan chetda qolgan va yetarlicha o’rganilmagan, qisqa bo’lsa-da boshqa manbalarda uchramaydigan nodir 7 https://oyina.uz/uz/article/325 9 ma’lumotlarni aks ettiruvchi “Muntaxab at-tavorix” asari va uning muallifi Muhammad Hakimxon talqinida quyidagicha bayon etiladi: “Sulolaning yettinchi vakili Sulton Jaloliddin bo’lib, laqabini Manguberdi derlar. Ba’zilar aytibdurlarki, bir ming yuz marotiba jang qilibdur, shuning uchun mazkur laqabni olmish. Otasi vafotidan keyin taxtga o’tirib, juda shujoatli podshoh edi. 8 Chingizxon bilan ko’p janglar qildi. Chingizxon elchi yuborib dedi: “Agar bizga tobe’ bo’lsa, uning mulkini qaytarib berurman”. Sulton Jaloliddin qabul qilmadi va mo’g’ullarga hujum qildi. Harakat qilib Jayxun daryosiga yetdilar va Sulton Jaloliddin hamrohlari bilan o’zlarini suvga otdilar, barchalari g’arq bo’lishdi. Sulton Jaloliddin va uch to’rt kishi daryodan salomat o’tdilar. Chingizxon davlat arkonlari bilan Sulton Jaloliddin ishiga tasannolar aytdilar va Jaloliddin daryodan o’tib o’z kiyimini oftobga yoyib va otini boylab, Chingizxon tarafiga orqasini o’girib, bemalol o’tirar edi. Chingizxon uning bu jasoratidan ularni qo’lga olishiga ko’zi yetmas edi. Oqibat Chingizxon makr ishlatib dedi: “Mening oldimga kelishing orzuida edim, angladimki, bu muddao amalga oshmaydi. Endi sendan bir iltimosim bor: o’rningdan tursang va men sening qomatingni ko’rsam. Shu men uchun yetarli”. Sulton Jaloliddin qabul qilib, o’rnidan turdi va bir necha qadam qo’ydi va o’z o’rniga o’tirdi. Chingizxon dedi: “Endi sen mening that-u tasarrufimga kirding. Ixtiyor o’zingda, qayerga borsang bor”. Sulton Jaloliddin Chingizxonning muddaosi nimada ekanini tushunib yetdi...” (Мухаммад Хакимхан. Мунтахаб ат- таварих. Подгот. факсим. текста, введ. и указ. А. Мухтарова/ Мухаммад Хакимхан. В двух книгах. Книга 1. Душанбе: Дониш, 1983. С. 85). Ta’kidlab o’tish joizki, Sulton Jaloliddin Manguberdining Kavkazorti va Kichik Osiyodagi faoliyati, mahalliy sulolalar bilan munosabati kabi muhim masalalarda an-Nasaviy va Juvayniy asarlari qimmatli ma’lumotlar beradi. Shunday qilib, Shahobiddin an- Nasaviy va Alouddin Atomalik Juvayniy “Siyrati Jaloliddin Mankburni” va “Tarixi jahongusho” Xorazmshohlar davlati, mo’g’ullar istilosi, maxsusan Sulton Jaloliddin Manguberdi shaxsiyati va o’z vatani ozodligi yo’lida qo’liga qilich olib, dushmanga qaqshatqich zarbalar keltira olgan Xorazmning mard o’g’loni 8 https://oyina.uz/uz/article/325 10 Jaloliddin Manguberdi harbiy fa’oliyatini o’rganishda birlamchi manba hisoblanadi. Tadqiq etilgan manbalarda keltirilgan Jaloliddin Manguberdining hayoti va vatanga e’tiqod yo’lidagi faoliyatini o’rganish o’smir yoshdagi o’quvchilarning vatanga e’tiqod, cheksiz muhabbat, g’urur va iftixor, vatan va xalq tinchligi yo’lida jon fido etish, insonparvarlik kabi qarashlarini rivojlantirish va shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. 9 9 https://oyina.uz/uz/article/325 11 II.BOB. SULTON JALOLIDDIN MANGUBERDI HAYOTI. 2.1. Shaxobiddiun an-Nasaviyning “Sirat as sulton Jaloliddin Mankburni” asarida Jaloliddin Manguberdi faoliyatining aks etishi. Xorazmshoxlar davlati markazi -Gurganj yirik savdo va madaniy markazga aylangan. Shuningdek , Xazarasp , Kat , Xushmusan , Darg ’ on , Savag ’ on , Mang ’ ishloq , Nuzkat kabi shaxarlari obod shaxarlar qatoriga kirgan Xorazm davlati qadimdan sun ’ iy sug ’ orishga asoslangan dehqonchilik , chorvachilik , xunarmandchilik rivojlangan xududlardan biri bo ’ lgan . Qadimgi davrlarda bu xududning rivojlanishining aosisy omillardan biri buyuk ipak yo ’ lining bu xududdan o ’ tganligi edi . Xorazmshohlar davlati davrida - yirik siyosiy birlashmaning vujudga kelishi bilan davlatning siyosiy mavqei oshdi . Bu esa o’z navbatida hunarmandchilikning, savdoning rivojlanishiga, shaharlarning yuksalishiga zamin yaratdi. Ulkan mintaqada siyosiy yaxlitlik va barqarorlikka erishilishi natijasid ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning rivojlanishida ham ijobiy o’zgarishlar yuz berdi. Arxeologik izlanishlar, yozma manbalar guvohligiga ko’ra sun’iy sug’orishga katta e’tibor berilib, vohalar imkonidan iloji boricha keng foydalanishga harakat qilingan. Natijada dehqonchilikniig rivojlanishida uzilish bo’lmagan. Turli hil qishloq ho’jalik mahsulotlari yetishtirilgan. Ulardan yuqori hosil olingan. Shaharlarda hayot qaynab, savdo-sotiq, hunarmandchilik rivojlangan. Mamlakatda ishlab chiqarilgan turli xildagi gazlamalar, zargarlik buyumlari, kiyim- kechaklar, gilam, poyondoz, teri, jun, yog’-moy, sovun, qurol-aslaha, egar-jabdug’lar, ho’l meva, quruq meva, ipakliklar, javohirlar va boshqa ko’plab mahsulotlar ham ichki bozorda, ham tashqi bozorda xaridorgir edi. Albatta, bunda tegishli davlat idoralarining hissasi ham katta bo’lgan. Chunonchi, doim bo’lganidek muxtasiblar bozorlardagi narx-navo, mahsulotlarning sifati, toshu tarozuning ahvolidan xabardor bo’lishni to’xtatmaganlar. Karvon yo’llarida to’xtash joylari, suv omborlari, havzalari 12 qurilgan yo borlari ta’mirlangan, katta karvonlarni qo’riqlab borishga hatto sultonning shaxsiy pahlavonlari ham jalb etilgan. 10 Xorazmshoxlar davlati markazi -Gurganj yirik savdo va madaniy markazga aylangan. Shuningdek, Xazarasp, Kat, Xushmusan, Darg’on, Savag’on, Mang’ishloq, Nuzkat kabi shaxarlari obod shaxarlar qatoriga kirgan. Xorazmshohlar davlatida raiyat, ya’ni oddiy aholining ijtimoiy turmush tarzi yashi bo’lishi uchun hukmdorlar alohida ahamiyat berganlar. Jumladan, Xorazmshoh Takash o’z farmonlaridan birida raiyatga nisbatan adolatli bo’lshga, dehqonlarning manfaatini himoyaga qilishga, soliqlarni olish jarayonida qonunlarga to’liq rioya etishga amr qilgan. Jaloliddin Xorazmshoh ham urush natijasida qiyin ahvolga tushib qolgan aholini soliqlardan ozod etgan. Xorazmshohlar davrida dehqonlarning turmush tarzi ancha yuqori bo’lgan. Xukmdorlar va iqto egalari ham dehqonchilikdan yuqori hosil olish uchun dehqonchilikka ko’p mablag’ sarflab, qishloqning iqtisodiyotiin qo’tarishga harakat qilganlar. Takashning munshiysi -shaxsiy kotibi Muxammad Bag’dodiy At-tasviri ila-t-tarassul (Muxim nomalar bitish yo’l-yo’riqlari) asarida o’sha davrdagi axvolni yozib qoldirgan. Bu davrdagi voqea-hodisalarni o’z ko’zi bilan ko’rgan va to’g’ri xolis xulosalar chiqarishi mumkin bo’lgan inson Shahobiddin An-Nasaviy Sulton Muhammadning hukmronligini yuksak baholab shunday deydi: «Uning amalga oshirgan ishlari nihoyatda ulug’ edi, otasi unga Xuroson va Xorazm hukmdorligini meros qoldirdi, u bunga Iroq va Mozandaronni ham birlashtirdi. Shu bilan birga, qo’l ostiga Kirmon, Kesh, Seyiston, G’ur, O’azni, Bomiyon mamlakatlarini, Hindistonning vodiylariga qadar maskanlarni qo’shib oldi. Bu ishlarning hammasini qilichlar qindan chiqarilmasdan, hatto qinlar yelkalarga osilmasdan amalga oshirildi, bu mamlakatlarni ortiqcha kuchsiz, kurashsiz, zo’ravonlik va vayronagarchiliksiz, faqat tahdid va qo’rqitish bilan bosib oldi. U o’z qo’l ostiga to’rt yuzga yaqin shaharlarni birlashtirdi. Boshqa birov bo’lganda bu darajada muvaffaqiyatga erishishi qiyin kechardi, u esa bir og’iz so’z bilan qo’l ostiga shuncha miqdordagi mulkni to’pladi». 11 Anushteginlar 10 https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html 11 https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html 13 davrida madrasalar barpo etish, kutubxonalar ochish, ularni kitoblar bilan to’ldirish, iste’dod egalarining boshini silash, asrab-avaylash odati saqlanibgina qolmay, yanada rivoj topdi. Ziyo maskani bo’lmish kutubxonalar faoliyatiga katta e’tibor berilgan. Masalan, Buxoro viloyatidagi shaharlardan birida fuqarolar, ya’ni umumiy kutubxona mavjud bo’lib, unda saqlanadigan qo’lyozma asarlar g’oyatda noyob hisoblangan. Xuddi shunday kutubxonalar o’lkaning boshqa yerlarida ham, masalan, Xorazmda bo’lgani ma’lum. Madrasalarga kelsak, manbalarda yozilishicha, bunday bilim maskanlari saltanat markazi Xorazmdan tashqari Nishopur, Isfahon va boshqa shaharlarda ham qad ko’targan. Ularda o’qish jarayoniga juda katta mas’uliyat bilan qaralganini shundan ham bilib olsa bo’ladiki, Madrasa rahbari va mudarrislar oliy hukmdor yo uning joylardagi noibining maxsus buyrug’i bilan tayinlanganlar. Chunki har qanday jamiyat, u qanchalik turli imkoniyatlarga ega bo’lmasin, agar shu imkoniyatlarni yuzaga chiqarishga qodir mutaxassislar bo’lmas ekan, ular og’izda qolaveradi. Mutaxassislar esa tarbiyalanadi, parvarish etiladi. Xorazmshohlardan Otsiz , Takashlarning shu ma’nodagi buyruqlarini tahlil qilarkanmiz, ular mazkur haqiqatni juda to’g’ri anglaganliklari namoyon bo’ladi. Shuning uchun ham ular ta’lim va tarbiya, fan sohalariga mutasaddilarning ilmli, iymonli, hurmatli, halol bo’lishlariga katta e’tibor bilan qaraganlar. Mazkur siyosat o’z mevasini ham bergan. Bahoviddin Marvaziy, Abu Ali Hasan Buxoriy, Zahiriddin G’aznaviy, Ismoil Jurjoniy, Faxriddin Roziy, Maxmud Zamahshariy, Abulfath Xorazmiy, Abulqodir Jurjoniy, Sirojiddin Xorazmiy, Rashididdin Votvot, Sayfi Isfarangiy, Ziyo Xo’jandiy, Najmiddin Kubro, Majididdin Xorazmiy kabi o’nlab matematiklar, yulduzshunoslar, tabiblar, tarixchilar, shoirlar, faylasuflar, adiblar, tilshunoslar, mutassavvuf olimlar shular jumlasidandir. Albatga, biz va hamkasblarimiz mazkur ro’yxatni yanada davom ettirib, ularning har biri haqida ko’plab qog’oz qoralashimiz mumkin. Ammo bu alohida tadqiqot uchun mavzu bo’lgani sababli quyida ularning ba’zi birlarining e’tiborga molik jihatlariga diqqatni jalb etmoqchimiz. 12 Qutbiddin Muhammad va Otsiz zamonlarida mashhur 12 https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html 14 tibbiyot olimi Sayyid Ismoil Jurjoniy faoliyat ko’rsatib, bir qator qimmatli asarlar yaratgan. Ular orasida Qutbiddin Muhammadga bag’ishlangan «Zahirayi Xorazmshohiy» asari alohida o’rin egallaydi. Bu asarning qimmati shu qadar bo’lganki, Jolinus (Galen), Muhammad Zakariyo, Ibn Sino, Abu Sahl Masihiy asarlari bilan bir qatorda tibbiyot sohasidagi eng muhim asar va manbalardan biri sifatida qabul qilingan. O’n ikki jilddan iborat bu asar tibbiyotning barcha yo’na- lishlari, tashrih, oddiy va murakkab dorilar haqidagi tadqiqotlarni o’z ichiga olgan. U arab va turk tillariga tarjima qilingan. Ismoil Jurjoniyning eng katta xizmatlaridan biri shundaki, u Ibn Sinodan keyin tibbiyot sohasidagi barcha yo’nalishlarni yangi tadqiqotlar asosida qaytadan bayon qilib chiqqan. Olim faoliyatining biz uchun qadrli tomonlaridan yana biri shundaki , Ibn Sino yurtimizdan «bir chiqib» qolgan yagona buyuk tibbiyot olimi emas, balki bu soha undan keyin ham bizda yuksak darajada taraqqiy qilib kelganligi ma’lum bo’ladi. Zero, o’tmishdagi olimu fozillarimiz ilmu tafakkurga doimo sodiqpik bilan xizmat qilib kelganlar. Ularning sodiqlik to’g’risidagi tushunchalari vatanga nisbatan ham yuksak darajada edi. Buni biz mashhur mutasavvuf olim va shoir Najmiddin Kubro misolida ham yaqqol ko’rishimiz mumkin. Ulkan hududda markazlashgan davlatning tashkil topganligi turli xalqlar o’rtasidagi savdo-sotiq va madaniy aloqalarni nihoyatda rivojlanishiga olib keldi, o’zaro urushlarga chek qo’yilib, xalqning tinchligi ta’minlandi. Mirzo Ulug’bek bu holatni shunday ifodalaydi: «Mo’tabar tarixlarda bitilmish va zikr etilmishkim, Sulton Muhammad Xorazmshoh zamonida Eron va Turon davlati bag’oyat osoyishtalikda va solim edi. Chunonchi, agar ko’zi ojiz kampir qizil oltin to’la tashtni boshiga qo’yib Mashriqdan Mag’ribga jo’naydigan bo’lsa, biror jonzot unga daxl qilmagan. Shoh shu darajada kuchaydiki, mamlakatda birorta ham o’g’ri qolmadi». Mo’g’ullar bosqini arafasida Xorazmda bo’lgan arab sayyohi va geografi Ibn Yoqut ham Xorazmning yuksak darajada taraqqiy etgan o’lka ekanligini qayd qilib o’tgan edi.G’arb, xususan, rus tarixchilari Sulton Alouddin Muhammad hukmronligi davrini o’ziga xos «Renessans» davri, ya’ni «Xorazm Uyg’onish» 15 davri deb ataganliklarini hisobga olsak, uning naqadar buyuk hukmdor bo’lganligini ko’ramiz. 13 Sulton Alouddin Muhammadning yuksak madaniyatli va ma’rifatli shaxs bo’lganligi shubhasizdir. U yoshligidanoq saljuqiylar davlati poytaxti Marvda, shuningdek, o’sha davrda SHarqning eng go’zal va katta shahari hisoblangan xorazmshohlar poytaxti Gurganjda zamonasining buyuk allomalaridan yetarli bilim olgan. Xorazmshohlar davri fan va madaniyat yuksalgan, chunki Xorazm an’anaviy ravishda fan va madaniyat beshigi bo’lib kelgan. Shuningdek, Xorazmshohlar davrida iqtisodiy-ijtimoiy taraqqiy etgan va davlat arboblari ham ilm-ma’rifatli bo’lgan. Xorazmshohlar zamonida ayni shu ikki omil o’zaro uyg’unlashgan edi. Xorazmshohlarning barchasi chuqur bilim egasi edilar. Ular ham dunyoviy, ham diniy bilimlarni egallaganlar. Masalan, Otsiz qasidalar, ruboiylar yozgan, ko’plab nazm namunalarini yoddan aytib bera olgan, san’at va ilmga katta ixlos bilan qaragan. Ruboiylaridan birida u shunday deydi: «Dunyo beliga urilgan tamg’a mening farmonimdir, falak qulog’idagi halqa mening paymonimdir. Bugun shunday saltanatni qo’lda tutsamda, do’st rizoligiga erishish mening iymonimdir». Takash, El- Arslon, Sulton Muhammad va xorazmshohlarning boshqa namoyandalari ham keng bilimli, she’r va san’atni qadrlovchi bo’lganlar, nazmda ijod qilganlar. Takash esa ayniqsa ud chalishni o’rniga qo’ygan. Ulug’ qobiliyatli sarkarda, mohir diplomat va ma’rifatparvar hukmdor bo’lmaganida, Sulton Alouddin Muhammad bu qadar yuksaklikka ko’tarilmagan, o’zi esa, buyuk hukmdorga, Markaziy Osiyo, jumladan Xorazm va Movarounnahr yuksak fan va madaniyat markaziga aylanmagan bo’lardi. Bularning barchasi Sulton Alouddin Muhammadning adolatli hukmdor hamda fan va madaniyat homiysi bo’lganligidan dalolat beradi. Uning vaziri Shahobiddin Xivaqiy o’z davrining eng bilimli, ma’rifatli davlat arboblaridan bo’lgan. Islom dini qonunlarini mukammal bilgan. Davlat boshqaruvining barcha masalalarida o’ziga xos mustaqil fikrga ega bo’lib, doim adolat yuzasidan ish ko’rgan. An-Nasaviyning 13 https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html 16 yozishicha, Xorazmshoh Sulton Muhammad barcha ishlarda dono vaziri Shaxobiddin Xivaqiy bilan maslahatlashgan va uning fikrlariga quloq solgan. 14 Mo’g’ullar hujumi jarayonidagi voqealar bu ulkan saltanatning siyosiy asoslari ancha bo’sh ekanligini ko’rsatdi. Mamlakatdagi turli siyosiy kuchlar o’rtasidagi hokimiyat uchun kurash, xalq millat uchun og’ir kunlarda dushmanga qarshi yakdil bo’lib birlasha olmaslik, aksincha, o’zaro nizo, fisqu-fasodlarning yanada kuchayishi, oxir-oqibat saltanatni halokatga olib keldi. Zamondoshlarini va keyingi avlod vakillarini hayron qoldirib , juda qisqa muddatda (uch yil davomida) mag’lub bo’lgan bu ulkan saltanatning va uning hukmdori Xorazmshoh Sulton Muhammadning achchiq taqdiri hozirgi avlod uchun achchiq saboq bo’lmog’i lozim. Zero, tarix saboq olish uchun…. 2.2. Jaldoliddin Manguberdi boshehiligidagi Vatanimiz xalqlarining mo’g’il bosqinchilariga qarshi kurashi. XII asrning II yarmida xorazmshohlar O’rta Osiyoda o’z xududlarini kyengaytirish bilan band bo’lgan bir vaqtda Mo’g’uliston yerlarida turli qabila va urug’lar o’rtasida hokimiyat uchun kurash kyetayotgan edi. Bu davrda bir - birlariga dushman urug’lar (mo’g’ullar, tatarlar, naymanlar, kyeraytlar, markitlar va b.) o’rtasida mulkdorlar va qabila boshliqlari manfaatlarini himoya qiluvchi davlat vujudga kyelayotgan edi. Sahroyi qabilalarni birlashtirgan bu yarim ko’chmanchi davlat boshlig’i Tyemuchin (1155 y. tug’ilgan) 1206 y mo’g’ul aslzodalari tomonidan chaqirilgan qurultoyda barcha mo’g’ul-tatar xonlarining ulug’ xoni etib saylandi va “ CHingizxon” (“kuchli ”) laqabi ostida hokimiyatni egalladi. CHingizxon o’z davlatida hokimiyatning 10 ta oliy lavozimini ta’sis etgan. U 150 kishidan iborat shaxsiy gvardiya va 10000 ta baquvvat jangchilardan qo’riqchilar tuzdi. 15 U joriy etgan qonunga muvofiq har bir jangchi tinchlik paytida myehnat bilan band bo’lishi, harbiy safarbarlik davrida o’n, yuz, ming, o’n ming, tuman kabi bo’linmalar safida jang qilishi, har bir jangchi urushga o’zi bilan o’q - yoy, xanjar, qilich, qalqon, nayza, arqon, qozon, igna, bolta 14 https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html 15 https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html 17 kabi zarur anjom – uskunalarni olib kyelishi shart edi. qo’shinlardan tashqari, harbiy zodagonlardan iborat saralangan navkarlar bo’lib, ular kyeshik dyeb atalgan va favqulodda hollardagina jangga kirgan. Chingizxon kuchli qo’shin bilan o’z hokimiyatini mustahkamlab olgach, qo’shni xalqlar yerlariga hujum boshladi. U 1206-1211 yillarda Sibir va Sharqiy Turkiston xalqlari (buryat, yoqut, oyrat, uyg’ur va qirg’izlar)ni bo’ysundirdi. 2.2.1 – rasm. Chingizxon bosqini. Shundan kyeyin, Chingizxon Xitoyga hujum boshladi va 4 yillik urushdan kyeyin Pyekin shahrini egalladi (1215). SHu vaqtdan e’tiboran Chingizxon Muhammad Xorazmshoh davlati bilan astoydil qiziqib, xorazmlik savdogar Maxmud Yolovochdan, Sharqiy Turkiston va Xitoyga qatnovchi o’rta osiyolik savdogarlar Hasan Xo’ja, Yusuf O’troriy, Ali Xo’ja al-Buxoriylardan zarur ma’lumotlar olgan. 1218 y. Chingizxon Yettisuv xududlarini egallab olgach, Xorazmshoh huzuriga 500 tuyadan iborat karvon va elchilar jo’natgan. Biroq, karvon O’tror shahrida shahar noibi Inalxonning buyrug’i bilan talon-taroj qilinib, elchilar qatl etildi. 16 Chingizxonning bu voqyea aybdorlarini jazolash, Inalxonni o’ziga byerish haqidagi talabiga Xorazmshoh rad javobini byerdi. Shunday qilib 16 https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html 18 har ikkala tomon o’rtasida to’qnashuv sodir bo’lishi muqarrar bo’lib qoldi.Mo’g’ullar hujumi arafasida Xorazmshohlar davlatining ijtimoiy – iqtisodiy va siyosiy ahvoli ancha og’ir edi. Mamlakatda mansabdor shaxslar va katta yer egalari bo’lgan aslzodalarning siyosiy tangliklardan foydalanib, mustaqil ish tutishga intilishlari fyeodal tarqoqlikni kuchaytirayotgan edi. Bunga Muhammad Xorazmshohning onasi Turkon Xotun va uning Dashti qipchoqdan kyelib saroyda yuqori lavozimlarni egallab olgan qarindosh-urug’larining o’zboshimchaliklari ham sabab bo’layotgan edi. Bundan tashqari, Xorazmshohning xalifalikka tyegishli ko’plab yerlarning bosib olishi, 1217 y. Bag’dod sari qilingan muvaffaqiyatsiz yurish ham islom olamida uning obro’siga putur yetkazdi. SHunday sharoitda, Xorazmshohlar davlatiga mo’g’ullar hujumi boshlandi. 1218 yilgi O’tror voqyealari Chingizxonning Xorazmga yurishi uchun bahona bo’ldi. 1219 y. syentyabrida Chingizxon barcha qo’shin-larini O’tror atrofida to’plab, ularni to’rt yo’nalish bo’yicha taqsimladi. U qo’shinlarining bir qismini o’g’illari O’qtoy va Chig’atoy boshchiligida O’tror shahrini qamal qilishga qoldirdi. 17 Ikkinchi qismini Jo’ji boshchiligida Sirdaryoning quyi oqimida joylashgan Sig’nok, O’zgan, Jand, Yangikyent shaharlarini egallashga, uchinchi qismini Oloqnuyon boshchiligida Sirdaryoning yuqori oqimida joylashgan Binkat va Xo’jand shaharlarini egallashga yubordi. Chingizxonning o’zi esa asosiy qo’shinlari bilan Buxoroga yurish boshladi. Movarounnahr osmonida zulmat bulutlari yoyilgan, vatan taqdiri xavf ostida qolgan bir vaqtda Xorazmshoh Muhammadning o’zboshimchalik va kaltabinlik bilan olib borgan siyosati mamlakatni halokatga olib kyeldi. U o’g’li Jaloliddin va tajribali sarkarda Tyemur Malikning maslahatlarini e’tiborga olmasdan, kuchlarini yirik shaharlarga bo’lib tashladi. O’zi esa mamlakatni qiyin vaziyatda qoldirib, bir to’da qo’rqoq ayonlari bilan janubi-g’arbga qochdi. O’tror shahrini egallash uchun qoldirilgan mo’g’ul qo’shinlari uni 5 oy qamal qildilar. Shahar hokimi Inalxon boshliq mudofaachilar mo’g’ullar siquviga katta qiyinchilik bilan bardosh byerib turgan bir paytda Muhammad 17 https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html 19 Xorazmshohdan norozi bo’lgan qoracha Hojib boshchiligidagi bir guruh shahar himoyachilar mo’g’ullar tarafiga o’tib kyetdilar. Shundan kyeyin mo’g’ullar O’tror shahrini egallab, uni talon-taroj qildilar va ommaviy qirg’in o’tkazdilar. Xorazmshoh qo’shinlarining bo’lib tashlanganidan foydalangan Chingizxon 1920 y. boshlarida Buxoro shahrini qamal qildi. Buxoro aholisi Ixtiyoriddin qushlu, Hamid Po’ra, qoraxitoy Suyunchxonlar boshchiligida shahar mudofaa qilindi. Biroq, kuchlar tyeng bo’lmagani va chyetdan madad kyelmaganligi tufayli himoyachilar taslim bo’ldilar. Mo’g’ullar Buxoro shahri egallab , uning noyob, mye’moriy yodgorliklarini vayron etdilar, machitlar otxonalarga aylantirildi. Buxoro egallangandan kyeyin Chingizxon qo’shinlari 1220 y. martida Samarqandga yurish boshladi. Samarqand shahri aholisi uzoq qamalga dosh byera oladigan darajada mudofaaga tayyorgarlik ko’rgan bo’lsada, tadbirkorlik va ahillik yetishmaganligi tufayli mudofaa-chilar taslim bo’ldilar. Shahar vayron etilib 30000 ga yaqin kishi qul qilindi. Xo’jand va Tyermiz shaharlari ham shu holga tushdilar. 1221 y. boshlarida Xorazmshohning o’g’illari Jaloliddin, Uzloqshoh va Oqshohlar Xorazmshoh vafot etganligi, Jaloliddin uning vorisi etib tayinlanganligini ma’lum qildilar. Biroq, saroydagi ziddiyatlar Jaloliddinga mamlakatni boshqarishga imkon byermadi va u Uzlokshoh foydasiga taxtdan voz kyechdi. 18 Jaloliddin Tyemur Malik guruhi bilan yashirincha Xurosonga o’tib kyetdi. Uzloqshoh ham taxtni tashlab qochdi. Xorazm taxti qipchoq amiri Xumortakin qo’liga o’tdi. SHunday vaziyatda, CHingizxon va Jo’ji qo’shinlari Urganch shah-rini qamal qilishdi. SHahar mudofaasi yaxshi tashkil etilgan bo’lib, mudofaachilarga buyuk alloma Najmiddin Kubro va 76 yoshli Ahmad ibn Umar Xivaqiy boshchilik qildilar. Kubroning “YO Vatan, yo sharofatli o’lim” dyeb qilgan xitobi ostida urganchliklar qariyb 5 oy mo’g’ullarga qarshilik ko’rsatdilar. Biroq, yordamchi kuchlar bo’lmaganligi tufayli mag’lub bo’lishdi. Xumortakin mo’g’ullarga shahar darvozasini ochib byerdi. qattiq qirg’indan kyeyin shahar mo’g’ullar qo’liga o’tdi. 1221 y. oxirlarida Chingizxon Markaziy Osiyoning dyeyarli barcha xududlarida o’z 18 https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html 20 hukmronligini o’rnatdi. Chingizxon Markaziy Osiyoni egallab olgan bo’lsada hyech qayerda Movarounnahrdagidyek qarshilikka uchramadi. O’tror, Xo’jand shaharlari aholisi, shayx Najmiddin Kubro va Jaloliddin Mangubyerdi boshliq mudofaachilar bosqinchilarga qattiq zarbalar byerdilar. Ayniqsa, Jaloliddinning jasoratlari tahsinga loyiqdir Jaloliddin Mangubyerdi Muhammad Xorazmshohning turkman xotini Oychyechakdan tug’ilgan (1199) bo’lib, mo’g’ullar O’rta Osiyoga bostirib kirganda, u 20 yoshga to’lgan barvasta yigit edi. Uning Muhammad Xorazmshohning vorisi sifatida mamlakatni boshqarishiga qarshi bo’lgan qipchoq amaldorlari ukasi Uzloqshohni taxtga o’tqazish payiga tushdilar. Bunday sharoitda davlatni boshqarishga ko’zi yetmagan Jaloliddin Tyemur Malikning ozgina qo’shinlari bilan Xurosonga yo’l oldi. Uning 700 kishilik qo’shini dastlab g’azna shahri yaqinida 30 ming kishilik mo’g’ullar qo’shinini tor-mor qildi. Jaloliddin g’aznada qaytadan qo’shin to’pladi. U qo’shinlari orasida boshlangan nizolarni bartaraf qilib, qat’iy harbiy tartib o’rnatdi. 1221 yil yozida mo’g’ullarning SHig’i qutxu nuyon boshliq qo’shinlari bilan Jaloliddin qo’shinlari o’rtasida Parvon dashtida bo’lgan jangda Jaloliddin qo’shinlari g’alaba qozondi. Tarixchilarning yozishicha “Jaloliddinning o’zi Shig’i qutxuning qo’shini o’rtasiga otilib kirib, uning harbiy tartiblarini buzib yuborgan va bayroqlarini otlarning tuyoqlari ostida poymol qilgan”. Jangda katta talofat ko’rgan Shig’i qutxu qolgan qo’shinlari bilan Chingizxonning Tollikondagi qarorgohiga qochgan. Chingizxon qisqa vaqt ichida qo’shinlariga bir nyecha marta zarba byergan Jaloliddinga qarshi o’zi jangga kirishgan. Bu vaqtda Parvondagi jangda g’alaba qozonib ko’plab o’ljalarni qo’lga kiritgan Jaloliddin qo’shinlari o’rtasida ham bo’linish yuz byerdi. Jaloliddinning umumiy dushmani bo’lgan mo’g’ullarga qarshi jipslashishga qilgan da’vatlariga qaramay ayrim xalqlarning vakillari, jumladan, xalajlar, afg’onlar va b. qo’shinni tark etdilar. Shunday bo’lsada Jaloliddin mo’g’ullar uchun hali ancha xavfli kuch edi. Chingizxon qo’shinlarining uni o’rab olish va qo’lga tushirishga harakat qilayotganligi eshitgan Jaloliddin g’aznani tark etdi. Biroq, g’aznadan 50 chaqirim sharqda 21 Jaloliddin mo’g’ullar bilan to’qnashib jang bilan chyekina boshladi. Chingizxon Sind daryosi bo’yida Jaloliddin qo’shinlarini o’rab oldi. 19 Bu yerda bo’lgan uch kunlik jangda Jaloliddin mo’g’ullarning ko’plab qo’shinlarini qirib tashladi, o’zining ham barcha amirlari halok bo’ldi. Jami 700 ga yaqin qo’shin bilan qolgan Jaloliddinni Chingizxon tiriklayin qo’lga olish haqida bo’yruq byergan. Mo’g’ullar tomonidan o’rab olingan Jaloliddin qurshovdan chiqish imkoni yo’qligini ko’rgach oila a’zolari va qo’shinlariga o’zlarini daryoga tashlash haqida buyruq byergan. U oz sonli qo’shinlari bilangina narigi qirg’oqga chiqib olishga muvaffaq bo’lgan. SHundan kyeyin, Jaloliddin 10 yil davomida Hindiston, Eron, Iroq va Kavkaz ortida mo’g’ullar va b. dushmanlariga qarshi jang qildi. Jaloliddinning mo’g’ullar bilan so’nggi yirik jangi 1227 y. syentyabr oyida Isfaxon yaqinida bo’lib, unda mo’g’ullar yoppasiga qirib tashlandi. Mo’g’ul lashkarboshilaridan biri Tavkal no’yon Jaloliddinning harbiy talanti va jasoratini ko’rib, “ Haqiqatan ham u o’z davrining bahodiri va tyengqurlarining dahosidir” dyeb tan olishga majbur bo’lgan edi. Jaloliddinning obru e’tibori oshib borishi bilan birga uning g’animlari ham ko’payib bordi. 20 Nasaviyning yozishicha u ko’plab murakkab vaziyatlardan qutilib kyetgan bo’lsada, kutilmagan vaziyatda bir kurdning urgan nayzasi oqibatida halok bo’lgan. Bu xabarni eshitgan Mayofarikin hokimi al-Malik al-Muzaffar Jaloliddinni izzat-hurmat bilan ko’mish, qabrini boshqalar haqorat qilmasligi uchun tyekislab qo’yishi haqida farmon byergan. Jaloliddinning joniga qasd qilgan kurd va uning erkak hamqishloqlari o’ldirilgan. Tarixiy manbalarda jasur lashkarboshi haqida Jaloliddin Mangubyerdi to’g’risida ko’plab ma’lumotlarni uchratish mumkin. Ular orasida eng mukammali Shaxobiddin Muhammad Nasaviy qoldirgan ma’lumotlardir. 1224 yildan boshlab Jaloliddinning harbiy yurishlarida ishtirok etgan Nasaviy o’zining “ Sulton Jaloliddin Mangubyerdining hayot yo’li” nomli asarida Jaloliddin haqida, “ U turk bo’lib, qora mag’iz yuzli, burni oldida qora xoli bor, o’rta bo’yli yigit edi. Fors tilida ham byemalol so’zlasha olar edi. U kamtarin, 19 https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html 20 https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html 22 jiddiy odam bo’lib, hyech qachon baqirmas, so’kinmas, o’z atrofidagilar oldida o’zini juda yaxshi , sipo tutar edi. U ko’p gapirmas, hoholab kulmas, ahyon - ahyonda jilmayar edi. U adolatni hurmat qilar o’z fuqarolariga nisbatan adolatli bo’lishga intilar edi. O’z xalqining mushkulini yengillishtirishni yaxshi ko’rar edi. Biroq, u yashagan to’s-to’polon davr unga bunday xayrli ishni amalga oshirishga imkon byermadi. Sulton Jaloliddin eng og’ir, murakkab sharoitlarda ham qat’iy tura oluvchi, eng qiyin sinovlardan ham sira qo’rqmaydigan odam edi”, dyeb yozgan . SHunday qilib, o’z yurtining erki , ozodligi uchun mardonavor kurashgan qaxramon Spitamyen, Muqanna, Najmiddin Kubro va boshqalar qatori Jaloliddin Mangubyerdi Vatan ozodligi uchun jonini fido qildi. Xalqimiz hamisha o’z qaxramonlarini e’zozlab kyelgan. 1999 y. 5 noyabr kuni Urganch shahrida Jaloliddin Mangubyerdi tavalludining 800 yilligiga bag’ishlangan tantanali yig’ilish bo’ldi. Yig’ilishda Jaloliddin Mangubyerdi sharafiga o’rnatilgan haykal ochildi. 3-masala: Chingizxon vafotidan kyeyin mo’g’ullar egallab olgan xududlar o’g’illari –Jo’ji, Chig’atoy, O’qtoy va To’lixonlarga bo’lib byerilgan edi. Mo’g’ul xonlari, no’yonlarining bosib olingan xududlarda davlatni boshqarish tajribasi va layoqati yetishmaganligi tufayli, ular ko’proq boy xududlarni talash, o’lpon o’ndirish bilan band bo’lishib, shaharlar hayoti va savdo-sotiqa byefarq edilar. 21 Xonlar va no’yonlarning byetayin siyosati, ularning o’zaro hokimiyat va mulk talashib nizo chiqarishlar, mahalliy amaldorlarning ikkiyuzlamachiliklari va xushomadgo’yliklari O’rta Osiyo xalqlarini og’ir ijtimoiy-iqtisodiy ahvolga solib qo’ygan edi. Chingizxonning ikkinchi o’g’li Chig’otoy hukmronlik qilgan (1227- 1241) Movarounnahr, Yettisuv va Sharqiy Turkiston yerlari CHig’otoy ulusi dyeb atalgan. Chig’otoyning o’zi Yettisuvda yashab, Movarounnahrni boshqarishni Mahmud Yalovoch (1226-1238) va uning o’g’li Ma’sudbyekka (1238-1289) byerib qo’ydi. Mahmud Yalovoch davrida Movarounnahrda bir qator norozilik harakatlari (jumladan, Mahmud Tarobiy boshchiligidagi 1238 yilgi 21 https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html 23 qo’zg’olon) ko’tarilgan bo’lsa-da, Ma’sudbyek o’lka ijtimoiy- iqtisodiy hayotini yaxshilash bo’yicha ba’zi ijobiy o’zgarishlarni amalga oshirdi. Uning ta’sirida mo’g’ul xonlari Guyukxon (1246-1248), Munkyexon (1251-1260) va Olg’uxonlar (1261-1266) Movarounnahrda tinchlik va tartib o’rnatishga harakat qildilar. Jumladan, Munkyexon jon solig’ini va pul muomalasini tartibga soldi, mo’g’ul aslzodalarining bu yerga kyelib, mahalliy boshqaruv ishlariga aralashishiga chyek qo’ydi. Bu davrda vayron bo’lgan Buxoro, Samarqand, Xo’jand, Toshkyent, Tyermiz, Urganch va b. shaharlar qaytadan tiklandi. Farg’ona muzofotidagi O’zgand, Axsikyent, Isfara, quva shaharlari obodonlashdi. Shu bilan birga, Andijon, qarshi singari yangi shaharlar paydo bo’ldi. Shaharlarning kyengayishi va obodonlashishida 1271 y. Ma’sudbyek tomonidan o’tkazilgan pul islohati katta rol o’ynadi. Movarounnahrda bir xil vaznda zarb etilgan kumush tangalar umumdavlat muomalasiga kiritildi. XIII asr oxirida Baroqxon vafotidan kyeyin Chig’otoy ulusi taxtini uning o’g’li Duvaxon (1291- 1306) egalladi. O’sha davrda Andijonning obod shaharga aylanishi Duvaxon nomi bilan bog’liqdir. Duvaxon vafotidan kyeyin boshlangan tartibsizliklarni uning ikkinchi o’g’li Kyepakxon (1318- 1326) qisman bartaraf etishga muvaffaq bo’ldi. U bir qator iqtisodiy va ma’muriy islohatlar o’tkazdi. Kyepakxon Chig’atoy ulusini mustahkamlash maqsadida xonlik markazini yaylovdan o’troq zonaga ko’chirtirdi. Natijada hozirgi qarshi shahri bunyod etilib, u ulus markazi qilib byelgilandi. Kyepakxon bir qator islohatlar o’tkazdi. 1321 y. o’tkazilgan pul islohati moliya tiziminiizga solishda muhim rol o’ynadi. 22 Ma’muriy islohatga ko’ra, Movarounnahr hududi tumanlarga (jumladan, Samarqand viloyatida 7 ta, Farg’ona viloyatida 9 ta) bo’lindi. Kyepakxon siyosatini Tarmashirin (1326-1334) davom ettirdi. U islom dinini qabul qilib, uni davlat dini darajasiga ko’tardi. Uning o’rniga kyelgan qozonxon (1334-1346) asosiy e’tiborini mahalliy va mo’g’ul amaldorlari o’rtasidagi ziddiyatlarni bartaraf etishga qaratdi. qozonxon vafotidan kyeyin hokimiyatni egallagan amir qozag’on (1347-1358) o’tmishdoshlaridan farq qilib, ko’chmanchi mo’g’ul aslzodalari manfaatlariga mos siyosat yuritdi. Mahalliy aholi 22 https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html 24 manfaatlariga zid bo’lgan bu siyosat oqibatida ijtimoiy-siyosiy vaziyat kyeskinlashdi. Siyosiy kurashlar jarayonida amir qazag’on qatl etildi. Uning o’g’li Abdullohning hukmronligi ham uzoqa bormadi. Bu orada Mo’g’ulistondan bostirib kyelgan (1359) Tug’luq Tyemur Movarounnahrga jiddiy talofat yetkazdi. XIY asr o’rtalariga kyelib Chig’atoy ulusi ikki qismga: Yettisuv, Farg’onaning sharqiy qismi, Sharqiy Turkistondan iborat Mo’g’ulistonga va g’arbiy ulus- Movarounnahrga bo’linib kyetdi. O’sha paytda Xorazmning sharqiy qismi ham g’arbiy ulusga qarar edi. Bu Movarounnahrda hokimimyatga intiluvchi kuchlarning ko’payishigi va siyosiy vaziyatning yanada kyeskinlashuviga olib kyeldi. Mo’g’ullar istilosi Movarounnahr xalqlari boshiga qanchalik og’ir kulfatlar solmasin ajdodlarimizni bunyodkorlik ishlaridan sovuta olmadi. Bu davrda Urganya, qarshi, Andijon shaharlari qayta tiklandi, Samarqand, Buxoro, Shosh, Xo’jand kabi shaharlarda bir qator inshootlar bunyod etildi. XIII asrda qo’hna Urganchda bunyod etilgan balandligi 62 myetrlik minora, Buxoroda islom olamining yetuk allomalaridan biri Sayfiddin Boxarziy (1258 y. vafot etgan) maqbarasi, XIY asrda Samarqandda qurilishi davom etdirilgan SHohizinda majmui, Buxorodagi Bayonqulixon maqbarasi, qo’hna Urganchdagi Najmiddik Kubro, To’rabyekxonim, Xo’janddagi To’baxonim maqbaralari o’z davrining noyob yodgorliklari hisoblanadi. Bu davrda O’rta Osiyoda ilm-fan, ma’naviyat va badiiy adabiyot katta qiyinchiliklar bilan bo’lsada takomillashib bordi. Tarixshunoslik, ilmi-nujum, so’fiylik ta’limoti va b. bo’yicha bir qator asarlar yaratildi. 23 Ular jumlasiga Najmiddin Kubro (1145-1221), shayx Sayfuddin Boxarziy Bahouddin Naqshband (1318-1389) ta’limotlari, Juvayniy (1383 y. vafot etgan), Fazlulloh Rashididdin (1318 y. o’ldirilgan) asarlari kiradi. Masalan, Rashididdinning “Jomye ut-tavorix” asariga ko’pchilik olimlar “Jahon tarixini” yaratishga dastlabki urinish sifatida qarashadi. Adabiy sohada Jaloliddin Rumiy, Muslihiddin Sa’diy, Amir Xusrav Dyehlaviy, Nosiriddin Rabg’uziy, Pahlovon Mahmud, qutbi Xorazmiy, Sayfi Saroyi va b. samarali ijod qildilar. Jumladan, asli xorazmlik bo’lib, kyeyinchalik Turkiyada yashagan Jaloliddin Rumiy (1207-1277) 23 https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html 25 ning 6 jildli, 25 ming 700 baytdan iborat “Masnaviy”si, g’azalnavis shoir Sa’diy SHyeroziy (1219-1292) ning mashhur “Guliston” va “Bo’ston”i, Pahlavon Maxmud (1322 y. vafot etgan) ning chuqur falsafiy mazmunga ega bo’lgan ruboiylari, XIII asr oxiri- XIY asr birinchi yarmida yashab ijod etgan Rabg’uziyning o’zbyek tili nasr namunasini o’zida aks etdirgan ikki jildlik “qissasi Rabg’uziy” asari o’sha davr adabiyotining yorqin namunalaridir Xorazmshohlar davlatining so’nggi hukmdori, mohir sarkarda. Anushteginiylardan. Xorazmshohlardan Muhammadning katta o’g’li. Onasi – Oychechak turkman kanizaklaridan bo’lgan. Jaloliddin burnida holi (mank) bo’lgani uchun Mankburni nomi bilan atalgan. Keyinchalik bu nom talaffuzda o’zgarib “Manguberdi” nomi bilan mashhur bo’lib ketgan. Jaloliddin voyaga yetgach, otasi uni G’azna, Bomiyon, G’ur, Bust, Takinobod, Zamindovar va Hindiston hududlarigacha bo’lgan yerlarda hokim va taxt vorisi etib tayinlangan (1215). Biroq Turkon xotun va qipchoq amirlarining qat`iy noroziligi sababli Qutbiddin O’zloqshoh foydasiga vorislikdan mahrum etilgan. Jaloliddin otasining harbiy yurishlarida ishtirok etib, o’zining jasur jangchi, iqtidorli sarkardalik qobiliyatlarini namoyish etgan (qadimgi Irg’is daryosi bo’yidagi jang). Chingizxon boshchiligidagi mo’g’ul qo’shinlari Movarounnahrga bostirib kirib birin-ketin shaharlarni egallab, Samarqandga yaqinlashganlarida xorazmshoh Muhammad Kaspiy dengizi bo’yida joylashgan Obeskun shahri yaqinidagi Ashur ada orolidan panoh topgan. Og’ir bemor bo’lgan Muhammad o’g’illarini yoniga chorlab, so’nggi damda Jaloliddinni o’z o’rniga xorazmshoh etib tayinlagan. Jaloliddin Manguberdi ukalari Oqshoh va Qutbiddin O’zloqshohlar bilan birga Urganch mudofaasiga oshiqadi. 24 Lekin Urganchdagi qipchoq amirlari Turkon xotunning akasi Xumorteginni sulton deb e`lon qilib, Jaloliddin Manguberdiga qarshi suiqasd uyushtirmoqchi bo’ldilar. Bundan xabar topgan Jaloliddin Manguberdi Temur Malik boshchiligidagi 300 kishilik suvoriylar bilan o’z vatani – Xorazmni tashlab Xurosonga ketishga majbur bo’ladi. Niso shahri yaqinida uni 700 nafar mo’g’ul suvoriysi kutardi. Jaloliddin Manguberdi shiddatli jangdan 24 https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html 26 so’ng ularni tor-mor keltirib, Nishopurga keldi. Bu yerdan u barcha viloyat hokimlariga qarshi birlashishga da`vat etdi, bir oydan so’ng G’azni tomon yurdi. Yo’lda unga Hirot voliysi, qaynotasi Aminalmulk 10 ming kishilik qo’shin bilan kelib qo’shildi. Qandahorni qamal qilib turgan mo’g’ul qo’shinlari bilan 3 kunlik jangda Jaloliddin Manguberdu ularni tor-mor keltirgan. U G’aznaga 1221-yil keldi. Bu yerda unga xalaj qabilasi boshlig’i Sayfuddin Ig’roq, Balx voliysi A`zam malik, afg’onlar sardori Muzaffar malik, qarluqlar boshlig’i Hasan Qarluq kelib qo’shildilar. Ularning har biri ixtiyorida 30 minglik qo’shin bor edi. Jaloliddin Manguberdining o’zidagi kuchlar esa 60 ming suvoriy edi. Jaloliddin Manguberdi Valiyon qal`asini qamal qilayotgan Takajuk va Malg’ur boshchiligidagi mo’g’ul qo’shiniga hujum qilib, 3 kunlik jangdan so’ng ular tor-mor keltirgan , 1000 dan ortiq mo’g’ul askari o’ldirilgan, omon qolgan qismi Panjshir daryosidan o’tib, ko’priki buzib tashlashgan. Bu Jaloliddin Manguberdining mo’g’ullar ustidan qozongan dastlabki yirik g’alabasi edi. Chingizxon Jaloliddin Manguberdiga qarshi Shiki Xutuxu no’yonni 45 minglik qo’shin bilan jo’natadi. G’azna yaqinidagi Parvon jangida Jaloliddin Manguberdi mo’g’ullar ustidan ajoyib g’alabani qo’lga kiritadi. Jangda harbiy taktika tarixida birinchi bo’lib, Jaloliddin dushman suvoriylariga qarshi ot yonida turib piyoda jang qilish uslubini qo’llaydi. Mo’g’ullarning Ushbu jangdagi mag’lubiyati to shu vaqtgacha jiddiy zarbaga uchramagan Chingizxonning asosiy kuchini urushga solishi va harbiy harakat rahbarligini o’z qo’liga olishga majbur etadi. 25 Biroq jangdan so’ng Jaloliddin Manguberdining lashkarboshilari o’lja ustida o’zaro janjallashib qolib, oqibatda Sayfuddin Ig’roq, A`zam malik va Muzaffar maliklar Jaloliddin Manguberdini tark etganlar. Jaloliddin Manguberdining yonida faqat Aminalmulk o’z lashkari bilan qolgan, xolos. Chingizxon katta qo’shin to’plab Jaloliddin Manguberdiga qarshi shaxsan o’zi otlangan. G’ardiz qal`asi yaqinida Jaloliddin Manguberdi Chingizxon qo’shinining ilg’orini tor-mor keltiradi va kuchi ozligi sababli Sind (Hind) daryosi tomon chekinadi. Chingizxon qo’shini Jaloliddin Manguberdini daryodan o’tishiga 25 https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html 27 imkon bermay qurshab oladi. 1221-yil 25-noyabrda bo’lgan tengsiz jangda (Sind daryosi bo’yidagi jang) mag’lubiyatga uchragan Jaloliddin Manguberdi 4000 jangchisi bilan Sindning o’ng sohiliga suzib o’tib, cho’l ichkarisiga kirib ketdi (Bu cho’l hozirda ham cho’li Jaloliy deb ataladi). Chingizxon Jaloliddin Manguberdining bu jasoratidan hayratda qolib, o’z o’g’illariga qarab: “Ota o’g’il mana shunday bo’lishi lozim!”, degan. Endilikda Chingizxon O’ziga teng raqibga duch kelganini yaxshigina tushunib, Jaloliddinning katta kuch to’plashiga xalaqit berish uchun barcha choralarni ko’radi. Oradan bir necha kun o’tgach, Jaloliddin Manguberdi qo’shini soni 7 mingga yetdi. Unga Ko’lbars bahodir, Kabkuh va Sa`diddin Ali ash-Sharabdor kabi lashkarboshilar o’z kishilari bilan kelib qo’shildi. Jaloliddin Manguberdi Shimoliy Hindistonning notanish cho’lida och, juldur kiyimli jangchilari bilan sargardonlikda qoldi. Uning bu holidan foydalanmoqchi bo’lgan Shatra viloyati rana (shoh) si Jaloliddin Manguberdiga hujum qilgan. Jaloliddin Manguberdining merganlik bilan otgan kamon o’qidan rana halok bo’ladi, qo’shini esa parokanda bo’lib qochadi. Jaloliddin Manguberdi katta o’ljani qo’lga kiritadi. Bu g’alabadan so’ng Sind, Uchcha, Mo’lton, Lohur va Peshavor hokimi Nosiriddin Qubacha (1205-1227)ning Nandana va Sakundagi noibi Qamariddin Karmoniy Jaloliddin Manguberdiga o’zini xayrixohligini izhor etib, sovg’a-salomlar jo’natgan. G’iyosiddin Pirshohdan ajralib ketgan amirlardan Sanjoqonhon, Elchi pahlavon, O’rxon, Soyircha, Tekjoruq Xonkishilar o’z lashkarlari bilan kelib Jaloliddin Manguberdiga qo’shildilar. 26 Jaloliddin Manguberdi Kalor shahri, Parosravar, Tarnuj qal`alarini qo’lga kiritdi. Mulklarining katta qismidan ajralgan Qubacha 10 ming otliq qo’shini hamda mamluklar sulolasidan bo’lgan Dehli sultoni Shamsuddin Eltutmishdan olgan qo’shimcha kuch bilan Jaloliddin Manguberdiga qarshi jang qilgan, biroq mag’lubiyatga uchragan, uning xazinasi, qurol-yarog’lari o’lja tushgan. 1222-yil Chingizxon Jaloliddin Manguberdi izidan To’rbay To’qshin va Bola no’yonni 20 minglik qo’shin bilan jo’natadi. Lekin ular Mo’ltonga qadar 26 https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html 28 borib, shaharni ololmay, jazirama issiqqa dosh berolmay qaytishadi. Jaloliddin Manguberdi o’ziga qarshi mo’g’ul qo’shinlari jo’natilgani xabarini Parosravar qal`asini olgandan so’ng eshitgan. Jaloliddin Manguberdi Mo’lton tomon yo’l olib Qubacha mulklaridan Uchcha, Sadusan, Xatisor, Deval va Damrillarni qamal qiladi, qo’shini uchun tuyalar zarurligi tufayli Gujarot viloyati markazi Nahrvalga Xosxon boshchiligida qo’shin jo’natadi. Shamsuddin Eltutmish Jaloliddin Manguberdi ustiga katta qo’shin (30 ming otliq, 100 ming piyoda, 300 ta fil) tortadi. Jaloliddin Manguberdi mardonavorlik bilan raqibiga qarshi chiqadi. Jaloliddin Manguberdining O’zbek Toy Jahon Pahlavon qo’mondonligi ostidagi ilg’ori Eltutmish ilg’ori bilan to’qnashib raqibidan ustin keladi. Eltutmish Jaloliddin Manguberdi huzuriga elchisini yuborib sulh so’raydi. Jaloliddin Manguberdi Hindistonda o’z nomidan kumush va mis tangalar zarb qiladi, unga tobe hind mulklarida uning nomi xutbaga qo’shib o’qilgan. Biroq vaziyat borgan sari murakkablashib bormoqda edi. Eltutmish, Qubacha, shuningdek, Hindistonning boshqa viloyat hokimlari o’zaro til biriktirib Jaloliddin Manguberdiga qarshi ittifoq tuzmoqchi ekanliklari ayon bo’lib qoldi. Jaloliddin Manguberdining lashkarboshisi Yazidak pahlavon va Sunqurjiq Toysilar xiyonat qilib Eltutmish tomoniga o’tganlar. Qiyin vaziyatdan qutulish uchun Jaloliddin Manguberdi harbiy kengash chaqirgan. Amirlarning ko’pchiligi Iroq tomon yurish qilib, uni G’iyosiddin Pirshohdan tortib olishni taklif qiladi. Iroqda siyosiy parokandalik hukm surardi. Iroq tomon ketishga qaror qilinadi. Jaloliddin Manguberdi o’zining Hindistonda zabt etgan mulklariga O’zbek Toy Jahon Pahlavoni, G’ur va G’azni viloyatlariga Hasan Qarluqni noib sifatida qoldirib, Iroqqa yo’l olgan. 27 Cho’lu biyobonlarni kesib o’tishda Jaloliddin Manguberdining ko’p jangchilari nobud bo’lgan, nihoyat u 4 ming jangchisi bilan Kirmonga yetib kelgan. G’iyosiddin Pirshohning Kirmondagi noibi Baroq hojib Jaloliddin Manguberdiga tobelik izhor qiladi. Shundan so’ng Jaloliddin Manguberdi Fors viloyati markazi Sherozga kelgan. Fors hokimi otabek Sa`d ibn Zangiy va Yazd hokimi otabek Alouddavla ibn To’g’onshoh unga tobelik bildirishadi. Jaloliddin 27 https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html 29 Manguberdi Isfahonga kelganda aholi uni katta tantana bilan kutib oladi, qo’shini qurol-aslaha bilan ta`minlanadi. Bu hol G’iyosiddin Pirshohga yoqmaydi, u akasiga qarshi 30 ming otliq qo’shin bilan yo’lga chiqadi. Biroq Jaloliddin Manguberdi unga sovg’a-salomlar bilan miroxur Odekni elchi sifatida jo’natgan va o’zaro nizoni tinchlik bilan hal etgan. Qo’shin boshliqlari Jaloliddin Manguberdi tomoniga o’tgan. 1225-yil Jaloliddin Manguberdi Ozarbayjonga yurish qiladi. So’ng Bag’dodga qarshi yurishga hozirlik ko’radi. Xalifa Nosirgacha elchi jo’natib, mo’g’ullarga qarshi birlashishga chaqiradi. Bunga javoban Xalifa Jaloliddin Manguberdiga qarshi o’zining mamluki amir Jamoliddin Qushtemir boshliq 20 minglik qo’shin jo’natdi. Basra yaqinidagi jangda Xalifa qo’shinlari tor- mor keltirildi. Xalifa Bag’dod mudofaasi bilan mashg’ul bo’ladi. Jaloliddin Manguberdi Bag’dod atrofida 12 kun turgach , Ozarbayjon tomon ketadi. Ozarbayjon va Arron otabegi O’zbek ichkilik, maishatga berilib davlat ishlarini o’z holiga tashlab qo’ygan edi, davlatni amalda uning xotini Malika xotun boshqarardi. 1225-yil mayda Jaloliddin Manguberdi Marog’a shahrini jangsiz qo’lga kiritadi. Damashq, Erbil hokimlari u bilan ittifoq tuzishga rozi bo’ladilar. Otabek O’zbek Tabrizni tashlab Ganjaga, so’ng Alinjo qal`asiga qochib o’sha yerda vafot etadi. Jaloliddin Manguberdi Malika xotunga uylanadi. Tabrizda bir necha kun turgandan so’ng o’z qo’shinini Gruziya tomon boshlaydi. 1225-yil avgustda Garni qal`asi yaqinida gurjilarning Ivane Mxargdzeli boshliq 60 minglik qo’shinini tor- mor keltiradi va Tiflisga qarab yuradi. Gruziya malikasi Rusudana Kutaisiga ko’chib o’tgan. Jaloliddin Manguberdi Dvin, Lori shaharlarini egallaydi, Surmari shahri hokimlari o’z tobeliklarini bildirishgan. 28 1227-yil sentabrda Isfahondan 30 chaqirim sharqdagi Sin qishlog’i yaqinida Jaloliddin Manguberdi mo’g’ullarning Taynol no’yon boshliq qo’shinini yenggan. Taynol no’yon Jaloliddin Manguberdi haqida: “Zamonasining haqiqiy bahodiri ekan, o’z tengqurlarining sarvari ekan”, degan. Jaloliddin Manguberdining Ko’niya sultoni Alouddin Kayqubod, Jazira hokimi al-Malik al-Ashrof Muzafariddin Muso, Damashq hokimi al-Malik al-Muazzam Sharafiddin Is va Misr hokimi al-Malik al- 28 https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html 30 Komil Muhammadga nomalar yozib, ularni mo’g’ullarga qarshi kurashish yo’lida birlashtirish yo’lidagi xatti-harakatlari behuda ketdi. Ustiga ustak Alouddin Qayqubod muxolif kuchlarni Jaloliddin Manguberdiga qarshi birlashtirishga muvaffaq bo’ldi. 1230-yil 10-avgustda Arzinjon yaqinidagi jangda Jaloliddin Manguberdi kuchlari mag’lubiyatga uchradi. Jaloliddin Manguberdining kuchsizlanganidan foydalangan mo’g’ullar katta qo’shin bilan Ozarbayjonga bostirib kirib Marog’a, Tabrizni egallab (1231) Jaloliddin Manguberdi ta`qib etishgan. Mayofariqin viloyatidagi qishloqlardan birida mo’g’ullar tungi hujum natijasida Jaloliddin Manguberdining oz sonli qo’shinini tor-mor keltirdilar, Jaloliddin Manguberdini o’zi esa ta`qibdan qutulib Qurdiston tog’lariga chiqib ketgan. Bu yerda qaroqchi kurdlar qo’liga asir tushib, fojiali ravishda halok bo’lgan. Jaloliddin Manguberdi haqida uning shaxsiy kotibi, tarixchi Nasaviy shunday yozadi: “Jaloliddin qorachadan kelgan, o’rta bo’yli, turk lafzli odam edi. Fors tilini ham yaxshi bilardi. Uning botirligiga kelganda shuni aytish kerakki, sulton arslonlar orasidagi eng kuchli sher edi. Bir so’zli, kek saqlamaydigan, ochiq ko’ngil, to’g’ri odam edi. U jiddiy shaxs edi. Hech qachon kulmasdi. Juda nari borsa jilmayib qo’yardi. U adolatsizliklarni yomon ko’rardi. Jaloliddin o’ta qat`iyatli, nihoyatda irodali, murakkab vaziyatlarda, taqdirning qaltis sinovlarida o’zini yo’qotib qo’ymaydigan favqulodda mard va botir sarkarda edi. O’zbekiston hukumati Jaloliddin Manguberdining mo’g’ul bosqinchilariga qarshi kurashda ko’rsatgan mislsiz jasorati, vatanga va o’z xalqiga sadoqat va cheksiz muhabbatini qadrlash va uning porloq ruhini abadiylashtirish maqsadida “Jaloliddin Manguberdi tavalludining 800 yilligini nishonlash haqida” qaror qabul qildi (1998). Qarorga ko’ra, uning yurti Xorazmda Jaloliddin Manguberdiga haykal o’rnatildi, yirik ko’cha, maydon, jamoa korxonalari va boshqalarga uning nomi qo’yildi. Jaloliddin Manguberdining harbiy yurishlarida hamroh bo’lgan tarixchi Nasaviy Jaloliddin Manguberdiga bag’ishlab “Siyrat as-sulton Jaloliddin Manguberdi” (“Sulton Jaloliddin Manguberdining holati”) nomli asar, Maqsud Shayhzoda esa “Jaloliddin” (1943-yil) dramasini yozgan. Jaloliddin Manguberdi 31 haqida video film, doston, p`esa va boshqalar yaratilgan. 2000-yilning 30- avgustida “Jaloliddin Manguberdi” ordeni ta’sis etilgan. 29 XULOSA. Dunyoni, insoniyatni larzaga solgan Ikkinchi jahon urushining hal qiluvchi, eng hayajonli damlari... Millionlab odamlarning yostig’ini quritgan Falokatning yakuni yaqin. Yakun nurli bo’lishi uchun yana necha millionlab insonning qo’llari duoda... Bunday vaziyatda Vatan himoyachilari — askarlar irodasiga ta’sir etuvchi har qanday kuch katta ahamiyatga ega. Shunday o’ta muhim paytda yozuvchimiz Maqsud Shayxzodaning «Jaloliddin Manguberdi» tarixiy dramasi dunyoga keldi. O’tmishda Chingizxonday qudratli kuchga qarshi tura olgan, mardonavor kurashgan Vatan tirgagi — Jaloliddin Manguberdining qahramonliklarini jonlantira olgan drama Ikkinchi jahon urushi yillarining jangovar vazifalariga katta xizmat ko’rsatdi. Mazkur asar teatrda sahnalashtirildi. Manbalarda ko’rsatilishicha, Manguberdining kishida hayajonli faxr tuyg’usini junbushga keltira oladigan qahramonliklari aks etgan mazkur drama urushga ketayotgan askarlarga maxsus namoyish etilib, frontga jo’natilgan ekan. Bu esa askarlarda jangovar ruh va shijoat uyg’otib, dushmanga nafratni kuchaytirgan... Ana shunday vatanparvarlik tuyg’usining kuchayuviga sabab bo’lguvchi buyuk ajdodlarimiz, xususan, Jaloliddin Manguberdining jasoratlari asrlar o’tsa hamki, o’z qadr-qimmatini, ahamiyatini yo’qotmaydi. U kishida Vatanparvarlikdek Oliy Tuyg’uga xizmat qilish impulsini jo’sh urdirib turadi... Jaloliddin Manguberdining yaqin a’yonlaridan biri bo’lgan, mashhur tarixchi Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy buyuk bobomizni shunday tasvirlagan: «...U bug’doyrang, o’rta bo’yli, turkiy qiyofali va turkiyda gapiradigan odam edi, shu bilan birga, forsiyda ham so’zlasha olardi. Uning mardligi, 29 https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html 32 jasurligiga kelsak, janglardagi qahramonliklarini eslab o’tishning o’zi kifoya qiladi. U sherlar orasida eng zo’r sher edi, qo’rqmas chavandoz, lashkarlar orasida eng botir edi. U... jahldor emasdi, haqoratomuz so’zlarni aytmasdi. U nihoyatda jiddiy edi, kulmasdi, faqat jilmayib qo’yardi, kam gapirardi...» FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR. 1. Karimov I.A Tarixiy xotirasiz kyelajak yo’q. T. SHarq, 1998 2. Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat - engilmas kuch” T:Ma’naviyat, 2008 y 3. Karimov SH., SHamsiddinov R. Vatan tarixi, T.1997 4. Vambyeri X. Buxoro yoxud Movaraunnahr tarixi, T.1990 5. Murtozayeva R.X va boshqalar. O’zbyekiston tarixi (ma’ruzalar matni), T.2000,221-265 6. O’zbekiston tarixi. 1- qism. – T., Universitet, 1997 y. 7. Q.Usmonov, M.Sodiqova va boshqalar “O’zbekiston tarixi”. T., “Iqtisod moliya”, 2006y. 8.Shahobiddin an-Nasaviyning "Siyrat al-Jaloliddin Mankburni" kitobi 9. Shaxobiddin Muhammad an-Nasafiy. Sulton Jaloliddin Manguberdi Xorazmshohlar davlatidagi Anushtaginlar sulolasining (1097-1231) Internet ma’lumotlari. 1. https://oyina.uz/uz/article/325 2. https://fayllar.org/sirat-as-sulton-jaloliddin-mankburni.html 33 ILOVALAR. 1 – ilova. 2 – ilova. 34 MUNDARIJA: KIRISH....................................................................................................2 I.BOB. SHAHOBIDDIN MUHAMMAD AN – NASAVIY VA UNING ASARLARI. 1.1. Shahobiddin Muhammad an – Nasaviy va uning tarixiy asari...........................................................................................................3 1.2. Nasaviyning “Sirot as-sulton Jaloliddin Manguberdi” asari ..........................................................................................................................6 II.BOB. SULTON JALOLIDDIN MANGUBERDI HAYOTI. 2.1. Shaxobiddiun an-Nasaviyning “Sirat as sulton Jaloliddin Mankburni” asarida Jaloliddin Manguberdi faoliyatining aks etishi........................................................................................................12 2.2. Jaldoliddin Manguberdi boshehiligidagi Vatanimiz xalqlarining mo’g’il bosqinchilariga qarshi kurashi....................................................17 XULOSA................................................................................................32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..............................................33 35 ILOVALAR...........................................................................................34 36

Shahobiddin Muhammad an – Nasaviy. Sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti

Купить