Sharq allomalari asarlarida oiladagi shaxslararo munosabatlar masalalari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	413.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	08 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Sharq allomalari asarlarida oiladagi shaxslararo munosabatlar masalalari

Купить

O` ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O` RTA MAX SUS TA` LIM VAZIRLIGI
“ Sharq allomalari asarlarida oiladagi shaxslararo
munosabat lar masalalari ”
mavzusida gi

1

Mundarija
Kirish........................................................................................................................3
I BOB. Oila mustaxkamligida shaxslararo munosabatlar ta sirining– ’
milliy psixologik xususiyatlari ..8
…………………………………………………………
1.1.O zbekiston psixologlari tomonidan oila mustaxkamligini psixologik
‘
omillarini tadqiq etilishi 8
……………………………………………………………
1.2. Oila mustaxkamligida shaxslaro munosabatlar ta sirining psixologik
’
xususiyatlarini ilmiy o rganish ...18
‘ …………………………………………………
II BOB. Sharq mutafakkirlari asarlarida oilaviy munosabatlar
masalalarining amaiy jixatlari .25
…………………………………………………
2.1. Hozirgi zamon oilalari shakllanishining ijtimoiy-psixologik
xususiyatlari .25
………………………………………………………………………
2.2. Oiladagi shaxslararo munosabatlarda sharq mutafakkirlarining ijtimoiy
psixologik qarashlari ...40
……………………………………………………………
2.3. Oilaviy munosabatlarning muvofiqlashtirishning psixologik asoslari
………
.51
……………………………………………………………………
Xulosa…………………………………………………………………………….58
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati…………………………………………… . 60
2

K I R I SH
Mavzuning dolzarbligi. Oilaviy muammolar qizining ko p qirraliligi bilan‘
alohida xususiyat kasb etib, jamiyat taraqqiyotini belgilashda, ma nan barkamol,
’
ruhan sog lom avlodni voyaga yetkazish jarayonida ularning ijobiy yechimi katta
‘
ahamiyatga egadir. Agar har bir oilani tashkil etuvchilar o z muammolarini
‘
bahamjig atlik bilan, o zaro kelishuv asosida hal qilsalar, oiladagi tinchlik
‘ ‘
kafolatlanib, uning ma naviy asoslari mustahkam bo ladi. Alohida ta kidlash
’ ‘ ’
joizki, er-xotin, qaynona-qaynota, kelin-kuyov munosabatlarida, fikrlar va
qarashlardagi paydo bo ladigan ayrim kelishmovchiliklar, qarama-qarshiliklar,
‘
ziddiyatlarni uni tashkil etuvchi shaxslar o zaro kelishib, muammoni konstruktiv
‘
tarzda yechishga qodir bo lsalar, oiladagi ijtimoiy-psixologik hamda ma naviy
‘ ’
muhit yosh avlod ongida insoniy munosabatlar to g risida teran va ijobiy
‘ ‘
tasavvurlar shakllanishiga imkon beradi. Shu bois ham mamlakatimizda oila va
uning tarbiyaviy imkoniyatlari qadriyat sifatida yuksaklarga ko tariladi.
‘
Respublikamizning birinchi Prezident I.A. Karimov, oilada hukmron
bo lishi lozim bo lgan ma naviy muhit va noyob udumlarimizning xosiyatlari
‘ ‘ ’
haqida fikr bildirib: U Bunda o zaro hurmat va qattiq tartib bo lmasa, oilaning
“ ‘ ‘
barcha a zolari o z burchlarini ado etmasa, bir-birlariga nisbatan ezgulik bilan
’ ‘
mehr oqibat ko rsatmasa, yaxshi va munosib tarzda yashash mumkin emas...
‘
o zbeklarning aksariyati qizining shaxsiy farovonligi to g risida emas, balki
‘ ‘ ‘
oilasining qarindosh-urug lari va yaqin odamlarning, qo shnilarining omon-
‘ ‘
esonligi to g risida g amxo rlik qilishni birinchi o ringa qo yadi. Bu esa eng
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
oliy darajada ma naviy qadriyat, inson qalbining gavharidir deb ta kidlaganlar.
’ ” ’
Shuni alohida ta kidlash joizki, oilaviy munosabatlar har doim ham bir
’
tekisda silliq, risoladagidey kechavermaydi. Uy-ro zg or yumushlarini ado etish,
‘ ‘
er-xotinlik burchlari, ota-onaning farzandlar oldidagi majburiyatlari,
farzandlarning kattalar oldidagi huquq va burchlarini ado etish jarayonida
murakkab rollararo muomala va muloqot jarayonlari kechadiki, ularning deyarli
barchasida shaxsiy va ijtimoiy manfaatlar to qnashadi, ayrim xolatlarda fikr va
‘
3

qarashlardagi ziddiyatlar, qarama-qarshiliklar, kelishmovchiliklar, anglashilmov-
chiliklar shaxslararo nizolar tarzida namoyon bo ladi. ‘
Oilaning ma naviy-psixologik muhitini o rganishga bag ishlangan
’ ‘ ‘
tadqiqotlarda oilaviy baxt yoki kelishmovchiliklar to g risida ijtimoiy
‘ ‘
tasavvurlarning shakllanganlik darajasi undagi ma naviy muhit va oila
’
a zolarining sog lom fikrlashi darajasiga bog liq ekanligi isbotlangan. Biz
’ ‘ ‘
tanlagan muammoning dolzarbligi yoshlik davrining noyobligi bilan bog liq
‘
bo lib, aynan shu davrda bola ongida shakllanadigan ijtimoiy tasavvurlar tizimida
‘
oilaviy o zaro munosabatlarda namoyon bo ladigan ziddiyatli, nizoli xolatlar,
‘ ‘
ularning kelib chiqish sabablari va ularni bartaraf etish yo llari to g risidagi
‘ ‘ ‘
tasavvurlar alohida o rin tutadi. Bu tasavvurlar majmui shaxsni nafaqat oilaviy
‘
o zaro munosabatlarda o z o rnini topish va muammoli vaziyatlardan
‘ ‘ ‘
chiqishning optimal yo lini belgilashga imkon beradi, balki, bu davrdan keyingi
‘
mustaqil taraqqiyot davrida jamiyat miqyosidagi ijtimoiy munosabatlarga,
jumladan, istiqboldagi oilaviy hayotga ham tayyorlaydi. Shu nuqtai nazardan olib
qaralganda, oilaviy nizolarning ham konstruktiv (ijobiy oqibatli) ham destruktiv
(salbiy oqibatli) asoratlari bo lib, ularni idrok etishdan hosil bo lgan obrazlar
‘ ‘
yoshlarning ijtimoiy xulqidagi salbiy va ijobiy yo nalishlarini belgilaydi. Aynan
‘
shuning uchun ham oilaviy nizolarning namoyon bo lishi, shakllari, oqibatlarini
‘
ilmiy jihatdan o rganish ijtimoiy psixologiya uchun amaliy ahamiyatga molikdir.
‘
Olimlar tomonidan to plangan ilmiy dalil va xulosalarning barchasi
‘
mohiyatan o zbek muhitiga to g ri kelmasligi aniq.
‘ ‘ ‘ Negaki, bir millatning urf-
odati, an ana va milliy qadriyatlari boshqasinikiga mos kelmaydi. Muhimi,
’
O zbekistonda oila va undagi o zaro munosabatlar alohida qadriyat sifatida
‘ ‘
qaralishi ham bu borada yurtimizgagina xos bo lgan ma lum qonuniyatlarning
‘ ’
borligini dalillaydi. Shu bois ham, mavjud muammoni xududiy va etnopsixologik
xususiyatlarni inobatga olgan holda o rganish zarur.
‘
Tadqiqotning maqsadi. Oila barqarorligida shaxslararo munosabatlar ta siri
’
to g risidagi ijtimoiy tasavvurlarning shakllanishida oila muhitining, xususan,
‘ ‘
4

ota-onalarning o zaro munosabatlari, ularning farzand tarbiyasidagi mas uliyati‘ ’
hamda har bir oila a zosining ijtimoiy-psixologik mavqei, oilaviy munosabatlarga
’
tayyorligi xususiyatlarini o rganish ilmiy ishning maqsadi hisoblanadi.
‘
Ilmiy tadqiqotning predmeti Oila mustaxkamligida shaxslararo
munosabatlarning milliy psixologik xususiyatlarini milliy xududiy sharoitda
–
o rganish.
‘
Tadqiqotning obyekti sifatida Qarshi shahridagi Kat maxallasida istiqomat
qiluvchi jami 10 ta oila tanlab olindi.
Tadqiqot vazifalari. Bitiruv malakaviy ishi quyidagi vazifalarni amalga
oshirish zaruratini taqozo etadi:
1. Oilaviy barqarorligida shaxslararo munosabatlar ta sirining ijtimoiy
’ –
psi ologik xususiyatlarini aniqlashga bag ishlangan ilmiy adabiyotlarni tahlil
’ ‘
qilish.
2. Oilaviy o zaro munosabatlar sharoitida er-xotin munosabatlari negizida
‘
shakllangan konstruktiv sabablarini aniqlash.
3. Yoshlarda oilaviy treninglar orqali oilaviy hayot haqidagi tasavvurlar
darajasini aniqlovchi ijtimoiy-psixologik usul va so rovnomalarni ishlab chiqish,
‘
mavjud test va metodikalarning maqsadga muvofiq modifikatsiyalarini tanlash,
amaliyotda sinash, tadbiq etish.
Tadqiqotning metodologik asosi. Bosh metodologik asos bo lib
‘
mamlakatimizning birinchi Prezidenti I.A. Karimovning oilaviy tarbiya
masalasiga bag ishlangan hamda ma naviy-ma rifiy islohotlarni
‘ ’ ’
chuqurlashtirishga yo naltirilgan qarorlari, S. Moscovisi, J. Jodelet, L.C. Kovar,
‘
P.S. Rosendlatt kabi olimlar tomonidan taklif etilgan ijtimoiy tasavvurlar
konsepsiyasi; M.G. Davletshin, G .B. Shoumarov, V.M. Karimova, E.G .
‘ ‘
G oziyev, Sh.R. Barotov, B.M. Umarov, S.A. Oxunjonova, N.A. Sog inov, X.
‘ ‘
Uzoqov, X.K. Karimov, M.X.Fayziyevalarning oilaviy munosabatlar sohasini
tadqiq etish bo yicha ishlab chiqqan nazariy yondoshuvlari xizmat qildi. Bundan
‘
tashqari, tadqiqotda Respublika Oila ilmiy-amaliy markazi tomonidan ishlab
“ ”
5

chiqilgan Oila konsepsiyasi g oyalari o ziga xos metodologik manba sifatida“ ” ‘ ‘
foydalanildi.
Tadqiqotning qisman ilmiy yangiligi. Tadqiqotning ilmiy jihatdan yangiligi
quyidagilar bilan izohlanadi:
Bitiruv malakaviy ishida oila barqarorligida shaxslararo munosabatlar
ta sirining ijtimoiy psixologik xususiyatlari tadqiqot predmeti sifatida
’ –
tanlab olindi;
1) Ilk marotaba Ota-ona farzand munosabatlari tarkibida ota-ona-lik
“ – ”
ustanovkalari bolalardagi oilaga nisbatan ijtimoiy ustanovkaning darajasi bog liq
‘
ravishda tahlil etildi;
2) Yoshlar shaxsining shakllanish bosqichlarida oilaviy munosabatlarda
shaxslararo munosabatlarning o ziga xosligi aniqlandi.
‘
Tadqiqotning nazariy ahamiyati. Tadqiqotning nazariy ahamiyati
shundaki, unda qo lga kiritilgan ilmiy tahlillar va xulosalar Psixologiya
‘ “ ”
fanining Ijtimoiy psixologiya , Etnopsixologiya , Shaxslararo
“ ” “ ” “
munosabatlar psixologiyasi , Umumiy psixologiya hamda Oila
” “ ” “
psixologiyasi kabi sohalariga oid bilimlarni yanada boyitishga xizmat qiladi.
”
Shuningdek, to plangan nazariy ma lumotlar joylardagi oilaviy maslahatlar
‘ ’
bo lim-laridagi amaliy psixologlarga psixokorreksion - tuzatish dasturlarini ishlab
‘
chiqishda nazariy asos bo lib xizmat qilishi mumkin.
‘
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Tadqiqotda qo lga
‘
kiritilgan ilmiy xulosa va tavsiyalardan joylarda tashkil etilgan Psixologik
“
xizmat bo limlaridagi amaliy psixologlar faoliyatida foydalanish mumkin.
” ‘
Shuningdek, nazariy xulosalardan Oila psixologiyasi , Etnopsixologiya
“ ” “ ”
kurslarini o qitishda, ota-ona va yoshlarga amaliy maslahat berishda, keng
‘
jamoatchilik, aholi o rtasida ijtimoiy-psixologik bilimlarni targ ib qilishda
‘ ‘
foydalanish mumkin. Bundan tashqari, Bitiruv malakaviy ish natijalari ma naviy-
’
ma rifiy ishlarning samaradorligini oshirish, oilalarni mustahkamlash amaliyotiga
’
tadbiq etilishi mumkin. Tadqiqotda qo lga kiritilgan empirik natija va nazariy
‘
6

xulosalar Psixologiya fanining Ijtimoiy psixologiya , Etnopsixologiya ,“ ” “ ” “ ”
Shaxslararo munosa-batlar psixologiyasi , Umumiy psixologiya hamda
“ ” “ ”
Oila psixologiyasi Sotsial trening va amaliyot kabi sohalariga oid
“ ” “ ”
bilimlarni yanada boyitishga xizmat qiladi.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi: Bitiruv malakaviy ishi 2 ta bob , 4 ta
paragraf , xulosa va tavsiyalar , foydalanilgan adabiyotlar ruyxatidan iborat bo lib
‘
, jami 61 betni tashkil etadi
7

I BOB. Oila mustaxkamligida shaxslararo munosabatlar–
ta sirining milliy psixologik xususiyatlari
’
1.1. O zbekiston psixologlari tomonidan oila mustaxkamligini
‘
psixologik omillarini tadqiq etilishi.
Ijtimoiy-tarixiy va ilmiy manbalarning guvohlik berishicha, o zbek
‘
oilasining hayoti, undagi o zaro munosabatlar, uning urf-odatlari,
‘
an analari va qadriyatlari, turmush tarzi, madaniyati, tarbiyaviy muhiti va
’
mehnat shart-sharoitlari jiddiy ilmiy muammolar sifatida XX asrning 60-70
yillaridan e tiboran o rganila boshlandi. Ana shu yillardagi dastlabki
’ ‘
tadqiqotlar ko proq falsafiy, tarixiy, etnografik yo nalishdagi va oilaning
‘ ‘
tarbiyaviy va mehnat shart-sharoitlarini o rganishga qaratilgan bo lsa,
‘ ‘
keyingi tadqiqotlar o z xarakteriga ko ra, oilaning madaniy, huquqiy,
‘ ‘
tibbiy, uning turmush tarzi, undagi tarbiya muhitining ahamiyati, o zaro
‘
munosabatlarning psixologik qonuniyatlarini o rganishga qaratilganligi
‘
bilan ajralib turadi. Mazkur tadqiqotlar sirasiga quyidagilarni keltirib o tish
‘
o rinlidir.
‘
Jumladan, X.Toshtemirov (1977, 1980), L.S.Yaxyoyev (1980),
G.M.Hamidova (1984), T.T.To ychiyeva (2000), M.Xolmatova (2000)lar
‘
tomonidan oilaviy turmushning falsafiy jihatlari, oila-nikoh
munosabatlarining takomillashish an analari va hozirgi zamon o zbek
’ ‘
oilasining turmush tarzi o rganilgan. Sh.A.Isroilov (1979), F.M.Otaxo jayev
‘ ‘
(1995) va boshqalar o z tadqiqotlarida o zbek ayollarining huquqiy
‘ ‘
masalalari, oila-nikoh munosabatlarining huquqiy jihatlarini o rganganlar.
‘
M.R.Bo riyeva (1997) o z tadqiqotlarida o zbek oilasining demografik
‘ ‘ ‘
jihatlarini tadqiq etgan.
B.Z.Umarov (1986) esa o z ishlarida o zbek oilasining sotsiologik
‘ ‘
jihatlarini tadqiq etgan. Ayniqsa, Respublikamiz pedagog olimlarining
mazkur sohada amalga oshirgan tadqiqotlari e tiborga loyiqdir. A. Q.
’
Munavvarov (1984, 1994), M. I. Sangilov (1986), O.Musurmonova (1999),
8

H.Uzoqov (1992,1994), O.To rayeva (1990) va boshqalar o z tadqiqotlarida‘ ‘
o zbek oilasining o ziga xosligi, tarbiyaviy imkoniyatlari va shart-
‘ ‘
sharoitlari, o zaro munosabatlar shakllanishining ma naviy asoslarini keng
‘ ’
o rganganlar.
‘
Oilaviy hayot psixologiyasi, oila-nikoh munosabatlari, oiladagi o zaro
‘
munosabatlar, undagi ziddiyatlar, ajralishlar va uning oqibatlari keyingi
yillarda psixologiya fanining keng tadqiqot obyektiga aylanib bormoqda. Bu
sohada psixolog olimlardan G .B.Shoumarov (1986, 1990, 1994, 2001),
‘
YE.A.Morshinina(1986), E.G oziyev (1994, 2002). V.M.Karimova (1987,
‘
1994, 1999), M.G.Davletshin (1993,1994), N.A.Sog inov (1990),
‘
S.A.Oxunjonova (1991), A.Shojalilov (1994), T.M.Adizova (1994), E.Usmonov
(1993), X.Karimov (1994), Sh.SH.Jo rayeva (1994), R.S.Samarov (1997),
‘
O.Shamiyeva (2000) N.Salayeva (2001), F.R.Ro ziqulov (2002) va boshqalar
‘
olib borayotgan ilmiy tadqiqot ishlari diqqatga sazovordir.
Respublikamizning yetakchi psixolog olimlaridan G .B.Shoumarov
‘
(1990, 1994, 2000) o z tadqiqotlari natijalariga tayanib, oilaning mustahkam
‘
bo lishi, er-xotinning baxtiyor hayot kechirishlari va tinch-totuv
‘
yashashlarida ularning o zaro qovushishi muhim rol o ynaydi (165) deb
‘ ‘
ko rsatadi. U o zaro qovushuvlarni shartli ravishda 3 tarkibiy qismga
‘ ‘
bo linishni e tirof etadi. Ular: 1) biologik qovushuv, 2)psixologik qovushuv,
‘ ’
3)sotsial qovushuv.
Ba zi hollarda mijoz turi jihatidan kelin-kuyovlar mos kelmasa-da,
’
lekin ular orasidagi hissiyot kuchi, psixologik-pedagogik bilim saviyasi, oilaviy
hayotni mustahkamlashga intilish, tarbiya va madaniy saviya darajasi,
o zaro munosabat maromlari ularning o zaro qovushishini, oilaning
‘ ‘
mustahkamligini ta minlay oladi.
’
Kelin-kuyovlarda alturizm (mehr-muhabbat) xudbinlikdan ustun
bo lsa, har qanday tafovut, kelishmovchilik oilaviy turmush uchun xavf
‘
tug dirmaydi (165;49). Shuningdek, psixologik qovushuvda markaziy
‘
9

o rinni shaxs psixologiyasining tarkibiy qismlaridan biri bo lgan fe l-atvor‘ ‘ ’
va xarakter egallashi alohida ta kidlanadi.
’
Muallif tadqiqotlarida oilada er bilan xotin orasida yuzaga keladigan
kelishmovchiliklarni psixologik tahlil qilib, ularning asosiy sabablari kelin-
kuyovning kasb-faoliyati va oilaning qadr-qimmatini o lchashlari unda
‘
yetakchilik mavqeini qo lga kiritish uchun kurashishlari, bir-birini
‘
psixologik xususiyatlarini tushunib yetmasliklari, uy-ro zg or ishlarini
‘ ‘
bajarishga tayyor emasliklari, jinsiy tarbiyaga oid bilimlarning yetarli
emasligi, bolalarni tarbiyalashdagi kelishmovchiliklari, mijozlarning mos
kelmasligi, jinsiy masalalarda kelisholmasliklari, farzandsizlik, rashk va
ishonchsizlik ekanligini ko rsatib o tadi. Shuningdek, oila barqarorligiga
‘ ‘
salbiy ta sir etadigan eng muhim omillardan biri - bu qaynona-kelin
’
orasidagi kelishmovchiliklar ekanligi haqida to xtalib, buning muhim
‘
sabablari: qizlarda nikohgacha oilaviy hayotga, qaynonaga va qaynona kelin
munosabatlariga nisbatan salbiy tasavvurlarning shakllanganligi; qaynona va
kelinning dunyoqarashlari, o y-ro zg or tutishlari orasida
‘ ‘ ‘
kelishmovchiliklarning paydo bo lishi; ba zi kelinlarning kelinlik va onalik
‘ ’
vazifalarini bajarishga tayyor bo lmasligi; ayrim hollarda qaynona-kelin
‘
bolalar tarbiyasi masalasida kelisholmay qolishlari: ba zan katta
’
xonadonlarda ovsinlar qaynona iltifoti uchun bir-biri bilan kelisholmasligi;
ba zi hollarda qaynona-kelinning yosh xususiyatlari, qiziqishi, orzu-
’
havaslari, ishlashi yoki o qishini hisobga olmasligi; ayrim kelinlarning yangi
‘
oilaga moslashishining qiyin kechishi (165;73-44) ekanligi keltirib o tilgan.
‘
E.G oziyevning (1992, 2002) oilaviy hayot muammolari sohasida olib
‘
borilayotgan tadqiqotlari diqqatga sazovordir. Olimning ta kidlashicha,
’
oilaviy munosabatlar turli negiz; iqtisodiy, mafkuraviy, hissiy irodaviy,
axloqiy-aqliy, qarindosh-urug chilik, yaqinlik va do stlik- birodarlik
‘ ‘
asosida quriladi. Ana shu negizlar baquvvat oilada er-xotin totuvligi, oila
barqarorligi, oilaning baxti va farovonligi ta minlanadi. Olimning fikricha,
’
yoshlarni oilaviy hayotga tayyorlashda yoki yangi oilalar qurishda ana shu
10

muhim asoslarga e tibor berish va ba zi bir narsalardan ogoh bo lish’ ’ ‘
zarur. "Oila but bo lishi uchun birinchi navbatda, shaxslararo tenglikni
‘
qaror toptirish kerak. Ikki yosh, ya ni bo lg usi kuyov-qayliqlar bir-
’ ‘ ‘
birlarini chuqurroq o rganishlari, ayrim nuqsonlardan ko z yumushlari
‘ ‘
zarur. Yoshlarni qiyinchiliklarni yengishga, o zgacha shart-sharoitga
‘
ko nikishga bolalikdan o rgatib borish lozim. Eng muhimi ular o rtasida
‘ ‘ ‘
chin muhabbat bo lishi darkor. Oilada mehnat taqsimotini to g ri yo lga
‘ ‘ ‘ ‘
qo yish ayni muddaodir"(147;104).
‘
E.G oziyev o z tadqiqotlarida oilada yuzaga keladigan ziddiyatlar va
‘ ‘
oila buzilishlari haqida ham alohida to xtalib, uning muayyan sabablari: er-
‘
xotinning xarakter jihatidan mos tushmaganligi, farzand ko rmaslik,
‘
kelinning ma naviy va jismoniy jihatdan haqoratlanganligi, moddiy
’
ta minotdagi kamchiliklar, tarbiyaviy qashshoqlik, oilada ortiqcha an ana
’ ’
va marosimlarning mavjudligi, ichkilikka ruju qo yish, rashk, madaniy
‘
hordiq chiqarish imkoniyatining yo qligi, qarindosh-urug chilikdagi
‘ ‘
ko ngil buzar ishlar mavjudligini ko rsatib o tadi. Shuningdek,
‘ ‘ ‘
E.G oziyevning bu sohadagi ishlari bilan tanishar ekanmiz, ularda o zbek
‘ ‘
oilasidagi shaxslararo munosabatning o ziga xosligi, oila barqarorligining
‘
ijtimoiy-psixologik mezonlari haqida ham qimmatli ma lumotlar borligini
’
ko ramiz.
‘
V.M.Karimova (1987, 1994) o zbek yoshlarida oila to g risidagi
‘ ‘ ‘
ijtimoiy tasavvurlar shakllanishi, o zbeklarning oilaviy psixologiyasining
‘
o ziga xos tomonlari haqida salmoqli tadqiqot ishlarini olib borgan. Muallif
‘
tadqiqotlari davomida o zbek xalq og zaki ijodida, islom dinining
‘ ‘
muqaddas manbalarida, sharq mutafakkirlari asarlarida, taniqli pedagog va
psixolog olimlar asarlarida nikoh va oila, oilaviy hayot muammolariga doir
materiallarni izchil o rganib, psixologik tahlillari asosida bir qator ilmiy
‘
g oyalarni ilgari surgan.
‘
Muallifning fikricha, oilaviy-ijtimoy tasavvurlar murakkab va ko p
‘
komponentli psixologik tizimlar bo lib, ularning tarkibiga oilaning umumiy
‘
11

qadriyatlari, shaxslararo munosabatlarga xos tasavvurlar, erkak va ayol
fazilatlari, ularning oilaviy munosabatlardagi o rni va ahamiyati‘
to g risidagi, oilaviy rollar va ularni amalga oshiruvchi ijtimoiy
‘ ‘
ustanovkalar, reproduktiv tasavvurlar va boshqa ijtimoiy-psixologik
tushunchalar kiradi.
Oilaviy-ijtimoiy tasavvurlar asosan shaxs ijtimoiylashuvining dastlabki
davridanoq shakllana boshlaydi va uning o zgarishida ijtimoiy-psixologik
‘
omillar, ta lim-tarbiya, oila muhiti, milliy-ma naviy va axloqiy qadriyatlar,
’ ’
shaxsning muloqot muhiti va shaxsiy faolligi muhim rol o ynaydi. Oilaviy-
‘
ijtimoiy tasavvurlar har bir oila a zosining bilish tizimida shakllangan ong
’
tarkiblaridan iborat bo lib, shaxsning ijtimoiy va individual tajribasi sifatida
‘
uning oilaviy hayotga tayyorligini ta minlaydi (66;54).
’
V.M.Karimova tadqiqotlarida oilaviy ijtimoiy tasavvurlar
shakllanishida bola shakllanayotgan oila va undagi o zaro munosabatlar
‘
xarakteri muhim ahamiyat kasb etishi, ya ni oilaning katta yoki kichikligi,
’
to liq yoki noto liqligi, undagi rollar, jinsiy o zaro munosabatlar haqida va
‘ ‘ ‘
reproduktiv tasavvurlar xarakterini belgilashi va shaxsiy ijtimoiy
ustanovkalar yo nalishida aks etishi aniqlangan.
‘
Oiladagi o zaro munosabatlarning asosini tashkil etgan oilaviy rollarga
‘
oid tasavvurlar va ularning differensiatsiyasi o zining yosh, hududiy va
‘
jinsiy xususiyatlariga ega bo lib, ular avvalo har bir oilaning ruhiy
‘
ma naviy muhiti, u yerdagi milliy qadriyatlar, an analar, rasm-rusumlar
’ ’
qanchalik saqlanib qolganligiga ham bog liqligi asoslangan. Muallif nikoh
‘
yoshigacha bo lgan yoshlar bilan oilali er-xotinlarning oilaviy ijtimoiy
‘
tasavvurlari o rtasidagi asosiy farqlarni psixologik nuqtai nazardan tahlil
‘
qilib, uning sabablarini ko rsatib o tgan.
‘ ‘
M.G.Davletshin (1993,1994)tadqiqotlarida o zbek oilasining
‘
etnopsixologik muammolari keng qamrovli o rganilgan, shuningdek, ta lim
‘ ’
tizimida o quv-tarbiyaviy ishlarni tashkil etishda etnopsixologik omillarni
‘
e tiborga olish masalalari, etnopsixologik xususiyatlarning O zbekiston
’ ‘
12

psixologiya fanida o rganilganlik darajalari nazariy yo nalishda tahlil‘ ‘
qilinadi.
N.A.Sog inov (1990) o z tadqiqot ishlarida o zbek oilalarida
‘ ‘ ‘
kuzatiladigan ajralishlarning etnopsixologik xususiyatlari, ajralishga olib
keluvchi muhim omillar, uning motivlari va sabablarini ilmiy asoslashga
harakat qilgan. Muallif, hozirgi davrda oila buzilishining umumiy sabablariga
to xtalar ekan, o zbek milliy-madaniy muhitida ana shu sabablarning qaysi
‘ ‘
birlari kuchliroq ta sirga ega ekanligini o zbek qishloq va shahar oilalari
’ ‘
misolida hamda erkak va ayollarda qanday kechish holatini aniqlashga
erishgan.
M.A.Sog inovning ta kidlashicha, o zbek oilalarida er-xotinlarni
‘ ’ ‘
yoki ulardan birini ajralishga undovchi muhim sabablar sirasiga: turmush
o rtog ining qo polligi, turmush o rtog ini hurmat qilmasligi: yosh oila
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
hayotiga ota-onalarning noo rin aralashuvi: turmush o rtog ining oilaning
‘ ‘ ‘
umumiy masalalariga befarqligi va boshqalar kiradi.
Muallifning e tirof etishicha, o zbek oilasidagi ajralish sabablari,
’ ‘
motivlari va ularning qanday holatlarda "sabab" va qanday holatlarda
"bahona" rolini o ynashi, ana shunday holatlarda ularning oldini olish
‘
choralari haqida to xtalib, mutasaddi xodimlarni yordamga chaqirish,
‘
yoshlarga esa zarur maslahatlar berish lozim (137).
A. Shojalilov (1994) tadqiqotlarida ham oila va oila-nikoh
munosabatlari o rganilgan. Ba zi bir yoshlar oila qurib ota-onalik
‘ ’
funksiyasini yetarli darajada bajara olmasliklari, bu holat esa yosh oilalarda
bir qator qiyinchiliklar va muammolarga sabab bo layotganligi ko rsatib
‘ ‘
o tilgan. Shunga binoan, tadqiqotda yoshlarni oilaviy turmushga tayyorlash
‘
ishlarini kuchaytirish, ularning shu sohaga oid vazifa va burchlarini bajarishi
murakkab hamda ko p qirrali jarayon ekanligi ta kidlanib, oila qurgan
‘ ’
yoshlar turmush tarzini kuzatib borish asosida undagi ixtiloflarning oldini
olish va bartaraf etish uchun psixoproflaktik chora-tadbirlarni keng qo llash
‘
zarurligi ta kidlangan.
’
13

E.Usmonov (1993) o z tadqiqot ishlarida oila barqarorligini‘
ta minlaydigan omillarning qarama-qarshisi bo lgan omillar ta sirida
’ ‘ ’
kelib chiqadigan o zbek xotin-qizlari orasida o z joniga qasd qilish kabi
‘ ‘
hodisalarning oila-nikoh munosabatlariga salbiy ta sirini ilmiy-psixologik
’
jihatdan o rgangan. o zbek xotin-qizlarida o z joniga qasd qilish
‘ ‘ ‘
ko pincha o ziga olov qo yish ko rinishida sodir bo lib, bu oilaviy
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
turmushda qadimdan ma lumligi va takrorlanib kelishi, hozirgi kunda esa
’
o z joniga qasd qiluvchilar qishloq joylarida istiqomat qiluvchi xotin-qizlar
‘
tomonidan ko proq sodir etilayotganligi hayotiy muammo sifatida qaralishi
‘
ta kidlab o tiladi. Tadqiqot natijalariga ko ra, bunday hodisalar ko proq
’ ‘ ‘ ‘
noto liq oilalar hayotida uchraydi va uning eng muhim sabablari: oiladagi
‘
muntazam tus olgan nizolar, kelishmovchiliklar, qarshi taassurotlarga chiday
olmaslik, ibo, hayo, iffatning ustunlik qilishi yoki irodasizlik, o zini o ldirish
‘ ‘
orqali g olib ko rsatish kabi hissiy-emotsional psixologik xususiyatlar
‘ ‘
ta sirida yuzaga kelishi ilmiy asoslab berilgan.
’
X.Karimovning (1994)ilmiy ishlarida o zbek oilasida er-xotin orasidagi
‘
nizolar boshqa millat vakillari (rus, ukrain va boshqa) oilalaridagi nizolardan
farqlanishi, ya ni o ziga xos etnopsixologik xususiyatlarga ega ekanligi
’ ‘
aniqlangan o zbek oilalaridagi er-xotin orasida nizolarning kelib chiqishiga
‘
milliy-madaniy muhitiga xos bo lgan nikoholdi omillarining xususiyatlari:
‘
ya ni ba zida tanishish imkoniyatining bo lmasligi yoki qisqaligi ham
’ ’ ‘
ta sir etishi, natijada yuzaga kelgan nizo sabablarini tomonlar o zidan
’ ‘
qidirmasligi, uni bartaraf etishda ota-onalarga tayanish, oiladagi o zaro
‘
munosabatlar qo pollik asosiga qurilishi va boshqa bir qator salbiy holatlar
‘
yuzaga kelishi ko rsatib o tiladi.
‘ ‘
X.Karimov tadqiqot ishlari natijalariga tayanib er-xotin o rtasidagi
‘
yuz beradigan nizoli holatlarning klassifikatsiyasini ishlab chiqqan. Nizolar
klassifikatsiyasini asoslashda nizo sabablari, unda ishtirok etganlar soni,
uning ifodalanish darajalari, nizo o chog i, yo nalganlik xarakteri,
‘ ‘ ‘
bosqichlari va boshqalar asos qilib olingan. Shu bilan bir qatorda, muallif
14

tadqiqotlariga tayanib oilaviy nizolarning oldini olish yo llari, bartaraf qilish‘
choralari, unda o zaro murosabatlar barqarorligini ta minlashga bog liq
‘ ’ ‘
tavsiyalarni ham ilgari suradi.
SH.SH.Jo rayevaning (1994)ilmiy tadqiqot izlanishlarida tojik oilasida
‘
nikohdan qoniqishning ijtimoiy psixologik xususiyatlari o rganilgan.
‘
Tadqiqotda tojik oilasining nikoholdi omillari: - sovchilar yordamida oila
qurish, qizlarning nikohgacha bo lgan fe l-atvorining qat iy
‘ ’ ’
chegaralanganligi, nikohgacha tanishish davrining nihoyatda qisqaligi,
bo lg usi er-xotinda o z mehrini ifoda etish saviyasining pastligi kabi milliy
‘ ‘ ‘
psixologik xususiyatlar bo lg usi oila barqarorligi uchun shubha
‘ ‘
tug dirishi ehtimol qilinadi. Yosh tojik oilasida nikohdan qoniqish saviyasi
‘
unda bolalarning borligi, uning moddiy ta minlanganligi bilan belgilanishi,
’
aksariyat hollarda erning manfaatlari va mavqei muhim rol o ynashi
‘
ko rsatib o tilgan. Tojik oilalarida barqaror nikoh zamirida nikohdan
‘ ‘
qoniqish holati doim ham yetarli saviyada bo lavermasligi aniqlangan.
‘
Muallif buning asosiy sabablari sifatida yosh tojik oilalarida jinsiy
savodxonlikning quyi darajada ekanligini, er-xotin muloqotlarida o zaro
‘
tenglikka asoslangan mehr ifodalanishining tanqisligini, erkaklarning ota-ona
ta siriga ko proq berilganligini va boshqa shunga o xshash xususiyatlarni
’ ‘ ‘
sanab o tadi.
‘
SH. Jo rayevaning o zbek va rus oilalarida nikohdan qoniqish
‘ ‘
sohasida olib borilgan izlanishlari natijalari bilan solishtirgan holda tojik
oilasi bilan o zbek oilalarida nikohdan qoniqishning ijtimoiy-psixologik
‘
xususiyatlari juda yaqinligini (milliy-madaniy muhitning uyg unligi sababli),
‘
rus millatiga mansub oilalarning ana shunday xususiyatlaridan alohida
ajralib turishini ta kidlab o tgan.
’ ‘
R.S. Samarovning (1997) ilmiy izlanishlarida tojik oilasida er-xotin
nizolarining ijtimoiy va etnopsixologik xususiyatlari o rganilgan. Tadqiqotda
‘
mustahkam (barqaror) va nizoli tojik oilalarida er-xotin o rtasidagi nizolar
‘
15

o ziga xos ijtimoiy-psixologik va etnopsixologik xususiyatlarga ega ekanligi‘
ilmiy nuqtai nazardan asoslangan.
Muallif tojik oilasida nizolar vujudga kelishining etnopsixologik
xususiyatlariga: yoshlar hayotiga ota-ona va yaqin qarindoshlarni noo rin
‘
aralashuvi: ularda oilaviy muommolarni yechishga xos bilimning yetarli
emasligi: oilada erkaklarning roli ustunligi: yoshlarning ota-onalarga kuchli
bog langanligi: unda ayollar faolligi va yetakchilikka intilishini erkaklar
‘
tomonidan tan olinmasligi: ajralish madaniyatining pastligi, oilaviy rollar
taqsimotida kelisha olmaslik omillarini kiritadi (127:10). Muallif tojik
oilalarining mustahkam va barqarorligiga ta sir etadigan muhim ijtimoiy-
’
psixologik omillar - oilada erning mavqeini muhim deb bilish: er-xotinni oila
qurish motivlarining uyg unligi: oilaviy turmushda yuzaga keladigan
‘
muammolar va hayotiy masalalarni er-xotin tomonidan hamkorlikda
yechilishi, tojik oilasida bola tarbiyasida, qaynona-kelin o rtasida,
‘
shuningdek, rashk qilish borasida nizolarning kam uchrashi yuzasidan
xulosaga kelgan.
O.Shamiyevaning (2000y) tadqiqotlari rahbar ayollar shaxsining
ijtimoiy-psixologik xususiyatlariga bag ishlangan bo lib, unda rahbar
‘ ‘
ayollarning faoliyati ularning ijtimoiy-psixologik tuzilmasini ijtimoiy
vaziyatlarga nisbatan xulqni muvofiqlashtirish jarayonida tarkib topishi,
takomillashishi va rivojlanib borishi ilmiy asoslangan. Shuningdek, rahbarga
xos shakllangan sifat va fazilatlar (ijtimoiy, psixologik va madaniy) oilada
shaxslararo munosabatlarning barqarorlashuviga, undagi tarbiyaviy-
psixologik, muhitning yanada yaxshilanishiga ijobiy ta sir etishi ko rsatib
’ ‘
o tilgan.
‘
N.Salayevaning (2001) tadqiqotlarida Xorazm oilalarining
etnopsixologik xususiyatlari o rganilgan. Muallifning fikriga ko ra, xorazm
‘ ‘
oilalari milliy madaniyatida etnik xususiyatlarga rioya qilingan holda vorislik
saqlanib kelmoqda. Xorazm oilalarining etnopsixologik xususiyatlari o zbek
‘
xalqi istiqomat qilayotgan boshqa hududlardan o zining tarixiy kechishi,
‘
16

makoni, madaniyati va turmush tarzi bilan muayyan darajada farqlanishga
ega. Mazkur xususiyatlar, oilaviy turmush jarayonida o zining psixologik,‘
ijtimoiy va iqtisodiy qirralarini namoyon qiladilar. Ulardagi psixologik
muhitning muayyan shaklda saqlanib turishiga ta sir ko rsatadigan
’ ‘
kelinlarning o rni, nufuzi, hududda bir muncha tafovutga ega. Tadqiqotda
‘
ko rsatilishicha, Xorazmda to hozirgacha saqlanib kelayotgan va bir qancha
‘
yo nalishlarni o z ichiga olgan "qalin" muammosi shaxslararo
‘ ‘
munosabatga kuchli ta sir ko rsatadi. "qalin to lash" va "qalin olish" turli
’ ‘ ‘
holatlarga ega bo lib, bu masalaning yechimi shakllanayotgan yangi oilaviy
‘
munosabatlar tizimini qay yo sinda ketishini belgilaydi.
‘
Xorazm oilalarida hozirgacha saqlanib kelinayotgan kelinning yangi
qarindoshlaridan "qochib" yurishi holati yoki kelinga nisbatan "ta qiq"lar
’
ham oilaviy munosabatlar tizimiga ijobiy yoki salbiy ta sir ko rsatish
’ ‘
aniqlangan (126;139;).
N.Salayeva tadqiqotlari natijalariga tayanib, hozirgi o zbek xalqining
‘
oilaviy munosabatlarida etnopsixologik xususiyatlarga amal qilinishiga qarab
quyidagicha oila toifalarini farqlashni taklif etadi:
1.Urf-odatlar oilaviy munosabatlarda qonun darajasida qabul qilingan
oilalar.
2.Urf-odatlar oilaviy munosabatlarda hayotiy me yor darajasida qabul
’
qilingan oilalar:
3.Urf-odatlar oilaviy munosabatlarda o z aksini topmagan oilalar (126;
‘
141;)
F.R.Ro ziqulov (2002) ilmiy izlanishlarida o zbek oilalarda
‘ ‘
ajralishning ijtimoiy-psixologik asoratlarini ilmiy asoslashga harakat qilgan.
Muallif muayyan darajada ijtimoiy-tarixiy taraqqiyot davomida oila-nikoh
munosabatlari, uning barqarorligini ta minlashning ba zi omillari
’ ’
to g risidagi ilg or qarashlarni va hozirgi kunda respublikamizda amalga
‘ ‘ ‘
oshirilayotgan davlat ahamiyatidagi tadbirlarni tahlil qilarkan, oila-nikoh
munosabatlarining jiddiy jihatlaridan biri sifatida hali ham oilalarning
17

buzilishi - ajralishlar borligini alohida ta kidlab o tadi. F.Ro ziqulov’ ‘ ‘
ajralish miqdori haqida gapirar ekan, "Ajralish respublikamiz hududida
istiqomat qilayotgan oilalarda Fransiya, Angliya, Germaniya, AQSH, Boltiq
bo yi davlatlari, Rossiya va boshqa MDH mamlakatlaridagiga qaraganda,
‘
bir necha marotaba kam bo lsa-da, biroq o zbek oilalarida ajralish
‘ ‘
asoratlari nihoyatda ayanchli, noxush holatlar, kechinmalar, hodisalar
keltirib chiqarishni hisobga olsak, uning miqdoriy ko rsatkichlari quyi
‘
ekanligi xotirjamlikka asos bo la olmaydi (121;5), deb ko rsatib o tadi.
‘ ‘ ‘
Muallifning tadqiqot xulosalariga ko ra, ajralish va uning asoratlari o zbek
‘ ‘
oilalarida o ziga xos xususiyatlarga ega bo lib, ko p bolalilik, uning
‘ ‘ ‘
murakkab tuzilmaliligi, qarindosh-urug chilik aloqalarining kuchliligi, oila-
‘
nikoh munosabatlarining etnik xususiyati ko proq saqlanib kelganligi,
‘
o zbek oilasida ajralish boshqa xalqlarnikiga nisbatan qoralanishi, er-
‘
xotinlarning turmush darajasi, bilim saviyasi, muloqot madaniyati va shu
kabilar bilan asoslanadi.
Shuningdek, o zbek oilalaridagi ajralish erkaklarga nisbatan
‘
ayollarda, shahar oilalariga nisbatan qishloq oilalarida muammoli va salbiy
oqibatlarni keltirib chiqarishi, er-xotin va ularning yaqinlari orasida nizolar
hamda ziddiyatli holatlarning keskinlashuvi saqlanib qolishi, ajralish tufayli
yuzaga kelgan, noto liq oilalar bolalari shaxsiga, ularning ruhiyatiga jiddiy
‘
salbiy ta siri ilmiy asoslangan.
’
Mamlakatimiz psixolog olimlari tomonidan olib borilgan yuqoridagi
qator ilmiy tadqiqotlarida oilaviy turmush masalalarining, oila-nikoh
muammolarining juda ko p jihatlari o rganilgan bo lsa-da, lekin oila va
‘ ‘ ‘
jamiyat taraqqiyotining abadiyligi hamda milliy madaniy kamolotning
butunligini ta minlovchi muhim mexanizm "Oila barqarorligiga shaxslararo
’
munosabatlar ta siri" ning ijtimoiy-psixologik xususiyatlarini o rganish
’ ‘
masalasi tadqiqotlar vazifalari qatoriga kirmagan.
1.2. Oila mustaxkamligida shaxslaro munosabatlar ta sirining
’
18

psixologik xususiyatlarini ilmiy o rganish.‘
Shuni alohida ta kidlash joizki, oilaviy turmush masalalari, oila-nikoh
’
muammolari, undagi o zaro munosabatlar bo yicha tadqiqot ishlari
‘ ‘
qanchalik keng miqyosda olib borilmasin, hali ham uning yetarli darajada
tadqiq etilmagan tomonlari mavjud. Ana shunday muammolar qatoriga
"Oila barqarorligiga shaxslararo munosabatlar ta sirining ijtimoiy-
’
psixologik xususiyatlari"ni ilmiy o rganishni ham kiritish mumkin.
‘
Navbatdagi paragraflarda ana shu muammoning ilmiy o rganilishi haqida
‘
fikr yuritamiz.
Hozirgi kunda uchala ma lumot olish usullari bo yicha bir qator
’ ‘
metodikalar va vositalar mavjudki, ular yordamida oiladagi shaxslararo
munosabatlar, nizoli vaziyatlar, er-xotinlarning bir-biriga simpatiyasi, undagi
rollar va ustanovkalarni o rganish, ota-ona bilan farzandlar o rtasidagi
‘ ‘
munosabatlari, oilaviy barqarorlik va boshqa jihatlarni tekshirish mumkin.
Deyarli bugungi kunda bir qator metodikalar (PEA) mahalliy
oilashunos psixologlarimiz tomonidan (G .B.Shoumarov, V.M.Karimova,
‘
N.A.Sog inov, X.Karimov, B.Umarov va boshqalar) milliy muhitimizda
‘
tadqiq etilmoqda va yangilari esa etnosimizga modifikatsiya qilinmoqda.
Ularning yangi milliy muhitdagi variantlari tatbiq etilish jarayonida va
metodikalarga qo yiladigan psixometrik talablarga muvofiqligi ta minlanib
‘ ’
bormoqda.
Shuningdek, psixologiyada keng ko lamda foydalanilayotgan
‘
metodikalarning oila psixologiyasi muammolariga muvofiqlashgan holda
tatbiq qilishning o ziga xos tomonlari mavjud.
‘
Tadqiqotimizning mohiyatidan kelib chiqqan holda dastlabki bosqichda
quyidagi jihatlarni tadqiq qilishni lozim topdik.
Birinchidan, oilaning mustahkamligini aniqlash uchun er-xotinlarni oila
qurish va boshqarishga yo naltirilgan motivlarini o rganish.
‘ ‘
Ikkinchidan, murakkab vaziyatlarni kelib chiqish sabablari va oiladagi
munosabatlarning borishini aniqlash.
19

Uchinchidan, oiladagi buzilishlarni o rganish uchun ularning tarixi va‘
er-xotin munosabatlarini yoritish.
To rtinchidan, er-xotinlarning bir-birlariga ijobiy terapevtik
‘
ustanovkalarni o zlashtirishganlikni o rnatish.
‘ ‘
Beshinchidan, oila mustahkamligi uchun er-xotinlarning ijobiy va salbiy
xarakter xislatlari to g risidagi tasavvurlari shakllanganligini tekshirish.
‘ ‘
Oltinchidan, er-xotin, oila a zolarining hamjihatliklari va
’
kechinmalarini his qilish yuzasidan ma lumotlar olish.
’
Yettinchidan, er-xotinlarning o zaro hamkorligi va o zaro
‘ ‘
munosabatlar modelini o rganish.
‘
Sakkizinchidan, er-xotinlarning jinsiy munosabatlar to g risidagi
‘ ‘
tasavvurlarini yuzaga keltirish.
To qqizinchidan, er-xotinlarning hozirgi va kelajakdagi munosabatlari
‘
haqidagi tasavvurlarini tadqiq etishdan iborat.
Biz ushbu jihatlarni o rganish uchun quyidagi metodikani tanladik.
‘
Metodika "Rolli kutilmalar va nikohga da vogarlik" deb nomlanadi.
’
Mazkur metodika rus olimi A.N.Volkova tomonidan ishlab chiqilgan bo lib,
‘
uning mahalliy modifikatsiyasini yaratishga zarurat tug ildi. Metodikaning
‘
milliy modifikatsiyasini ishlab chiqishda bir qator psixometrik tadbirlar
amalga oshirildi. Dastlab metodikaning ruscha variantiga muvofiq keluvchi
o zbekcha variant ishlab chiqildi, so ngra ikkala variant o rtasidagi
‘ ‘ ‘
farqlar ishonchliligi aniqlab olindi.
Metodikaning tuzilishi to g risida so z borar ekan, u ikkita, ya ni
‘ ‘ ‘ ’
ayollar va erkaklar variantidan iborat. Har bir variantda 36 tadan tasdiq
mavjud. Tasdiqlarga bir necha variantdagi javoblar beriladi. Uning umumiy
ko rinishi bilan dissertatsiyaning ilovasida tanishish mumkin.
‘
Metodikani tatbiq qilishdan olingan natijalar quyidagi shkalalar
yordamida tahlil qilinadi (natijalar bilan dissertatsiyaning II bobida
tanishiladi):
20

1.Er-xotinlarning jinsiy munosabatlarining ahamiyatini belgilovchi
shkala.
2.Er-xotinlarning shaxslik identifikatsiyasini belgilovchi ustanovkalar.
3.Er-xotinlarning oiladagi maishiy-xo jalik funksiyasini amalga‘
oshirish ustanovkalarini o lchovchi shkala.
‘
4.Er-xotinlarning ota-onalik majburiyatlariga munosabatini aniqlovchi
shkala.
5.Oilaviy munosabatlar barqarorligi uchun xizmat qiluvchi tashqi
ijtimoiy faollikni aniqlovchi shkala.
6.Oilaning emotsional psixoterapevtik funksiyasining ahamiyatini
belgilovchi shkala.
7.Er-xotinlarning tashqi jozibadorligini aniqlash shkalasi.
Tadqiqot metodlarining ikkinchi bosqichida oilaviy munosabatlar
barqarorligini muhim omillari sifatida nikohdagi psixologik hamjihatlik, er-
xotinlarning bir-birlariga ko nikib ketishlari, er-xotin va oila a zolarining
‘ ’
shaxslik xususiyatlarining mutanosibligini olib qarash mumkin. Bu boradagi
jabhalarni o rganish uchun dissertatsiyamizda psixologik tadqiqotlarda
‘
keng ko lamda qo llanilayotgan Liri metodikasidan foydalanishni lozim
‘ ‘
topdik. Metodika bir necha modifikatsiyaga ega. Liri metodikasining ruscha
modifikatsiyasini Y.A.Reshetnya va G.S.Vasilchenko ishlab chiqqan bo lib,
‘
biz esa o zbekcha modifikatsiyasidan foydalanishga jazm etdik.
‘
Metodikaning o zbekcha modifikatsiyasini psixolog olimlar E.G .G oziyev
‘ ‘ ‘
va R.Y.Toshimovlar yaratganlar.
Liri metodikasi shaxslararo munosabatlar psixodiagnostikasi uchun
qulay bo lib, shaxslararo munosabat va o zaro idrok qilishni o rganishga
‘ ‘ ‘
imkon beradi. Shu sababli, u oiladagi shaxslararo munosabatlardagi
pozitsiyadan o zini o zi baholash, o zidan qoniqmaslik, shaxslararo
‘ ‘ ‘
munosabatdagi kutilmalarni yoritish uchun qo llaniladi. Biz metodikada
‘
sinaluvchilarning real va ideal tasavvurlari bo yicha tahlil qilishni lozim
‘
topdik. Buning uchun metodikadagi tasdiqlarga har ikkala yo nalish
‘
21

bo yicha javob berish taklif qilinadi. Bunday pozitsiyada turishimizga‘
ideallik va reallik o rtasidagi tafovutlanish (nikoh va oiladagi
‘
destabillashuvni) munosabatlarda zo riqishni keltirib chiqaradi va oiladagi
‘
destabillashuv manbaiga aylanishiga turtki bo ldi.
‘
Liri metodikasi 128 ta xarakterologik xususiyatlarni mujassamlash-
tirgan tuzilma bo lib, ular 8 ta psixologik tendensiyalarga guruhlashti-
‘
rilgan:
I.Liderlikka moyillik, hukmronlik, zulmkor
II.o ziga ishonch-o zini yaxshi ko rish
‘ ‘ ‘
III.Talabchanlik-murosasiz, shafqatsiz
IV.Ishonchsizlik(skeptizm)-qaysar-salbiylik(negativizm)
V.Yon berishlik-beozor-passiv bo ysunuvchanlik
‘
VI.Ishonuvchanlik-itoatkorlik-tobelik
VII.Ko ngilchanlik-mustaqil emas, haddan tashqari yon beruvchi
‘
VIII.Rahmdillik-beg arazlik-fidokorlik
‘
Shuningdek, ushbu metodikalarga muvofiq oila barqarorligini
ta minlovchi omillar va undagi shaxslararo munosabatlar yuzasidan
’
ma lumotlarni boyitish maqsadida "Ijtimoiy psixologik so rovnoma" ishlab
’ ‘
chiqdik. Ijtimoiy so rovnomani 6, 7, 8, 9, 10 jadvallardagi savollarga daxldor
‘
punktlaridagi xususiyatlarni ajratib olish uchun 200 ga yaqin ijobiy va salbiy
xususiyatlarni jamladik va so ngra ularning birlamchi va asosiylari deb
‘
saralanganlarini ekspert baholash (Qarshi Davlat universiteti professor-
o qituvchilari) yordamida saralab oldik.
‘
So rovnoma:
‘
1.Oila a zolaringiz nechta?
’
2.Siz oiladagi shaxslararo munosabatlarning barqarorligini
ta minlashga xizmat qiluvchi omillarni qanday darajalaysiz?
’
3.Turmush o rtog ingizning ota-onasi va yaqin qarindoshlari bilan
‘ ‘
munosabatingiz.
22

4.Quyidagi omillarning ahamiyatiga ko ra, ularga oilaviy nizolarning‘
keltirib chiqaruvchi sabablar sifatida o rin bering.
‘
5.Quyidagi omillarni Sizning oilangizdagi shaxslararo munosabatlarda
nizolarni keltirib chiqaruvchi sabablar sifatida namoyon bo lishini baholang.
‘
6.Siz quyidagi sifatlarning oilaviy munosabatlarni ta minlashdagi
’
ahamiyatiga ko ra baholang.
‘
7.Sizningcha, oilangizda er-xotinning shaxslararo munosabatlari
barqarorligini ta minlovchi quyidagi shaxsning sifat va fazilatlari qanday
’
darajada shakllangan.
8.Sizning oilangizdagi shaxslararo munosabatlarda quyidagi salbiy
axloqiy illatlar qanchalik darajada uchrab turadi kabi savollar
jamlanmasidan tashkil topgan bo lib, har bir savolga javob berishning
‘
o ziga xos tomonlari bor. Ba zi savollarga javob berishda rangdan
‘ ’
foydalanishni ma qul hisobladik. Sinaluvchilar xususiyatlarini ahamiyatiga
’
ko ra, baholashlari, birinchidan, javob berishni yengillashtirsa, ikkinchidan,
‘
natijalarni qayta ishlash imkoniyati ancha yengil kechadi (III bobga
qaralsin.).
Tadqiqot metodikalarini tanlash qanchalik ahamiyatli bo lsa, ularni
‘
tatbiq etadigan obyektlar ham shunchalik muhimdir. Biz dissertatsiyamizning
obyekti sifatida 50 oila (Qashqadaryo viloyatining Qarshi shaxri va Kitob
tumanlari qishloq hududlarida) ustida tajriba o tkazdik.
‘
Oilaviy turmushning muhim muammolari, undagi shaxslararo
munosabat masalalari, uning barqarorligi va uni ta minlashni ijtimoiy
’
psixologik omillari borasida nazariy va empirik tadqiqot natijalarini tahlil
qilish bizni quyidagi xulosalarga olib keldi:
Mavzuga daxldor deb o rganib chiqilgan nazariy-metodologik va ilmiy
‘
manbalarda oilaviy turmushning muhim muammolari, er-xotin
munosabatlaridagi zarur axloqiy sifat va fazilatlar, er-xotinning burch va
vazifalari, ota-onaning bolalar kamolotdagi, xo jalik yuritishdagi
‘
mas uliyati, oila va nikoh mezonlarining amaliyligi, hayotiyligi, sharq
’
23

xalqlaridagi, xususan o zbeklardagi oilaviy munosabatlarning o ziga xosligi‘ ‘
va boshqa tomonlariga katta e tibor berilgan.
’
Mazkur muammolarni o rganishda nafaqat psixolog olimlar, balki
‘
psixologiyaga yondosh fan soha vakillari: tarixchilar, faylasuflar, sotsiologlar,
etnograflar, demograflar, madaniyatshunoslar, pedagoglar, huquqshunoslar
va adabiyotshunoslar ham keng ko lamda shug ullanganligi ko rinadi.
‘ ‘ ‘
O rganib chiqilgan tarixiy, nazariy-metodologik va ilmiy manbalarda
‘
oila muqaddas, inson kamoloti, jamiyat taraqqiyoti va barqarorligini
ta minlaydigan ijtimoiy institut ekanligiga alohida e tibor berilgan.
’ ’
Oila hayoti, oila va nikoh masalalarining ijtimoiy-tarixiy shakllanish
jarayonlari o zgarib borishi va hozirgi davr talabiga mos oilaviy turmush
‘
tarzi va undagi muammolar keng o rganilgan.
‘
Oilaviy turmush muammolari nafaqat bugungi kunda va hatto qadim-
qadimdan ham jamiyatning ilg or kishilari: ulamolar, mutafakkirlar,
‘
ziyoliyu-olimlarini qiziqtirgan va muammoyu, sir-sinoatlarga boy ijtimoiy
turmushning ustuvor sohasi sifatida o rganib kelingan.
‘
Oilaviy turmush masalalari, er-xotinning munosabatlari, ularning
o zaro munosabatlariga xos sifat va fazilatlari haqida mukaddas diniy
‘
manbalarda, o zbek xalqining xalq og zaki ijodi va eposlarida, buyuk
‘ ‘
muhaddis ulamolar hadislarida, tasavvuf falsafasining yirik namoyandalari
tariqatlarida, sharqning buyuk mutafakkirlari va ma rifatparvar ziyolilari
’
asarlarida qimmatli ma lumotlarni uchratish va ulardan hozirgi zamon
’
tarbiya tizimida, oilaviy turmush amaliyotida samarali foydalanish mumkin.
Oila barqarorligini ta minlovchi muhim omillarni o rgangan uzoq va
’ ‘
yaqin chet el hamda mamlakatimiz psixologlari ilmiy tadqiqot ishlarining
yo nalishiga (maqsadiga) qarab shartli ravishda ikki guruhga: a) oilaning
‘
buzilishiga olib keladigan sabablarni o rganish orqali uni mustahkamlash,
‘
undagi o zaro munosabatlar barqarorligini ta minlash va oilaviy baxt
‘ ’
istiqbollarini belgilash sohasidagi; b) baxtli va farovon oilalarni, ya ni
’
undagi baxt va farovonlikni ta minlovchi oila turmushiga xos muhim
’
24

omillarni o rganish sohasi bo yicha ishlarga ajratish mumkin. Har ikkala‘ ‘
sohadagi ishlarni chuqur talqin qilish tadqiqotimiz vazifalarini amalga
oshirishda muayyan darajada yordam beradi.
Mazkur muammoga doir uzoq va yaqin chet el psixologiyasi olib borgan
tadqiqotlarda aynan oila barqarorligiga shaxslararo munosabatlar
ta sirining ijtimoiy psixologik xususiyatlari o rganilmagan bo lsa-da, lekin
’ ‘ ‘
uning barqarorligiga, yoki oila buzilishiga olib keluvchi iqtisodiy, ijtimoiy-
biologik, ijtimoiy - psixologik, ma naviy - madaniy, hissiy - emotsional,
’
tarbiyaviy-pedagogik omillar ta siri keng tadqiq etilgan. Ular o rgangan
’ ‘
oilaviy turmush muammolariga dahldor qimmatli ma lumotlar, ilmiy xulosa
’
va tavsiyalar yaratilgan. Mazkur ilmiy yutuqlardan o zbek milliy-madaniy
‘
muhitida oila barqarorligiga shaxslararo munosabatlar ta sirining ijtimoiy-
’
psixologik xususiyatlarini yoritishda samarali foydalanish mumkin. Ushbu
ilmiy yutuqlarga munosib baho bergan holda, bu dalillar milliy hududiy
xususiyatlar chuqur singigan o zbek oilalari hayotiga er-xotinning o zaro
‘ ‘
munosabatlariga, uning barqarorligiga shaxslararo munosabatlar ta sirining
’
milliy psixologik xususiyatlariga to la taalluqli deb bo lmaydi.
‘ ‘
Mamlakatimizda oila va nikoh munosabatlari, oilaviy turmushning turli
jabhalariga xos muammolar, falsafa, tarix, etnografiya, sotsiologiya,
pedagogika, psixologiya, huquq fan sohalarining vakillari tomonidan
muayyan darajada o rganilayotgan bo lsa-da, lekin oila hayotiga xos ba zi
‘ ‘ ’
bir muammolar hali ham o z dolzarbligini saqlab kelmoqda. Chunonchi,
‘
oila-nikoh munosabatlarining beqarorligi, ajralishlar sonining oshib borishi,
oilada er-xotin o rtasidagi munosabatlarda ziddiyatlar va keskinlishuvi
‘
saqlanib qolmoqda. Jumladan, psixologiya fanida oila barqarorligiga
shaxslararo munosabatlar ta sirining ijtimoiy-psixologik xususiyatlari aynan
’
o zbek milliy-madaniy muhiti shart-sharoitlari ta siri nuqtai nazaridan
‘ ’
o rganilmagan. Shu maqsadda maxsus ijtimoiy psixologik tadqiqotlar
‘
o tkazish va uning yutuqlarini kechiktirmay amalga oshirish zarur.
‘
25

II BOB. Sharq mutafakkirlari asarlarida oilaviy munosabatlar
masalalarining amaiy jixatlari
2.1.Hozirgi zamon oilalari shakllanishining ijtimoiy-psixologik
xususiyatlari.
Oila jamiyatning asosiy instituti hisoblanishi, u tarbiya o chog i‘ ‘
sifatida shaxsning shakllanishida muttasil ishtirok etadi. Oilaning ijtimoiy
ahamiyatiga molik funksiyasini ta minlanishida undagi ijtimoiy psixologik
’
muhit, shaxslararo munosabatlar, subyektlarning kamolot darajasi belgilaydi.
Agar rollar, status va o zaro hamjihatlik inqirozga yuz tutgan holatda
‘
oiladagi psixologik muhitni tasavvur qilishni o zi murakkabdir. Oilada
‘
shaxslararo munosabatlarning o ziga xos tomonlari uning barqarorligini
‘
ta minlashga xizmat qiladi. Albatta, bu holatni asoslovchi omillarni tadqiq
’
qilishda quyidagicha yo l tutishni lozim topdik:
‘
Hozirgi zamon oilalarida inqiroz shakllanishining ijtimoiy-psixologik
xususiyatlarini yoritish.
Oilada shaxslararo munosabatlarda tenglikni ta minlashning ijtimoiy-
’
psixologik mexanizmlari (fenomenlari)ni ochib berish.
Zamonaviy oilalardagi ijtimoiy psixologik muhit, u bilan jamiyatning
o zaro uyg unligi, subyektlarning maqsad va maslaklarining birligi,
‘ ‘
qadriyatlar darajasining saqlanayotganligi, etnik va madaniy muhitning
undagi munosabatlarda saqlanishi, avlodlar o rtasidagi ziddiyatlarga
‘
barham berish, ijtimoiy kutishlar, rollar taqsimoti so zsiz inqirozlarni oldini
‘
olishga puxta zamin hozirlaydi.
26

Bugungi kunda oila muammosiga aloqador masala uning barqarorligini
ta minlash, undagi inqirozli holatlarni bartaraf etish chora-tadbirlarini’
ishlab chiqishga davat etadi. Quyidagi. paragrafda shu xususida mulohaza
yuritiladi.
Inqiroz tushunchasini qo llanilishi deyarli ijtimoiy munosabatlar
‘
tizimining barcha bo g inlariga kirib bormoqda.
‘ ‘
Ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va etnik, shaxs kamoloti o tgan yuz yillik
‘
davomida oilaviy munosabatlar tizimida keskin o zgarishlarga olib keldi. Bu
‘
esa zamonaviy oilaning tarkibiy tuzilmasi, undagi shaxslararo
munosabatlarda ancha chigal muammolarni keltirib chiqarmoqda. Mabodo
oila psixologiyasining muammolari bilan (masalan, qarang. [118,253])
tanishib chiqqanda ham tadqiqotchi psixologlar va amaliyotchi psixologlar
e tiborini tortgan ikkita markazni ko rish mumkin: oila ijtimoiy tizim
’ ‘
tarzida va oila ta lim beruvchi institut sifatida. Boshqacha aytganda, har
’
holda, hozirgi paytda oila muammolari bilan shug ullanadigan psixologlar
‘
asosan, quyidagi ikkita talab-ehtiyojga xizmat qilishyapti: jamiyatning
bazaviy unsuri bo lgan oila saqlanib qolishini ta minlash va oilaning
‘ ’
jamiyat madaniyatini insonlarning bir avlodidan boshqa avlodiga yetkazishini
tekshirish. Shu bilan birga tadqiqotlarda va amaliyotda aynan shu ikkita
ehtiyojga urg u berilishi zamonaviy oila o zining bu ikki eng muhim
‘ ‘
vazifasini bajara olmay qolayotganligidan guvohlik bermoqda.
Ushbu holni xalqaro miqiyosda ko rish imkoniyati tug iladigan
‘ ‘
bo lsa, quyidagicha tasvirlashning o zi kifoya qiladi. Bir qator
‘ ‘
izlanishlarning ko rsatishicha, xususan Rossiyada quyidagi sabablar oilalar
‘
notinchligining bevosita va bilvosita ko rsatkichlari hisoblanadi:
‘
tug ilishning halokatli ravishda kamayib borayotganligi, abortlar soni
‘
jihatidan dunyoda eng yuqori ko rsatkich, nikohsiz tug ilishlarning oshib
‘ ‘
borayotganligi, bolalar va onalar o limining g oyat yuqoriligi, umrining
‘ ‘
qisqaligi, buzilayotgan oilalar sonining ko pligi, muqobil nikoh va oila
‘
turlarining o zgaruvchanligi (onalar oilalari, birga yashash, er-xotinning
‘
27

alohida yashashiga asoslangan oilalar, o z jinsidagilar bilan qurilgan oilalar,‘
asrandi farzandli oilalar va hokazo), oilalarda bolalar bilan shavqatsiz
munosabatda bo lish hollarining ko payishi
‘ ‘
Zamonaviy oilani o rganuvchi mutaxassislar (faylasuflar, sotsiologlar,
‘
psixologlar, iqtisodchilar va boshqa ixtisoslar)ning aksariyat ko pchiligi
‘
"hozir oila haqiqiy tanazzulni boshidan kechirmoqda" degan xulosaga
kelishyapti. Jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotining umumiy (o rtacha)
‘
darajasi yuksalgan, kishilarning turmush va moddiy farovonlik darajasi
oshgan sari bu tanazzul yanada yorqinroq namoyon bo lmoqda.
‘
Biroq, bu o rinda muhim bir izoh berib o tish zarur: ijtimoiy-
‘ ‘
iqtisodiy rivojlanish jarayonlarining jadallashuvi (ayniqsa, xususan hozirgi
Rossiya ham shular jumlasiga kiradigan o tish davri deb ataluvchi bosqichni
‘
boshidan kechirayotgan jamiyatlardagi uning yuksak sur ati) butun
’
jamiyatga, binobarin, uning eng muhim kichik tuzilmasi bo lgan oilaga
‘
baqarorlikni haddan ziyod buzuvchi ta sir ko rsatadi. Bunday ta sir
’ ‘ ’
oilaviy muammolar sonining ko payishi ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning
‘
umumiy darajasi bilan ko proq umumiy bog liqlikni har jihatdan niqoblab
‘ ‘
turadi.
Hozirgi oilaning tanazzuli, ko pincha umuman ijtimoiy hayotdagi
‘
katta o zgarishlar taqozosidir. Sotsiologiya va psixologiya oralig ida olib
‘ ‘
borilayotgan tadqiqotlar insonning oila bilan va jamiyat bilan ijtimoiy
aloqalari tizimidagi o zaro munosabatlari tubdan o zgarishi ko p jihatdan
‘ ‘ ‘
jamiyat ijtimoiy-guruhiy tuzilishining murakkablashuvi natijasi ekanligini
g oyat ishonchli ravishda ko rsatib turibdi. G.G.Diligentskiyning
‘ ‘
ta kidlashicha, "jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy tabaqalanishiga asoslangan
’
katta va kichik guruhlar insonlar o rtasidagi bevosita munosabatlari
‘
tutashadigan, ularning mayllari, tasavvurlari, qadriyatlari shakllanadigan
maydon sifatidagi roli tobora boy berilmoqda... Ana shunday guruhlardan
har biri, uning "quyi", boshlang ich yacheykalari bilan shaxs o rtasidagi
‘ ‘
aloqalar zaiflashmoqda. Birinchidan, ijtimoiy o zgarish sur atlarining
‘ ’
28

keskin o sishi sababli bu aloqalar barqarorligini, muayyanligini, qat iyligini‘ ’
yo qotib bormoqda: zamonaviy inson uchun shunday hayot yo li odatiy
‘ ‘
tusga kirmoqdaki, bu yo l davomida u, ota-ona oilasidan maktabga o tib,
‘ ‘
so ngra bir necha bor kasbiy mavqeini va hayotdagi o rnini o zgartirgach,
‘ ‘ ‘
o zini jamiyatning muayyan bir yacheykasi bilan to liq tenglashtira olmay
‘ ‘
qoladi. Ikkinchidan, katta ijtimoiy guruhlar va ularning boshlang ich
‘
yacheykalari o zining ilgarigi madaniy jihatdan ajralganligini tark
‘
etarkanlar, shaxsga guruhning o ziga xos madaniyatini berishga kamroq
‘
qodir bo la boradi. Bu madaniyatni moddiy va madaniy iste mol turlarini,
‘ ’
ijtimoiy axborot manbalari va mazmunini, turmush tarzi va bo sh vaqtni
‘
o tkazish usullarini "ommaviylashtirish", "o rtacha holga keltirish" singari
‘ ‘
yaxshi ma lum jarayonlar yo qqa chiqaradi. Individ bilan jamiyat
’ ‘
o rtasidagi munosabatlarda siljishlar inson ijtimoiy aloqalarining ko proq
‘ ‘
qayishqoq, har tomonlama keskinlikni yumshatish tomon bormoqda va
demakki, uning shaxsiyati namoyon bo lishi uchun kengroq maydon
‘
yaratadi"
An anaviy jamiyatlarda va an anaviy oilalarda vujudga kelayotgan
’ ’
vaziyatlardan farqli o laroq, hozirgi dunyoda, inson, odatda "Men o zim
‘ ‘
kimman va kimga yo ldoshman?", "Mening uchun nima ahamiyatliroq va
‘
nima ahamiyatsizroq, nimaga intilishim kerak va nimaga ahamiyat
bermasligim lozim?" degan savollarga tayyor javob ola bilmaydi. Bu
savollarga javobni uning o zi topishi darkor. Zamonaviy insonning ijtimoiy
‘
tajribasi, uning dunyo haqidagi bilimlari tobora xilma-xil, ziddiyatli, "uzuq-
yuluq" bo lib borar ekan, shaxsning o z o rnini erkin topish maydoni,
‘ ‘ ‘
binobarin, uning hayotiy muammolari maydoni ham kengaya boradi
Shunday qilib, jamiyatning va uning "quyi yacheyka"laridan bo lgan
‘
oilaning rivojlanishi har xil oilaviy muammolar ko payishiga va oqibat
‘
natijada zamonaviy oilaning umumiy tanazzuliga olib keladi.
Bu tarzda tanazzulga yuz tutishning ijtimoiy-psixologik sabablarini
tahlil qilib ko raylik. Buning uchun oiladagi qadriyatlar muvofiqligi, er-
‘
29

xotinlarning rolli ustanovkalari, oilaning saqlanishini ta minlovchi motivlar,’
ular o rtasidagi fikrlarning nomutanosibligiga olib keluvchi omillarni,
‘
ularning hamkorligini ifodalovchi holatlarga aniqlik kiritish lozim bo ladi.
‘
Ushbu jihatlarga aniqlik kiritish, oiladagi inqirozga olib keluvchi sabablarni
yoritish maqsadida A.N.Volkovaning "Oiladagi rollar va nikohga
da vogarlikni aniqlash" metodikasiga murojaat qildik.
’
Metodika to g risidagi umumiy ma lumotlarni dissertatsiyaning I
‘ ‘ ’
bobida qayd qilib o tganmiz. Shunday bo lsa-da, lekin uning ayrim
‘ ‘
jihatlariga yana bir bora to xtalib o tish o rinli. Chunki, metodikada
‘ ‘ ‘
sinaluvchilar tomonidan berilgan javoblarni baholash va qayta ishlash muhim
ahamiyatga ega.
Metodika tasdiqlariga javob berishga ko ra: quyidagicha baholanadi:
‘
"to liq qo shilaman" -3 ball, "umuman to g ri"-2 ball, "unchalik
‘ ‘ ‘ ‘
to g ri emas"-1 ball, "noto g ri"-0 ball.
‘ ‘ ‘ ‘
Metodikani tatbiq qilish er-xotinlarning oilaviy hayotdagi bir qator
qadriyatlar ahamiyati haqidagi tasavvurlarini baholashga imkon berdi.
Metodika tarkibida jinsiy, er-xotinlarning shaxs sifatidagi muvofiqligi,
maishiy-xo jalik, tarbiyachilik, ijtimoiy faollik, emotsional-psixoterapevtik,
‘
tashqi jozibadorlikdan iborat qadriyatlarga oid shkalalar o rin olgan.
‘
Metodikadan olingan natijalar uch bosqichda qayta ishlanadi:
1.Er-xotinlarning rollarga mosligi, nikohga da vogarlik va oilaviy
’
qadriyatlar shkalalari bo yicha individual ko rchatkichlari tahlil qilinadi.
‘ ‘
Bunda er-xotinlarda oilaviy qadriyatlar iyerarxiyasi haqidagi tasavvurlari
tavsiflanadi. Ularning oilaviy munosabatlardagi rolli xatti-harakatlari,
oiladagi funksiyalarini bajarishdagi faolliklari izohlanadi.
2.Er va xotinning oilaviy qadriyatlar haqidagi va rolli ustanovkalar
yuzasidan tasavvurlari qiyosiy tahlil qilinadi.
3.Bu bosqichda oilaviy shaxslararo munosabat va o zaro
‘
ta sirlanuvda er-xotinlarning rollari muvofiqligi darajasi 3-7 oilaviy
’
qadriyatlar shkalalari yordamida aniqlanadi.
30

Yuqoridagi natijalarni qayta ishlash bosqichlariga tayangan, holda
dissertatsion tadqiqotimizda muayyan ahamiyatga ega ma lumotlar olishga’
erishildi.
Oilaning barqarorligi, shaxslararo munosabatning maqsadga muvofiq
kechishi uning a zolari, xususan er-xotinlarning oilaviy qadriyatlarni qanday
’
darajada kundalik turmushda namoyon qilishlariga bog liq. Shu bois,
‘
tadqiqot natijalariga murojaat qilaylik. Er-xotinlarning oilaviy qadriyatlar
to g risidagi tasavvurlari yuzasidan olingan natijalar quyidagi 1-jadvalda
‘ ‘
keltirilgan.
1-jadval
Er-xotinlarning oilaviy qadriyatlar to g risidagi tasavvurlari
‘ ‘
№ Oilaviy qadriyatlar shkalasi Ko‘rsatkichlar ball
hisobida t va p
qiymat
Er Xotin
M  m2 M  m2
1. Shaxs l araro munosabatlar 7,13  0,72 6,72  0,67 t=0,41
2. Er-xotinlarning shaxs sifatida
muvofiqligi 6,26  0,61 8,63  0,85 t=2,37
P<0,05
3. Maishiy-xojalik
‘ 6,35  0,54 7,12  0,83 t=0,77
4. Ota-ona tarbiyachilik 7,14  0,82 7,85  0,96 t+=0,57
5. Ijtimoiy faollik 6,43  0,56 7,08  0,58 t=0,73
6. Emotsional-psixoterapevtik 5,36  0,33 7,28  0,55 t=2,06
p<0,05
7. Tashqi jozibadorlik 8,20  0,68 8,61  0,81 t=1,05
O zbek etnosida ko pincha er-xotin o rtasidagi jinsiy munosabatlar
‘ ‘ ‘
ancha nozik masala sanalib, ular uzoq vaqt mobaynida bu muammoni tahlil
qilish mumkin emasdek qaralar edi. Bu voqelik xalq orasida stereotiplashgan
tasavvurlarning shakllanishiga olib kelgandir. Bugungi kunda jinsiy
munosabatlar oilaning barqarorligi, er-xotinlarning o zaro yoqtirishi,
‘
31

sog lom farzand dunyoga kelishi va undagi ahillikni ta minlashning asosiy‘ ’
shartlaridan biri sanaladi.
Tadqiqot natijalariga murojaat qiladigan bo lsak, ushbu shkala
‘
yuzasidan erlar 7,13+0,72, ayollar 6,72+0,67(r-farqlar ishonchliligi
kuzatilmadi) ballni namoyon qilganliklarini guvohi bo lamiz. Natijalar er-
‘
xotinlarda o rtachadan yuqori ekanligidan dalolat bermoqda. Metodikaning
‘
shartiga ko ra, natijaning bunday ko rinish olishi, oilada, er-xotin
‘ ‘
munosabatlarida jinsiy masalalarni e tibordan chetda qoldirish kerak emas,
’
degan xulosani keltirib chiqaradi. Nisbiy ma noda natijalar er-xotinlarning
’
bergan javoblarida jinsiy mutanosiblik oilaviy baxt, ular o zaro
‘
e zozlanishining muhim sharti ekanligini tasdiqlaydi. Ammo natijalarni
’
yuqori darajada ham deb ayta olmaymiz. Chunki qaysidir ma noda
’
natijalarning o rtachadan yuqoriroq ekanligi, o zbek etnosida er-xotin
‘ ‘
o rtasidagi nozik sirlardan atrofdagilarning boxabar bo lishi odatiy holat
‘ ‘
emasligini ifodalaydi.
Er-xotin munosabatlarining nozik qirralarini oshkor qilmaslik o zaro
‘
hurmat va oilani saqlashni bir yo li sifatida tushuniladi. Ayrim holatlarda
‘
jinsiy uyg unlikning yetishmasligi qadriyatlarni sindirib, oilaning buzilishiga
‘
olib kelmoqda.
Jinsiy nomutanosiblik er-xotinlar o rtasidagi fiziologik jarayonning
‘
me yorida bo lishi emas, balki psixologik va ijtimoiy psixologik omillarning
’ ‘
ham yetishmasligi oqibatidir. Ruhiy taranglik er-xotin o rtasidagi jinsiy
‘
nomutanosiblik, ko ngilni topa olmaslik, emotsional qo zg alishning hosil
‘ ‘ ‘
bo lmasligi, oilaviy shart-sharoitlarning yetishmasligi va ayolning qo ni-
‘ ‘
qo shni ayollar orasidagi mavqeining shakllanganligi bilan ham bog lash
‘ ‘
mumkin. Ayol yoki erda ruhiy taranglik, asabning buzilishi, kayfiyatning
yo qolishi, depressiya, asteniklik, g azablanish va norozilik hislarining
‘ ‘
paydo bo lishi kabilarni er-xotinlar o rtasidagi jinsiy nomutanosiblik deb
‘ ‘
qarash o rinlidir. Nomutanosiblik esa oila barqarorligini ta minlay
‘ ’
32

olmaydi. Bundan ko rinadiki, zamonaviy o zbek oilalarida barqarorlikni‘ ‘
ta minlashda jinsiy munosabatlarga:
’
-asosiy omillardan biri sifatida qarashni:
-shaxslik mazmunini inobatga olgan holda er-xotinlar o rtasidagi jinsiy
‘
nomutanosiblikni ijobiy hal etish pozitsiyasiga ega bo lish:
‘
-er-xotin o rtasidagi jinsiy nomutanosiblik bo lishi mumkin hodisa va
‘ ‘
undan fojia yasamaslik lozim degan ijtimoiy fikrni (xususan er-xotinlarning
o zida, qon-qarindoshlar hamda qo shnilar orasida) shakllantirish lozim.
‘ ‘
Oila barqarorligini faqat er-xotin o rtasidagi jinsiy garmoniya hal
‘
etadi degan mulohazadan yiroqmiz. Chunki yagona omil butun boshliq, bir
tizim yuzasidan xulosalashga asos bo la olmaydi. Shu sababli, qolgan
‘
shkalalar natijalariga ham murojaat qilaylik.
2.Er-xotinlarning shaxs sifatida muvofiqligi.
"Turmush musht", "Oiladagi bir gap ko p, bir gap kam" degan
‘
shakldagi fikrlarni ko plab uchratamiz. Oilaviy munosabatlarda er-
‘
xotinning yoki kelin-kuyovlarning to yga qadar bir-birlariga muvofiq kelishi
‘
("yulduzi yulduziga" mos kelishi tarzda badiiy tus berishi), o zaro sevgi-
‘
muhabbat va yoqtirish asosida turmush qurish ancha ijobiy holat sifatida
qaraladi. Navbatdagi "Er-xotinlarning shaxs sifatida muvofiqliklarini
aniqlovchi shkala nikohdagi sheriklarning maslaklari, qiziqishlari,
manfaatlari, qadriyatlar yo nalishi, vaqtni o tkazishlari bilan bog liq bir
‘ ‘ ‘
qator ustanovkalarni mujassamlashtirgan.
Hamkorlik psixologiyasi, o ziga sherik tanlash va birgalikda faoliyat
‘
ko rsatish kundalik turmushda uchraydigan hodisalar. Ular shaxslarning
‘
ma lum vaqt mobaynida amalga oshiradigan faoliyatlaridir. Aksincha
’
oiladagi er-xotinlarning birgalikdagi, hamkorlikdagi faoliyatini qisqa
muddatli biron-bir me yor bilan chegaralab bo lmaydi. Agar mehnat
’ ‘
jamoasida xodimlar o rtasidagi nizo sababli biri o zining ishchi o rnini
‘ ‘ ‘
boshqa jamoaga o zgartirishi yoki jamoaning boshqa a zolari bilan yaxshi
‘ ’
munosabat o rnatish orqali o z xatti-harakatlarini kompensatsiyalashi
‘ ‘
33

mumkin. Oilada er-xotin o rtasidagi kelishmovchilik, nizolar oqibatida esa‘
yuqoridagi tarzda ish tutib bo lmaydi. Er-xotinning shaxs sifatida bir-
‘
birlarini qabul qilishlari xalq orasida qo llaniladigan "er-xotinning urishi
‘
doka ro molni qurishi" naqli hojat qoldirmaydi. Shunday ekan, natijalarga
‘
murojaat etib ko raylik, erlar 6,26+0,61 va ayollar 8,63+0,85 ball (r<0,05 ga
‘
teng bo ldi) bilan qanoatlanganlar. Olingan miqdoriy ko rsatkichlar,
‘ ‘
erlarni turmush o rtog iga muvofiq kelishi to g risida o rtacha
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ko rsatkichdan yuqori ekanligidan dalolat bermoqda. Bu esa erkaklar uchun
‘
ayollarning manfaatlari, qiziqishlari, qadriyatlar oriyentatsiyasiga ular
tomonidan belgilanishga ishtiyoq yuqoriligini aytish mumkin. Milliy madaniy
muhitimizda ham xotin doimo erni tushunishi, uning fikrlariga qarshilik
bildirmasligi, norozilik qilmasligi va so zsiz bo ysunishi lozim degan
‘ ‘
pozitsiyada turish yetakchilik qiladi.
Diniy-falsafiy nuqtai nazarda ham er-xotinga nisbatan bir pog ona
‘
yuqori bo lishi lozim deyilsa-da, ammo bu talqin erkakning tabiiy
‘
imkoniyatlarini, (jismonan baquvvat, xo jalik ishlarini boshqarishga moyil)
‘
inobatga olib aytilgan. Erkaklarning natijasi nisbatan avtonomiyaga, ya ni
’
turmush o rtoqlarining ularni xohish-irodasi, qiziqishlariga
‘
muvofiqlashishlaridan dalolat beradi.
Xotinlarning natijalari esa erlarinikiga nisbatan anchagina yuqori. Bu
esa ayollarning (qizlarni) o zlariga turmush o rtoq tanlashda oqilona
‘ ‘
yondashishga moyil ekanligini anglatadi. Ayollar o zbek etnosidagi xotinning
‘
eriga tobe bo lishi, uning manfaatlariga muvofiq xulq-atvori va qiziqishlarini
‘
moslashtirish kerak degan an anaviy tamoyilga amal qilsalar-da, lekin
’
bunday holat kuchli hissiy zo riqish, frustratsiyaga moyillik, noroziliklar
‘
bildirib turish, ajralish xohishining paydo bo lishiga olib keladi.
‘
Ayollarning natijalari erlariga nisbatan ancha yuqori ekanligi ularni
umumiy qiziqishga ega ekanligi, ehtiyojlar, qadriyatlar yo nalishi, vaqtni
‘
o tkazish usullariga ega bo lishi lozim deb hisoblaydilar. Metodikaning
‘ ‘
ushbu shkalasidagi xususiyatlarga ayollar ancha ijobiy qarar ekanlar. Ammo
34

ayollar turmush o rtoqlari (erlar) ko pincha yuqoridagi xususiyatlarning‘ ‘
hammasiga ham ahamiyat bermasligini bildiradilar degan nuqtai nazarni
ilgari sursak bo ladi. Chunki zamonaviy oiladagi inqirozlarni aynan er-xotin
‘
o rtasidagi shaxslilik identifikatsiyasining mujassamlashmaganlik oqibati
‘
deb qarash mumkin. Bu esa oilalarda quyidagi holatlarni e tibordan chetda
’
qolayotganligini ifodalaydi:
– er bilan xotinlar o rtasidagi shaxslilik muvofiqlashuvi doimo ham
‘
oila qurish jarayonida inobatga olinmayapti;
– erlarda turmush o rtoqlari bilan umumiy manfaat va qiziqishlar
‘
hosil qilishga intilish yetarli emas;
– qizlarning (ayollarning) er bilan identifikatsiyalashuvlari ideal rejada
bo lib, reallikka oshmasligi ko p kuzatiladi.
‘ ‘
– erlarni xotinlari bilan bo sh vaqtni birga qiziqarli, maroqli
‘
o tkazish to g risidagi faoliyatlari shakllanmagan.
‘ ‘ ‘
Aytish joizki, shaxslilik identifikatsiyasi oiladagi shaxslararo
munosabatlarning me yorida bo lishini ta minlashda boshqa omillarni
’ ‘ ’
ham inobatga olishga chorlaydi.
3.Maishiy-xo jalik yuritish. "Bo sh qop tik turmaydi", "avval iqtisod,
‘ ‘
keyin siyosat" shakldagi naqllarni tez-tez takrorlaymiz. Oilaning maishiy-
xo jalik faoliyatini ko ngildagidek o tishi er-xotinlarning munosabatlarini,
‘ ‘ ‘
shuningdek, uning barqarorligini ta minlovchi markaziy omillar sirasiga
’
kiradi. Ammo oiladagi maishiy-xo jalik faoliyatini boshqarishda kimning
‘
yetakchilik qilishi kerak? degan savol ko ndalang turadi. Metodikaning
‘
xususiyatiga ko ra, shkala bo yicha yuqori natijalar er-xotinlarning bir-
‘ ‘
biriga nisbatan maishiy-xo jalik yuritishga nisbatan talab yuqori ekanligini
‘
bildiradi.
Ushbu shkaladagi natijalarga ko ra, erlar 6,35(0,54, xotinlar 7,12(0,83
‘
ballni (r-farqlar ishonchliligi kuzatiladi) namoyon qildilar. Milliy
an analarimiz hamda islom dini tamoyillariga ko ra, nikoh o qitilayotgan
’ ‘ ‘
vaqtda yigit kishiga (kuyov bolaga) ijtimoiy buyurtma sifatida xotinni yolg iz
‘
35

qoldirmaslik, asosiy xo jalik ta minotini ta minlash talablarini‘ ’ ’
qo yadilar. Ammo zamonaviy oilalarda er-xotinlarning maishiy-xo jalik
‘ ‘
yuritishdagi rollarini o zgarayotganligi ham muayyan nizoli vaziyatlarga
‘
olib kelmoqda.
Oiladagi maishiy-xo jalikni yuritish uzoq vaqt shakllangan ko nikma
‘ ‘
va malakalarning natijasidir. Ota-onalar farzandlariga oila qurish ostonasida
emas, yoshlik davridanoq yo nalish berishi o rinli hisoblanadi.
‘ ‘
Maishiy-xo jalik yuritish shkalasi bo yicha natijalar erkaklarni
‘ ‘
xotinlariga nisbatan uy-joy ishlariga nisbatan talablari stabillashgan bo lsa,
‘
ayollar esa erlariga maishiy-xo jalik yuritish faoliyatidan yetarlicha
‘
qoniqmasliklarini va erlaridan faollik, shijoatkorlik, tadbirkorlik hamda
xo jalik ishlarida uquvlilikni talab etmoqdalar.
‘
Maishiy-xo jalik faoliyatining me yorda bo lmasligi oilaviy
‘ ’ ‘
munosabatlarga doimo zarar yetkazadi. Shu o rinda er-xotinlar maishiy-
‘
xo jalik faoliyatiga aloqador yumushlarni bajarishda hamjihatlikni, o zaro
‘ ‘
tushunishni va voqelik bilan imkoniyatning mosligini inobatga olishlari lozim.
Er-xotinlarni maishiy-xo jalik yuritishga tayyorliklari an anaviy
‘ ’
hodisadir. Chunki, o ylanayotgan har qanday yigit:
‘
– xo jalikdagi jihozlarni tuzata olish;
‘
– duradgorlik, elektr, qurilish yumushlarini uddalash;
– ba zi bir taomlarni tayyorlay bilish;
’
– uy hayvonlarini parvarishlash;
– o simliklarga ishlov berish va boshqa yumushlarni bajarish
‘
malakalariga ega bo lishi joiz.
‘
Uzatilayotgan qiz esa:
– uyni saranjom-sarishtalash;
– pishiriqlar va mazali taomlar tayyorlay olish;
– oshxona idishlarini toza-ozoda saqlash;
– mehmon kutishni uddalash va shu singari ishlarni mohirona
bajarish talab etiladi.
36

Sanab o tilgan jihatlar nikohdagi sheriklarning maishiy-xo jalik‘ ‘
faoliyatini psixomotorik tomonidan amalga oshirishni ifodalaydi. Bu
xususiyatlarga qo shimcha ravishda er-xotinlarga shaxslilik sifatlari ham
‘
kamol topganligi shart hisoblanadi: xushmuomalalik, sabr-toqatlik, estetik
did, sezgirlik, talabchanlik, samimiylik, hamjihatlik, saranjomlik,
bag rikenglik, va mehmonnavozlik.
‘
Natijalarimiz er-xotinlarning javoblariga ko ra, maishiy-xo jalik
‘ ‘
yuritish faoliyatida hali nisbatan nomutanosiblik hukmronlik qilayotganligini
ko rsatadi. Natijada er bilan xotinlarning xo jalik faoliyatidagi rollari
‘ ‘
o zgarishiga olib keladi, (I bobdagi adabiyotlar tahlilidan ham ayrim
‘
tadqiqotlarda ham rollarning, vazifalarning o zgarishi oilaning buzilishiga
‘
olib kelayotgani qayd qilingan).
Shu sababli, o zbek etnosidagi "avlodlar estafetasi" tamoyiliga
‘
o g il-qizlarning oiladagi maishiy-xo jalik faoliyatini yuritish
‘ ‘ ‘
ustanovkalari ta siri ostida shakllantirish ma quldir.
’ ’
4. Ota-ona tarbiyachilik funksiyasi. Bu shkala er-xotinlarning ota-
onalik majburiyatlariga munosabati, farzandlar shakllanishdagi shaxsiy
pozitsiyalari, ota-onalik funksiyalariga taalluq tasavvurlarini ifodalaydi.
Er-xotinlarning ota-onalik hamda tarbiyachilik funksiyalari
to g risidagi tasavvurlari, ularning shaxslilik pozitsiyalari, ijtimoiy
‘ ‘
talablarga mas uliyat, jamiyat va oila munosabatlaridagi o rinlarini
’ ‘
belgilaydi. Bu shkala bo yicha er-xotinlar nisbatan yuqori ko rsatkichlarni,
‘ ‘
ya ni 7,14(0,82 ball. (erlar) va 7,85(0,96 ball (xotinlar) (1 ilovaga qaralsin)
’
bilan qanoatlanganliklari guvohlik bermoqda. Ota-onalik va tarbiyachilik
funksiyasiga ularning ijobiy tasavvurga egaligi o zbek xalqi-ning azaldan
‘
"bolajon"ligi natijasidir. Ijtimoiy-iqtisodiy o zgarishlar er-xotinlarning bu
‘
boradagi funksiyalariga o z ta sirini o tkazmasdan qolmaydi. Er-
‘ ’ ‘
xotinlarning farzandlariga nisbatan ota-onalik mehri tabiiy asoslansada,
ammo tarbiyaviy faoliyatida anchagina tanazzul ko zga tashlanmoqda. Ota-
‘
onalar ko proq farzandlarning moddiy ta minoti bilan mashg ul
‘ ’ ‘
37

bo lishlari, oilaviy tarbiya jarayonida bo shliqni hosil qiladi. Bu esa‘ ‘
zamonaviy oiladagi ijtimoiy-psixologik muhitda inqirozni yuzaga keltiradi.
Shuningdek, er tomonidan oilaning maishiy-xo jalik sohasiga asosiy
‘
e tibor qaratayotganligi, unda ota tarbiyasining o rni bo shab qolayotgani,
’ ‘ ‘
onaning uy yumushlari bilan mutassil mashg ulligi o g il-qizlar doimiy
‘ ‘ ‘
nazoratidan chetga qolishga olib kelmoqda.
Natijalar er-xotinlarning ota-onalik, tarbiyachilik ustanovkalari
bo yicha tasavvurlari ijobiy bo lsa-da, lekin real muhitda bu majburiyatlar
‘ ‘
"begonalashayotganga o xshab qolmoqda".
‘
Er-xotinlarning ushbu doiradagi tasavvurlari dastlabki uchala shkala
bilan navbatdagi uchta shkalani birlashtiruvchi bo lib hisoblanadi. Shu bois,
‘
shkala er-xotinlarning ota-onalik rollari oilaning bir butun jips tizim sifatida
o z atrofida birlashtiruvchi qadriyat ekanligini unutmaslik kerak. Oilaning
‘
tanazzuli va undagi shaxslararo munosabatlar ham mazkur rollarning
buzilishi zamirida yotadi.
5.Ijtimoiy faollik. Mazkur shkala er-xotinlarning tashqi ijtimoiy
faolligini, ya ni kasbiy va jamiyat hayotidagi oilaviy munosabatlar
’
barqarorligini belgilovchi ustanovkalarni aks ettiradi.
Ijtimoiy faollik shkalasi er-xotinlarning maishiy-xo jalik va
‘
tarbiyachilik funksiyalarini sifat ko rsatkichi hisoblanadi. Albatta, oilaviy
‘
munosabatlarning barqarorligi er-xotinning savodxonlik darajasi, kasbiy
faoliyati va mahalla-ko y orasidagi mavqelariga bog liq.
‘ ‘
Er-xotinning oilaviy munosabatlarida e zozlanishi, muammolarning
’
joy-joyida hal qilinganligi ijtimoiy munosabatlar (er yoki xotinning mehnat
qilayotgan jamoasidagi, yashayotgan mahallasidagi, qon-qarindoshlar
orasidagi shaxsiy mavqei)dagi rolini belgilaydi.
Erkak kishi oilani moddiy ta minlash uchun qandaydir ishning boshini
’
tutgan bo lishi kerak.
‘
Er-xotinning oiladan tashqari qiziqishlari shaxslararo ta sirlashuv
’
jarayonining asosiy qadriyati hisoblanadi.
38

Natijalarda esa quyidagicha manzara kuzatiladi, ya ni erlar 6,43(0,56’
ball, ayollar 7,08(0,58 ball to pladi. Bu esa ayollarda turmush
‘
o rtoqlarining kasb-kori, mavqei, ularning qiziqishlari muayyan ahamiyat
‘
kasb etishini ko rsatmoqda. Erkaklarga ayollarini qanday faoliyat
‘
mazmuniga ega bo lishi (so zsiz o zgarishlarga olib keladi) unchalik
‘ ‘ ‘
ahamiyat kasb etmas ekan. Insoniyatning tarixiy-madaniy tajribasida ham er
oilani moddiy jihatdan ta minlashning asosiy kuchi hisoblanadi. Yangi oila
’
qurilayotgan vaqtda, nikohda kuyov yigitdan islom dini qoidalariga ko ra
‘
bir qator shart-talablar qo yilishini aniq bilamiz. Ammo, ijtimoiy-iqtisodiy,
‘
madaniy muhitning o zgarishi er bilan xotinning oiladagi moddiy
‘
ta minotdagi funksiyasini o zgarib borishiga olib kelayotganligi uning
’ ‘
tuzilishida ba zan buzilishlarni keltirib chiqarmoqda.
’
6.Emotsional-psixoterapevtik. Bu shkala er-xotinlarning oiladagi
emotsional-psixoterapevtik funksiyalari ahamiyatini belgilovchi hisoblanadi.
Shkala-mazmuniga ko ra, ikki xil jihatli ma noga ega. Birinchidan, er-
‘ ’
xotinlarning oiladagi emotsional liderlikni, psixologik muhitni, axloqiy va
hissiy qo llab-quvvatlash hamda "psixoterapevtik muhitni" shakllantirish
‘
masalasini aks ettirsa, ikkinchidan, er-xotinlarning oila "psixoterapevti"
rolini bajarishga intilishini belgilaydi. Natijalarning umumiy mazmuni er-
xotinlarning o zaro axloqiy va hissiy jihatdan oila a zolarini qo llab-
‘ ’ ‘
quvvatlashi, uni ardoqlashi, unda psixologik xotirjamlik va barqarorlikni
muvofiqlashtirishni taqozo etadi.
Bizning tadqiqotimizda "emotsional-psixoterapevtik" shkalasi
bo yicha tekshiriluvchilar quyidagi ko rinishdagi ma lumotlarni namoyon
‘ ‘ ’
qildilar. Erkaklar 5,36(0,23 ball, ayollar 6,10(0,55 ball (r<0,05 ga teng
bo ldi). Natijalarimiz bir tomondan ajoyib ma lumotlar berishga,
‘ ’
ikkinchidan, ancha taajjubli holatga olib kelmoqda. Chunki erkaklarda
natijaning o rtacha miqdorini namoyon qilganligi, oiladagi liderlik
‘
funksiyasini ayollarga berib qo ymayotganmikanlar degan mulohazaga
‘
imkon yaratmoqda. "Ijtimoiy-faollik" shkalasidagi natijalar ham buni
39

tasdiqlamoqda. Bugungi oilalardagi inqirozli holatlarda erkaklarning undagi
yetakchilik funksiyasi o zgarganligi ancha sezilib qolmoqda. Ba zan xalq‘ ’
orasida "erkak ko cha odami" degan odatiy jumlalarni eshitamiz. Ammo
‘
oilaning mustahkamligi, ijobiy-psixologik muhit, er-xotinning hamda undagi
ma naviy-hissiy qullab-quvvatlashda erkakning rolini oshirish bugungi
’
kunning asosiy muammolaridan biri hisoblanadi. Natijalar bo yicha
‘
korrelyatsion tahlil ham buni yana bir bora haqchil xulosa ekanligini
ko rsatmoqda.
‘
Ayollarning natijalari o rtachadan ancha yuqori 6,10( ball. Bu
‘
ayolning oiladagi liderlikni, hissiy-psixologik muhitni stabillashtiruvchi unda
psixoterapevtik rol bajarayotganligidan dalolat bermoqda. Oila a zolarining
’
ma naviy va hissiy qo llab-quvvatlashda ayolning o rni yuqori ekanligini
’ ‘ ‘
tasdiqlasakda, ammo jiddiy hayotiy masalalarda va nizoli vaziyatlarda
ayolning hissiy xulosalarga kelishini e tibordan chetda qoldirmaslik ma qul.
’ ’
Mabodo, ota va onaning farzandlariga nisbatan mehr-muhabbatlari ham
oiladagi ijtimoiy-psixologik muhitning belgilovchi omillaridan biri deb
qaraydigan bo lsak, klassik psixologiya vakili E.Frommning quyidagi fikriga
‘
e tibor qaratish joiz: "Otaning farzandlariga muhabbati majburiyat
’
doirasidan, onaning bolalariga sevgisi esa tabiiydir". E.Fromm fikrining
o ziga xos (jihati) tomoni bor. Agar ushbu mulohazani ayolning faoliyati
‘
bilan bog laydigan bo lsak, uning oilada "psixoterapevtik" funksiyani
‘ ‘
amalga oshirish uchun mas ul shaxs sifatida sanash mumkin. Farzandlar
’
kamoloti, oiladagi ozodalik-sarishtalik, erga e tibor qaratish, a zolar
’ ’
o rtasida mehr-muhabbatni tarkib toptirishda ayolning rolini oshirish tabiiy
‘
holdir. Ammo oiladagi ayol bilan erkakning funksiyalarini keskin ravishda
taqsimlab qo yish maqsadga muvofiq bo lmasa kerak. Funksiyalar
‘ ‘
tengligiga erishishga qaraganda vazifalar uyg unligini ta minlash
‘ ’
ma quldir (Psixoterapevtik muvofiqlik bo yicha III bobda batafsil
’ ‘
to xtalib o tiladi).
‘ ‘
40

7.Tashqi jozibadorlik. Mazkur shkala er-xotinlarning tashqi qiyofalari
va ularning kiyinishlarini zamon talablari darajasiga mosligi ahamiyatini
belgilovchi ustanovka hisoblanadi. Shkaladan ko rinib turgandek er-‘
xotinlarning eng yoqimtoy juftlik bo lishi tashqi jozibadorlikka egalik,
‘
bejirim va zamonaviy kiyinishga intilishi masalasi oilaviy munosabatlarning
muhim shartidir.
"Onangni otangga bezaksiz ko rsatma" degan maqolning o zi
‘ ‘
shkalaning to liq mazmunini ochib beradi. Umumiy psixologiya va ijtimoiy
‘
psixologiyada insonni inson tomonidan idrok qilishda tashqi qiyofaning
ahamiyatini o rganishga bag ishlangan tadqiqotlar talaygina.
‘ ‘
Ular insonni inson tomonidan idrok qilishda tashqi ko rinish, kiyinish
‘
va gavda tuzilishi muhim o rin tutishini ilmiy asoslashgan. Yigit qizni yoki
‘
aksincha bir-birlarini yoqtirishlarida tashqi qiyofa va joziba yetakchi
o ringa egaligi kundalik hayotda ko pincha kuzatilmoqda. Chunki, shaxs
‘ ‘
to g risidagi dastlabki taassurotlarni idrok orqali va nazar tashlash tufayli
‘ ‘
olinganligi bois bunday holatni tan olmasdan ilojimiz yo q.
‘
Oilaviy munosabatlarda er-xotinning bir-birlariga nisbatan yoqtirish va
yoqtirmasliklarida didga mos kiyinish, go zal qiyofaga va husnga egalik,
‘
o zaro ta blarini hisobga olgan holda kiyim tanlashlari, kiyimlarning
‘ ’
orastaligini e tiborga olishlari ham muhimdir. Erkak ham, ayol ham
’
tabiatan tashqi jozibadorlik, go zallikka da vogar. Ammo bu da vogarlikni
‘ ’ ’
kim qanchalik darajada amalga oshirishi shaxs kamolotiga bog liq.
‘
"Tashqi" jozibadorlik shkalasiga ko ra erlar ham, ayollar ham shaxsiy
‘
yoqimtoylik, zamonaviy va orasta kiyinishga intilishlaridan dalolat
bermoqda.
Deyarli, har ikki jins vakillari shkala bo yicha ancha yuqori natijani
‘
namoyon qilishgan, chunonchi, erlar 8,20(0,68 ball, ayollar esa 8,61(0,81 ball
to plashgan. Natijalarning bunday yuqori darajada bo lishi
‘ ‘
tekshiriluvchilarning tasavvur timsollari mahsuli hamdir. Tasavvur va xohish
istaklarni ruyobga chiqarish esa ijtimoiy-iqtisodiy shart-sharoit, madaniy
41

muhit, shaxsning dunyoqarashi va his-tuyg ulariga bog liqdir. Ammo‘ ‘
qanday bo lishidan qat i nazar er-xotinlar "tashqi jozibadorlikka"
‘ ’
da vogar ekanlar. Agar ushbu holatni shaxsning o zini o zi hurmatlash
’ ‘ ‘
modelini bog laydigan bo lsak, o zini o zi hurmatlashning
‘ ‘ ‘ ‘
=
кдаъвогарли тмуваффакия
(U.Djems) korinish olishi ijtimoiy psixologiyada haqchillikka
‘
davogarlik deb baholangan. oylaymizki, er-xotinlar "tashqi jozibadorlikka"
’ ‘
erishish uchun ozlarini hurmatlashlari va unga erishishga intilishlari lozim.
‘
Buning uchun oilaning moddiy ta minotini yaxshilash, shaxs sifatida
’
identifikatsiyalashgan, ijtimoiy faollikka egalik shart.
2.2. Oiladagi shaxslararo munosabatlarda sharq mutafakkirlarining
ijtimoiy psixologik qarashlari.
Shaxslararo munosabatlar ijtimoiy-psixologik va psixologik muhitni
optimal ta minlashga xizmat qiluvchi asosiy mexanizm hisoblanadi. Bugungi
’
kunda oilalarda kutilayotgan psixologik inqirozlar shaxs kamoloti,
shaxslararo munosabatlar ulardagi ijtimoiy muhit, qadriyatlar buzilishi bilan
bog liqdir.
‘
Oiladagi shaxslararo munosabatlarda er-xotin, ota-ona bilan
farzandlar, kelin bilan qaynona-qaynota, kelin bilan qayn aka, qayn uka,
qayn opa, qayn singil va boshqa yaqin qarindoshlar o rtasidagi munosabat
‘
jarayonlarini kuzatish mumkin.
Oila mustahkamligi nizoli vaziyatlardan xoli bo lishi, uning a zolari
‘ ’
o rtasidagi o zaro hurmat va e zozning shakllanishi qanday omillarga
‘ ‘ ’
bog liq.
‘
Shaxslararo munosabatlar "subyekt-subyekt" bilan bir qatorda
"subyekt-guruh", "Men-biz" tizimda namoyon bo lishi ma lum.
‘ ’
Biz yuqoridagi savollarga javob izlash ma nosida Lirining nizoli
’
vaziyatlarga munosabat testidan foydalanishni lozim topdik.
42

Metodika yordamida oiladagi er-xotinlar va qaynota-qaynonalarni
tadqiq qilishni ma qul deb hisobladik.’
Chunki, davrlar o rtasidagi nomutanosiblik, dunyoqarashlardagi
‘
nomuvofiqlik va avlodlar orasidagi munozaralar tahlili muammoga muayyan
darajada aniqlik kiritadi, deb o ylaymiz.
‘
Aslida munosabat jarayonidagi tushunmovchilik, ziddiyatlar, shaxsning
dunyoqarashi va kamoloti darajasidagi tafovutlar, manfaat, qiziqish va
maqsadning mos kelmasligi, o zaro hurmatning shakllanmaganligi,
‘
antipatiya ular o rtasida turli darajadagi nizolarni keltirib chiqaradi.
‘
Oiladagi shaxslararo munosabatlarda tenglikni ta minlash uchun ham
’
nizoli vaziyatlar tahlilini yoritib o tish joiz. Shaxslararo munosabatlarning
‘
turmush sharoitida maromga egaligi ham ahamiyatga molik hisoblansa-da,
ammo oila a zolarining "Men" bilan "biz" o rtasida uyg unlik va izchillik
’ ‘ ‘
shakllanmasligi, shaxslarning identifikatsiyalashuvi va ijtimoiylashuvining
me yorida bo lmasligi ancha ayanchli holat sanaladi. Bunday holatga
’ ‘
aniqlik kiritish uchun Liri metodikasini tatbiq etishdan olingan natijalarga
psixologik sharh berishni lozim topdik. Natijalar 3-jadvalda keltirib o tilgan.
‘
Biz natijalarni tahlillashga oila a zolaridan, ya ni er-xotin va
’ ’
kuyovning ota-onasi (qaynota-qaynonalar) tomonidan berilgan javoblarga
tayanishga harakat qildik. Chunki oilaviy munosabatlarda er-xotin, qaynota-
qaynona markaziy timsol hisoblanadi. Shuningdek, metodika natijalarini
sinaluvchilarning "Real Meni", "idealdagi er" va "idealdagi xotin" timsollari
bo yicha baholash mo ljallandi.
‘ ‘
Metodika xususidagi batafsil ma lumotlar dissertatsiyamizning
’
birinchi bobida berilganligi sababli ularga to xtamaymiz.
‘
1-tendensiya. Liderlikka moyillik, hukmronlik, zulmkorlik. Ushbu
tendensiya bo yicha natijalar er-xotinlarning "Real Men" doirasida
‘
9,16(0,70 ball va 8,45(0,52 ball bilan qanoatlandi. Aytish joizki, liderlikka
moyillik erlarda yuqori bo lsa-da, ammo ayollarda ham bu sifat qisman
‘
tengdir. Oilaning har ikkala a zosi ham oilani boshqarishning adaptatsiya
’
43

bosqichiga ega, hayotiy tajriba to planib borayotganligi va uning ikir-‘
chikirlarida o z sheriklaridagi qaysidir yetishmovchiliklarni anglay
‘
olganliklaridan dalolat beradi. Bu o rinda liderlikning o zi yetarli emasligi,
‘ ‘
oilani boshqarishda taktik shart-sharoitlarga sezgirlik, er-xotinlar bir-birini
ijtimoiy tan olishi, bir-birlariga ijobiy o zaro munosabatni namoyon
‘
qilishlarini taqozo etmoqda. Natijalarimizdan ko rinayapdiki, erlarning
‘
"Mening idealimdagi er" ((11,6(0,76)), "Mening idealimdagi ayol"
(10,28(0,63) ko rsatkichlari bo yicha yoki xotinlarning "Mening
‘ ‘
idealimdagi ayol" (10,76(0,56) va "Mening idealimdagi er" (10,3(0,44)
ko rsatkichlari bo yicha tasavvur obrazlari "real men" pozitsiyasiga
‘ ‘
qaraganda, ancha yuqori miqdorga egadir.
Oiladagi shaxslararo tenglik uchun "ideal men" bilan "Real men"
o rtasida mutanosiblik bo lishi lozim edi. Aksincha, er-xotinlarning "ideal"
‘ ‘
pozitsiyalari, ularning oilaviy munosabatlarida bo sh qolgan, ya ni er-
‘ ’
xotinning mas uliyat hissini o z jins vazifalariga ko ra, bir xilda yurita
’ ‘ ‘
olmasliklari, yagona maqsad sari intilishda birlikning yetishmasligi,
mustaqilikka intilish tuyg uning ustunlik qilishi bilan izohlash mumkin. Bu
‘
esa o z navbatida, oilani boshqarishda shaxsiy mas uliyatning yetishmasligi,
‘ ’
uni yuritishda frustratsiyaga, depressiyaga duch kelishiga va shaxsiy faollikda
asteniklikni namoyon qilishga sabab hisoblanadi.
Er-xotinlar oiladagi shaxslararo munosabatda liderlik yoki dominantlik
pozitsiyalarini rollari bo yicha amalga oshira olish maqsadga muvofiq. Aks
‘
holda, u er-xotin o rtasida nizo chiqishiga so zsiz sabab bo ladi.
‘ ‘ ‘
2. O zini yaxshi ko rish - o ziga ishonch. Bu tendensiya - o ziga
‘ ‘ ‘ ‘
ishonch, mustaqillik, ishchanlik, yuqori ko rsatkichi esa egoistlikni
‘
ifodalaydi. Ushbu tendensiya bo yicha sinaluvchilar ikkinchi darajali
‘
natijalarni namoyon qildilar, ya ni ular: erlar "Real men" bo yicha
’ ‘
(8,46(0,38), xotinlar (8,05(0,32 ball) ko rsatkich bilan cheklandilar. Bu
‘
voqelik ularda oilaviy munosabatlarda ishonch hissi shakllanganligini, bu esa
o ziga ishonch tuyg usi, ishchanlik sifatlari mavjudligini ko rsatadi, ammo
‘ ‘ ‘
44

mazkur sifatlar har doim ham ijtimoiy munosabat va kundalik turmushda
namoyon bo la olmasligini taxmin qilamiz. Er-xotinlarning "ideal er" va‘
"ideal xotin" to g risidagi tasavvurlari ham ikkinchi darajali natijaga mos
‘ ‘
keldi (erlarda "ideal er" bo yicha 10,3(0,42 ball, "ideal xotin" 0,69(0,37 ball,
‘
xotinlarda esa "mening idealimdagi er" bo yicha 10,06(0,56 ball "meni
‘
idealimdagi ayol" bo yicha (0,2(0,43 ball). Bu esa er va xotinning "o ziga
‘ ‘
ishonch - o zini yaxshi ko rish" tendensiyasi natijalari reallik bilan
‘ ‘
ideallikni taqozo etganligini e tirof etadi.
’
Bunday tasavvur timsollari va reallik oilada er-xotin bilan uning boshqa
a zolari o rtasidagi munosabatlarni ijobiy xususiyat kasb etishini
’ ‘
ta minlaydi. Mabodo, ushbu tendensiya natijalari uchinchi darajadagi o rin
’ ‘
olganida oilaviy munosabatlarda keskinlik, ixtilof va janjal hukmronlik
qilgan bo lardi. Oilaviy munosabatlarda o zini yaxshi ko rish maqsadga
‘ ‘ ‘
muvofiq hisoblanmaydi. o zini yaxshi ko rish yoki egoistlik oilaviy
‘ ‘
munosabatdan tashqari, ijtimoiy munosabatning qaysidir doirasida
ma quldir, aks holda namoyon qilish maqsadga muvofiq emas. Oila a zolari
’ ’
orasidagi egoistlik, jizzakilik, o zini haddan ortiqcha yaxshi ko rish
‘ ‘
(ko pincha kelin bilan qaynona orasida) inqirozga olib kelishini hayotiy
‘
tajriba va kuzatishlar tasdiqlamoqda.
Shaxslar xohlaydimi yoki yo qmi, insonni "o zini o zi yaxshi
‘ ‘ ‘
ko rish" xislati tabiiy mavjud. "o zini o zi yaxshi ko rish" ni shaxslararo
‘ ‘ ‘ ‘
munosabatdagi ijtimoiy me yorlarga muvofiqlashtirishgina ijobiy hol
’
hisoblanadi. Demak, oilaviy shaxslararo munosabatda er-xotinlarning
"o ziga ishonch" fazilati shakllanganligi ayni muddaodir.
‘
3.Talabchanlik-murosasizlik-shafqatsizlik. Bu tendensiya ta sirchan-
’
lik, tanqidiylik, sherikning xatolariga bardoshsizlik. Ushbu tendensiya-ning
me yordan yuqori natijalari istehzolik va zaharxandalikni namoyon qiladi.
’
"Talabchanlik murosasizlik-shafqatsizlik" tendensiyasi bo yicha
‘
ko rsatkichlar er-xotinlarning oilaviy munosabatda, murosasizlik va
‘
shafqatsizlikka o rin yo qligini qayd qiladi. Chunki ular murosasizlik, nizo,
‘ ‘
45

o zaro tushunmovchilik hech qachon ijobiy oqibatlarga olib kelmasligini‘
hayotiy tajribalardan bilishadi. Shu o rinda psixolog S.L.Rubinshteynning
‘
shaxs va xulq-atvorga nisbatan psixologik ta rifini esga olaylik. "Shaxs -
’
tashqi determenantlarning ichki psixik o zlashtirilishidir" degan edi.
‘
Bundan ko rinib turibdiki, ijobiy fazilatlar, xislatlar ezgulikka olib kelishi
‘
to g risida mulohaza bildiriladi. Ammo uni kundalik turmushda, ijtimoiy
‘ ‘
hayotda namoyon qilish ancha qiyin. Yuqoridagi ta rifga ko ra, shaxs
’ ‘
kamoloti va ijtimoiylashganligi xulq-atvor namoyon bo lishini belgilar ekan.
‘
Natijalarimiz ham tendensiya bo yicha uchinchi darajali
‘
ko rsatkichlar maqsadga muvofiq emasligini tasdiqladi. Erkaklar "Real
‘
men" bo yicha 10,6(0,69 ball, ayollar 7,25(0,48 ballni namoyon qildilar
‘
(t=3,80 p<0,001 ga teng bo ldi). Bu esa, ayollarning oilada erkakning
‘
talabchanligi va shunga muvofiq ayolni, uning talablariga nisbatan sabr-
toqatli bo lishini talab etar ekan. Talabchanlikning ham me yordaligi
‘ ’
uchun er ham oilaning moddiy jihatdan ta minlashi, tarbiya jarayonida
’
xotini bilan hamfikr bo lishi yoki faoliyatda aks ta sir hosil qilishi kutiladi.
‘ ’
Tadqiqot natijalarining aksi bo lsa, ya ni ayolda talabchanlik yoki
‘ ’
murosasizlik yuqori ko rsatkichligi, uning oqibatini izohlash ham ancha
‘
murakkab psixologik tavsifga sababdir. A.Maslou ta kidlaganidek, har bir
’
insonni maishiy ehtiyojlar bezovta qilishini (yana bir bora takrorlaymiz) esga
oladigan bo lsak, oila bilan bog liq ehtiyojlarning cheksizligi er-xotin va
‘ ‘
uning a zolari o rtasidagi kelishmovchiliklarning manbai hisoblanadi. Shu
’ ‘
bois, ayollarning "real men" idagi miqdoriy ko rsatkich, er-xotin
‘
o rtasidagi munosabatni, murosada bo lishini ta minlaydi deb hisoblash
‘ ‘ ’
mumkin.
Shuningdek, erkaklarning "Mening idealimdagi er" (11,7(0,61 ball)
(t=1,55 R-kuzatilmadi) va "idealimdagi xotin" (6,5(0,48 ball), ayollar esa
"Mening tasavvurimdagi "ideal er" bo yicha 9,45+0,83 ball, "mening
‘
idealimdagi xotin" bo yicha 6,35(0,56 ball (t=3,1, R<0,001 ga teng) bilan
‘
qanoatlanganliklarini guvohi bo lindi. Ularning bergan javoblaridan
‘
46

ko rinmoqda, erkaklarda oilaning yagona "hukmdori" xohishi ustuvorligi‘
bilan birga xotinlari uchun oilaviy masalalarda ortiqcha talabchanlik shart
emasligi, barcha shart-sharoitlarga moslashuvchan rafiqa bo lishini istashar
‘
ekan. Erkaklarning oilaviy munosabatlardagi bunday pozitsiyalarini qo llab-
‘
quvvatlab bo lmaydi.
‘
Ayollar ham erkaklarni talabchan bo lish va xotinlarni esa nisbatan
‘
bo lsa-da turmush o rtoqlarini tinglovchan, bo ysunuvchan sherigi bo lib
‘ ‘ ‘ ‘
qolish tarafdoridirlar, ayollarning bunday natijalarini o zbek xalqining
‘
etnogenezidan izlashga to g ri keladi. Chunki qizni turmushga
‘ ‘
uzatayotganda keksalar xotinning eriga nisbatan sadoqati va unga tobe
bo lishi oilani mustahkamlashning shartlaridan biri sifatidagi
‘
ustanovkalarining natijasidir.
Ayolning yuqori darajada talabchan bo lishi yoki erkakda faollikning
‘
yetishmasligi hamda uning murosasizligi bilan ayolning eriga tobeligining
oqibatida kuchli asab buzilishi, tundlikning ortishiga, ojizlik, norozilik,
antipatiya, sustlik, qo pollik va qo rslikka olib keladi. Oilaga, farzandlarga,
‘ ‘
ota-onaga, qarindosh-urug lar va qo ni-qo shnilarga nisbatan ham
‘ ‘ ‘
noroziligini namoyon qilish, uning bunday holatga tushishiga atrofdagilarning
ham ta siri borligini anglash boshlanadi. Muruvvat kutish va faqirlikka
’
yo yish yetakchi faoliyatga aylanib, siqilishning oldini olish uchun nizo
‘
chiqarish, affektiv holatni namoyon etish, spirtlik ichimlik ichishga moyillik,
narkotrop moddalar iste mol qilishga xohish ortib boradi. Shu o rinda
’ ‘
oilaviy munosabatlarda kosanans (fistenger) pozitsiyasini ustuvorligiga imkon
yaratish lozim.
4.Ishonchsizlik-qaysarlik-salbiylik tendensiyasi. Mazkur tendensiya
ishonchsizlik, shubhalanish, rashk, jizzakilik, gina saqlovchanlikni aniqlashga
yordam beradi.
Oiladagi shaxslararo munosabatlarda ishonchsizlik, shubhalanish,
rashk va jizzakilik buzuvchi omillar sifatida ishtirok etishi tabiiydir. Mazkur
munosabatlarda tenglikni ta minlashda ta kidlab o tilgan xususiyatlardan
’ ’ ‘
47

xoli bo lgan oiladagi ijtimoiy-psixologik muhitni shakllantirish ma quldir.‘ ’
Natijalarga murojaat qiladigan bo lsak, erlar ham ayollar ham ikkinchi
‘
darajali natijalarga ega ("real men" bo yicha 6,33(0,29 ball va 7,30(0,42
‘
ballga teng). (t=1,90, p>0,05 ga teng)dir. Bu er-xotinlarda rashk qilish,
shubhalanish va qaysarlikka moyillik hukm surishini tasdiqlaydi. (Albatta,
oilalarning hayot tajribasiga ko ra, o zgarib boradi, ilovalardagi jadvallar
‘ ‘
bundan dalolat beradi).
Oilalar sevgi - muhabbat yoki nikoholdi tanishuv asosida qurilishiga
qarab ham rashk, shubhalanish, gumonsirash hislari namoyon bo ladi.
‘
Rashk bir tomondan mehr-muhabbat va or-nomus belgisi sifatida oilani
himoyalashning mexanizmi sifatida qaralsa, ikkinchi tomondan, oila
buzilishining asosiy vositalaridan biri sanaladi. o zbek milliy psixologiyasi va
‘
islom dini yoki hadislarda rashk to g risida bir qator mulohazalar bayon
‘ ‘
qilingan. Masalan, Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil, al Buxoriyning "Al-
jomi al-sahih" hadislar to plamining 3-kitobida 107-109 boblar rashk
’ ‘
haqida so z boradi. Hadislarning biridan shunday bir namuna keltirib
‘
o taylik: "Mug iyra rivoyat qiladilar: "Sa d ibn Uboda: "Agar men bir
‘ ‘ ’
begona kishini xotinim birlan ko rib qolsam, uni qilich beti birlan ermas,
‘
tig i birlan urib chopib tashlayman!" - dedi. Janob Rasululloh: "Sa dning
‘ ’
rashkidan ajablandingizlarmio Men Sa ddan, olloh taolo ersa mendan ham
‘ ’
ko proq rashklidur!" - dedilar. Bu bilan rashkni islom dinida naqadar
‘
yuqori baholanishini ta kidlash joiz. Ammo rashk, shubha uchun asosli holat
’
vujudga kelishi ham o rinlidir. Chunki er-xotin orasida shubhalanish,
‘
gumonsirash asosida qanchadan-qancha oilalar buzilayotganligi sir emas.
"Shubha, gumon, imondan ayirur" degan naql xalq orasida ko p
‘
ishlatiladi. Rashk, shubhaning orttib ketishi jazavaga tushishga,
agressivlikka, o ch olish hissi, gina saqlash, shaxsning xulq-atvorida
‘
buzilishlarni keltirib chiqaradi. Ba zan frustratsiyaga moyillikning kuchayib
’
ketishi, affektiv holatlar bilan yakunlanishiga olib keladi. Frustratsiyaga
48

nisbatan tolerantlik hosil qilmagan hollarda suitsidlar (ayollarda ham,
erkaklarda ham) sodir etilmoqda.
Oilaviy munosabatlarda ishonchsizlik-qaysarlik va negativizmga
imkoniyat tug diradigan hollardan er ham, xotin ham, atrofdagilar ham‘
ehtiyot bo lishi lozim. Shu bois, sinaluvchilarimizning "ideallaridagi er va
‘
xotin" timsoliga bergan baholarida (erkaklarda: "mening idealimdagi er"
bo yicha 8,15(0,77 ball, "mening idealimdagi ayol" bo yicha 5,12(0,22 ball;
‘ ‘
(t=3,78, R<0,001 ga teng) ayollarda: "mening idealimdagi er" bo yicha
‘
8,45(0,66 ball, "mening idealimdagi ayol"6,56(0,37 ball) (t=2,52 R<0,001 ga
teng). Ishonchsizlik-qaysarlik-negativizmda oilaviy munosabatlarda
buzilishga zamin yaratadi.
Er-xotinlar va atrofdagilarning oila barqarorligi uchun o z xatti-
‘
harakat va xulq-atvorlarini nazoratlashda, faoliyatda subyektiv, ya ni
’
interiallashgan mexanizm yuzaga kelgani ma qul.
’
5.Yon berishlik-beozor-passiv bo ysunuvchanlik. Tendensiya o ziga
‘ ‘
tanqidiylik, vazminlik, muloyimlik, tobelik, uyatchanlikni baholash
imkoniyatini beradi. Natijalar metodikaning xususiyatiga ko ra, birinchi va
‘
ikkinchi darajali ko rsatkichlar doirasidan o rin olgan: erkaklarda "Real
‘ ‘
men" 4,45(0,27 ball, "idealdagi er" 7,48(0,56 ball, idealdagi ayol 8,36(0,71 ball
(t=1,41; R-kuzatilmadi) ayollarda: "Real men" 6,46(0,45 ball, "idealdagi er"
7,35(0,62 ball, "idealimdagi xotin" esa 7,52(0,7 ballni namoyon qildi (t=0,17
ga tenglikda R-ishonchlilik kuzatildi).
Tadqiqotimizdan ko rinayaptiki, erkaklar real hayotda doimo ham
‘
oilaviy munosabatlardan yon beravermasliklari, qaysidir ma noda "erlik
’
g ururiga" berilishlari, munosabatda dominantlik, erkinlikni xohlashni,
‘
ammo "ideallarida" esa erkak uchun oilaviy munosabatlarda beozorlik,
vazminlik, o z xatti-harakatlariga tanqidiy qarash lozimligini, ammo tobelik,
‘
tortinchoqlik va uyalishga hojat yo q degan xulosa chiqarishga imkon
‘
beradi.
49

Ayollarning natijasi asosan ikkinchi darajali qiymatlarni namoyon
qilgan. Ularning bergan javoblari ayollarga xos nazokat, beozorlik,
uyatchanlik, undagi shaxslararo munosabatlar o zi zarur shart, ammo‘
tobelik, tortinchoqlik har doim ham zarurat emasligini anglatadi.
Ularning "ideallari"dagi er va xotinlar bo yicha ham ko rsatkichlar
‘ ‘
yuqoridagi holatga moyillikni tasdiqlamoqda. Bu esa "erni er qiladigan ham,
qaro yer qiladigan ham xotin" naqlini eslashga da vat etdi. Ayollarga xos
’
vazminlik, bosiqlik, erning emotsional reaksiyalarini me yorlashtiradi.
’
6.Ishonuvchanlik-itoatkorlik-tobelik. Hurmatlash, tashakkur bildirish,
sherigiga quvonch baxshida etishga intilish tendensiyaning tavsiflovchi asosiy
sifatlar hisoblanadi.
Mazkur tendensiya oilaviy munosabatdagi tenglikni ta minlashni
’
markaziy tendensiyalaridan biri sifatida qarash mumkin. Hurmat-ehtirom
ko rsatish, e zozlash, quvonch ulashishga intilish oiladagi ijobiy psixologik
‘ ’
muhitni yaratadi. Sinaluvchilarni bergan javoblariga ko ra: erkak va
‘
ayollarning "Real men" bo yicha ko rsatkichlari ikkinchi darajali
‘ ‘
pog onadan o rin olgan, ya ni 8,28(0,76 ball (erlarda), 8,15(0,58 ballni
‘ ‘ ’
(ayollarda) namoyon qildi. Erkak va ayollar bir-birilarida turmushda yuqori
ishonuvchanlikni namoyon qilishga moyilligini ko rsatmoqda.
‘
Er turmush o rtog ining ishonchini qozonishi, unga hurmat va
‘ ‘
quvonch baxshida qilishi, e zozlashi ahamiyatlidir.
’
Sinaluvchilar "ideal" lari bo yicha ikkinchi darajaning yuqori
‘
chegarasidagi natijalarni namoyish qildilar. Ularning tasavvurlarida er ham,
xotin ham bir-birlariga ishonuvchanligidan tashqari itoatkorlikka ham moyil
bo lishlarini istashar ekan. o zbek milliy psixologiyasi er bilan xotin
‘ ‘
munosabatlarida erning yetakchi bo lishi avloddan-avlodga o tib
‘ ‘
kelayotgan an ana hisoblanadi.
’
7.Ko ngilchanlik - mustaqil emas, yon beruvchan. Ushbu tendensiya
‘
o zaro yordam, muloqotmandlik, e tiborlilik, xayrixohlikni o lchash
‘ ’ ‘
imkoniyatiga ega. Tendensiya natijalariga ko ra, erlar 3,61(0,21 ball ("Real
‘
50

men" bo yicha ("ideal"likda esa 4,21(0,28 ball va 6,15(0,34 ballar)ni (t=4,41,‘
r<0,001 ga teng) namoyon qildi); ayollar esa 5,84(0,27 ball, (real men
bo yicha),("ideal" larida 5,16(0,30 ball; 6,28+0,36 ball (t=2,43; r<0,05 ga
‘
teng).
Natijalardan ko rinadiki, oilaviy munosabatda o zaro yordam,
‘ ‘
muloqotmandlikning zarurligini (erkak va ayollar natijalariga ko ra)
‘
tasdiqlasa-da, ammo doimo xayrixohlik, qat iy fikrning yo qligi, yon
’ ‘
beruvchanlik maqsadga muvofiq emas, degan xulosaga olib kelmoqda.
Oiladagi shaxslararo munosabatda er-xotinlar shart-sharoitga ko ra,
‘
ko ngil so rash, xayrixoh bo lish, o zaro yordam ma qulligini,
‘ ‘ ‘ ‘ ’
ko ngilchanlik va yon beruvchanlik, nomustaqillik psixologik to siqlarni
‘ ‘
vujudga kelishini, er-xotin shaxsi kamolotida ham nomutanosiblikni keltirib
chiqaradi deb taxmin qilamiz.
8.Rahmdillik-beg arazlik-fidokorlik. Bu tendensiya er-xotinlarni
‘
shaxslararo munosabatidagi muloyimlik, atrofdagilarga nisbatan
g amxo rlikka intilishini, kamchiliklarni tuzatishga moyillik, kamchilik va
‘ ‘
xatolarga nisbatan kechirimliligini anglatadi.
Mazkur tendensiya natijalariga ko ra, er-xotinlar "rahmdillik,
‘
beg arazlik, fidokorlik" ni quyidagicha baholadilar: erkaklar "real men"
‘
bo yicha 4,32(0,25 ball, "ideallari" bo yicha 6,38(0,31 ball va 5,47(0,21 ball.
‘ ‘
(t=2,45, farqlar ishonchliligi. R<0,05 ga teng bo ldi); ayollar esa 4,32(0,19
‘
ballni (real men) va "ideallari" bo yicha 6,45(0,35 ball va 7,26(0,40 ballni
‘
(t=1,52 ga farqlar ishonchliligi kuzatilmadi) namoyon qildilar. Erlar oilaviy
munosabatlarda (xususan, atrofdagilar), bilan xushmuomila, ularga monand
ish tutishni e tirof etsalarda, doimo ham kamchiliklarga nisbatan kechirimli
’
va ko z yumib ketish ham joiz emasligini ifodalamoqdalar. Xotinlar esa
‘
atrofdagilarga munosabatda muloyim, yoqimtoylik, zarur bo lsa
‘
kamchiliklarni kechirish ham muhim xislat degan xulosani ilgari surishga
da vat etmoqda.
’
51

Oilaviy munosabatlarda tenglikni ta minlashda er-xotinlarda’
xushmuomalalik, rahmdillik, fidokorlik joizligini e tirof etish kerakdir.
’
Ammo er-xotin munosabatlari va oiladagi shaxslararo munosabatda
tenglikni ta minlashda "qaynota-qaynona"lar qanday munosabat
’
bildiradilar. Quyidagi 4-jadvalda shu xususida to xtalib o tamiz.
‘ ‘
Biz bundan oldingi 3-jadvalda er-xotinlarning bir-biriga
munosabatidagi qator jihatlarni yoritishga harakat qilgan edik. Endi mazkur
fikrning davomi hamda oilaviy munosabatlarda yetakchi rolga ega shaxslar
qaynota-qaynonalarning bu boradagi tasavvurlarini ham tahlil qilishga
kirishdik. o zbek etnosida qaynota-qaynona (ko proq kuyovining ota-onasi,
‘ ‘
ba zi hollarda kelinning ota-onalari) oiladagi shaxslararo munosabatlarni
’
regulyatsiya qilib turishadi. Bu boradagi fikrlar ilmiy tadqiqot ishlarida (G .
‘
B. Shoumarov, V. T. Karimova, N. Salayeva, F. Ro ziqulov va boshqa) ham
‘
aks etgan.
Qaynota-qaynona o zining hayot tajribasi va muomala maromini
‘
shakllantirgan va ijtimoiy pozitsiyaga ega shaxslar sifatida oilaviy
munosabatlarda faol ishtirok etishadi. Ularning oilaviy munosabatlarida yoki
er-xotin (o g il bilan kelin) munosabatlarida muvozanatlashtirib turuvchi
‘ ‘
sifatida qarash o rinlidir.
‘
Tajriba natijalari bo yicha 4-jadvalga murojaat qilsak, u holda
‘
qaynona-qaynotalarning tendensiyalar yuzasidan bergan baholari nisbatan
oilaviy munosabatlardagi barqaror muhitni ta minlashga yo nalganligini
’ ‘
guvohi bo lishimiz mumkin. Chunki, tendensiyalar bo yicha o rtacha
‘ ‘ ‘
qiymat 7,24(0,58 ballni (qaynota) va 6,94(0,69 ballni (qaynonalar) namoyon
qildi. Ushbu natijalar metodikaning shartiga ko ra, ikkinchi darajadagi
‘
ko rsatkichlar bo lib hisoblanadi. Qaynota-qaynonalarning "Reallik"
‘ ‘
bo yicha natijalari yuqori ko rsatkichlarga egadir. Chunki qaynona-
‘ ‘
qaynotalarning oilaviy munosabatlaridagi pozitsiyalari ancha
stabillashganligi kuzatiladi. Ulardagi psixik faollik va er-xotinlik
munosabatlaridagi "tenglik" tamoyiliga asoslanishiga iqror bo lamiz.
‘
52

Qaynota-qaynonalarning "real men" bo yicha ko rsatkichlari ularni‘ ‘
liderlikka moyillik (7,35(0,46 ball va 6,18(0,44 ball), ishonchsizlik-qaysar-
salbiylik (5,4(0,32 ball, 7,25(0,56 ball), yon berishlik - beozorlik (5,37(0,3 ball,
3,45(0,14 ball), muayyan darajada barqarorlashgan munosabat hosil qilganini
ko ramiz. Shuningdek, ularda rahmdillik-beg arazlik tendensiyalarida ham
‘ ‘
hech qanday (10,06(0,76 ball, 9,8(0,69 ball) yuqori ko rsatkich aks
‘
etmaganligini namoyish etdi.
Qaynota va qaynonalarning "mening idealimdagi er" va "mening
idealimdagi xotin" bo yicha ko rsatkichlari ularning hayotiy tajribalarining
‘ ‘
natijasi deb aytish mumkin. Chunki ular er-xotinning sakkizta oktant
bo yicha mujassamlashtirishi lozim edi. Sifatlarining o rtacha me yorda
‘ ‘ ’
bo lishi maqsadga muvofiq deb qarashlarini ko ramiz.
‘ ‘
Qaynota-qaynonalarning ideallari yuzasidan bergan javoblari
tendensiyalar bo yicha "er"larning ulushiga yetakchi ekanligini
‘
ta kidlashgan. Bu bilan erkak kishi an anaviy ravishda oilaning ustuni
’ ’
degan xulosaga olib keladi. Shu bois erkak oiladagi shaxslararo munosabatni
ijobiy tomonga buruvchi yoki nizolarni obyektga yo naltiruvchi deb aytish
‘
mumkin.
Qaynota-qaynonalar real va ideallik bo yicha qaysarlik, salbiylikni
‘
ma qul ko rishgan (5,4(0,32 ball, 6,36(0,50 ball, 4,38(0,26 ball(qaynota);
’ ‘
5,65(0,34 ball, 4,81(0,24 ball qaynonalar).
Hatto qaynonalar erkaklar uchun ko ngilchanlik - mustaqil emas,
‘
haddan tashqari yon beruvchanlikni ham ma qul hisoblamaganlar (3,56(0,21
’
ball).
Qaynona-qaynotalar rahmdillik-beg arazlik-fidokorlik oilaviy
‘
munosabatlarda ma qul holat ekanligini yuqori ko rsatkich orqali belgilay
’ ‘
olganlar (10,06(0,76 ball, 11,17(0,8) 10,33(0,72 (qaynota); 9,8(0,69; 10,83(0,88
ball; 9,45(0,73ball. Ushbu ko rsatkichlar oilani insonparvarlik tamoyiliga
‘
tayanishi yuzasidan ma lumot bermoqda.
’
53

Kattalarning fikricha, oilaviy munosabatlar uchun o ziga ishonch,‘
rahmdillik, beg arazlik, fidokorlik, ishonuvchanlik, itoatkorlik,
‘
murosakorlik, mustaqillik qadriyatlari, shaxs sifatlari zarur jabha ekanligini
ko rsatmoqda.
‘
2.3. Oilaviy munosabatlarning muvofiqlashtirishning psixologik
asoslari.
Tadqiqotimizning yana bir bosqichida oila barqarorligiga shaxslararo
munosabatlar ta sirining ijtimoiy-psixologik xususiyatlarini o rganish
’ ‘
natijalari o z navbatida ularni muvofiqlashtirishning imkoniyatlari va
‘
istiqbollarini belgilashni taqozo etadi.
Biz ana shu nuqtai nazardan mazkur bobda oilaviy munosabatlarni
gumanizatsiyalashning tarixiy va milliy-madaniy muhit hamda ijtimoiy-
psixologik xususiyatlarga asoslangan imkoniyatlarini o rganishdir
‘
Oiladagi o zaro munosabatlarni muvofiqlashtirishning psixoterapevtik
‘
vositalarini aniqlashni, hozirgi oilalar bo yicha olib borilgan tadqiqot
‘
natijalariga tayangan holda bo lg usi oilalarda shaxslararo
‘ ‘
munosabatlarning andozaviy tuzilishini (loyihasini) tasvirlash va ilmiy
tavsiyalarda ifodalashni lozim topdik.
Yaqin yillargacha jahon psixologiya fanida yagona insonparvarlik
an anasi rivojlanishining ikki yo nalishi: dialektikmaterializm falsafasiga
’ ‘
asoslangan psixologiya va insonparvar (humanitar)lik psixologiyasi o zaro
‘
farqlanar edi. Biroq, ular o rtasida azaldan prinsipial farq mavjud bo lib,
‘ ‘
uni anglab yetish va bartaraf qilish uchun faqat keyingi davrdagina (XX
54

asrning 90-yillarida) qulay mafkuraviy va ilmiy shart-sharoitlar yaratila
boshlandi.
Birinchi yo nalishga asoslangan psixologiyada har tomonlama‘
rivojlangan barkamol shaxs ideali har doim pirovard maqsad, ideal chegara
yoki shaxsning kamol topishi jarayoni samarasi va o ziga xos andozasi
‘
(etalon) sifatida qarab kelindi. Mazkur jarayon shu andozaga muvofiq
yo lga qo yilishi va uning barcha oraliq natijalari ham shunga binoan
‘ ‘
baxolanishi lozim edi. Boshqacha aytganda, aynan ilmiy-nazariy fikr-
mulohazalarda ham, amaliy psixologik-pedagogik o kuv-tarbiya faoliyatida
‘
ham "idealdan-hayotga" deb atash mumkin bo lgan strategiya amalga
‘
oshirilib kelindi. Bunda idealning o zi haddan tashqari mavhum va jo n
‘ ‘
bo lib, shaxs rivojlanishining hozirgi hayot "ufqidan narida" turgan
‘
qandaydir eng yuksak mezon tarzida tushunildi. Idealning real hayotdan
haddan tashqari ajralib ketishi uning hayot bilan asta-sekin aloqasi
yo qolishiga olib keldi. Ideal o z realligini, muayyanligini va binobarin,
‘ ‘
shaxs rivojlanishining real jarayonlariga nisbatan yo nalganlik va tashkiliy
‘
vazifalarini yo qota bordi. Oqibat natijada, bu strategiya, bir tomondan
‘
psixologiya va pedagogika sohasida o ta soxta nazariy fikr-mulohazalarni,
‘
ikkinchi tomondan esa psixologik-pedagogik amaliyotning turli tavsiyalari
(ta sir ko rsatish va baholash tartiblari)ni haddan ziyod dogmatikligi va
’ ‘
befoyda keltirib chiqaradi.
Insonparvar psixologiyada esa Amerika insonparvar psixologiyasi
yetakchilik qiladi. Mazkur psixologiya vujudga kelgan davrdanoq bir qator
tarixiy, siyosiy va umummadaniy vaziyatlar taqozosi tufayli idealning
hayotdan ajralishiga asoslangan qalbaki tadqiqotchilik strategiyasini chetlab
o tishga muvaffaq bo lindi.
‘ ‘
Amerikalik psixologlar to laqonli faoliyat ko rsatuvchi inson idealini
‘ ‘
yoki aniqrog i, bu idealning empirik mohiyatini hayotning o zidan izlashga
‘ ‘
(topishga) harakat qildilar. A. Maslou, K. Rojers va boshqa psixologlar
tomonidan real kishilar, jumladan: olimlar, psixoterapevtlar, o qituvchilar,
‘
55

ma murlar, siyosiy arboblar o rganilgan va ular hayotda o zlarini o zlari’ ‘ ‘ ‘
va kasbiy faoliyatlarini faollashtirishga nisbatan moyilliklari namoyon
bo lishining tadqiq qilinishi shaxs sifatida rivojlanish va faoliyat
‘
ko rsatishning ideal shakllari real hodisalar sifatida o rganilishi
‘ ‘
mumkinligini ko rsatdi (186; 59).
‘
Shu ma noda Amerikaning insonparvarlik psixologiyasida u vujudga
’
kelgan paytdanoq "hayotdan idealga" deb nomlash mumkin bo lgan
‘
boshqacha strategiya amalga oshirildi: yaqqol odamlarni yoki insonparvarlik
idealining aniq-ravshan ifodalanishi sanalmish shaxs sifatida o zini namoyon
‘
qilishning ayrim hollarini topish, hayotning o zida shunday shaxslar
‘
shakllanishiga yordam beruvchi muayyan shart-sha Yaqin yillargacha jahon
psixologiya fanida yagona insonparvarlik an anasi rivojlanishining ikki
’
yo nalishi: dialektikmaterializm falsafasiga asoslangan psixologiya va
‘
insonparvar (humanitar)lik psixologiyasi o zaro farqlanar edi. Biroq, ular
‘
o rtasida azaldan prinsipial farq mavjud bo lib, uni anglab yetish va
‘ ‘
bartaraf qilish uchun faqat keyingi davrdagina (XX asrning 90-yillarida)
qulay mafkuraviy va ilmiy shart-sharoitlar yaratila boshlandi.
Birinchi yo nalishga asoslangan psixologiyada har tomonlama
‘
rivojlangan barkamol shaxs ideali har doim pirovard maqsad, ideal chegara
yoki shaxsning kamol topishi jarayoni samarasi va o ziga xos andozasi
‘
(etalon) sifatida qarab kelindi. Mazkur jarayon shu andozaga muvofiq
yo lga qo yilishi va uning barcha oraliq natijalari ham shunga binoan
‘ ‘
baxolanishi lozim edi. Boshqacha aytganda, aynan ilmiy-nazariy fikr-
mulohazalarda ham, amaliy psixologik-pedagogik o kuv-tarbiya faoliyatida
‘
ham "idealdan-hayotga" deb atash mumkin bo lgan strategiya amalga
‘
oshirilib kelindi. Bunda idealning o zi haddan tashqari mavhum va jo n
‘ ‘
bo lib, shaxs rivojlanishining hozirgi hayot "ufqidan narida" turgan
‘
qandaydir eng yuksak mezon tarzida tushunildi. Idealning real hayotdan
haddan tashqari ajralib ketishi uning hayot bilan asta-sekin aloqasi
yo qolishiga olib keldi. Ideal o z realligini, muayyanligini va binobarin,
‘ ‘
56

shaxs rivojlanishining real jarayonlariga nisbatan yo nalganlik va tashkiliy‘
vazifalarini yo qota bordi. Oqibat natijada, bu strategiya, bir tomondan
‘
psixologiya va pedagogika sohasida o ta soxta nazariy fikr-mulohazalarni,
‘
ikkinchi tomondan esa psixologik-pedagogik amaliyotning turli tavsiyalari
(ta sir ko rsatish va baholash tartiblari)ni haddan ziyod dogmatikligi va
’ ‘
befoyda keltirib chiqaradi.
Insonparvar psixologiyada esa Amerika insonparvar psixologiyasi
yetakchilik qiladi. Mazkur psixologiya vujudga kelgan davrdanoq bir qator
tarixiy, siyosiy va umummadaniy vaziyatlar taqozosi tufayli idealning
hayotdan ajralishiga asoslangan qalbaki tadqiqotchilik strategiyasini chetlab
o tishga muvaffaq bo lindi.
‘ ‘
Amerikalik psixologlar to laqonli faoliyat ko rsatuvchi inson idealini
‘ ‘
yoki aniqrog i, bu idealning empirik mohiyatini hayotning o zidan izlashga
‘ ‘
(topishga) harakat qildilar. A. Maslou, K. Rojers va boshqa psixologlar
tomonidan real kishilar, jumladan: olimlar, psixoterapevtlar, o qituvchilar,
‘
ma murlar, siyosiy arboblar o rganilgan va ular hayotda o zlarini o zlari
’ ‘ ‘ ‘
va kasbiy faoliyatlarini faollashtirishga nisbatan moyilliklari namoyon
bo lishining tadqiq qilinishi shaxs sifatida rivojlanish va faoliyat
‘
ko rsatishning ideal shakllari real hodisalar sifatida o rganilishi
‘ ‘
mumkinligini ko rsatdi.
‘
Shu ma noda Amerikaning insonparvarlik psixologiyasida u vujudga
’
kelgan paytdanoq "hayotdan idealga" deb nomlash mumkin bo lgan
‘
boshqacha strategiya amalga oshirildi: yaqqol odamlarni yoki insonparvarlik
idealining aniq-ravshan ifodalanishi sanalmish shaxs sifatida o zini namoyon
‘
qilishning ayrim hollarini topish, hayotning o zida shunday shaxslar
‘
shakllanishiga yordam beruvchi muayyan shart-sharoitlarni va ularga xos
xususiyatlar (his-tuyg ular, hatti-harakatlar, muloqot o rnatish yo sinlari
‘ ‘ ‘
va refleksiyalar)ning namoyon bo lishi; faqat "hayotdan-idealga" tomon shu
‘
yo lda reallikdagi ideal narsani o rganib, ideal haqidagi real "hozir va
‘ ‘
endi" degan nazariy tasavvurlarni va voqelikning o zini rivojlantirish yo li
‘ ‘
57

bilan ushbu idealni tiklashning norasmiy psixologik-pedagogik amaliyotini
ifodalash mumkin.
Insonparvarlik psixologiyasi inson hayotining ijtimoiy shart-
sharoitlariga ayniqsa, kishilarning nikoh va oiladagi o zaro munosabatlari‘
kontekstiga ham ko p e tibor beradi. Unga ko ra nikohga kiruvchilar
‘ ’ ‘
dastlab jamiyatda yashashni, turli ijtimoiy guruhlar doirasida, shaxslararo
muloqotning har xil zaruriy shakllari va usullarini o rganish lozim.
‘
Nikoh - er bilan xotin hayotidagi bir davrdir, chunki aslini olganda,
ularga alohida holda nikoh kerak emas. Nikoh oilani tashkil etib, uning
muhim vazifasi farzandlar ko rish orqali aholini qayta tiklash, avlodlar
‘
davomiyligi bilan yer yuzida insoniyat tarixiy taraqqiyotini ta minlash,
’
muqaddas urf-odatlarni saqlash va uni avloddan-avlodga o tkazishdek
‘
vazifalarni amalga oshiradi.
Bizningcha, oila ana shunday vazifalarni amalga oshirish uchun
insonparvarlik psixologiyaning asosiy prinsipini quyidagicha ifodalasa
bo ladi. Farovon turmush va oilaviy baxt-saodatga erishish uchun oilaning
‘
asosini tashkil etuvchi er-xotin zarur insoniy sifat va fazilatlarni egallagan,
har tomonlama barkamol, baxtli-saodatli, farovon turmushni ta minlashga
’
qodir (tayyor) insonlar bo lishi kerak. Ushbu tamoyil er-xotin va oilaning
‘
boshqa a zolari munosabatlari uchun g oyat muhimdir.
’ ‘
Real hayotdagi oilaviy munosabatlar va ularning barqarorligi
qandayo Barqarorlikka ta sir etuvchi omillar mavjudmio Barqarorlikni
‘ ’ ‘
ta minlashning zarur shart-sharoitlari nimalaro . . . degan qator savollar
’ ‘
yuzaga keladi.
Biz tadqiqotlarimizda oilaning insonga yo nalganligi xususiyatidan
‘
kelib chiqqan holda, o zbek milliy-madaniy muhitidagi oilaviy
‘
munosabatlarni insonparvarlashtirish imkoniyatlarini aniqlash maqsadida
qator izlanishlarni o tkazdik.
‘
Dastlab, oilaviy o zaro (er-xotin misolida) munosabatlar barqarorligini
‘
ta minlashga xizmat qiluvchi muhim omillar o rganildi.
’ ‘
58

Ilmiy manbalarni o rganish va olib borilgan tadqiqotlarning‘
tasdiqlashicha, oilaviy shaxslararo munosabatlarni insonparvarlashtirish
imkoniyatlari qator iqtisodiy, ijtimoiy, milliy-madaniy, shaxsiy-psixologik
omillarga bevosita bog liqligi (3-jadvalga qarang) aniqlandi.
‘
Tadqiqot uchun o rganilayotgan (3, 4 jadvallardagi) oiladagi
‘
shaxslararo munosabatlarning barqarorligini ta minlashga xizmat qiluvchi
’
omillar izlanish o tkazilgan oilali shaxslar (er-xotinlar) tomonidan
‘
ahamiyatiga (rang) qarab tanlanishi (baholanishi) aytildi. Tanlanganlik
darajasi (o rni) 1-o rin (maksimal) dan 5-o rin (minimal)gacha belgilandi.
‘ ‘ ‘
Tadqiqot o tkazilgandan so ng undagi munosabatlarning barqarorligini
‘ ‘
ta minlovchi omillarning ahamiyat darajasi (o rni)ni aniqlash va shunga
’ ‘
nisbatan foiz darajasini chiqarish uchun biz quyidagi tahlil (formula)dan
foydalandik. 1-darajali deb tanlangan belgilar 5 imkoniyatga, 2-darajalilar 4
imkoniyatga, 3-darajalilar 3 imkoniyatga, 4-darajalilar 2 imkoniyatga, 5-
darajalilar 1 imkoniyatga ega ekanligini belgiladik.
Ahamiyatiga qarab 1-darajali (5 imkoniyatga ega) deb ko rsatilgan
‘
belgi uchun 100 % (eng yuqori ko rsatkich) belgilansa, u holda 5-darajali (1
‘
imkoniyatga ega deb ko rsatilgan belgi o zidan-o zi (100 %:5=20%) 20 %
‘ ‘ ‘
ga tengdir. Agar tadqiqot o tkazilgan er-xotinlar (respondentlar) tomonidan
‘
oilaviy munosabatlarning barqarorligini ta minlovchi omillardan qaysi biri
’
tanlovda ahamiyatiga ko ra 1,3 darajani olgan bo lsa, unda ushbu
‘ ‘
ko rsatkich 1 darajalidan 0,3 daraja pastligini bildiradi. Yoki 5
‘
imkoniyatdan 0,3 imkoniyat chiqarib tashlanadi, natijada 4,7 imkoniyat (5-
0,3=4,7) yuzaga keladi. Bir imkoniyat 20 % ga teng bo lganida 4,7 imkoniyat
‘
94 % (20 %x 4,7=94 %) ga tengdir. Boshqa manba yoki belgilarning
ko rsatkichlari ham xuddi shu tartibda ishlab chiqildi.
‘
3-jadvalda o zbek oilalarining shaxslararo munosabatlari
‘
barqarorligini ta minlovchi omillarni ahamiyatini aniqlash bo yicha er-
’ ‘
xotinlar (300 nafar) bilan o tkazilgan anketa so rovining natijalari berildi.
‘ ‘
59

Oilaviy shaxslararo munosabatlar barqarorligini ta minlashga xizmat’
qiluvchi muhim omillar va ularning baholanishi (n=60 )
№ Omillar Rang
1,2,3,4,5 o‘rni Foiz
1. Oilaning moddiy ta’minlanganligi 1,40 92%
2. O‘zaro hurmat va ishonchning bo‘lishi 1,20 96%
3. Oila a’zolarining bir-birlarini yaxshi
tushunishlari 1,25 95%
4. Mustaqil oila sifatida hayot kechirish 3,55 49%
5. Uy-joy bilan ta minlanganlik
’ 2,40 72%
6. Farzandlar 1,25 95%
7. Oila a zolarining onglilik va ma naviy
’ ’
axloqiy mavqei 1,40 92%
8. Muomala odobi 1,35 93%
9. Oilada mehnat taqsimoti 2,00 80%
10. Jinsiy moslik (jinsiy qoniqish) 2,30 74%
11. Qaynota va qaynonaning oilani boshqarishga
aralashuvi 3,05 59%
12. Qayn-aka, qayn-uka, qayn-opa va qayn-
singillarning oilaviy munosabatlardagi
ishtiroki 3,95 41%
Jadvaldan ko rinib turibdiki, er-xotinlar oilaviy shaxslararo
‘
munosabatlarining barqarorligini ta minlashda "o zaro hurmat va
’ ‘
ishonchning bo lishi" ni eng ta sirchan (muhim) omil deb hisoblaydilar
‘ ’
(o rinlar yig indisi 1,20; 96%). Darhaqiqat, er-xotin o rtasidagi o zaro
‘ ‘ ‘ ‘
hurmat-ehtirom, mehr-muhabbat, ishonch va sadoqat, izzat-ikrom,
hamfikrlilik va munosabatlarning samimiyligi oila mustahkamligini
ta minlashning eng muhim asoslari bo lib xizmat qiladi. Har bir millatning
’ ‘
tarixan shakllangan o zining oilaviy hayoti, turmush tarzi bor. Oilaviy
‘
turmushda er bilan xotinning vazifasi va burchlariga oid qadriyatlar mavjud.
60

Er yoki xotinning mazkur qadriyatlarni yetarli darajada o zlashtirmaganligi‘
yoki ado eta olmasligi ular orasidagi o zaro hurmat, sadoqat va ishonchning
‘
asta-sekin so nishiga va oilaviy turmush aksil holatlarning shakllanishiga
‘
sharoit yuzaga keltiradi. Er-xotinlar o rtasida "o zaro hurmat va
‘ ‘
ishonchning bo lishi" ga alohida e tibor bilan qaraganlik ijobiy natijalarga
‘ ’
olib keladi.
Shuningdek, "Oila a zolarining bir-birlarini yaxshi tushunishlari"
’
ham (o rinlar yig indisi 1,25; 95 %) o zbek oilalari uchun eng muhim
‘ ‘ ‘
qadriyat sifatida tan olindi. Shaxs psixologiyasining tahlillari va xulosalariga
ko ra, shaxslilik sifat-fazilatlari yuksak darajada shakllangan insonlargina
‘
(shu jumladan oila a zolari ham) bir-birlarini to g ri tushuna oladilar, bir-
’ ‘ ‘
birlariga hamfikr, hamjihat, hamkor, kamchiliklar yoki xatoliklar o tganda
‘
kechirimli, sabr-qanoatli, itoatli, kengashib ish tutadigan, oilaviy muammolar
yechimini tez topib, oila totuvligi, farovonligi va ravnaqi yo lida ishonch
‘
bilan qat iy dadil ish ko radilar. Ayniqsa, oilaviy turmushda bir-birlarini
’ ‘
to g ri tushunishga intilish, maslahatlashib-kengashib ish tutish, o zaro
‘ ‘ ‘
hurmat va mehr-oqibatlilik, ezgu istaklar sari faollik o zbeklarga xosdir.
‘
X U L O S A L A R
O zbek oilasining milliy-madaniy va ijtimoiy-psixologik xususiyatlarini
‘
hisobga olmay turib oila-nikoh munosabatlarini, oilaviy turmush faoliyatini,
uning barqarorligi va farovonligini maqsadga muvofiq yo sinda tashkil etish
‘
61

va amalga oshirish mumkin emas. Bu holat, uning asosiy vazifasi-farzand
ko rish orqali aholini qayta tiklash, avlodlar davomiyligini va yer yuzida‘
insoniyat tarixiy taraqqiyotini ta minlash, muqaddas urf-odatlarimizni
’
saqlash va uni avloddan-avlodga o tkazishdek vazifani bajarish samarasini
‘
ham pasaytiradi.
Oila barqarorligi va farovonligining asosi bo lgan shaxslararo
‘
munosabatlar ta sirining ijtimoiy-psixologik xususiyatlarini ilmiy asoslash
’
tadqiqotimizning asosiy metodologik tuzilishi sifatida qabul qilingan bo lib,
‘
uning atrofiga oila subyekti er-xotin shaxsi va faoliyatining barcha jihatlari:
ularning milliy-psixologik va milliy madaniy bilimlari, ular shaxsi va
faoliyatidagi milliy tipiklik va ijtimoiy tipiklik, o zbek xalqiga xos o zini
‘ ‘
o zi anglashi va hokazolar semantizatsiyalandi (tuzildi).
‘
Tadqiqot natijasida o zbek oilasining milliy qiyofasini belgilaydigan
‘
(oydinlashtiradigan) ijtimoiy-psixologik asoslar muayyan darajada yoritildi.
Biz o zbek halqining urf-odatlari, an analari, madaniyati, turmush tarzini,
‘ ’
shuningdek, hududning oila hayoti va faoliyatiga ta sir etadigan
’
xususiyatlarini hamda ijtimoiy madaniy muhitni mazkur oilaning milliy
qiyofasi mohiyatini tashkil etuvchilar sifatida e tirof etdik.
’
Biz amalga oshirgan tadqiqot natijalari dastlabki ilmiy farazimizni
to la tasdiqlaydi va dissertatsiya bo yicha quyidagi umumlashgan
‘ ‘
xulosalarni chiqarish imkonini beradi.
1.Olingan ma lumotlarning guvohlik berishicha, o zbek xalqi-ning
’ ‘
uzoq tarixga ega ijtimoiy-madaniy muhiti, turmush tarzi, madaniyati, milliy
ongi va o zini o zi anglashi, milliy xarakteri, xulq-atvor stereotiplari va
‘ ‘
o ziga xosligini ilmiy o rganish oila barqarorligiga shaxslararo
‘ ‘
munosabatlar ta sirining ijtimoiy-psixologik xususiyatlarini aniqlashga
’
imkon yaratdi.
2.Mavzuga daxldor sifatida o rganilgan sharq xalqlari, xususan
‘
o zbek xalqi oilaviy turmush, er-xotin munosabatlari, ularning vazifa va
‘
burchlari, sifat va fazilatlari aks etgan muqaddas diniy manbalar, o zbek
‘
62

xalq og zaki ijodi, sharqning buyuk mutafakkirlari va ma rifatparvar‘ ’
ziyolilari asarlarida qimmatli ma lumotlar jamlangan. Ulardan hozirgi
’
yoshlarni oilaviy turmushga tayyorlashda va oilaviy turmush amaliyotida
samarali foydalanish mumkin.
3.Tarixiy manbalarning dalillashicha, qadim-qadimdan oilaga
muqaddas maskan, inson kamoloti, jamiyat taraqqiyoti va barqarorligini
ta minlaydigan ijtimoiy institut sifatida qaralgan. Shu bois, oila va nikoh
’
masalalariga, oilaviy turmush tartib-qoidalariga, er-xotinning vazifa va
burchlariga alohida e tibor berilgan. Oila turmushi bilan bog liq
’ ‘
muammolar uning farovonligi, farzandlar kamoloti, er-xotinning ezgu-
istaklari va manfaatlariga mos hal etilgan. o zbek xalqining oilaviy turmush
‘
xos tarixiy taraqqiyot davomida orttirgan tajribasi uning muammolarini hal
qilish va turmush tarzini maqsadga muvofiq tashkil etishda muhim ahamiyat
kasb etadi.
4. Er-xotinlarning shaxslararo munosabati bilan oilaviy qadriyatlari
o zaro uzviy xususiyatga ega bo lib, ularni shakllanmaganligi
‘ ‘
munosabatlarning beqarorlashuviga olib keladi. Er-xotinning shaxs sifatida
identifikatsiyalashuvi oila qurish jarayoni bilan adaptatsiya bosqichida
ta minlanishi zarurat ekanligi kuzatiladi. Ota-onaning maslahati bilan
’
shaxsiy maqsadni muvofiqlashtirish, "gardish samarasi" ta siridan
’
qochishni ta minlaydi.
’
5.O zbek oilalarida shaxslararo munosabatlar barqarorligini
‘
belgilashda er-xotin munosabatlaridagi o zaro hurmat va ishonch, bir-birini
‘
yaxshi tushunish, farzandlar, muomala odobi, onglilik va ma naviy axloqiy
’
mavqe, uning moddiy ta minlanganligi, uy-joy bilan ta minlanganlik, rollar
’ ’
taqsimotining mosligi, jinsiy moslik muhim omillar hisoblanadi.
63

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROYXATI‘
1. Karimov I.A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch . -
’
T.:Ma naviyat .2008..
’
2.Abdurauf Fitrat. Oila. - T.: Ma naviyat. 2000. -112 b.
’
3.Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shahri. -T., 1993. - 224 b.
4.Bobomurodov A. Islom odobi va madaniyati. -T.:Cho lpon. 1995.-176
‘
b.
5.Давлетшин М.Г., Shoumarov G‘.B. Zamonaviy o‘z6yek oilasi va
uning psixologik xususiyatlari. / O‘zbek oilasining etnopsixologik
muammolari. Resp. Ilm. amal. anj. ma’ruza qisqacha bayoni. -T., 1993. -3-5
b.
6.Давлетшин М.Г. Oiladagi nizolar psixologiyasi va uning bartaraf
etish yo llari. o zbek oilasining etnopsixologik muammolari. Resp.ilm. amal.
‘ ‘
anj.ma ruz. qisqacha bayoni. -T., 1993. -33-34 b.
’
7.Karimova V.M. Ijtimoiy tasavvurlarning shakllanishida er-xotin
o zaro munosabatlariniig roli. / O zbek oilasining etnopsixologik muammo-
‘ ‘
lari. Resp. Ilm. amal. anj. maruz. qisqacha bayoni. - T., 1993. -44-45 b.
’
8 .Культуры семейных отношений.  Сбор.статей. -М.:Знание.1980.-
84 с.
9 .Mamatov M.M. Milliy psixologik qiyofa va uning xususiyatlari. -T.:
1980. -62 bet.
10 . Mamatov M.M. Etnopsixologiya. –T., 1999. -60 b.
11.Musurmonova O. Oila ma’naviyati - milliy g‘urur. -T., 1999. -200 b.
12.Rizouddin ibn Fahruddin. Oila. -T.:Mehnat. 1991. -64 b.
13.Ro‘ziqulov F.R. Oila buzilishining salbiy asoratlari // Xalq ta’limi.
2001. 3-son. 18-23 b.
14 . Салаева Н . Oilada ota-ona va farzandlar munosabatining xos
xususiyatlari. // Boshlang‘ich ta’lim. 2002. 1-son. 36 b.
64

15 .To‘rayeva O‘. Oilaviy hayot etikasi va psixologiyasi. -T.:
O‘zbekiston, 1990.-224 b.
16. Shoumarov G‘. B., Shoumarov Sh.B. Muhabbat va oila. -T.: Ibn
Sino. 1994. -120 b.
17..Shoumarov G‘.B. 1001 savolga psixologning 1001 javobi. -T.:
Mehnat. 2000.
18 . G‘oziyev E. Psixologiya metodologiyasi. -T., 2002. -174 b.
19. M.Fayziyeva , A.Jabborov . Oilaviy munosabatlar psixologiyasi.
Toshkent “Yangi asr avlodi” 2007-yil.
65

Купить