Shashmaqomni UNESCO me’rosi sifatida o‘rganish - Музыка - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	60000UZS
Размер	495.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	12 Декабрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Музыка

Продавец

Muhtaramxon

Дата регистрации 10 Ноябрь 2025

0 Продаж

Shashmaqomni UNESCO me’rosi sifatida o‘rganish

Купить

KURS ISHI
SHASHMAQOMNI UNESCO ME’ROSI SIFATIDA O‘RGANISH
1

MUNDARIJA
Kirish……………………….…………………………….………………….3-bet
I bob. Shashmaqomning tarixiy-nazariy asoslari………………………....6-bet
I.1. Shashmaqomning kelib chiqishi va shakllanish bosqichlari…………6-bet
I.2. Shashmaqomning musiqa san’atidagi o‘rni va ijro uslubi:
Mushkilot va nasr bo‘limlari……………………………………………….9-bet
II bob. Shashmaqomning UNESCO ro‘yhatiga kiritilishi va uning
ahamiyati……………………………………………………………………15-bet
II.1.Shashmaqomning UNESCO Nomoddiy Madaniy Meros ro‘yxatiga
kiritilishi jarayoni…………………………………………………………..15-bet
II.2.Shashmaqomning zamonaviy davrdagi o‘rganilishi va targ‘ibotining
ahamiyati……………………………………………………………………18-bet
Xulosa………………………………………………………………………..21-bet
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati……………………..............................23-bet
ILOVALAR…………………………………………………………………24-bet
2

KIRISH
“Bugungi zamonda barcha ezgu niyatli insonlarni birlashtirish, yoshlarni yuksak
gumanistik ideallar ruhida tarbiyalashda musiqa san atining o rni va ahamiyatini hech narsaʼ ʻ
bilan o lchab, baholab bo lmaydi, desak, ayni haqiqatni aytgan bo lamiz. Agar biz asl, haqiqiy
ʻ ʻ ʻ
san atni bilmoqchi, o rganmoqchi bo lsak, avvalo, mumtoz maqom san atini bilishimiz,
ʼ ʻ ʻ ʼ
o rganishimiz kerak. Agar biz san atni, madaniyatni ko tarmoqchi bo lsak, avvalo, mumtoz
ʻ ʼ ʻ ʻ
maqom san atini ko tarishimiz kerak”
ʼ ʻ
Shavkat Mirziyoyev, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Musiqa san’ati insoniyatning eng qadimiy madaniyatlaridan biri sifatida
ijtimoiy, ma’naviy va estetik qadriyatlarni shakllantiradi. Shu jihatdan, Markaziy
Osiyo musiqiy merosining eng boy namoyonlaridan biri — Shashmaqom san’ati
O‘zbekiston va Tojikiston xalqlari uchun o‘ziga xos tarixiy, madaniy va ma’naviy
ahamiyatga ega. Shashmaqom nafaqat professional musiqa ijrochilari, balki butun
jamiyat uchun tarbiyaviy va estetik manba hisoblanadi.
Shashmaqom so‘zi o‘zbek tilida “olti maqom” degan ma’noni bildiradi. Bu
san’at shakli olti asosiy maqomdan iborat bo‘lib, har biri o‘zining ritm, ohang va
kuy tuzilmasiga ega. Shashmaqomning boyligi uning murakkab tuzilmasi, cholg‘u
va vokal ijro uslublari, shuningdek, tasavvufiy va ma’naviy mazmunida namoyon
bo‘ladi. Olti maqom tizimiga asoslangan Shashmaqomning ijro uslubi ikki asosiy
bo‘limdan tashkil topadi: Mushkilot (cholg‘u) va Nasr (aytim/ashula) . Mushkilot
bo‘limi murakkab instrument ijrosi orqali kuylanishi, Nasr bo‘limi esa ashula
orqali ma’noni teran idrok etishga xizmat qiladi. Shu bilan Shashmaqom
musiqaning mukammal estetik va ruhiy shaklini yaratadi. 1
Tarixiy manbalarga ko‘ra, Shashmaqomning kelib chiqishi qadimiy xalq
kuylaridan boshlangan bo‘lib, u o‘n ikki maqom tizimi, yetti parda va turli
sho‘balar orqali shakllangan. O‘zbekiston va Tojikiston hududlarida Shashmaqom
saroy va xalq musiqasida keng tarqalgan bo‘lib, u asrlar davomida ustoz-shogird
an’analari orqali avloddan-avlodga yetkazilgan. Bu san’at shakli nafaqat musiqiy,
balki tasavvufiy, falsafiy va ma’naviy jihatdan ham boy meros hisoblanadi.
1
M aqom asoslari. O‘quv qo‘llanma. / O. Ibrohimov: O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi, O‘zbekiston
Davlat san’at va madaniyat instituti. Т oshkent: «TURON-IQBOL», 2018. – 160 b.
3

Shashmaqomning xalqaro miqyosdagi tan olinishi uning san’atdagi
o‘rnini mustahkamladi. 2008-yilda Shashmaqom UNESCO tomonidan
“Insoniyatning nomoddiy madaniy merosi” ro‘yxatiga kiritildi. Bu esa nafaqat
O‘zbekiston va Tojikiston, balki butun Markaziy Osiyo va jahon musiqiy
madaniyati uchun bebaho yutuqdir. Nomzodlik taqdimnomasi tayyorlashda
musiqashunoslar, folklor olimlari va ijodkorlar Shashmaqomning tarixi, maqomlar
tizimi, ijro uslublari va xalq hayotidagi o‘rnini batafsil yoritdilar.
Zamonaviy davrda Shashmaqomni o‘rganish va targ‘ib qilish O‘zbekiston
va Tojikistonda doimiy ravishda amalga oshirilmoqda. Toshkent konservatoriyasi
va Dushanbe Maqom akademiyasi Shashmaqom ijrosi va kompozitsiyasi bo‘yicha
malaka oshirish dasturlarini joriy qilgan. Shuningdek, xalqaro festival va
konferensiyalar, master-klasslar, ilmiy tadqiqotlar orqali Shashmaqom butun
dunyo musiqiy madaniyati kontekstida tanitilmoqda.
Shashmaqomning o‘rganilishi va targ‘iboti nafaqat musiqa san’ati rivoji,
balki milliy madaniyatni saqlash, yoshlar orasida musiqa madaniyatini oshirish va
yangi ijodiy avlodni shakllantirishga xizmat qiladi. Shu jihatdan, Shashmaqom -
O‘zbekiston va Tojikiston xalqlari madaniy identitetining muhim elementi va
insoniyatning nomoddiy madaniy merosi sifatida bebaho boylikdir.
Kurs ishining maqsadi: Shashmaqom san’atining UNESCO tomonidan
“Insoniyatning nomoddiy madaniy merosi” sifatida e’tirof etilishiga sabab bo‘lgan
tarixiy, nazariy, madaniy va ma’naviy omillarni o‘rganish hamda uning bugungi
kunda xalqaro miqyosda targ‘ib etilish jarayonlarini ilmiy tahlil qilish.
Kurs ishining vazifalari:
1. Shashmaqom san’atining kelib chiqishi, shakllanish bosqichlari va tarixiy
rivojlanishini yoritish.
2. Shashmaqomning musiqiy-nazariy tizimi, maqomlarning tarkibi, Mushkilot
va Nasr bo‘limlarining xususiyatlarini o‘rganish.
3. Shashmaqomning O‘zbekiston va Tojikiston madaniy hayotidagi o‘rni va
ustoz–shogird an’analarini tahlil qilish.
4

4. Shashmaqomning UNESCO nomoddiy madaniy meros ro‘yxatiga kiritilish
jarayonini, uning mezonlari va asoslarini ilmiy o‘rganish.
5. Shashmaqomning xalqaro miqyosda tan olinishi va targ‘ib qilinishi bo‘yicha
amalga oshirilayotgan ishlarni tahlil qilish.
6. Zamonaviy davrda Shashmaqomni o‘rganish, saqlash va yosh avlodga
yetkazishning samarali yo‘llarini aniqlash.
Kurs ishining predmeti: Shashmaqomning nomoddiy madaniy meros
sifatida xalqaro miqyosda tan olinish jarayoni va uning mazmun-mohiyati.
Kurs ishining obyekti: UNESCO tomonidan ro‘yxatga olingan Shashmaqom
san’ati, uning tarixiy-nazariy tizimi, ijrochilik maktablari va madaniy meros
sifatidagi zamonaviy talqinlari.
Kurs ishining tarkibiy qismlari: Kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rt bo‘lim, xulosa
hamda foydalanilgan adabiyotlardan iborat.
I BOB. Shashmaqomning tarixiy-nazariy asoslari
5

I.1 Maqomning kelib chiqishi va shakllanish bosqichlari
Maqom san’ati insoniyatning eng qadimiy musiqiy meroslaridan biri bo‘lib,
u Sharq xalqlari, xususan, o‘zbek xalqi musiqa madaniyatida alohida o‘rin
egallaydi. Maqomlarning tarixi va shakllanish jarayonini ikki yirik davrga ajratish
mumkin. Birinchi davr maqomlarning makon va zamon nuqtai nazaridan qadimiy
ildizlarini o‘rganishga qaratilgan bo‘lsa, ikkinchi davr ularning mukammal tizimga
kirish va mustahkam shakllanish davridir.
Birinchi davrda hozirgi ma’nodagi maqomlar mavjud bo‘lmagan, ammo
ularning dastlabki kuy ohang qatlamlari shakllangan edi. Bu davr musiqiy
rivojlanishning eng qadimiy bosqichi sifatida tarixiy manbalar va rivoyatlar orqali
o‘rganiladi. Shunday manbalardan biri – xalqimizga yetib kelgan Shashmaqom ,
Xorazm maqomlari va Farg‘ona-Toshkent maqom yo‘llari dir. Ushbu
maqomlar tarkibida turli davr musiqiy qatlamlarini aniqlash imkoniyati mavjud
bo‘lib, ular ma’naviy meros sifatida ajdodlarimizdan qolgan. Maqom kuylarining
o‘ziga xos “til” tuzilishlari (sintaksis) ularni chuqur tahlil qilish imkonini beradi,
shuningdek, rivoyatlar mazmuni ham qo‘shimcha xulosalar berishi mumkin 2
.
O‘zbekistonda mavjud maqomlar har biri o‘ziga xos tarovatli ohanglar
asosida uyushgan parda tizimlariga ega. Yetti asosiy parda (Dugoh, Segoh,
Chorgoh va boshqalar) o‘zaro uyg‘un bo‘lib, ohangdosh tovushlar nisbatida
qurilgan. Bu parda uyushmalari kim tomonidan va qachon ijod etilganligi haqidagi
fikrlar tarixiy manbalar orqali baholanadi. Shu bilan birga, maqom pardalariga
o‘xshash asosiy pog‘onali tovush tizimlari qadimgi Sharq va G‘arb musiqa
madaniyatida ham mavjud bo‘lgan. Masalan, qadimgi yunonlar mukammal parda
tizimlarini bilgan va ularning inson tarbiyasidagi ahamiyatini ta’kidlaganlar.
Donishmand Pifagor pardalarning inson ruhiyatiga ta’sirini matematik usullar
bilan o‘rganib chiqqan. Shunday qilib, mukammal parda tizimlari dastlab ilmiy-
nazariy asosda yaratilmagan, balki mavjud ohang uyg‘unliklarini ilmiy usulda
kashf etish orqali shakllangan.
2
Rajabov I. Maqomlar. – Toshkent, 2006, 63–64-betlar
6

Maqomlarning qadimiy namunalari haqida rivoyatlar mavjud bo‘lib, ular
orasida XVI asr ikkinchi yarmi – XVII asr birinchi choragida yashab ijod etgan
Darvish Ali Changiy ning “Tuhfatus-surur” risolasi alohida e’tiborga loyiqdir.
Ushbu risolada yetti payg‘ambar nomlari bilan bog‘liq yettita maqom mavjudligi
aytiladi: “Rost” – Odam alayhissalom, “Ushshoq” – Nuh alayhissalom, “Navo” –
Dovud alayhissalom, “Hijoz” – Ayub alayhissalom, “Husayniy” – Yoqub
alayhissalom, “Rahoviy” – Muhammad (s.a.v.), shuningdek, “Buzruk” va
“Kuchak” maqomlari. Bu rivoyatlar maqomlarning diniy va ma’naviy ildizlariga
ishora qiladi.
Bundan tashqari, maqomlar musiqasida “maqom” so‘zidan oldin “roh”,
“tariqa”, “ravish” kabi atamalar ishlatilgan. Bu atamalar tasavvufiy mazmunni
bildiradi, ya’ni maqomning botiniy jihati solikning ma’naviy yuksalish yo‘lini aks
ettiradi. Shu munosabat bilan maqomlarda mavjud O‘n ikki maqom tizimi
tasavvufiy g‘oyalarni musiqiy ifodaga aylantirgan. Bu tizimning mazmuni
solikning qalbdagi ishq o‘ti orqali ruhiy safari bilan uyg‘unlashadi. Masalan,
“Ushshoq” maqomi so‘fiyona ishqni, “Navo” – ishqdagi dardni, “Busalik” – tariqat
yo‘liga ahd bog‘lashni bildiradi. Keyingi yetti maqom (Rost, Husayniy, Hijoz,
Rohoviy, Zangula, Iroq, Isfahon) solikning ruhiy yuksalishini haj safariga qiyosiy
tarzda ifodalaydi. 3
Qadimiy xalq musiqasi maqomlarda o‘z aksini topgan. Navro‘zi Ajam,
Navro‘zi Xoro, Navro‘zi Sabo nomli maqom asarlarida xalq kuylarining qadimiy
izlarini ko‘rish mumkin. Shu bilan birga, “goh” (Dugoh, Segoh, Chorgoh) kuy
tizimlari ham qadimiy kitoblardagi ohanglarni o‘zida saqlagan. Farg‘ona-Toshkent
maqom yo‘llarida Dugoh-Husayniy, Segoh-Hijoz, Shashmaqomdagi Tasnifi Segoh
va Xorazm Segoh maqomlarida uch tayanch pardali ohang tizimlari mavjudligi bu
musiqiy yodgorliklarning qadimiyligini ko‘rsatadi.
Ikkinchi davr esa maqomlarning mukammal tizimga kirishi davri bo‘lib,
bunda kasbiy musiqa va nazariy ilmiy asoslar yuzaga keladi. Bu jarayon
Sosoniylar davrida mashhur musiqachi Borbad ning “7 Husravoniy” tizimi bilan
3
Rajabov I. Maqomlar. – Toshkent, 2004. 31–40, 241–260-betlar.
7

boshlanadi. Keyinchalik IX-X asrlarda Sharqda ilm-fan rivojlanib, Abu Nasr
Farobiy musiqashunoslikning buyuk xizmatlarini ko‘rsatadi va o‘n ikki maqom
tizimi yuzaga keladi. Dastlab Safiuddin Urmaviy va Qutbiddin Sheroziy
tomonidan tasniflangan tizim keyinchalik Abdulqodir Marog‘iy, Abdurahmon
Jomiy, Najmiddin Kavkabiy va Darvish Ali Changiy tomonidan mukammal
shaklga keltiriladi.
O‘n ikki maqom tizimi 12 maqom, 6 ovoza va 24 sho‘badan iborat bo‘lib,
qadimiy yetti parda tizimlari maqom guruhlariga, xalq kuy va aytimlar esa
sho‘balarga tasniflangan. Shu tizim Sohibqiron Amir Temur va Temuriylar davrida
yanada rivojlanib, saroy madaniy muhiti va ixtisoslashgan musiqashunoslar
faoliyati natijasida mukammal shaklga keltirilgan. Xususan, Dugoh, Segoh va
Chorgoh sho‘balari mos ravishda Husayniy, Hijoz va Zangula maqom pardalariga
biriktirilib, ularning rivojlanishi nazorat qilingan 4
.
Natijada, maqomlar dastlabki sodda kuylardan shakllanib, mukammal parda
tizimlari orqali rivojlanib, o‘zining zamonaviy shakliga yetgan. Bu jarayonda
maqomlar nafaqat musiqiy, balki tasavvufiy, falsafiy va ma’naviy jihatdan ham
boy meros sifatida shakllangan. O‘n ikki maqom tizimi va unga mansub
Shashmaqom, Xorazm maqomlari, Farg‘ona-Toshkent maqom yo‘llari musiqaning
mukammal tartib va izchilligini, shuningdek, inson ruhiyatini surur va ruhiy
yuksalish sari yo‘naltirish xususiyatini o‘zida mujassam etadi.
Shunday qilib, maqomlarning kelib chiqishi va shakllanishi qadimiy xalq
kuylaridan boshlanib, tasavvufiy g‘oyalar, mukammal parda tizimlari va kasbiy
musiqiy tajriba orqali O‘n ikki maqom tizimi darajasiga yetkazilgan. Bu jarayon
Sharq musiqiy madaniyati va inson ruhiyatining boy merosi sifatida asrlar
davomida saqlanib kelmoqda.
I.2. Shashmaqomning musiqa san’atidagi o‘rni va ijro uslubi: Mushkilot
(cholg‘u) va Nasr (aytim) bo‘limlari
Shashmaqom – Markaziy Osiyo musiqa madaniyatining eng boy va
murakkab durdonalaridan biri bo‘lib, O‘zbekiston va Tojikiston xalqlarining boy
4
“Maqomot” ensiklopediyasi 30-32-betlar (Toshkent, 2000 y.)
8

musiqa merosi sifatida e’tirof etiladi. “Shashmaqom” nomi so‘zma-so‘z “olti
maqom” degan ma’noni anglatadi, ya’ni uning tarkibi olti asosiy maqomdan iborat
bo‘lib, har biri o‘zining alohida ohang, ritm va kuy tuzilmasiga ega. Shashmaqom
nafaqat musiqa asari, balki xalqlarning tarixiy-madaniy rivojlanishi, falsafiy
dunyoqarashi va ma’naviy qadriyatlarini aks ettiruvchi bir san’atdir.
Shashmaqomning boyligi uning murakkab tuzilmasi va ijro uslublarining
turlicha xususiyatlarida namoyon bo‘ladi. Shu sababli u nafaqat O‘zbek va Tojik
xalqlari, balki butun jahon musiqiy madaniyati uchun noyob ahamiyat kasb etadi.
Markaziy Osiyo musiqiy merosidagi o‘rni
Shashmaqom Markaziy Osiyo musiqa san’atining eng yuqori cho‘qqisidir. U
nafaqat xalq musiqasining, balki professional musiqa ijodining ham rivojlanishida
muhim rol o‘ynagan. Shashmaqom orqali musiqiy ijrochilik, bastakorlik va vokal
san’ati o‘zining mukammal shaklini olgan.
Bu san’at shakli asrlar davomida shakllangan va rivojlangan bo‘lib, u o‘zida
o‘nlab maqomlar, turli kuy va qo‘shiqlarni jamlagan. Shashmaqom tarkibidagi har
bir maqom o‘zining noyob ritm va melodiya strukturasi bilan ajralib turadi, bu esa
musiqiy ijrochi va tinglovchiga chuqur hissiy va estetik zavq bag‘ishlaydi.
Shashmaqom o‘zbek va tojik xalqlarining madaniy timsoli sifatida ham katta
ahamiyatga ega. U xalqning tarixiy va madaniy rivojlanishini, ijtimoiy hayotini,
diniy-falsafiy qarashlarini aks ettiradi. Shashmaqom matnlarida ko‘plab diniy,
axloqiy va insoniy qadriyatlar ifodalangan bo‘lib, ular xalqning ma’naviy
dunyosini boyitadi.
Shashmaqom asarlari ko‘p asrlar davomida ustozdan shogirdga o‘rganilgan
va shu tarzda avloddan-avlodga yetkazilgan. Bu jarayon davomida u milliy
musiqiy an’analarni saqlab qolish, yangi ijodiy shakllar yaratish va musiqiy
bilimlarni rivojlantirishda muhim vosita bo‘lgan.
Shashmaqomning xalqaro maydonda tan olinishi uning san’atdagi o‘rnini
yanada mustahkamlaydi. 2001 yilda Shashmaqom UNESCO tomonidan
“Insoniyatning nomoddiy madaniy merosi” ro‘yxatiga kiritildi. Bu tasdiqlash
9

Shashmaqomning jahon madaniyatidagi o‘rnini ko‘rsatib, uning global miqyosda
e’tirof etilishini ta’minladi. 5
Xalqaro tan olinishi Shashmaqomning nafaqat tarixiy va madaniy, balki
ilmiy tadqiqot ob’ekti sifatida ham ahamiyatini oshirdi. Hozirgi kunda ko‘plab
musiqashunos olimlar, bastakorlar va ijrochilar Shashmaqomni o‘rganib, uning
murakkab tuzilmasi va ijro uslublarini zamonaviy musiqaga tatbiq qilmoqdalar.
Shashmaqomning zamonaviy musiqaga ta’siri beqiyosdir. Ko‘plab
zamonaviy bastakorlar va ijrochilar Shashmaqom ohanglarini o‘z asarlarida
qo‘llash orqali milliy musiqa merosini saqlab qoladilar. Shu bilan birga,
Shashmaqomning murakkab ritm va melodiyalari zamonaviy musiqiy
eksperimentlar uchun boy manba hisoblanadi. Shashmaqom, ayniqsa, vokal va
cholg‘u ijro uslublari orqali zamonaviy musiqaga yangi nafas olib kiradi.
Shuningdek, uning ohanglari xalq qo‘shiqlari, teatr, kinomusiqa va xor
ijrochiligida ham keng qo‘llaniladi.
Shashmaqomning ijro uslubi: Vokal ijro uslubi
Shashmaqom vokal ijrosi murakkab va o‘ziga xos bo‘lib, unda nafaqat
matnni, balki hissiy va estetik tuyg‘ularni ifodalashga katta e’tibor qaratiladi.
Vokal ijrochi maqomning ohang, ritm va aksentlarini mukammal bilishi kerak. Ijro
uslubining o‘ziga xosligi shundaki, har bir maqom ma’lum bir kayfiyat va ruhiy
holatni ifodalaydi. Shu bois ijrochi o‘z ovoz texnikasi, intonatsiyasi va nafas
nazorati orqali tinglovchida chuqur hissiyot uyg‘otadi.
Shashmaqom ijrosida turli cholg‘u asboblari ishlatiladi. Eng ko‘p
ishlatiladiganlar : tanbur, dutor, doira, nay, chang va boshqa milliy cholg‘ular. Har
bir asbob o‘zining ohang va aksenti bilan Shashmaqomning umumiy ifodasini
boyitadi. Cholg‘u ijrosi ham murakkab texnika talab qiladi. Masalan, tanbur va
dutor ijrochisi maqomning murakkab ornamentlarini mukammal ijro etishi kerak,
neychi esa ohanglarning yumshoqligi va ruhiyatini ifodalashi lozim.
Shashmaqom olti asosiy maqomdan iborat bo‘lib, har bir maqom bir nechta
bo‘limlardan tashkil topadi: bard, nav, gusan va boshqalar. Har bir bo‘lim o‘ziga
5
https://uzbekjournal.uz/uz/post-detail/523/ O‘zbekistonning nomoddiy madaniy merosi: Shashmaqom
10

xos ritm, tempo va ohang bilan ajralib turadi. Bu murakkab tuzilma
Shashmaqomni boshqa xalq musiqa janrlaridan ajratib turadi. Shu bois,
Shashmaqom ijrochisi nafaqat texnik jihatdan, balki musiqiy tafakkur va hissiy
sezgirlik jihatdan ham yuqori darajada bo‘lishi kerak.
Shashmaqom ijrochi uchun eng muhim jihat – bu shaxsiy interpretatsiya va
hissiy ifoda . Har bir ijrochi maqomni o‘z ruhiy holatiga moslab talqin etadi, shu
orqali tinglovchiga noyob estetik tajriba beradi. 6
Hissiy ifoda nafaqat vokal va cholg‘u ijrosida, balki har bir maqomning
temp, pauza va aksentlarida ham namoyon bo‘ladi. Shu bilan Shashmaqom
ijrochisi o‘ziga xos san’at asarini yaratadi va tinglovchida chuqur hissiy taassurot
qoldiradi.
Shashmaqom nafaqat O‘zbekiston va Tojikiston xalqlarining, balki butun
jahon musiqa madaniyatining bebaho merosidir. Uning musiqa san’atidagi o‘rni
murakkab tuzilma, boy ijro uslubi va hissiy ifoda orqali namoyon bo‘ladi.
Shashmaqomning UNESCO ro‘yxatiga kiritilishi uning xalqaro miqyosdagi
e’tirofini tasdiqlaydi.
Shashmaqom ijro uslubi va musiqa san’atidagi o‘rni o‘rganish nafaqat
musiqashunoslik uchun, balki milliy madaniyatni asrab-avaylash va zamonaviy
ijodiy jarayonlarda qo‘llash uchun ham muhimdir. Shu jihatdan, Shashmaqomning
ilmiy o‘rganilishi va targ‘iboti O‘zbekiston va Tojikiston xalqlarining madaniy
merosini kelajak avlodlarga yetkazishda katta ahamiyatga ega.
Shashmaqom olti maqom tizimiga asoslangan bo‘lib, har bir maqom ikki
yirik bo‘limdan – cholg‘u (Mushkilot) va aytim (Nasr) yo‘llaridan tashkil topadi.
Ushbu bo‘limlar bir-birini to‘ldirib, Shashmaqomning mukammal musiqa san’ati
sifatidagi o‘rni va ijro uslubini shakllantiradi. 7
Mushkilot (cholg‘u) bo‘limi
Shashmaqomning cholg‘u bo‘limi Buxoro an’anasiga ko‘ra Mushkilot deb
yuritiladi. Mazkur atama “qiyinchiliklar” ma’nosini bildiradi, chunki bu
6
Vohidov E. S о ‘z latofati. – Toshkent: “ О ‘zbekiston”, 2014. – B.5.
7
Rajabov I. Maqomlar. – Toshkent, 2006, 153-165-betlar.
11

bo‘limdagi bosh kuy-mavzular turlicha murakkab doira usullari sinovidan o‘tadi va
alohida qism hamda turkum miqyosida rivoj topadi. Mushkilot bo‘limi beshta
tarkibiy qismdan iborat:
1. Tasnif – tasnif etilgan, mukammal asar.
2. Tarje – qaytariq, takrorlanuvchi.
3. Gardun – falak gardishi, qismat.
4. Muxammas – beshlik, beshlangan.
5. Saqil – vazmin, og‘ir.
Shuni ta’kidlash joizki, garchand bu nomlar serjihat ma’nolar kasb etsa-da, ular
maqomlar matnida asosan doira usullarini ifodalaydi. Masalan, Gardun,
Muxammas yoki Saqil deyilganda birinchi navbatda ma’lum doira usullari nazarda
tutiladi.
Maqomlarning Mushkilot bo‘limi Tasnif nomli kuylar bilan boshlanadi. Bu
atama olti maqomning har biriga qo‘shilib, “Tasnifi Buzruk”, “Tasnifi Rost”,
“Tasnifi Navo”, “Tasnifi Dugoh”, “Tasnifi Segoh” va “Tasnifi Iroq” kabi ataladi.
Ushbu kuylar kichik hajmda, ammo nisbiy tugal shaklda bayon etilib, ishq va ruhiy
holatlarni musiqiy mavzu orqali ifodalaydi.
Mushkilot bo‘limining ijrosida ishq zavqidan kelib chiqadigan turli ijroviy
usullar – nola, qochirim, kashish va boshqalar samarali qo‘llanadi. Bular orqali
tinglovchiga dardli, lekin nafis ruhiy kayfiyat yetkaziladi. Mushkilot bo‘limi
shuningdek, ustoz-shogird an’anasida shakllangan, malakali cholg‘u ijrochilarining
yuksak mahoratini namoyon qiladigan bo‘limdir.
Nasr (aytim) bo‘limi
Shashmaqomning aytim (ashula) bo‘limi Nasr deb nomlanadi. Arabcha
“Nasr” – “ko‘mak”, “zafar”, “g‘alaba” ma’nolarini bildiradi. Nasr bo‘limi ashula
san’atining murakkab va mukammal namunalarini jamlagan bo‘lib, uni kuylash
uchun maxsus amaliy malaka va xotira talab qilinadi. 8
Ustoz-shogird an’anasiga binoan, maqom hofizlari (aytim ijrochilari)
ustozlarining san’atini bosqichma-bosqich o‘rganadi. Bu jarayon 7–15 yil davom
8
Matyoqubov O. – “Maqomot”.
Toshkent: “Sharq”, 2004. 145-bet
12

etib, shogirdlar ijrolarini tinglab, idrok etib , maxsus mashqlar orqali o‘zlashtiradi.
Nota yozuvlari kam ahamiyatga ega bo‘lib, eslab qolish va amaliy ijro asosiy
vosita hisoblanadi.
Shogirdlar shuningdek, aruz vaznida yozilgan she’riy matnlarni yodlashadi.
Bu matnlar orasida Lutfiy, Sakkokiy, Atoiy, Hofiz, Jomiy, Navoiy, Fuzuliy, Bobur,
Mashrab kabi ijodkorlarning asarlari mavjud bo‘lgan. Shogirdlar cholg‘u asboblari
– tanbur va jo‘rnavoz cholg‘ularini ham mukammal o‘zlashtiradi.
Maqom hofizlari o‘z san’atlarini xalq oldida namoyish etishda mas’uliyatli
bo‘ladi. To‘y va bayramlarda aytimlar puxta ishlanib, qiyomga yetgachgina ijro
etiladi. Shogirdlar ustoz ruxsatisiz omma oldida kuylamagan va ijrochiligi yetuk
shogirdlar ustoz duosini olib, xalq xizmatiga kirishgan.
Buxoro maqomlarining Nasr bo‘limi ikki guruh ashula turkumiga bo‘linadi.
Birinchi guruh:
1. Saraxbor – bosh xabar, bosh mavzu.
2. Talqin – pand va maslahat taronasi.
3. Nasr – ko‘mak, zafar va g‘alaba taronasi.
4. Ufar – yakuniy tarona, mavzuni mustahkamlaydi.
Bu sho‘balar orqali shogirdlar aytim yo‘llarini mukammal o‘rganib, xotirada
saqlash va ifodalash san’atini egallaydilar. Hofizlar yuqori pardalarni zabt etadi,
xushovoz bo‘ladi va tinglovchiga ruhiy ta’sir yetkazadi.
Shunday qilib, Mushkilot (cholg‘u) va Nasr (aytim) bo‘limlari birgalikda
Shashmaqomning to‘liq san’at asarini yaratadi. Mushkilot bo‘limi asosan cholg‘u
orqali mavzuni rivojlantirsa, Nasr bo‘limi ashula orqali ma’noni teran idrok etishga
xizmat qiladi. Ushbu bo‘limlar orqali Shashmaqomning musiqiy, tasavvufiy va
ma’naviy boyligi tinglovchiga yetkaziladi. 9
9
M aqom asoslari. O‘quv qo‘llanma. / O. Ibrohimov 160-bet.
13

II bob. Shashmaqomning UNESCO ro‘yhatiga kiritilishi va uning ahamiyati
II.1. Shashmaqomning UNESCO Nomoddiy Madaniy Me’ros ro‘yxatiga
kiritilishi jarayoni
Shashmaqom – Markaziy Osiyo, xususan, O‘zbekiston va Tojikiston
xalqlarining boy musiqa merosining eng qadimiy va noyob shakllaridan biri
hisoblanadi. Uning tarixiy ildizlari pre-islom davriga borib taqaladi va Buxoro,
Shaxrisabz hamda Xuroson hududlarida shakllangan ushbu janr asrlar davomida
rivojlanib, xalq va saroy musiqasining ajralmas qismiga aylangan. Shashmaqom –
14

oltita maqomdan iborat bo‘lib, vokal va cholg‘u musiqasini, ritmik va melodik
uslublarni, shuningdek, she’riy matnlarni birlashtiradi. Uning ijro etilishi yuqori
professional mahoratni talab qiladi, chunki notatsiya tizimi faqatgina umumiy
ramkalarni yozib bera oladi, shu bois Shashmaqom ustoz-shogird an’analari orqali
avloddan-avlodga uzatilgan.
Nomzodlik taqdimnomasi va hujjatlarni tayyorlash
Shashmaqomning UNESCO ro‘yxatiga kiritilishi jarayoni 2008-yilda
amalga oshirilgan. Bu jarayon O‘zbekiston va Tojikiston davlatlari tomonidan
birgalikda taqdim etilgan nomzodlik taqdimnomasi asosida amalga oshirildi.
Nomzodlik taqdimnomasi tayyorlashda ikki davlatning madaniyat va san’at
sohasidagi eng yetuk mutaxassislari – musiqashunoslar, folklor olimlari,
etnologlar, bastakorlar va ijodkorlar faol ishtirok etdi.
Taqdimnomada Shashmaqomning tarixi, maqomlar tizimi, vokal va cholg‘u
ijro uslublari, ilmiy tadqiqotlar, shuningdek, shashmaqomning o‘zbek va tojik
xalqlarining madaniy hayotidagi o‘rni keng qamrovli tarzda yoritildi. Bundan
tashqari, Shashmaqomning ustoz-shogird an’analari, avloddan-avlodga uzatilishi
va xalq orasidagi saqlanishi ham batafsil keltirildi. Hujjatlarda shashmaqomning
tarixiy konteksti, saroy va xalq musiqasidagi roli, shuningdek, uning o‘ziga xos
ijro texnikasi haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Nomzodlik taqdimnomasi tayyorlash jarayonida har bir maqom, kuylangan
she’rlar va cholg‘ularning tarixi, ritmik va melodik jihatlari puxta o‘rganildi.
Ushbu ishlar Shashmaqomning ilmiy asoslarini mustahkamlash, uning xalqaro
miqyosdagi tan olinishi va UNESCO ro‘yxatiga kiritilishi uchun zamin yaratdi.
Baholash va ekspertiza jarayoni:
Taqdim etilgan hujjatlar UNESCOning tegishli organlari va xalqaro
ekspertlar jamoasi tomonidan puxta o‘rganildi va baholandi. Ekspertlar
Shashmaqomning madaniy ahamiyati, uni saqlab qolish va rivojlantirishga
qaratilgan chora-tadbirlarni chuqur tahlil qildilar. Shuningdek, Shashmaqomning
musiqiy, ijtimoiy va madaniy kontekstdagi roli, xalqaro miqyosdagi o‘rni ham
baholandi.
15

Baholash natijasida 2008-yilda Shashmaqom UNESCOning Nomoddiy
Madaniy Meros ro‘yxatiga kiritildi. Bu O‘zbekiston va Tojikiston xalqlari uchun
katta madaniy yutuq bo‘lib, butun dunyo miqyosida ushbu noyob san’at turining
tan olinishi va e’tirof etilishini ta’minladi. Shashmaqomning UNESCO ro‘yxatiga
kiritilishi, uning tarixiy, madaniy va ma’naviy ahamiyatini yanada oshirdi va butun
Markaziy Osiyo musiqiy merosining jahon miqyosida qadrlanishiga imkon
yaratdi. 10
Shashmaqomni saqlash va targ‘ib qilish
UNESCO dasturi doirasida Shashmaqomni saqlash va targ‘ib qilish bo‘yicha
bir qator tadbirlar amalga oshirildi. 2003-yildan boshlab “Markaziy Osiyo klassik
musiqasini saqlash – Shashmaqom” dasturi qabul qilindi va shu doirada
O‘zbekiston va Tojikistonda quyidagi ishlar bajarildi:
1. Maxsus ilmiy va badiiy adabiyotlar nashr qilindi, jumladan maqomlarning
tarixi, ijro uslublari va notatsiyasi haqida kitoblar tayyorlandi.
2. CD va audio albomlar chiqarildi, bu orqali Shashmaqomning notalari va ijro
uslublari keng auditoriyaga yetkazildi.
3. Ilmiy-amaliy konferensiyalar, seminarlar va ekspeditsiyalar tashkil etildi,
ularning maqsadi Shashmaqomning tarixiy va madaniy kontekstini o‘rganish
edi.
4. Ustoz-shogird an’analari qo‘llab-quvvatlandi, bu orqali Shashmaqomning
ijro sirlarini avloddan-avlodga yetkazish davom ettirildi.
5. Yosh ijodkorlar va musiqachilar uchun treninglar va seminarlar tashkil
qilindi, ular Shashmaqomning zamonaviy kontekstdagi ijrosini o‘rganish
imkoniyatiga ega bo‘ldilar.
Bundan tashqari, Shashmaqomning xalqaro targ‘iboti ham kuchaytirildi.
Samarkand, Buxoro va Dushanbe shaharlarida muntazam ravishda “Sharq
Taronalari” kabi xalqaro festivallar o‘tkazilib, ushbu janrning dunyo musiqiy
madaniyatidagi o‘rnini yanada mustahkamlashga xizmat qildi.
Tarixiy va madaniy ahamiyat
10
UNESCO Intangible Cultural Heritage: “Shashmaqom music” (2008)
UNESCO nomoddiy meros ma’lumotnomasi.
16

Shashmaqomning UNESCO ro‘yxatiga kiritilishi uning xalqaro miqyosdagi
ahamiyatini oshirdi. Bu voqea shashmaqomni nafaqat tarixiy, balki madaniy,
ma’naviy va ilmiy meros sifatida e’tirof etish imkonini berdi. Zamonaviy
ijodkorlar Shashmaqomdan ilhomlanib yangi musiqiy asarlar yaratishda davom
etmoqda, shu bilan birga, an’anaviy ijro uslublari ham saqlanib kelmoqda.
Shashmaqomning xalqaro tan olinishi, milliy va xalqaro madaniy
tashkilotlar tomonidan qo‘llab-quvvatlanishi, uning tarixi, maqom tizimi va ijro
uslublarini o‘rganish va targ‘ib qilishga keng imkoniyat yaratadi. Shu tariqa,
Shashmaqom nafaqat O‘zbekiston va Tojikiston, balki butun Markaziy Osiyo va
jahon madaniy merosi uchun qadrli boylik sifatida e’tirof etilgan.
II.2. Shashmaqomning zamonaviy davrdagi o‘rganilishi va targ‘ibotining
ahamiyati
Zamonaviy davrda Shashmaqom nafaqat tarixiy meros sifatida
o‘rganilmoqda, balki pedagogik, ilmiy va ijodiy yo‘nalishlarda keng targ‘ib
qilinmoqda. 1991-yilda O‘zbekiston va Tojikiston mustaqillikka erishganidan
so‘ng, Shashmaqomni o‘rganish tizimi sezilarli darajada rivojlandi. Toshkent
konservatoriyasi va Dushanbe Maqom akademiyasi Shashmaqom ijrosi va
kompozitsiyasi bo‘yicha malaka oshirish dasturlarini joriy etdi, bu esa yosh
musiqachilarni janrning murakkab tizimlariga mukammal tayyorlash imkonini
berdi.
Shashmaqom zamonaviy davrda quyidagi yo‘nalishlarda o‘rganilmoqda:
17

1. Tarixiy tahlil – Shashmaqomning paydo bo‘lishi, rivojlanishi va Buxoro,
Shaxrisabz kabi tarixiy markazlardagi musiqiy maktablar faoliyati
o‘rganiladi.
2. Musiqiy tahlil – Maqomlar tizimi, vokal va instrumental ijro uslublari,
ritmik va melodik elementlar batafsil o‘rganiladi.
3. Ijtimoiy va madaniy tahlil – Shashmaqomning xalq madaniyatidagi o‘rni,
bayramlar va to‘ylar kabi tadbirlardagi roli, milliy identitet
shakllantirishdagi ahamiyati tahlil qilinadi.
4. Komparativ tahlil – Shashmaqom boshqa maqom janrlari va musiqiy
an’analar bilan solishtiriladi, uning o‘ziga xosligi aniqlanadi.
Shashmaqomni targ‘ib qilish sohasida ham sezilarli yutuqlar mavjud. UNESCO
dasturi va mahalliy madaniy tashkilotlar tomonidan o‘tkazilgan tadbirlar:
 Sharq Taronalari festivali (Samarqand, O‘zbekiston); 11
 Shashmaqom xalqaro festivallari (Dushanbe, Konibodom, Tojikiston); 12
 Master-klasslar, seminarlar va ilmiy konferensiyalar;
 Internet, video va audio resurslar orqali global auditoriyaga tanitish.
Bundan tashqari, O‘zbekiston hududida Shashmaqomni rivojlantirish va targ‘ib
qilish borasida doimiy ishlar olib borilmoqda. Asrlar davomida ulug‘ shoir va
olimlar, mohir bastakorlar, hofiz va sozandalarning mashaqqatli mehnati va
fidoyiligi bilan sayqal topib kelgan ushbu noyob san’at nafaqat yurtimizda, balki
dunyo miqyosida katta shuhrat qozongan. Maqom san’atining gultoji bo‘lgan
Shashmaqom YUNESKO tomonidan insoniyatning nomoddiy madaniy merosi
sifatida e’tirof etilib, Reprezentativ ro‘yxatiga kiritilgan.
Joriy davrda Shashmaqomni o‘rganish va rivojlantirish maqsadida turli xalqaro
va mahalliy tadbirlar tashkil qilinmoqda. Masalan, 28–29 iyun kunlari Jizzax
viloyati Zomin tumanida YUNESKO va AYSESKO shafeligi ostida o‘tkazilgan II
Xalqaro maqom san’ati anjumani doirasida “Maqom san’atining nazariy va amaliy
asoslari: muammo va yechimlar” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
11
– www.sharqtaronalari.uz
12
https://pubhtml5.com/tlajc/lmrh/Yilnoma/
18

bo‘lib o‘tdi. Unda O‘zbekiston madaniyat vaziri Ozodbek Nazardekov, Turkiy
Parlament Assambleyasi raisi Mehmet Sureyya Er hamda 30 dan ortiq davlatdan
70 dan ortiq olimlar ishtirok etdi. Konferensiyada Shashmaqomning nazariy va
amaliy jihatlari bo‘yicha muammolar, yechimlar va istiqbolli loyihalar muhokama
qilindi, ishtirokchilarga sertifikatlar taqdim etildi.
Zamonaviy o‘rganish jarayoni ilmiy-tadqiqot va amaliy faoliyatni birlashtiradi.
Tadqiqotlar Shashmaqomning tarixiy ildizlarini, maqomlar tizimini, xalq
madaniyatidagi o‘rnini va zamonaviy ijodkorlar tomonidan qo‘llanilishini
o‘rganadi. Natijalar nafaqat akademik doirada, balki pedagogik va ijodiy
jarayonlarda ham qo‘llaniladi.
Shashmaqomning ijtimoiy va madaniy ahamiyati juda katta. Zamonaviy davrda
uning o‘rganilishi va targ‘iboti orqali xalqning madaniy identiteti
mustahkamlanadi, yoshlar orasida musiqa madaniyatiga qiziqish uyg‘onadi va
yangi ijodiy avlod shakllanadi. UNESCO va mahalliy tashkilotlar tashabbusi bilan
Shashmaqom xalqaro miqyosda tanitiladi, bu esa janrning qadriyatini saqlash va
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Shashmaqomning UNESCO ro‘yhatiga kiritilishi va zamonaviy davrdagi
o‘rganilishi uni xalqaro madaniy meros sifatida mustahkamladi. Festival,
konferensiya, ilmiy-tadqiqot va pedagogik faoliyat orqali Shashmaqom
O‘zbekiston va Tojikiston musiqiy madaniyatining ajralmas qismi sifatida butun
dunyo musiqiy madaniyati kontekstida qadrlanadi.
19

Xulosa
Shashmaqom san’ati O‘zbekiston va Tojikiston xalqlari uchun nafaqat
musiqa, balki tarixiy, madaniy va ma’naviy boylikdir. U Markaziy Osiyo musiqiy
merosining eng qadimiy va murakkab shakllaridan biri bo‘lib, olti maqom tizimiga
asoslangan. Shashmaqomning ijro uslubi Mushkilot (cholg‘u) va Nasr (aytim)
bo‘limlaridan iborat bo‘lib, bu bo‘limlar bir-birini boyitib, san’at asarining
mukammal ifodasini yaratadi. Mushkilot bo‘limi murakkab cholg‘u texnikasi,
ornamentlar va improvizatsiya orqali tinglovchiga estetik zavq bag‘ishlasa, Nasr
bo‘limi ashula orqali chuqur ruhiy va ma’naviy mazmunni yetkazadi. Tarixiy
manbalar va rivoyatlar Shashmaqomning qadimiy xalq kuylaridan boshlanganini,
tasavvufiy g‘oyalar va murakkab parda tizimlari orqali mukammallashganini
ko‘rsatadi. Ustoz-shogird an’analari orqali asrlar davomida avloddan-avlodga
20

yetkazilgan bu san’at shakli nafaqat xalq madaniyati, balki musiqiy tafakkur va
didning muhim qismidir.
Shashmaqomning 2008-yilda UNESCO Nomoddiy Madaniy Meros
ro‘yxatiga kiritilishi uning xalqaro miqyosda tan olinganligini va qadriyatining
global darajada e’tirof etilganligini tasdiqlaydi. Bu nafaqat O‘zbekiston va
Tojikiston, balki butun Markaziy Osiyo va jahon madaniyati uchun bebaho
yutuqdir. Zamonaviy davrda Shashmaqomni o‘rganish, saqlash va targ‘ib qilish
pedagogik, ilmiy va ijodiy yo‘nalishlarda keng miqyosda amalga oshirilmoqda.
Festival, konferensiya, seminar va master-klasslar orqali janrning noyob
qadriyatlari keng auditoriyaga yetkazilmoqda, yosh avlod musiqa madaniyati bilan
tanishtirilmoqda va yangi ijodiy yondashuvlar rivojlantirilmoqda.
Shashmaqom san’ati nafaqat tarixiy meros sifatida, balki milliy identitetni
mustahkamlash, madaniy ongni boyitish va yosh avlodni musiqiy tafakkurga
yo‘naltirishda muhim ahamiyatga ega. U har bir tinglovchiga estetik, ruhiy va
ma’naviy boylik bag‘ishlaydi, o‘ziga xos melodik va ritmik uyg‘unlikni taqdim
etadi. Shu bilan birga, Shashmaqom insoniyatning nomoddiy madaniy merosi
sifatida bebaho boylik, o‘rganishga, tadqiq qilishga va ijodiy yangiliklar yaratishga
arziydigan san’at namunasi bo‘lib qolmoqda.
Kelajak avlod uchun Shashmaqom nafaqat musiqiy meros, balki tarixiy va
madaniy xazina sifatida saqlanishi, keng targ‘ib qilinishi va ijodiy yondashuvlar
orqali rivojlantirilishi lozim. Bu san’at shakli nafaqat milliy qadriyatlarni
mustahkamlash, balki butun dunyo musiqiy madaniyatini boyitish va yangi avlodni
musiqa madaniyati bilan uyg‘unlashtirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Shu jihatdan
Shashmaqom nafaqat o‘tgan asrlarning, balki bugungi va kelajak avlodning
madaniy hayotini boyituvchi noyob san’at namunasi hisoblanadi.
21

Foydalanilgan adabiyotlar
1. M aqom asoslari. O‘quv qo‘llanma. / O. Ibrohimov: O‘zbekiston
Respublikasi Madaniyat vazirligi, O‘zbekiston Davlat san’at va madaniyat
instituti. Т oshkent: «TURON-IQBOL», 2018. – 160 b.
2. Rajabov I. Maqomlar. – Toshkent, 2006,
3. Rajabov I. Maqomlar. – Toshkent, 2004.
4. “Maqomot” ensiklopediyasi (Toshkent, 2000 y.)
5. https://uzbekjournal.uz/uz/post-detail/523/ O‘zbekistonning nomoddiy
madaniy merosi: Shashmaqom
6. Vohidov E. S о ‘z latofati. – Toshkent: “ О ‘zbekiston”, 2014. – B.5.
7. Rajabov I. Maqomlar. – Toshkent, 2006, 153-165-betlar.
8. Matyoqubov O. – “Maqomot”. Toshkent: “Sharq”, 2004.
22

9. M aqom asoslari. O‘quv qo‘llanma. / O. Ibrohimov
10. UNESCO Intangible Cultural Heritage: “Shashmaqom music” (2008)
UNESCO nomoddiy meros ma’lumotnomasi
11. – www.sharqtaronalari.uz
12. https :// pubhtml 5. com / tlajc / lmrh / Yilnoma /
ILOVALAR
1-ILOVA
23

2018-yilning 6-10-sentyabr kunlari Shahrisabz shahrining tarixiy
markazida birinchi Xalqaro maqom san ati anjumaniʼ
2-ILOVA
24

II xalqaro maqom san’ati an’jumani Zomin-2024
25

Kurs ishi

Купить