Shashmaqomning ashula bo‘limi xususida - Музыка - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	60000UZS
Размер	35.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	12 Декабрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Музыка

Продавец

Muhtaramxon

Дата регистрации 10 Ноябрь 2025

0 Продаж

Shashmaqomning ashula bo‘limi xususida

Купить

KURS ISHI

MAVZU: SHASHMAQOMNING ASHULA BO‘LIMI XUSUSIDA

1

MUNDARIJA
KIRISH……………………….……………………………………………..….3
I BOB. Shashmaqom – o‘zbek mumtoz musiqasining yuksak namunasi
1.1. Shashmaqomning tarixiy shakllanishi va tuzilish asoslari…………...5
1.2. Shashmaqomning tuzilishi va asosiy qismlari…………………………7
II BOB. SHASHMAQOMNING ASHULA BO‘LIMI XUSUSIYATLARI
2.1. Ashula bo‘limining mazmuni va musiqiy tuzilishi……………………...11
2.2. Ashula bo‘limida qo‘llaniladigan she’riy matnlar va ifoda uslublari…15
III BOB. SHASHMAQOMNING ASHULA BO‘LIMINING HOZIRGI
DAVRDAGI AHAMIYATI
3.1. Zamonaviy ijrochilikda ashula bo‘limining o‘rni………………………18
3.2. Ashula bo‘limini o‘rganish va targ‘ib etish masalalari………………...19
XULOSA……………………………………………………………………….21
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI……………………......22
2

KIRISH
Shashmaqom - Markaziy Osiyo, xususan o‘zbek va tojik xalqlari musiqa
merosining eng yuksak namunasidir. Bu san’at shakli asrlar davomida shakllangan
boy vokal va instrumental tizimni o‘zida mujassam etgan bo‘lib, maqomlar, sho‘ba
va shoxobchalar orqali murakkab, lekin tizimli musiqiy uyg‘unlikni yaratadi.
Shashmaqomning ashula bo‘limi esa inson ruhiy kechinmalarini, ishq, sadoqat,
visol va hijron kabi his-tuyg‘ularni ifoda etuvchi noyob vokal tizim sifatida uning
markaziy qismi sanaladi. Ashula bo‘limi Shashmaqomning badiiy markazi bo‘lib,
u orqali tinglovchi nafaqat estetik zavq oladi, balki ruhiy va ma’naviy boylikka ega
bo‘ladi.
Shashmaqom tarixan og‘zaki an’anada avloddan-avlodga yetib kelgan
bo‘lsa-da, XX asrning boshlarida maxsus musiqa maktablari, konservatoriyalar va
ilmiy tadqiqot institutlari orqali tizimli o‘rganila boshlandi. 2003-yilda
Shashmaqom UNESCO nomoddiy madaniy meros ro‘yxatiga kiritilganidan so‘ng,
bu san’atni saqlash, rivojlantirish va xalqaro miqyosda targ‘ib qilish imkoniyati
yanada kengaydi. Bugungi kunda Shashmaqomning ashula bo‘limi nafaqat tarixiy
meros, balki zamonaviy ijrochilik va pedagogik faoliyatning ajralmas qismi
sifatida faol rivojlanmoqda.
O‘zbekiston madaniyat siyosati an’anaviy san’atni asrab-avaylash va yosh
avlodga yetkazishga katta e’tibor qaratmoqda. Toshkent davlat konservatoriyasi,
Yunus Rajabiy nomidagi O‘zbekiston milliy musiqa instituti, Maqom markazlari
va san’at maktablarida shashmaqom va ashula bo‘limi o‘qitilishi, talabalarga
maqom sho‘balarini chuqur o‘zlashtirish imkoniyatini yaratadi. Shu bilan birga,
Qo‘qon Davlat universiteti “Xalq ijodiyoti” kafedrasi an’anaviy xonandalik, ashula
va maqom ijrochiligini o‘qitish, tadqiq qilish va targ‘ib qilishda muhim ilmiy va
amaliy platforma hisoblanadi.
3

2025-yilda Qo‘qon Davlat universitetida o‘tkazilgan xalqaro ilmiy-amaliy
konferensiya shashmaqom ashula bo‘limining zamonaviy ahamiyati, saqlanishi va
rivojlanish yo‘llarini muhokama qilishga bag‘ishlandi. Tadbirda olimlar,
san’atkorlar va pedagoglar ashula bo‘limining pedagogik, madaniy va ijodiy
qiymatini ta’kidlab, uni zamonaviy sahnaga moslashtirish tajribalarini
o‘rtoqlashdilar. Bu esa ashula bo‘limini tarixiy meros sifatida saqlab qolish bilan
birga, zamonaviy ijrochilik va pedagogik jarayonlarda keng qo‘llanishini
ta’minlaydi.
Shu sababli, mazkur ishning maqsadi - Shashmaqom ashula bo‘limining
tarixiy, badiiy, zamonaviy ijrochilikdagi va pedagogik ahamiyatini ilmiy
asoslangan tarzda o‘rganish, uning o‘qitilishi, targ‘ib etilishi va kelajak avlodga
yetkazilishi jarayonlarini tahlil qilishdir.
4

I BOB. SHASHMAQOM – O‘ZBEK MUMTOZ MUSIQASINING YUKSAK
NAMUNASI
1.1. Shashmaqomning tarixiy shakllanishi va tuzilish asoslari
Shashmaqom - Markaziy Osiyo, xususan o zbek va tojik xalqlari musiqiyʻ
merosida markaziy o rin tutgan maqomlar turkumi bo‘lib, parda, ohang, usul, shakl
ʻ
va uslub kabi musiqiy vositalar bilan o zaro uzviy bog langan mumtoz kuy va
ʻ ʻ
ashulalar majmuasidan iborat. U asrlar davomida musiqiy folklor va kasbiy musiqa
yo‘nalishlarida orttirilgan ko p yillik ilmiy-ijodiy tajriba va izlanishlar natijasida
ʻ
shakllangan. Shashmaqom milliy hamda mintaqaviy mumtoz musiqa
an analarining tarixiy rivojlanishi natijasida bir qator bastakorlar avlodi san atining
ʼ ʼ
qomusiy mahsuliga aylangan.
O rta asr Yaqin va O rta Sharq xalqlari musiqa ilmida
ʻ ʻ maqom asosan parda
tuzilmalari va ularga mos yaratilgan kuy va ashulalarni ifodaladi. Dastlab
maqomlar tarqoq shakllarda mavjud bo lgan bo lsa, 13-asrda Safiuddin al-Urmaviy
ʻ ʻ
ularni o‘n ikki asosiy maqomdan iborat nazariy tizimga keltirdi. Biroq, 17-asrdan
so ng o‘n ikki maqom tizimi inqirozga uchrab, Sharq xalqlari orasida
ʻ
maqomlarning milliy va mahalliy shakllari yuzaga kela boshladi.
18-asr o rtalarida
ʻ O rta Osiyoning yirik madaniy markazlaridan biri ʻ
Buxoro shahrida saroy sozandalari, xonandalar va bastakorlar ijodiy faoliyatida
shashmaqom shakllanib, Buxoro maqomlari yoki Buxoro Shashmaqomi nomi
bilan tanildi. Shu davrda o‘zbek maqomlari, jumladan Xorazm, Farg‘ona-Toshkent
yo‘llari va erkin ko rinishdagi yovvoyi maqomlar ham shashmaqom ta sirida
ʻ ʼ
rivojlandi.
Shashmaqom Buzruk, Rost, Navo, Dugoh, Segoh va Iroq maqomlaridan
tashkil topgan bo‘lib, jami 250 dan ortiq kuy va ashula namunalarini o‘z ichiga
oladi. Har bir maqom ikki asosiy bo‘limga bo‘linadi: cholg‘u (mushkilot) va
ashula (nasr) . Cholg‘u bo‘limida Tasnif, Tarje, Gardun, Muxammas, Saqil kabi
5

qismlar mavjud bo‘lib, ular maqom nomlari bilan yoki bastakor nomlari bilan
ataladi (masalan, Muxammasi Nasrulloyi, Saqili Islimxon). Ashula bo‘limida esa
Saraxbor, Talqin, Nasr, Savt va Mo‘g‘ulcha sho‘balar va ularning shoxobchalari
ijro etiladi. Har bir sho‘baning doira usuli va kuylash tartibi o‘ziga xos bo‘lib,
ashulaning turfa kayfiyatini ifodalaydi.
Shashmaqom tarixan og‘zaki an anada ustoz-shogirdʼ tizimida avloddan-
avlodga yetib kelgan. 1920-yillarda Buxoro, Samarqand va Toshkentda maxsus
musiqa maktablari tashkil etilib, maqom va xalq musiqa namunalarini o‘rganishga
e tibor qaratildi. Shashmaqomni V.A. Uspenskiy, Ota Jalol va Ota G‘iyos
ʼ
ijrolaridan hozirgi nota yozuviga olib chiqqan. 1950-yillardan shashmaqomni ilmiy
o‘rganishga yanada katta e tibor berildi, masalan, Ishoq Rajabovning „Maqomlar
ʼ
masalasiga doir“ tadqiqoti (1963) o‘zbek maqomshunosligini yangi bosqichga olib
chiqdi. Tojikistonda B. Fayzullayev, Sohibov va F. Shahobovlar shashmaqomni
notaga olib, V.M. Belyayev tahriri ostida 5 jildda nashr etdilar. O zbekistonda
ʻ
Yunus Rajabiy shashmaqomni ikki marta — „O zbek xalq musiqasi“ (1959) va
ʻ
„Shashmaqom“ (1966—75) nomi bilan nashr qildi.
Shashmaqomning shakllanishida 12 maqom tizimi asosiy manba bo‘lib
xizmat qilgan. O‘tgan davrda o‘n ikki maqom qisqartirilib, oltita maqom (Buzruk,
Rost, Navo, Dugoh, Segoh, Iroq) shakliga keltirilgan, bu esa murakkab parda va
lad tizimlarini yanada ixcham va ijro etishga qulay qilish imkonini bergan. Shu
tariqa Shashmaqom nafaqat o‘zining boy tarixi, balki musiqiy murakkabligi,
falsafiy mazmuni va ijro an anasi bilan Sharq musiqiy madaniyatida nodir
ʼ
yodgorlik bo‘ldi.
Shashmaqom ijrosida tanbur, doira, afg‘on rubobi, sato, qo‘biz kabi
cholg‘ular ishlatiladi. Tanbur maqom pardalarini sozlash va mukammal
yangratishda yetakchi hisoblanadi, doira esa ijro jarayonida ritmik va
ohangdorlikni belgilaydi. Ashula va cholg‘u qismlari turli doira usullari, avj va
namudlar orqali boyitilib, tinglovchi uchun musiqiy va ruhiy chuqurlik yaratadi.
6

Shashmaqom ashula bo‘limlarida o‘zbek va fors mumtoz shoirlarining
ishqiy-lirik, falsafiy va diniy g‘azallari, shuningdek xalq to‘rtliklari keng
qo‘llaniladi. Bu san’at turi nafaqat milliy musiqiy meros, balki zamonaviy musiqa
rivojiga ham katta ta sir ko‘rsatadi. Yunus Rajabiy, M.Ashrafiy, M.Burhonov,ʼ
K.Jabborov, T.Jalilov kabi bastakorlar o‘z ijodida shashmaqom salohiyatidan keng
foydalanib, ashula, romans, xor, simfoniya va opera asarlarida maqomlarni
boyitganlar.
Hozirgi kunda O zbekiston bo‘ylab professional ansambllar, Maqom
ʻ
ansambllari va havaskor jamoalar shashmaqomni ijodiy o zlashtirish va targ‘ib
ʻ
qilish bilan faol shug‘ullanmoqda.
1.2. Shashmaqomning tuzilishi va asosiy qismlari
Shashmaqom – bu O‘rta Osiyo, xususan, o‘zbek va tojik xalqlari musiqiy
merosida muhim o‘rin tutgan maqomlar tizimidir. U cholg‘u (instrumental) va
ashula (vokal) bo‘limlaridan tashkil topgan bo‘lib, har bir bo‘lim o‘ziga xos
tarkibiy va musiqiy xususiyatlarga ega. Shashmaqomning tuzilishi murakkab
bo‘lishiga qaramay, uning asosiy xususiyati ohangdorlik, ritm uyg‘unligi va
maqomlar ichidagi tartibiylik dir.
Shashmaqom oltita asosiy maqomdan iborat:
1. Buzruk
2. Rost
3. Navo
4. Dugoh
5. Segoh
6. Iroq
Har bir maqom ichida bir necha turdagi sho‘ba va shoxobchalar mavjud bo‘lib,
ular cholg‘u va ashula qismlariga bo‘linadi. Bu maqomlar dastlab Safiuddin al-
7

Urmaviy tomonidan tizimlashtirilgan 12 maqom nazariyasi asosida shakllangan,
keyinchalik Sharq xalqlari orasida milliy va mahalliy shakllar hosil bo‘ldi. 18-
asrda Buxoro saroyida ijro etilgan Shashmaqom aynan shu mahalliy shakl sifatida
rivojlandi.
Cholg‘u bo‘limi — Shashmaqomning instrumental qismi bo‘lib, u
maqomning ohangdorligi va ritmini belgilaydi. Ushbu bo‘limda turli cholg‘ular,
xususan:
Tanbur – asosiy maqom asbobi, pardalarni sozlash va maqom yo‘llarini
yangratish qulay.
Dutor, Gijjak, Nay, Sato yoki Qo‘biz – maqomga rang-baranglik kiritadi.
Doira – ritm va doira usulida ijro etish uchun zarur.
Cholg‘u bo‘limining asosiy qismlari:
1. Tasnif – maqomning boshlang‘ich qismini tashkil etadi.
2. Tarje – rivojlangan instrumental yo‘l, odatda qisqa va o‘zaro bog‘langan
shaklda.
3. Gardun – doira usulida ijro etiladi, maqomning ritmik poydevorini beradi.
4. Muxammas – murakkab, uzun va texnik jihatdan talabchan bo‘lim.
5. Saqil – yakuniy qism, maqomning cholg‘u bo‘limini mukammal yakunlaydi.
6. Peshrav – xonalarning rivojlanishi va maqomning ichki ohangini namoyon
etadi.
Cholg‘u qismlari har bir maqomning pardalar tizimiga mos keladigan
tarzda ijro etiladi, ammo ayrim sho‘ba va maqom yo‘llari asosan rivojlangan va
murakkab shakllarda ishlatiladi. Masalan, Dugoh va Segoh maqomlarida ayrim
cholg‘u qismlari alohida nom bilan ataladi: Peshravi Dugoh, Xafifi Segoh,
Nag‘mai Orazi Navo.
8

Ashula bo‘limi – Shashmaqomning eng muhim qismi, unda inson ruhiy
holati, ishq, sadoqat, visol va hijron mavzular ifodalanadi. Bu bo‘limni hofizlar
turli sho‘ba va shoxobchalar orqali kuylashadi.
Ashula bo‘limi ikki guruhga bo‘linadi:
Birinchi guruh: turkumli sho‘balar
 Saraxbor – boshlang‘ich sho‘ba, maqom ohangini belgilaydi.
 Talqin – doira usulida kuylanadigan tarona, avj va namudlar bilan
boyitiladi.
 Nasr – murakkab sho‘ba, bir maqomda 2–3 ta tarona mavjud bo‘lishi
mumkin.
 Ufar – yakuniy sho‘ba, turkumni tugatadi.
Bu guruh sho‘balari yaxlit tarzda ijro etiladi va bir sho‘badan keyingi sho‘ba
tabiiy tarzda ulanishi bilan musiqiy davomiylik hosil qiladi.
Ikkinchi guruh: mustaqil sho‘balar
 Savt va Mo‘g‘ulcha – asosiy ashula yo‘llari, o‘ziga xos doira uslubi bilan
kuylanadi.
 Talqincha, Qashqarcha, Soqiynoma, Ufar – ushbu shoxobchalar asosiy
ashula yo‘llarini boyitadi va yangi ritmik, ohangdor shakl beradi.
Ashula bo‘limida shoirlarning g‘azal va ruboiylari ishlatiladi. Masalan,
Navoiy, Jomiy, Hofiz Sheroziy, Bedil va boshqa klassik shoirlarning she’riy
asarlari ashula matni sifatida kuylanadi. Ashula bo‘limi ovoz, nafas nazorati,
talaffuz va tuyg‘uni uyg‘unlashtirish orqali tinglovchiga chuqur badiiy ta’sir
yetkazadi.
Shashmaqom sho‘balarining tuzilishi quyidagi jihatlar bilan ajralib turadi:
9

1. Bosh xat – sho‘baning boshlang‘ich qismi, instrumental muqaddima bilan
boshlanadi.
2. Miyonxat – o‘rta pardalarda ifodalanuvchi jumlalar.
3. Avj va namudlar – sho‘baning dramatik va lirik ohangini kuchaytiradi.
4. Furovard (tushirim) – sho‘baning yakuniy tuzilishi, avjdan so‘ng yakuniy
ohangni beradi.
Sho‘balar davomida bir maqom ichida 12 maqom pardasi va mazkur
pardalarga mos sho‘balar ishlatiladi. Bu maqomni murakkab, ammo rang-
barang, ohangdor va teran badiiy asar qiladi.
Shashmaqom cholg‘u va ashula qismlari uyg‘unligi bilan ajralib turadi. Har
bir maqom ichida 12 maqom pardasi va unga mos sho‘balar tizimi mavjud.
Cholg‘u qismlari maqomning texnik va ritmik asosini beradi, ashula bo‘limi esa
ruhiy va estetik boylikni ifodalaydi.
Shashmaqom tarixi davomida Buxoro, Samarqand, Toshkent va Xorazm
maktablari orqali shakllangan va keng tarqalgan. Shu bilan Shashmaqomning
tuzilishi ohangdor, ritmik va badiiy uyg‘unlikka ega bo‘lgan murakkab,
ammo tizimli musiqiy asar sifatida shakllangan.
10

II BOB. SHASHMAQOMNING ASHULA BO‘LIMI XUSUSIYATLARI
2.1. Ashula bo‘limining mazmuni va musiqiy tuzilishi
Shashmaqom san’atining eng muhim tarkibiy qismi — bu ashula bo‘limi ,
ya’ni aytim yo‘llari tizimi dir. Mazkur bo‘lim o‘zida o‘zbek-tojik maqom
an’analarining eng yuksak vokal shakllarini mujassam etgan bo‘lib, u nafaqat kuy
va ritm jihatidan, balki poetik mazmun, ijro uslubi va shakl jihatidan ham
murakkab, mukammal tizimga ega. Ashula bo‘limi Shashmaqomning ohangiy
go‘zalligi, badiiy chuqurligi hamda ijrochilik mahoratini eng to‘la namoyon
etadigan qismidir.
Shashmaqom san’ati o‘zbek-tojik musiqa madaniyatining eng yuksak
yutug‘i bo‘lib, u ashula va cholg‘u bo‘limlaridan tashkil topadi. Shashmaqomning
ashula bo‘limi – bu inson ovozining badiiy va musiqiy imkoniyatlarini to‘liq
namoyon etadigan, lirika, falsafa, ishq va sadoqat kabi mavzularni ifoda etuvchi
boy vokal tizimdir. Mazkur bo‘lim Shashmaqomning badiiy markazi sanaladi va
unda har bir maqom o‘ziga xos aytim yo‘llaridan iborat murakkab shakliy
tuzilmani namoyon etadi.
Ashula bo‘limi tarkibida asosan quyidagi aytim yo‘llari mavjud:
“Saraxbor”, “Talqin”, “Nasr”, “Savt” va “Mo‘g‘ulcha” .
Ularning har biri shakl, ritm, usul va ohang tuzilmasi jihatidan farqlanadi, ammo
umumiy jihatdan maqomning badiiy yaxlitligini ta’minlaydi.
11

Saraxbor aytim yo‘llari
Ashula bo‘limi odatda “Saraxbor” bilan boshlanadi. “Saraxbor” so‘zi fors
tilidan olingan bo‘lib, “birinchi xabar”, “kirish qismi” ma’nosini bildiradi. U
Shashmaqomning ashula bo‘limidagi asosiy kirish yo‘li hisoblanadi.
Saraxborlar shaklan quyidagi bo‘limlardan iborat:
Muqaddima – Daromad – Miyonxat – Dunasr – Avj – Tushirim.
Mazkur qismlar orasidagi ohangiy o‘tishlar, ritmik uyg‘unlik va vokal jilolar
Saraxborning badiiy qiymatini belgilaydi. Doira usuli jihatidan Saraxborlar odatda
ikki hissali oddiy o‘lchovda ijro etiladi.
Musiqiy jihatdan Saraxborlar aytim yo‘llarining namunasi va asosiy qolipi
sifatida xizmat qiladi. Keyingi “Talqin” va “Nasr” kabi sho‘balar ham aynan
Saraxborlarning tuzilmasiga tayangan holda yaratilgan.
Talqin aytim yo‘llari
“Talqin” Shashmaqomning ashula bo‘limida Saraxbordan keyin keluvchi
sho‘ba bo‘lib, u mazmunan yanada lirikh, ohangdor va falsafiy ruhda kuylanadi.
“Talqin” so‘zi arab tilidan olingan bo‘lib, “tushuntirish”, “izohlash” degan
ma’noni anglatadi.
Talqin sho‘balari murakkab zarb usuli ga ega bo‘lib, Saraxborlardagi oddiy
ikki hissali ritmdan farq qiladi. Talqinlarda “Ramali musammani mahzuf” vazni
asosiy ritmik qolip sifatida qo‘llanadi:
foilotun – foilotun – foilotun – foilun.
Shashmaqomda quyidagi Talqin nomlari mavjud:
 Buzruk maqomida – “Talqini Uzzol” ,
 Rost maqomida – “Talqini Ushshoq” ,
 Navo maqomida – “Talqini Bayot” ,
12

 Dugoh maqomida – “Talqini Chorgoh” ,
 Segoh maqomida – “Talqini Segoh” .
Bu sho‘balarda Navoiyning “Otashin gul bargidin xil’atki jononimdadur” yoki
Atoiy, Fuzuliy, Jomiy kabi shoirlarning ishqiy-falsafiy g‘azallari kuylanadi.
Talqinlarning musiqiy shakli ham muqaddima, daromad, miyonxat, avj,
tushirim kabi qismlardan iborat bo‘lib, Saraxbor shakliga o‘xshash, ammo zarb va
ohangda murakkabroq tuzilishga ega.
Nasr aytim yo‘llari
“ Nasr ” sho ‘ balari “ Talqin ” dan keyin kelib , vokal ifodaning yengilligi va
ohangiy soddaligi bilan ajralib turadi . “Nasr” so‘zi arabcha “nasr” – “so‘z”,
“she’rning nasriy shakli” ma’nosidan kelib chiqqan.
Nasr sho‘balari Talqin bilan musiqiy jihatdan bog‘liq bo‘lib, ularning
davomchisi sifatida shakllangan. Biroq “Nasr”larda ohanglar yanada sokin, lirikh
va yumshoq sur’atda kuylanadi. Bu sho‘balar asosan 3/4 yoki 6/8 o‘lchovli doira
usullarida ijro etiladi.
“Nasr” sho‘balari Shashmaqomning quyidagi maqomlarida mavjud:
 Buzruk maqomida – “Nasri Uzzol” ,
 Rost maqomida – “Nasri Ushshoq” ,
 Navo maqomida – “Nasri Bayot” ,
 Dugoh maqomida – “Nasri Chorgoh” ,
 Segoh maqomida – “Nasri Segoh” .
Bu yo‘llarda insonning ichki kechinmalari, muhabbat, sadoqat, hayot falsafasi
she’riy va ohangiy uyg‘unlikda ifodalanadi.
13

Savt sho‘balari
“Savt” so‘zi arab tilidan olingan bo‘lib, “tovush” yoki “ohang” ma’nosini
bildiradi. Savt sho‘balari **birinchi guruh aytim yo‘llari (Saraxbor, Talqin,
Nasr)**ga nazira tarzida yaratilgan. Ya’ni ular ilgari kuylangan ashulalarga
ohangiy javob yoki davom sifatida ijro etiladi.
Savt sho‘balari murakkab 5/4 o‘lchovdagi doira usulida kuylanadi va
daromad, miyonxat, avj, tushirim kabi qismlardan tashkil topadi.
Ular Shashmaqomning barcha oltita maqomida uchraydi, masalan:
 Buzruk maqomida – “Savti Sarvinoz” ,
 Rost maqomida – “Savti Ushshoq”, “Savti Sabo”, “Savti Kalon” ,
 Navo maqomida – “Savti Navo” ,
 Dugoh maqomida – “Savti Chorgoh” .
Savt sho‘balari bilan birgalikda ularning “Talqincha”, “Qashqarcha”,
“Soqiynoma”, “Ufar” kabi shoxobchalari ham kuylanadi. Bu shoxobchalar
“Savt”ning ohangiy davomchisi bo‘lib, turkum shaklini yaratadi.
Mo‘g‘ulcha sho‘balari
Ashula bo‘limining yakuniy bosqichlaridan biri bu “Mo‘g‘ulcha”
sho‘balari dir. “Mo‘g‘ulcha” atamasi tarixan Boburiylar davlati davridagi
madaniy aloqalarga borib taqaladi. Ushbu sho‘balar Saraxbor yo‘llariga nazira
tarzida yaratilgan bo‘lib, ohangiy harakati, avj va tushirim qismlarida o‘xshashlik
seziladi.
“Mo‘g‘ulcha” sho‘balari ham “Savt” singari 5/4 o‘lchovda ijro etiladi, biroq
biroz tezroq sur’atda kuylanadi. Ular Shashmaqomning quyidagi maqomlarida
mavjud:
 “Mo‘g‘ulchayi Buzruk” ,
14

 “Mo‘g‘ulchayi Navo” ,
 “Mo‘g‘ulchayi Dugoh” ,
 “Mo‘g‘ulchayi Segoh” .
Har bir “ Mo ‘ g ‘ ulcha ” o ‘ ziga xos ohangiy rang va uslubga ega bo ‘ lib , o ‘ zbek
xalqining turli hududlardagi musiqiy an ’ analari bilan uyg ‘ unlashgan . Ayniqsa,
“Qashqarcha” va “Soqiynoma” usullarining ko‘plab qo‘llanishi bu sho‘balarga
milliy ruh baxsh etadi.
Shashmaqomning ashula bo‘limi — bu milliy musiqamizning eng yuksak
vokal tizimi bo‘lib, Saraxbor, Talqin, Nasr, Savt va Mo‘g‘ulcha kabi aytim
yo‘llari orqali badiiy butunlik hosil qiladi. Ularning har biri shakl, mazmun va
ohang jihatidan turlicha bo‘lsa-da, umumiy maqsad – inson ruhiy kechinmalarini,
muhabbat, sadoqat va ezgulik g‘oyalarini musiqiy ifoda etishdir.
2.2. Ashula bo‘limida qo‘llaniladigan she’riy matnlar va ifoda uslublari
Shashmaqomning ashula bo‘limi o‘zining yuksak badiiy saviyasi, nozik
musiqiy ifoda vositalari va falsafiy mazmuni bilan ajralib turadi. Bu bo‘limda
ishlatiladigan she’riy matnlar, asosan, mumtoz adabiyotning eng sara
namunalaridan – g‘azal, ruboiy, qit’a, tuyuq kabi janrlardan olinadi. Ashula
bo‘limidagi g‘azallar ko‘pincha Alisher Navoiy, Bobur, Fuzuliy, Jomiy, Sa’diy,
Hofiz, Bedil singari so‘z san’atkorlarining asarlaridan tanlanadi.
Bu g‘azallar o‘z mohiyatida ishq, visol, hijron, sadoqat, vafodorlik kabi
mavzularni yoritadi. Ammo bu ishq oddiy insoniy tuyg‘u sifatida emas, balki
tasavvufiy-ma’naviy mazmun kasb etadi. Ya’ni, yor — Alloh, ishq — ilohiy
muhabbat, hijron — Allohdan uzoqlik, visol esa — ruhiy yuksalish, ilohiy
birlashish timsolidir. Shu sababli Shashmaqomdagi ashulalar tasavvuf ruhida
kuylanadi va tinglovchiga ruhiy tozalikka chorlovchi ma’naviy ta’sir ko‘rsatadi.
15

Ashula bo‘limidagi g‘azallar ko‘p hollarda tasavvufiy ramzlar (timsollar)
asosida quriladi. Quyidagi timsollar eng ko‘p uchraydigan va g‘oyaviy jihatdan
chuqur ma’noga ega ifodalardir:
Timsollar Ma’nosi (tasavvufiy talqinda) Misol (mumtoz she’rlardan)
Yor,
Mahbub Alloh, ilohiy go‘zallik timsoli "Yor vasliga yetmak istar jonim har dam." — bu
yerda “yor” Allohni bildiradi.
May,
Sharob Ilhom, Alloh muhabbatidan mastlik,
ruhiy zavq "May ich, ey dil, bu mastlik emas, ilhomdir."
Mayxona Zikr joyi, darveshlar majlisi, ruhiy
poklanish maskani "Mayxonaga kirdim, jahon esdan chiqdi."
Bu timsollar orqali shoirlar ilohiy haqiqatni ramziy tarzda ifodalaydi, shu sababli
Shashmaqom g‘azallari bir necha qatlamli ma’noga ega bo‘ladi:
 Zohiriy ma’no — insoniy ishq, go‘zallik, sadoqat haqida;
 Botiniy ma’no — Allohga muhabbat, ruhiy poklanish, haqiqat sari intilish
haqida.
Ashula bo‘limidagi she’riy matnlar ohangdorlik, ritmik uyg‘unlik va so‘z
musiqasi bilan ajralib turadi. Har bir so‘z, radif, qofiya kuy bilan uzviy bog‘liq
holda ishlatiladi. Bu esa g‘azalning mazmunini yanada chuqurlashtirib, so‘z va
ohang birligidan tug‘ilgan ruhiy ta’sirni kuchaytiradi.
Ifoda uslubida quyidagi xususiyatlar muhim o‘rin tutadi:
 Takror (radif) — ashulaning musiqiy tuzilishida ritmik uyg‘unlikni
ta’minlaydi.
 Tazod — hijron va visol, yor va oshiqlik kabi qarama-qarshiliklar orqali
ruhiy dramatizmni kuchaytiradi.
 Tashbeh va isti’ora — musiqiy obrazni yanada jozibador qiladi.
16

 Saraxbor, Talqin, Nasr, Nasrulloy, Ufar kabi qismlarda she’r ohangi
musiqiy shakl bilan uyg‘unlashadi.
Masalan, “Saraxbori Buzruk” yoki “Nasri Dugoh” kabi asarlarda Navoiy va
Jomiy g‘azallari asosida ishlangan matnlar musiqiy ohang bilan uyg‘unlashib,
ruhiy-ma’naviy holatni ifodalaydi.
Shashmaqomning ashula bo‘limida qo‘llaniladigan she’riy matnlar nafaqat
badiiy, balki ruhiy-ma’naviy mazmun bilan ham to‘yingan. Bu matnlar orqali
inson ruhining ilohiy muhabbat sari intilishi, poklanishi va kamolotga yetishi
kuylanadi. Tasavvufiy timsollar esa so‘zning ichki ma’nosini yanada
chuqurlashtirib, maqom san’atining falsafiy va ruhiy mohiyatini ochib beradi.
17

III BOB. SHASHMAQOMNING ASHULA BO‘LIMINING HOZIRGI
DAVRDAGI AHAMIYATI
3.1. Zamonaviy ijrochilikda ashula bo‘limining o‘rni
Shashmaqom ashula bo‘limi bugungi kunda ham o‘zining badiiy, ma’naviy
va madaniy ahamiyatini saqlab kelmoqda. Zamonaviy ijrochilikda ashula bo‘limi
nafaqat maqom san’atining jonli qismi sifatida, balki milliy musiqiy madaniyatni
saqlash va yosh avlodga yetkazishda markaziy o‘rin tutadi. Ashula bo‘limi hofizlar
ijrosi orqali qadimiy she’riy matnlar, tasavvufiy timsollar va musiqiy ifoda
vositalarini birlashtirib, tinglovchilarga chuqur ma’naviy ta’sir yetkazadi.
O‘zbekiston va Markaziy Osiyoda ashula bo‘limining zamonaviy ijrochilari
orasida Abduxoshim Ismoilovning maqom ansambli alohida o‘rin tutadi. Ansambl
an’anaviy maqom shakllarini jonli ijro etish bilan bir qatorda, zamonaviy
auditoriyaga moslashtirilgan repertuarlarni ham taqdim etadi. Shu bilan birga,
ashula bo‘limi ijrochilari xalqaro maydonlarda O‘zbekiston musiqiy madaniyatini
targ‘ib qilmoqda.
Yunus Rajabiy nomidagi O‘zbekiston milliy musiqa instituti esa
shashmaqom san’atini o‘rganish, saqlash va yosh mutaxassislarni tayyorlashda
muhim ilmiy va ta’limiy markaz hisoblanadi. Institutda ashula bo‘limi va maqom
ijrochiligi o‘qitilishi, talabalarga turli maqom sho‘balarini o‘zlashtirish imkonini
18

beradi va an’anaviy musiqiy bilimlarni amaliyot bilan mustahkamlashga yordam
beradi.
Shuningdek, biz tahsil olayotgan Qo‘qon Davlat universitetida ham
an’anaviy xonandalik va turli yo’nalishlarda milliy musiqa me’roslarimiz,
shashmaqomning nasr bo’limlari yetuk mutaxxasis o‘qituvchilar tomonidan
talabalarga ustoz shogirt an’anasi bilan o‘rgatilib kelinmoqda. 2025-yilda Qo‘qon
davlat universiteti “Xalq ijodiyoti” kafedrasida o‘tkazilgan xalqaro ilmiy-amaliy
konferensiya an’anaviy ijrochilik, xususan shashmaqom ashula bo‘limining
zamonaviy ahamiyati, uning saqlanishi va rivojlanish yo‘llarini muhokama
qilishga bag‘ishlandi. Konferensiyada olimlar, mutaxassislar, san’atkorlar va
pedagoglar ashula bo‘limining pedagogik, ijodiy va madaniy qimmatini
ta’kidladilar hamda uni zamonaviy sahnaga moslashtirish tajribalarini muhokama
qildilar.
Natijada ashula bo‘limi zamonaviy ijrochilikda nafaqat tarixiy meros sifatida,
balki jonli va rivojlanayotgan san’at shakli sifatida yashab, milliy madaniyatning
muhim elementi sifatida yosh avlodga yetkazilmoqda.
3.2. Ashula bo‘limini o‘rganish va targ‘ib etish masalalari
O‘zbekistonda maqom san’atini o‘qitish va o‘rganishga katta e’tibor
berilmoqda. Toshkent davlat konservatoriyasi, Yunus Rajabiy nomidagi
O‘zbekiston milliy musiqa instituti, Maqom markazlari va san’at maktablarida
ashula va maqom ijrochiligiga bag‘ishlangan maxsus yo‘nalishlar mavjud. Ushbu
muassasalarda talabalarga shashmaqomning har bir maqomi, ashula va cholg‘u
bo‘limlari, shuningdek, improvizatsiya va ijodiy ifoda uslublari o‘rgatiladi.
2003-yilda Shashmaqom UNESCO nomoddiy madaniy merosi ro‘yxatiga
kiritildi. Bu qaror o‘zbek maqom san’atini saqlash, rivojlantirish va xalqaro
maydonda targ‘ib qilishga keng imkoniyat yaratdi. Shashmaqomning ashula
bo‘limi esa UNESCO ro‘yxatiga kiritilganidan so‘ng, xalqaro festival va
19

anjumanlarda keng namoyish etila boshladi, bu esa ijrochilarning malakasini
oshirish va yangi avlodga o‘rgatish jarayonini rag‘batlantirdi.
O‘zbekiston madaniyat siyosatida an’anaviy san’atni asrab-avaylash va
targ‘ib qilishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Abduxoshim Ismoilovning maqom
ansambli, shuningdek, boshqa yetakchi ansambllar ashula bo‘limini jonli ijro etish
orqali nafaqat milliy musiqiy merosni saqlab qolmoqda, balki uni yosh
tomoshabinlar va xalqaro auditoriyaga yetkazmoqda.
Shuningdek, ilmiy-tadqiqot muassasalari, madaniy markazlar va pedagogik
faoliyat orqali ashula bo‘limining mazmuni, musiqiy tuzilishi va ifoda uslublari
keng o‘rganilmoqda. Bu jarayon shashmaqom san’atini rivojlantirish, zamonaviy
ijrochilik platformalarida targ‘ib qilish va kelajak avlodlarga yetkazish
imkoniyatini yaratadi.
Natijada ashula bo‘limi nafaqat tarixiy va madaniy meros, balki zamonaviy
ijrochilikda jonli va rivojlanayotgan san’at shakli sifatida saqlanib, o‘zining
ahamiyatini kuchaytirib bormoqda.
20

XULOSA
Shashmaqom ashula bo‘limi nafaqat milliy madaniyatimizning eng yuksak
ifodasi, balki zamonaviy ijrochilik va pedagogik faoliyatning muhim elementi
sifatida o‘z ahamiyatini saqlab kelmoqda. Ashula bo‘limi Saraxbor, Talqin, Nasr,
Savt va Mo‘g‘ulcha sho‘balaridan tashkil topgan bo‘lib, har bir sho‘ba o‘ziga xos
ohang, ritm va poetik tuzilishga ega. Shu sho‘balar orqali tinglovchiga nafaqat
estetik zavq, balki ruhiy va ma’naviy tozalash ta’siri yetkaziladi.
Zamonaviy davrda ashula bo‘limi ijrochilari nafaqat an’anaviy shakllarni
jonli ijro etmoqda, balki zamonaviy sahnaga moslashtirilgan repertuarlarni yaratib,
Shashmaqomni keng auditoriyaga yetkazmoqda. Abduxoshim Ismoilovning
maqom ansambli va boshqa yetakchi ansambllar ashula bo‘limini jonli ijro etish
orqali milliy musiqiy merosni saqlash bilan birga, uni yosh tomoshabinlar va
xalqaro auditoriyaga targ‘ib qilmoqda.
Shashmaqomning ashula bo‘limi o‘qitilishi va targ‘ib qilinishi sohasida
ilmiy-tadqiqot muassasalari va madaniy markazlarning roli katta. Toshkent davlat
konservatoriyasi, Yunus Rajabiy nomidagi O‘zbekiston milliy musiqa instituti,
Maqom markazlari, san’at maktablari va Qo‘qon Davlat universiteti “Xalq
ijodiyoti” kafedrasi talabalarga shashmaqomning har bir maqomi, sho‘ba va
shoxobchalarini chuqur o‘zlashtirish imkonini beradi, an’anaviy musiqiy bilimlarni
amaliyot bilan mustahkamlashga yordam beradi.
21

UNESCO nomoddiy madaniy meros ro‘yxatiga kiritilishi va xalqaro
konferensiyalar orqali ashula bo‘limi nafaqat tarixiy meros sifatida saqlanib
qolmoqda, balki rivojlanayotgan va targ‘ib qilinayotgan san’at shakli sifatida ham
ahamiyatini oshirmoqda. Shu bilan birga, pedagogik va ilmiy-tadqiqot faoliyati
orqali ashula bo‘limining zamonaviy ijrochilikda va milliy madaniyatning
rivojlanishidagi o‘rni yanada mustahkamlanmoqda.
Natijada, Shashmaqom ashula bo‘limi nafaqat tarixiy va madaniy meros,
balki jonli ijrochilik, pedagogik faoliyat va xalqaro maydonda targ‘ib qilinayotgan
san’at shakli sifatida o‘zining ahamiyatini saqlab qolmoqda hamda yosh avlodga
yetkazilishida muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. “An’anaviy ijrochilik jonli san’at sifatida: muammo va yechimlar”
xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
2. Maqom_asoslari. О.Ibrohimov (1)
3. И.РАЖАБОВ (МАҚОМЛАР)
4. http://www.classicmusic.uz/nasr_uz.htm
5. Матёқубов_О_Ашуров_Б_Шашмақом_сабоқлари_1
6. Ўзбек мақомлари
22

Kurs ishi

Купить