Shavkat Rahmon she’riyatida badiiy detalning o’rni - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	124.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Shavkat Rahmon she’riyatida badiiy detalning o’rni

Купить

“Shavkat Rahmon she’riyatida badiiy detalning o’rni” mavzusida yozgan BITIRUV MALAKAVIY ISHI 1

Mundarija: Kirish ……………………………………………………………….……………3-4 I.BOB. Shavkat Rahmon she’riyat ining individualligi……………..……………5-7 1.1. Shoir ijodiga xos g’oya mutanosibligi……………………………………...8-16 1.2. Shavkat Rahmon she’rlarining o‘ziga xos ligi………………………….....17-20 II.BOB. Shavkat Rahmon ning badiiy detallardan foydalanish mahorati………………………………………………………………………..21-28 2.1. Obrazlar silsilasi va ularning yuzaga kelishida badiiy detalning o‘rni …………………………………………………………………………....29-39 2.2. Istiqlol mavzusini yoritishda badiiy detallar ning o’rni………..………….40-56 Xulosa…………………………………………………………………..… . ….57-59 Adabiyotlar ro‘yxati…………………………………………………...….….60-61 2

KIRISH. Mavzuning dolzarbligi. Bugungi adabiyotshunoslik har bir tadqiqotchidan o‘tkir zehn, sinchkovlik, ayniqsa, yuzaga chiqayotgan ilmiy kashfiyot va yangiliklardan xabardor bo‘lishni, umuman, keng qamrovli ish olib borishni talab etadi. Bu esa milliy adabiyotimizning boy ma’naviy xazinasini chuqur o‘rganishimiz, uni anglashimiz uchun xizmat qiladi. Muhtaram Yurtboshimiz “Yuksak ma’naviyat –yengilmas kuch” asarida ta’kidlaganlaridek, “Har bir ilmiy yangilik, yaratilgan kashfiyot bu yangicha fikrlash va dunyoqarashga turtki beradi, ma’naviyatning shakllanishiga o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatadi” 1 . Shuning barobarida, ilmiy, ijodiy izlanishlarning samarasi o‘laroq kashf etilgan har bir yangi fikr, tadqiqotchilarning adabiy masalalar yuzasidan berayotgan yangicha xulosalari adabiyotshunoslik

berilgani aniqlandi. Bitiruv malakaviy ishning o‘rganilishi davomida badiiy detal va uning Shavkat Rahmon she’riyatidagi o‘rnini belgilashga oid manbalar – kitob, maqola va taqrizlar, adabiy suhbatlar orqali ishga doir ma’lumotlarga ega bo‘lindi. Jumladan, mazkur tadqiqot ishining bajarilishida D. Quronov, X. Umurov, T. Boboyev, E. Xudoyberdiyev kabilarning nazariy qarashlariga, shuningdek, adabiyotshunos olimlar Y. Solijonov, U. Hamdamov, Q. YO’ldoshev, Ra’no Mullaxo‘jayevalarning ilmiy, badiiy mulohazalariga asoslanildi. Q. Yo’ldoshevning “Zulfiqor ruh manzillari”, U. Hamdamovning “Shoir –“tuzalmas” haqiqatparast”, M. Namozning “Tumanlarni qo‘porar tog‘lar” singari o‘nlab adabiy-ilmiy maqolalardan samarali foydalanildi. 2012 yilda chop etilgan “Shavkat Rahmonni xotirlab” nomli yodnomalar

I.BOB. Shavkat Rahmon she’riyatining individualligi O‘zbek adabiyoti tarixida o‘ziga xos ovozi va va ijod olami bilan nom qozongan, she’riyatimiz maydonida o‘z ijod maktabini yaratib ketgan zabardast shoirlarda biri Shavkat Rahmondir. Shoir o‘tgan asrning 80-yillarida kuyunchak ovozi va isyonkor ruhi bilan adabiyotimizda alohida ko‘zga tashlandi. U nainki har bir she’r, balki har bir so‘z ustida mahorat bilan ishladi. Bir-birini takrorlamaydigan satrlar, unutilmas badiiy obrazlar yaratish mahoratiga ega bo‘lgan Shavkat Rahmon ijodi o‘zbek adabiy tanqidchiligining yuksak e’tirofi va bahosiga musharraf bo‘ldi. Shoir boshqa ijodkorlardan farqli o‘laroq, faqat o‘z kayfiyatini tasvir etish bilangina chegaralanmasdi, u hamisha millatning dardi, xalqining armonlarini ifodalashga intilgan edi. Ada

Rahmonning she’rdan she’rga o‘sish tadrijini, she’riyatining shakllanishini alohida tadqiq qilgan adabiyotshunos olim Ulug‘bek Hamdam quyidagi mulohazalarga to‘xtaladi: “Munaqqidlar shoirlar haqida gapirisharkan, «u she’rdan she’rga, kitobdan kitobga o‘sib bordi» degan iborani ko‘p qo‘llashadi. Agar Shavkat Rahmon ijodiga shu nuqtai nazardan yondoshadigan bo‘lsak, quyidagilarni alohida ta’kidlab aytish joizki, u adabiyotga ilk she’rlaridanoq o‘z qiyofasi, o‘z badiiy so‘zi bilan kirib kelgan. Shoirning 1978 yilda ilk to‘plami — «Rangin lahzalar» nashrdan chiqdi. Shavkat Rahmon ilk to‘plami bilanoq she’riyatga o‘z so‘zi va ovozi bilan kirib keldi. Jajjigina kitobni varaqlar ekanmiz, biz bir vaqtning o‘zida ham vatan va tabiat manzaralari aks ettirilgan, yosh qalbning muhabbat, hayot va o‘lim

Chindan ham qalamini eng katta g‘animga qarshi ham kurasha oladigan qurol deb bilgan shoir umrining so‘nggi yillariga qadar ham o‘zi sevgan tog‘lar kabi o‘sishda, shakllanishda davom etaverdi. Shavkat Rahmon otliq ijod bog‘idan qolgan sarxil mevalar har gal totib ko‘rilganida hayratlantiradi, g‘aflatdan uyg‘otadi, yig‘latadi ham. Xulosa qilib aytganda, Shavkat Rahmon she’riyati ilk she’rlardan tortib, umrining so‘nggi kunlarida yozilgan misralarga qadar shakllanishda davom etdi. 7

I .1. Shoir ijodiga xos mavzu va g ’ oya mutanosibligi Shavkat Rahmon she’riyatining mavzu ko‘lami juda keng. Shoir o‘zi kuylagan har qanday mavzuda yonib, to‘lqinlanib, joiz bo‘lsa, dildan azoblanib kuylashga o‘rgangan. U, ayniqsa, ijtimoiy hayot motivlarini keng ko‘lamda aks ettirgan. Shavkat Rahmon qalam tebratgan asosiy mavzular va shoir keskin bahslar qilgan muammolar sirasiga Vatan, erk, tabiat, inson va jamiyat, ishq, baxt va armon, hatto o‘lim kabi eng e’tiborga molik mavzularni qayd etish va tahlil qilish lozim. Quyida bularga alohida-alohida to‘xtalib o‘tamiz. Shavkat Rahmon ijodining gullagan davri eng og‘ir kunlarga – mustabid Sho‘ro tuzumining so‘nggi yillariga to‘g‘ri keldi. Xalqning og‘ir ahvoli, ham siyosiy, ham iqtisodiy va ijtimoiy qaramlikka qarshi isyonkorlik ruhi she’r

Shoir zamon muammolari – millatning dardini ifodalar ekan, tarixga bot-bot murojaat qiladi: Hiylagar do‘stlarday yaqinlashdi yov K omillik qidirgan jasur erlarga. Ilavsin yigitlar, bobur yigitlar Sajdaga bosh qo‘ydi teskari qarab, Gullarni kemirib yig‘ladi itlar, Buyuk boshni kesdi qilich yaraqlab. Shavkat Rahmon she’rlari faqat dilning emas, jasoratning ham tarjimonidir. Shoir ijodini kuzatib borgan o‘quvchi uning she’rdan-she’rga yuksalib, kurashchanligi ortib borganligini ko‘radi.” 1 Ijtimoiy hayot va zamon muammolarini she’riyatda aks ettirmaslikning iloji bo‘lmagan davrlar ham bo‘lganligini unutmagan holda ta’kidlash joizki, “... she’riyat ham, xususan, XX asr o‘zbek she’riyati ham qaysidir ma’noda ijtimoiylashdi. Binobarin, Shavkat Rahmon ham, ko‘pincha, ijtimoiy mavzularga qo‘l uris

mavzu sifatida yoki buning aksi: o‘z shaxsiy dardini ijtimoiy dard darajasida kuylay olish baxti nasib etgan. Ya’ni u ko‘pning dardini o‘z ko‘ngil prizmasidan o‘tkazib, uni shaxsiylashtira (personifikatsiya) bilgan. Natijada umumdard shaxs dardiga, “men” dardiga aylangan.” 1 Aytish mumkinki, shoirning ijtimoiy ruhdagi barcha she’rlari yurak hayqiriqlari bo‘lib, aksariyat millat, xalq, odamlarning uxloqligidan o‘kinishlar, yangi va uyg‘oq hayotga chorlovlardir. Kelar, ke l ar buyuk mehrdan K iftlar kiftga bosilajak kun, G‘amdan forig‘ jez kallalar ham K o‘kraklarga osilajak kun. «Ke lar » so‘zining ikki bor takrori botinida ertangi kunga qat’iy ishonch, xitob, chorlov pafosi bor. Kiftlar kiftga bosilajak kun - bu ulug‘ birlik orzusi. Chunki ulug‘ birlikka maslaksiz erishib bo‘lmaydi. Bu ban

Shavkat Rahmon she’riyatida eng ko‘zga ko‘ringan va katta ko‘lam kasb etuvchi mavzulardan biri Vatan mavzusidir. Aslida shoir hamma mavzuda she’r yozganida – u xoh daraxt haqida bo‘lsin, xoh tosh haqida bo‘ladimi, kuylab yozadimi, yig‘labitiruv malakaviy ish, barida shoirning Vataniga bo‘lgan mehr- muhabbati yashaydi. Masalan, shoirning “Rangin lahzalar” kitobi mo‘jazgina “Vatan” to‘rtligi bilan boshlanadi: Joylashgansan shunchalar chuqur... O‘z tubiga yashirgan yurak. Senga yetib bormaklik uchun Uzun umrim yetmasa kerak. 1 Dastlabki o‘qishdayoq vujudingizning allaqayerlarini titratib yuboradi. Tezda yod olasiz. Bir qarashda juda sodda, ammo, ona yurtga bo‘lgan mehrning eng samimiy iqroridir. “She’riyatga ko‘chgan shaxsiyat” nomli maqolasida Nurulloh Muhammad Raufxon shoirning aynan mana s

chuqurlarda joylashgani, yurak uni shunchalar tubiga yashirganidan “unga yetib bormaklik uchun uzun umr yetmas”ligi ham mumkin... Shoir ijodining yana bir yetakchi mavzusi tabiat dir. S h . Rahmon o‘z she’rlarida tabiatning rangin lahzalarini aks ettiradi. Shoirning e’tiboridan tabiatdagi hech bir zarra –tog‘-u toshlar, daraxtlar, gul-u chechaklar, qush-u hayvonlar, hatto, tabiatning bir qismi bo‘lgan shamol-u yomg‘irlar chetda emas. Shu bois ham shoirni biz haqiqiy ma’noda tabiat oshig‘i va kuychisi, deb atay olamiz. Sh. Rahmonning tabiat mavzusini kuylash mahorati adabiyotshunos olim Musulmon Namoz tomonidan tahlil qilingan bo‘lib, muallif maqolasidan o‘rin olgan quyidagi mulohazalar e’tiborga molikdir: “ Bog‘larda ko‘zlarim qamashar S hoxlarga ilingan oylardan… Toshlarga urilib, sharqir

mangu uyg‘unlikka erishish mumkin bo‘lardi. Ma’naviy asosiga qaytgan qalb o‘zini shakllantirgan eng oliy barkamollik – mangu uyg‘unlikni faqat tabiatda uchratishi mumkin. Shuning uchun ham qaytib kelgan qalbni ko‘rgach, tabiatning qo‘zg‘alib ketishi muqarrar. Tumanlarni qo‘porar tog‘lar, G iyohlar ham ko‘zin yoshlaydi. O‘shning ko‘hna quchoqlarida Ko‘nglim yana o‘sa boshlaydi. Ha, toza, sof, bokira qalb tabiatning farzandi edi. U jamiyat qo‘yniga otilgach, tabiatda o‘z farzandi taqdiriga, bu buzilib borayotgan dunyodagi so‘nggi ilinjining qismatiga havotir tug‘ilgan bo‘lsa, ajab emas. Har holda, shoirning shunday o‘ylashga, tasavvur qilishga haqqi bor. Va bu farzandning qaytganidan “uzoq kutgan yuraklar xotirjam yashay boshlashi”da ham nedir bir qonuniyat borligini sezish mumkin. S h . Rah

boshlanuvchi she’rlar talay bo‘lib, bular ham inson umrining gullab-yashnayotgan pallasi kayfiyatining mevasidir. Ikkinchi fasl “Yoz ravishi” deb nomlanadi. E’tibor bering, birinchi fasl bahorga atalgan she’r bilan ochilgandi, ikkinchisi esa yozdan boshlanmoqda. …Qizib ketar yer tomirlari… Tunga iliq bo‘ylar taralar. Birdan qaynoq yoz oqib kelar Jimib qolgan bog‘lar oralab. Bu fasldan joy olgan she’rlarni ismlariga nazar tashlashning o‘ziyoq gap inson umrining qaysi bosqichi – qaysi fasl haqida ketayotganidan darak berib turadi: “Tong ko‘ksida”, “Suronlarni…”, “Yoz tuni…”, “Tun gurkirab…”, “Bog‘larda…”, “Ichar quyosh…”, “Yashil sochli…” va hokazo. Uchinchi faslning debochasi “Odamdaraxt” deb nomlanuvchi she’rdir: O‘sayotgan kuchli daraxtman, Shoxlarida pishar so‘zlarim, O‘ychan kuzak kelgu

vasat” pallalari kechib, endi oxirgi bosqich – “Favoyid ul-kibar” tashrif buyurayotganidan alam bilan xabar bermayaptimi? Qorlar yog‘di,og‘ridi jonim, U xlayotgan bog‘lar poyida. Kuylolmasdim, undan yomoni Y ashil edim qantar oyida… Biroq yana shu narsani e’tibordan qochirmasligimiz zarurki, Shavkat Rahmon garchi to‘rtinchi fasl – inson umrining oxirgi pallasi haqida gapirayotgan bo‘lsa-da, o‘zi yosh edi. Ko‘rinadiki, shoir shunday bir hassos, ayni chog‘da sirli qalb egasiki, u gohi yosh bo‘la turib keksa holiga tushadi, keksa bo‘lib dunyoga nazar tashlaydi va hokazo. Bu esa tabiatni insondan, insonni esa tabiatdan ajratib bo‘lmasligining shoirona dalilidir.” 1 Shavkat Rahmon ijodida ishq mavzusi ham yetakchilik qiladi. Shoir bu serg‘alva, foniy dunyoda ishq ni yagona tayanch deb biladi. U

unga jim termulmoq kerakligiga iqror bo‘ladi. Aytish joizki, muhabbat mavzusi Shavkat Rahmon ruhiyatini ochib beruvchi muhim mavzudir. Xulosa qilib aytganda, Shavkat Rahmon she’riyatining mavzu va muammo ko‘lami juda keng. Eng e’tiborlisi, shoir qaysi mavzuda so‘z aytmasin, shunchaki aytmaydi, tuyg‘ularini yondirib, ana shu tizginsiz olov taftida o‘zi ham yonib yozgan. 16

I.2. Shavkat Rahmon she’rlarining o’ziga xosligi Shavkat Rahmon zo‘raki o‘xshatish va qofiyabozlikdan butunlay holi, sodda va suyumli she’rlar yarata olgan. U hayolida jo‘shib kelayotgan tasvirlarga erkinlik berishga intiladi va buning asnosida qofiya ham, mazmun ham bir-birini rad etmay, bitta butunlik hosil qiladilar: Gulga aylan, yomg‘irga aylan, S ayhonlarga quyil ziyoday. Qayta tug‘il, yorug‘ yuz bilan V odiylarni kezgin piyoda... Shoir she’rlarida latiflikdan ko‘ra, kuchli shijoat, qat’iyat sezilib turadi va u o‘zining bunday keskin qiyofasini she’rxonga ham yuqtiradi:. Yurtimni kezaman,endi har narsa – E gilgan narsalar tegar g‘ashimga. Dildagi iqrori, g‘azabini bunday yo’sinda kuylash SH. Rahmonga xos alohida xususiyatdir. “Zulfiqor ruh kerak, kerak chin yog‘du, C hin ishq yolqinla

tantana qilgan afsonaviy maskan sari otlanadi. Bu yo’lning mashaqqati ko‘p, ozori cheksiz, farog‘at esa faqat mo‘ljalda. Lekin uyg‘oq qalb jozibador maskan - ezgu lik sari chorlayveradi. Shoir bu yo’lga yurmoqchi bo‘lgan kishi qaltis lahzalarda pand berishi mumkin bo‘lgan eng buyuk dushmani – xiyonatni o‘ldirishi lozim deb biladi. Chunki xoinlik, xiyonat, qo‘rqoqlik kabi illatlar bilan kurash yo’liga kirib bo‘lmaydi: Y o ’ldir bu, nafsning botqog‘i emas, Q ilichning damiday chaqnagan yo’ldir. Bu yo’lga yuzingni burishdan avval, O ‘ldir, ichingdagi xoinni o‘ldir. Shavkat Rahmon: ruhi keskir shoir, shu sabab so‘zi, obrazlari, tashbehlari keskir va qontalash. Uning so‘rashishga uzatilgan qo‘li ham o‘rni kelsa, «...tig‘day yaltirab ketish»ga qodir. U: «...tilim qonar keskir so‘zlardan», - deb

shunday so‘zga, she’rga mas’uliyat bilan qarardiki, hatto «tili va dili» boshqa kimsalarni o‘sha zahoti – tanqid ham qilardi. Har bir ishga, ijodga xolislik nazaridan baho berardi va qarardi. Uning she’riyati ham shaxsiyatiga o‘xshab o‘ta jasoratli, haroratli edi. So‘zni sevardi. Chin so‘zlarning quli edi. Bir umr – haqiqat uchun kurashib yashadi. «Men jangchi emasdim, men shoir edim. Dilimni og‘ritdi besamar janglar» , deydi u. Ya’ni u yashagan davr Shavkat Rahmon uchun jang maydoni, kurash maydoni bo‘lgan she’riyat edi. She’riyatida kurashish bilan cheklanmadi, mardona, dadil qadamlar bilan xalqning orasiga kirib ham bordi. Bu kamdan-kam shoirlarda uchraydigan xislatdir. Adabiyotdagi shaxs masalasi haqida gap ketganida avvalo, shuni aytish joizki, ulkan jasorat egalari, chin iste’dodlila

Ma’lumki, adabiyotning qismati ijodkorning qalami qudratiga, salohiyatiga, ong-u shuur darajasiga, qalbi kengligi va albatta, vijdoniga bog‘liq. Bir so‘z bilan aytganda, “shoirlik – qismat” ekanligini erta anglab ulgurgan Shavkat Rahmon uchun she’r umrining, tiriklikning ma’no-mazmuniga aylangan edi. 80-yillardan she’riyat ahliga tanish bu shoirning she’rlari boshdanoq shaxsiy dardlar ifodasidan ancha baland edi. Uning dard-u armonlari, iztiroblari xalqning dardi, millatning dardi bilan, jamiyatning muammolari bilan chambarchas bog‘lanib ketgandi. Shuning uchun shoirning lirik-falsafiy, kuchli ijtimoiy ruhdagi she’rlaridagi o‘ziga xos jihatlar va ularning salmog‘i mutolaa jarayonida aniqlashib boraveradi. Mazkur bobning xulosasi sifatida aytish mumkinki, Shavkat Rahmon she’riyati shunchaki

II.BOB. Shavkat Rahmonning badiiy detallardan foydalanish mahorati Badiiy detal qo‘llash o‘zbek adabiyotida o‘ziga xos maqsadni kengroq va ishonarli tasvirlashga xizmat qilibgina qolmay, ijodkorning, u xoh nasrda, xoh nazmda qalam tebratsin, alohida mahoratini ko‘rsatadi. Nasrda Abdulla Qahhor, Abdulla Qodiriyni detal qo‘llash borasida mahoratli deb baholansa, she’riyatda Abdulla Oripov, Erkin Vohidov, shuningdek, Shavkat Rahmonga ham ana shunday munosib baho berilgan. Aytish mumkinki, Shavkat Rahmon she’riyatida nom qoldirgan obrazlarning yuzaga kelishida muallifning o‘ta mohirlik bilan tanlagan detallari katta ko‘mak beradi. Shoirning adabiyotshunos olimlar tomonidan e’tirof etilgan xususiyati ham shundaki, u o‘zi kashf etgan badiiy detallarni o‘zining she’rdagi eng yaqin yordamchisi, sh

manbalarda qayd qilinishicha, Leonid Brejnev sobiq Ittifoqning ayrim Respublikalariga borganida uning nutqiga qarsak urish maxsus mashq qildirilgan ekan. Shavkat Rahmon aynan ana shu qarsakbozlik, soxta farovonlik, erksizlik, millat va milliy tuyg‘ular, adolat oyoqosti bo‘lgan bir og‘ir davrda ijod qildi. U millatning kuchli shaxs, xarakterli, irodasi bukilmas shoir sifatida haqiqatdan ham har qanday joyda qarsak chalavermadi. O‘z she’rlari bilan soxta qarsakchilarni fosh etdi, ulardan jirkandi. Sabab: “vijdonsiz shoirlar ko‘paygan juda, yurakni so‘z bilan yondirguvchi kam”. Maddoh, xoin, qo‘rqoq, munofiq, naxs bosganlar haddan ziyod ko‘p. Bunday yurt millatda birlik, erk, ozodlik, baxtdan gapirish, chin yurakdan qarsak chalish mumkinmi? Y o ’q!!! Shoir g‘oyatda nozik bir tazodiy manzara y

Demak, Shavkat Rahmonning shoirligidan muddaosi – shon-shuhrat yohud ko‘ngil mayli emas. Jamiyatning og‘riqli nuqtalari, inson fe’lidagi yaramas shaytoniy qusurlar uni qo‘liga qalam olishga, shu illatlariga qarshi o‘jarlarcha kurashishga undaydi. Agar mana shu illat-u qusurlar bo‘lmasa, uning shoirligiga ham hojat qolmaydi. “Qarsak” komil shaxs, mukammal jamiyat sog‘inchidan tug‘ilgan she’rdir. Shavkat Rahmon she’riyatida tog‘ mag‘rurlik, alplik, yengilmaslik, sabr- qanoat, yuksaklik, o‘z o‘rnida kamtarlik ma’nolarida betakror qo‘llaniladi. Shoir uchun tog‘ – inson madad olishi mumkin bo‘lgan kuchlarning eng munosibi. Shuning uchun ham shoir ne bo‘lsa ham “Tog‘larga chop...” – deydi. U o‘z vujudini qayerda ekanligini bilmaydi, biroq yuragi yashashi mumkin bo‘lgan joyni juda yaxshi biladi:

O‘zbek xalqi ko‘p narsa chidashi mumkin, u sabrli, yuvosh va mo‘min. Biroq o‘z o‘rnida o‘ta mag‘rur ham: Ishonmasang, o‘q otib ko‘rgin: B o‘kirvorar sanoqsiz tqoY. O‘ta mag‘rur, fe’li ko‘p yomon, T og‘lar o‘zin sevar bag‘oyat. Agar uning g‘ashiga tegsang, tuprog‘iga daxl qilsang, ayab o‘tirmaydi. Shoir she’rning xulosa qismida mustabid tuzumni, umuman, qora kuchlarni bugun nazariga ilmay, toptagan xalqning aslida ko‘p narsalarga qodirligi, bir qo‘zg‘alsa, juda yomon qo‘zg‘alishi mumkinligidan qattiq ogohlantiradi: Ehtiyot bo‘l bunda yurganda, B uyukman deb xos hayol surma. Miltiq otish u yoqda tursin, O vozingni ko‘tara ko‘rma... Chindan ham shunday. O‘z davrida tuturiqsiz va’j va buyruqlarga chidab kelgan xalq erksizlikka, ayniqsa, o‘zligining, milliy ma’naviyatining toptalishiga, unga o‘

Baquvvat chatishgan shox-shabbalarda Daburu Po‘yiroz yo’lini to‘sgan. Baland daraxtlar bor,qulaganda ham Hech kimga aytmaslar qiynoqlarini, Hech kimsa eshitmas,eshita olmas B aland daraxtlarning ingroqlarini. Shoirning ona yer yuragidan quvvat olib, Daburu Po‘yirozdek dahshatli shamollarga yengilmagan, qulaganda ham qiynog‘ini bildirmagan daraxtlar deganda, o‘z millatini uyg‘onishga, g‘aflatdan qutulib, o‘zligini anglashga undagan, biroq sho‘ro bo‘ronlari qulatgan buyuk daraxtlar – Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Usmon Nosir-u Fitrat kabi millat qahramonlarini nazarda tutayotganini bilish qiyin emas. Qulagan bo‘lsa-da, bu daraxtlarning ildizi baquvvat edi, ular shu sabab ham tirik. Shu sabab ham Istiqlol suvi va mehri bilan qayta tirildi, ma’rifatparvar zotlarning nomi qadr va ehtirom bilan til

Dastlab qishloqlarimizning o‘ta milliy tasviri, tabiat, odamlar va yo’lovchilarning fikr-hayollari uyg‘unligida kelgan misralar ruhingizda kuchli ta’sir uyg‘otgan bo‘lsa, borgan sari shoirning so‘zi qattiqlashib boradi. Nosoz jamiyat va unda ayollarning qadrsizligini achchiq kinoya bilan yozadi: Paxtazor boshlanar, kirza etikli, Y uzlarin quyoshlar yalagan qizlar. M ing bora egilib,ming bor yalinib, H ar bitta g‘o‘zani uyg‘otar sizlab. Bu lavha o‘zbek ayollarining qora mehnatdan boshini ko‘tarmay yashaganining jonli ifodasidir. Avtobus ichidagi yo’lovchi (shaharlik) qishloq uylariga, ularning ko‘rimsiz eshiklariga hayrat bilan qaraydi. Chindan ham shaharlardagi ayrim uylardan farqli ravishda bu yerda “ ko‘rimsiz eshiklar mangu yopilmas ”. Bu esa qishloq odamlarining bir-biriga ishonchi, qa

yo’q. Mayxonaga o‘xshagan talotumli bu zamon aravasi orzu-qarashlari kalta, ko‘ngil ag‘dariladigan siyqa latifalar aytib ketayotgan odam zarralarini olib yelib boradi. Undan ham yomoni, nag‘malarni chaynab borayotganlar aravasi sabr daraxtiday o‘sgan odamlar uchun ushalmas orzular kemasiday bo‘lib ko‘rinadi. Bu lavhada ham milliy fojialarimizning eng ko‘p urchigan turi – maydagaplik. Burnining tagidan uzoqni ko‘rolmaslik, kaltafahmlik, biqiqlik, mahdudlik, ijtimoiy ongning cheklangani, dunyoda keyaayotgan jarayonlardan xabarsizlik shoirni kuyuntiradi. U atayin talmeh qilib Indira Gandining otilganlik voqeasini tanlashi ham aniq. Bu falsafiy xulosa uchun zarur. U – hind xalqining erk va istiqlol timsoli, haqsizlik, zo‘rlik, fitna qurboni. Bular yashaydilar qaysi kunlarda, Q ayga boradilar,

Bunda esa shoir tanlagan avtobus detalining kuchi she’rdan ko‘zlangan maqsadni ochishga xizmat qilgan. Nega shoir aynan avtobusni tanladi, odamlari ko‘p bo‘lgani uchunmi? U holda choyxona yoki bozorni ham olishi mumkin edi- ku? Bu yerda aynan avtobus turkistonliklarni oxiri yo’q manzilga, umuman, allaqayergadir olib ketayotgan tuzumni ifodalash uchun ham kerak edi. Tan olish kerakki, avtobus detal sifatida Shavkat Rahmonning noyob va ibratli topilmasidir. Ushbu bobning har ikkala faslida shu taxlit badiiy detallar ketma-ketligi, ularning shoir ijodidagi salmog‘i, ma’no va mazmun ko‘lami bilan tanishtiriladi. Keying fasllarda shoirning badiiy detallardan foydalanish mahoratini tahlil qilishga urinamiz. 28

II.1. Obrazlar silsilasi va ularning yuzaga kelishiga badiiy detallarning o’rni Shavkat Rahmon lirikasi betakror obrazlar silsilasidir. Shoir har bir fasl, tog‘, daraxt, soy, oy, yulduz, bulut, giyoh, xazon, bog‘, gul, qush, kapalak, dengiz, o‘rmon, bo‘ri, tun, ko‘z, quyosh, yer kabi obrazlar zamiriga yangi-yangi ma’nolarni jo etadi, favqulodda fikrlar aytib, kutilmagan hayotiy xulosalar chiqaradi. O‘z fikriga o‘quvchini ergashtirib, uning hissiy, aqliy quvvatiga ta’sir etib, she’rning umumiy pafosiga uni ham sherik qiladi. Shu bois aytish mumkinki, shoirning har bir yaratgan yangi obrazi – yangi bir betakror hilqat! Ma’lumki, “Obraz mohiyatiga ko‘ra harakatdagi voqelikdan iborat”, - deydi professor Bahodir Sarimsoqov. Bu voqelik ijodkor ongida qayta idrok etilib, dunyoqarash va idealga uy

Tag‘in quyuq kunduz oqadi . Oy haqida mumtoz she’riyatlarimizdan boshlab shu kungacha yuzlab o‘xshatishlar bor. Lekin bu yerda oyning gullashi – atrofida yulduzlarning guldek ko‘rinishi nihoyatda go‘zal topilgan. Ko‘z o‘ngingizda darhol olma yoki shaftoli gulini yulduzday sochilgani namoyon bo‘ladi. Shavkat Rahmon lirikasi uchun istioraviy o‘xshatishlardan keyin obraz yaratish an’ana-uslubga aylangan. Har qanday obraz hayotiyligi, joziba-ta’sirini ta’minlash uchun aniq bir makon va zamon bo‘lishi kerak. Shavkat Rahmon lirkasida makon va zamon masalasi hamisha tayin, ishonchli, faol. Chunki har bir obrazda shoirning voqelik, hodisaga shaxsiy munosabati bor. Unda shoir dunyoqarashi, ideali, estetik olami mujassamlashgan. Shoir lirikasini sinchiklab kuzatgan shaxs eng ko‘p uchraydigan an’ana

Daraxtlar - men itday sezdim o‘zimni, go‘yo tirik jonmas, kesilgan dastman . Bu yerda it xor, bir joyga bog‘lanib, o‘sha yerda aylanib, erkin harakat qilolmaydigan mavjudot ma’nosida. “Buddaga bir nazar”dan: Ko‘zlari chilparchin, Itday qaytarman. Y otarman intiq-zor bo‘lib royiga. Ming yil o‘tsa hamki hayoloti shon Insonday qaytolgan inson poyida . Bu yerda it sadoqat, e’tiqod, ixlos, umidvorlik ma’nosida. “Katta kun”dan: Bu qanday kun o‘zi, qanday kun o‘zi, hattoki mushuklar, itlar ishshaydi. Bu yerda vaziyat, zamon o‘zgarishi bilan turlanib turuvchi odamlar ma’nosida. “Turkiylar”: Ilvasin yigitlar, B obur yigitlar Sajdaga bosh qo‘ydi yovga ters qarab, Gullarni kemirib yig‘ladi itlar, Buyuk boshni kesdi qilich yaraqlab, Turkda bosh qolmadi... Bu yerda odamlar dardingni anglamaganda, izti

Bu yerda it bosqinchi, zulmkor ma’nosida. “Bir suvrat taassuroti”: Qaragin, Xeshlaring orasida jang, Elating to‘s-to‘su it-mushuk bo‘ldi . Bu yerda kalta uy, aqlsiz, farosatsiz, mushohadasiz, o‘z manfaati uchun hech narsadan toymaydigan nafs quli ma’nosida. “Yomg‘ir”: Yalab sob qilindi buyuk g‘urbatda O chilgan konlarni tozi itlar-da. Bu she’rda it – bosqinchilar, yovlarning tozilari – o‘zlariga o‘rgatilgan malaylari obrazini gavdalantirayapti. “Ommaning ahvoli”: Erlar qaytar edi itlarni sizlab, O talar chirigan mayxonalardan. Bu she’r o‘ta achchiq, nafrat, kinoya bilan imperiyaga qarshi bir isyon sifatida yozilgan. Bu yerda o‘zligini unutgan el, atayin aroqqa o‘rgatilgan millat fojiasi kesatiq bilan aytilayotir. Bu yerda it mustamlakachi zolimlar ma’nosida. Mustamlakachilar barpo etgan ma

Bu misralar ham daf’atan erksevar shoir Abdulhamid Cho‘lponning 1924 yili yozilgan “Qushning hadigi” she’rini esga soladi. Unda “ulug‘ zehniyat” bilan qurilgan qafasga o‘zini urib, chirqillayotgan qush tasvirlangan. Bu qushning yodi- hayoli dalalarda, o‘rmonlarda erkinlikda. Shu bois u shiplarga yalinadi, tomni teshib chiqmoqchi bo‘ladi, o‘zini devorlarga uradi. Ammo atrof karaxt, hissiz devorlarning sezgisi yo’q, tuyg‘usi yo’q, tovush bermas. Tegra – butun ruhsiz gavda: “Nechun mundoq bo‘lding?”-demas… Qushlar – erkinlik, hurriyat, ozodlik ramzi. Ana shu sayroqi qushcha – erkin kuylaguvchi, ozodlikni sog‘ingan lirik qahramon qafasda, bu ham yetmagandek, bo‘g‘ilib sayrar! Uning ovozi – yurt, shoir, elining ozodlik ramzi. Bu yerda qushcha huddi Cho‘lpon she’riyatidagi singari istioraviy obr

boshi ustida turgan qilichdan aslo qo‘rqmay, zulmga qarshi so‘z bilan keskin, murosasiz kurashgan o‘tyurak, qaysarruh shoir Shavkat Rahmon edi.” Shoir she’rlarida bulbul obrazi ham alohida ko‘zga tashlanadi. Yana yaproq yozgan daraxtga, A tirgulga do‘narsan nuqul. Kechalari chap ko‘kragingda Q afasini sindirar bulbul . Bulbul – bezovta qalb. Shunday kunlar keladiki, go‘yo yaproq yozgan daraxtdek baxtga to‘lasan, go‘yo “atirgulga do‘nasan” – go‘zallik ramziga aylanasan. Ho‘sh, bu qanday kun?! She’rning biror satrida bunga aniq ishora yo’q. Lekin Shavkat Rahmon ijodining estetik ideali, dunyoqarash va maqsadidan mazkur kunning nomini topish mumkin. Bu – Ozodlik, erk kuni, Turkiston va turkiylar hurlikka erishgan kun. Shoir she’rlarida detallardan o’rinli foydalanadi. Birgina tog’ obrazini ra

bulutlarning shaffof hijobi ortidan maft unkor boqib turgan hilol, vodiylarda o‘ynoqi bolakayday yugurib yurgan mayin sabo - bularninig bari esa yurakni uyg‘otib yuboradi. Xo‘rsinsang, bahorni boshlab kelgan tog‘day xo‘rsingin ekan! Eng oxirgi she’rlarining birida shoir: "Nodirajon, Shoirajon, T anam qimir etmaydi, O lis - olis vohalardai T og‘larimni chaqiring..., "...boring, qorli tog‘larga: B ir shoir yotibdi deng, Xudoning hovlisida... - deb yozadi. Shoir shu tarzda tog‘ bilan tillashadi, uxlab yotgan tog‘larning uyg‘onishini xohlaydi. Shavkat Rahmon ijodidagi bu estetik hodisaning o‘z ruhiy-psixologik asosi mavjud. Nazarimda, shoir esini taniganidanoq toqqa nazari tushgan, tog‘ bi lan yurgan, tog‘ bilan nafas olgan. Shu ruhiy asos uning she’rlariga ko‘chib, badiiy libos kiygan

Tosh ham gullarmi deb minglab kaltabin G urzisin do‘latib yiqilgan paytda, Mardona iljayib, ko‘rasiz, dedim, B ir kuni gullaydi bu tosh albatta.” 1 Shoir bu so‘zni ishonch bilan aytdi. Ammo o‘sha buyuk toshlarning gullaganini, ya’ni, buyuk xalqni erkka yuz tutib, ajdodlar nomi oqlanganini ko‘rolmagani, uning armoni edi. Shu kabi ramziy ifodalarga boy mushohadalarni uning “Armon” nomli she’rida ham uchratamiz: Kuzak keldi bag‘rimni dog‘lab, Q o‘lin cho‘zdi giyohga, gulga. Sayradilar so‘ng bora, bog‘lar T o‘lib qoldi o‘lik bulbulga... Iqror bo‘lish kerakki, “kuzak” davri timsolida berilgan erksiz kunlar va “o‘lik bulbullar”, ya’ni zamona tilini kesgan, yozishga haqsiz shoirlar taqdiri Shavkat Rahmon yuragini timtilagan iztirob va og‘riqning ifodasidir. Bundan tashqari, shoir o‘ziga ham, so‘z

Aslida, armonning katta-kichigi bo‘lmaydi. Ba’zida bitta do‘st topa olmagani armon deyilsa, yurtingda bitta chechakning emin-erkin gullay olmagani ham fojia bo‘lar ekan. Bu borada Shavkat Rahmon haq: Armonim ulg‘aydi... Kecha so‘ylardim Q aniydi bo‘lsa deb birorta mard do‘st. Armonim ulug‘dir K o‘z yoshim ulkan, O‘lsam, jasadimga yurtim to‘lajak. So‘nggi zuryodimni zaharlar qullar, so‘nggi chechaklarim aynib so‘lajak. Ko‘rinib turibdiki, shoir o‘zining mayda dardlari, mayda armonlari bilan o‘ralashib qolmagan. Uning ko‘ngliga millatning hasrati og‘irroq botadi. Buni xoh “Sendan-da ulug‘roq narsa yo’qligin, sochim oqarganda angladim, Vatan!” deb o‘ksinib yurgan bolaning ohi deb, xoh “ Men jangchi emasdim, men shoir edim” , deb, quroli – qalamini mahkam tutgan botirning iqrori deb qabul qili

Shavkat Rahmon neki orzu qilmasin bariga, tom ma’noda, erishdi. Millatimiz hurfikr, Vatanimiz ozod, Istiqlol shabodalari erkka tashna xalqimiz qatori qalam ahlining ham ko‘ksini yayratib yubordi. Ishonchimiz shuki, Xudoning hovlisidan turib, bugungi qutlug‘ kunlarni kuzatayotgan shoirning zulfiqor ruhi xotirjam kezib yuribdi. Shavkat Rahmon she’riyatida armon obrazi va uni talqin etgan badiiy detallar hali ko‘p tahlil va tadqiq qilinadi, yangi xulosalar, fikrlar beriladi. Umrining bir misqolini ham avaylab yashashga urinayotgan shoir ne bo‘ldiki, butun boshli asrdan (shunday katta vaqt-a!) bezidi, uning tugashini istadi. Nega u aynan yigirmanchi asrdan kechishga tayyor? Ha, bu shunchaki yuz yil emas. XX asr shoir va u kabilarning qalbini iztirobga to‘ldirdi. Bu davrda o‘z xalqining g‘aflat

Q umsoat singari to‘nkarib bo‘lmas . Agar qumsoat va uni qaytarib to‘nkarib bo‘lmasligi haqiqatni aytmaganida, shoirning vaqt va umr borasida xulosasi bunchalik rost chiqmagan bo‘lardi. Bu esa detalning kuchi. Daryoga aylandim O‘ychan daryoga, Ruhimda qadimgi osoyishtalik. Qa’rimga berkitdim dolg‘alarimni Ruhimga bo‘ysundi dunyo ishlari Fikrning daryoga o‘xshashi oqim, dolg‘alarni (xotira, tarix, munosabat, ishq, nafrat, muhabbat va h.k) qa’riga olib, “berkitib” yurishi – o‘ta nafis topilma. Insonning “daryoga aylanishi” ham uning qadimdan mavjud bezovtaligi, shiddati, qudrati, sokinligi, bu sokinlik ichidagi yashirin imkoniyatiga ishora. O‘ylayman yashamoq mohiyatini, Q attiq nigohlarim osmon xatida. Vujudim sezmayman,lazzat olaman H ar fikr – ruhimning harakatidan. Biroq o‘jar kunduz tov

zamzamali yiroq tog‘lardan» uning harakat - «fikr» olishi. Bu yerda tog‘ning va suvning ajoyib, bir-biriga uyg‘un zamzamani tashkil eti shi – tabiiy go‘zalligi favqulodda go‘zal ilg‘angan. Yuqorida tahlili berilgan obrazlardan tashqari Shavkat Rahmon she’riyatida dunyo, irmoq, bo‘ri kabi obrazlar ham borki, ular alohida tadqiq etish va o‘rganishni talab etadi. Umuman olganda, Shavkat Rahmon she’riyatini to‘liq anglashga undagi obrazlar silsilasi va ularning yuzaga kelishiga dastlabki zina bo‘lgan detallarni o‘rganish orqali erishish mumkin. 40

II.2. Istiqlol mavzusini yoritilishida badiiy detallarning o’rni Ma’lumki, “har davrning o‘z qiyofasi, yurish-turishi bo‘ladi. Ayni o‘zgachalik, ko‘pincha, shu davrda yashagan insonning umumiy kayfiyatini belgilaydi. Zero, odamzodning hayoli har qancha uchqur bo‘lmasin, u o‘z davrining ko‘rinmas rishtalaridan batamom uzilib ketolmaydi. Shu ma’noda XIX asrning qariyb ikkinchi yarmidan XX asrning so‘nggi o‘n yiliga qadar davom etgan uzun muddat har xil shakllarda turlanishiga qaramay, mohiyatan istibdod davri bo‘ldi. Va bu istibdodni anglab yetgan shoir xoh u, xoh bu ko‘rinishda bo‘lsin, qat’iy nazar, ozodlikni kuyladi, istiqlolga yetishni orzu qildi, xalqni shunga chorladi. Chunonchi, asrimiz avvalida Cho‘lpon «Kishan kiyma bo‘yin egma, Ki sen ham hur tug‘ilg‘onsen!» deb hayqirgan bo‘lsa, a

beradi.Tahlillarimizga ko‘ra, shoir bu borada eng ko‘p murojaat qilingan tosh, kishan, qafas, daraxt, kun, bo‘ri, minora, qon, tuproq, qo‘shiq, quyosh, shamol va yomg‘ir singari o‘ttizga yaqin badiiy detallar shoirning erkka, ozodlikka tashna yuragining aksi bo‘lib xizmat qilgan. Quyida ularning ba’zilarini alohida tahlil etishga urinamiz. Erksizlikning belgisi – qullik. Qullikning belgisi esa kishandir. U ko‘rinadigan yoki ko‘rinmaydigan kishan bo‘lishi mumkin. Yelkamda qaqshagan asrlar yuki: K ishanlar,faryodlar,so‘ngsiz urushlar... Shoir yelkasini qaqshatgan yukning eng yomoni – kishan. Garchi bu so‘z butun she’r davomida bir marta ishlatilgan bo‘lsa-da, izsiz ketmadi. Lirik qahramon yuzlari og‘riqdan burilishiga ham ana shu kishan sababchi. Shoir har bir qadamini o‘limga (erksizlik – o

oyog‘i ona zaminini ezg‘ilaganidan qattiq og‘rinadi, “Nahot, bu o‘sha yer”, deb kuyunadi: Tuprog‘i elangan,tog‘i tuyilgan Z arlari terilgan zarrama-zarra... She’rning davomini ham keltirishimiz mumkin edi. Biroq shoir dardining katta sababi ham, havotiri ham shu yerda. Tuproq pastda, undan nihollar, chechaklar unadi (agar toptab yuborilmasa). Shoir tuproqning elanganini millatining kelajagi yemirilayotganining nishonasi deb biladi. Shoirning bu iqrorini tasdiqlashdan boshqa choramiz yo’q. S h . Rahmon yana qum so‘zini tuproqqa yonma-yon ishlatadi. Aslida u ham tuproq degani emasmi? Shoir borada boshqacha fikrlaydi: Ey, qum – barmoqlarim oralaridan Z arra-zarra bo‘lib to‘zg‘iyotgan qum. Birlashsang na bo‘lg‘ay, mushtdek toshga yo T uproqqa aylansang bo‘lmasmi bir zum. Bu yerda qum – tarqoq,

o‘yga borish ham mumkin. Biroq, biz Shavkat Rahmon o‘zining tashvishlaridan ko‘ra, xalqining dardiga kuyinishini yaxshi bilamiz. Aslida tozalanish kerak bo‘lgan dunyo – bu uning erksiz yurti. Deraza esa bu yerda Istiqlol kirib kelishi mumkin bo‘lgan yo’ldir. Sizning e’tiboringizni aynan deraza detaliga qaratmoqchimiz. Deraza shoirning nazdida qullikda yashab ham dod demaydigan, haqqini so‘ramaydigan, “men ozod yashashga haqliman!” deb hayqirishga ojiz bo‘lgan xalqning yumiq og‘zidir. Bu og‘izlarni huddi deraza kabi katta ochish kerak. Zero, uning ichidagi til dod desin kuchining boricha, so‘rasin, erkin hayotni so‘rasin, shunchaki so‘rabgina qolmay, kurashib unga erishsin. Shundagina bu elning yomonlardan tozalanishiga yo’l ochiladi. Shavkat Rahmon o‘z ramziy timsol va obrazlarini, ayniqsa

o‘rganishi uchun ham uning ozod do‘sti bo‘lishi kerakligini anglaydi, huddi ozod shamollarday. Yomg‘ir esa bamisli g‘assol, beminnat yuvuvchi, tozalovchi. Insoniyat uchun yomg‘ir faqat qonli qo‘llarni yuvish uchungina emas, qullikda o‘tgan umrning og‘riqlarini, begunoh o‘liklarga to‘lgan jang maydonlarini, eng avvalo, noumid va kir ko‘ngillarni yuvib tashlash uchun ham kerak edi. Shavkat Rahmon she’rlari orqali uning yurt taqdiriga mas’ullik, kelajak uchun qayg‘urish, erkka tashnalik ruhini ancha dadil ovozda kuylaganini, ozodlik qo‘shig‘i shoir dilida hamisha jarang topib turganini anglaymiz: Bu qo‘shiq ajoyib qo‘shiqdir, So‘zlari kuydirar tomoqni. O‘limni nazarga ilmaysan, Sezmaysan surgun-u qamoqni . Shoir bunda shunchaki bir qo‘shiq haqida aytishdan yiroqda. Bu shunday qo‘shiqki, so‘zl

yanglishmaymiz. Chunki ular qadim o‘tmishimizga fikran qaytib, undan “oqqan daryo oqadi” naqliga amin bo‘lib qaytdilar va shu ishonchni ommaga singdirish payida bo‘ldilar. S h . Rahmonning 1980 - yilda yozilgan bir she’rida “ming yillar qa’ridan kelayotgan” minora tasvirlanadi. To‘plar o‘qidan minoraning bosh qismi uchib ketgan, joni “sharqona bezaklar bitilgan jismida” omon qolgan va: Bu yil ham minorda, hayriyat, S harqona bezaklar so‘nmabdi. Minorning boshiga bu yil ham H ayriyat, qarg‘alar qo‘nmabdi. She’rning mazkur xulosa bandi so‘z san’atidan xabardor kishiga majozan kelajakka umidvorlikni anglatishini aytmasa ham bo‘ladi. Minora hali o‘zligini butkul yo’qotmagan millat, unga ezgulik ramzi bo‘lgan laylaklar qo‘ngani – ozod ertasidan bashorat. Eng muhimi, asos – “sharqona bezaklar bi

Men esa yig‘ladim ena-yerimning T optalgan qorong‘i og‘ushlarida…” Aynan “ena-yer”ning toptalgan og‘ushi shoirni iztirobga soldi. E’tibor bering, go‘dak ham “ena”, “ona” deb yig‘laydi. Bu detalni qo‘llash orqali shoir insonning ona – azizligi, unga qiyoslangan aziz tushunchalarni ham asrash kerakligi haqidagi hech qachon yetolmaydigan ichki sezimlariga tegib o‘tadi. Axir yurt xoinini ham shu yurt onasi dunyoga keltirgan-ku! “ Ko‘zingizni oching, qo‘rqmang, Ziyodan qamashsin, og‘risin, mayli, Mayliga yashamak bo‘lsin qiyinroq Ochiqligi tufayli, -deb yozadi endi-endi katta turmushga kirib kelayotgan 24 yoshli shoir. Va u umrning oxirigacha ana shunday– haqiqatni aytib, unga intilib, ochiq ko‘zlar bilan yashash o‘gitiga sodiq qoldi. Va mana shu ochiq ko‘zlar – haqiqatni ko‘rishga bo‘lgan beti

talab qilmaydi. Biroq qariyb 20 yil avval – 1980-yilda, ya’ni imperiya ayni kuchga to‘lgan mahalda yozish va undan-da muhimrog‘i, she’rda aks etgan ma’noni anglash darajasiga ko‘tarilish oson ish emasligini tan olish insofdandir. Bu kabi dalillar shuni isbot qiladiki, xalqimiz 1991-yil 1 sentabrda rasman qo‘lga kiritgan muqaddas istiqlol uchun haqiqiy kurash aslida ancha oldin – asr avvalidan boshlangan bo‘lib, 70- va ayniqsa, 80-yillarga kelganda adabiyot misolida o‘zining yangi bosqichiga ko‘tarilgan edi. Shavkat Rahmon shu jarayonning ko‘zga ko‘ringan eng iste’dodli vakillaridan biri bo‘lib maydonga tushdi va umrining oxirigacha ana shu missiyasini matonat bilan ado etdi.” 1 Anglashilib turibdiki, Istiqlol g‘oyasi tom ma’noda haqiqatga erishuvi negizida tug‘ilgan va shakllangan. Shavkat

ta’qibga uchrab, soxta madhiyabozlik har jihatdan rag‘batlantirilayotgan bunday sharoitda ijod qilish qiyin edi. Lekin, shunga qaramay, jamiyatdagi larni tanqid qiluvchi asarlar ham yozilib turardi. Shuningdek, tuzumning o‘tkinchiligini, kelajakda xalqimizning manglayiga yorug‘ kunlar bitajagi haqidagi umid- orzularni goh ramzlar, goh imo- ishoralar tarzida she’rlar, satrlar bag‘riga singdirib yuborishga urinuvchi ijodkorlar ham bor edi. She’riyat olamiga o‘tgan asrning 70-yillari oxiri, 80-yillari boshida kirib kelgan o‘nlab navqiron shoirlar ijodida yurt taqdiriga mas’ullik, kelajak uchun qayg‘urish, erkinlik ruhi ancha dadil ovozda kuylanganini ko‘ramiz. Bu tuyg‘ular, ayniqsa, 1985 yilda keng quloch yoygan oshkoralik davridan boshlab kuchaydi va shiddatli to‘lqinga aylana bordi. Shavkat

Shoir nimaga shama qilayotgani aniq: qora qarg‘alar javlon urayot gan – hukm surayotgan saltanatda nur yo’li berkiladi, haqiqat va adolat yo’qoladi. Buni anglab yetgan va zulmat kuchlariga qarshi turishdan, razolatning oldini olishdan ojiz kuychining holati, qiyofasi tabiiy chizgilarda namoyon bo‘la boradi. Ularda biz nochor qolsa-da, tiz cho‘k magan, irodasi bukilmagan, mard, bardoshli inson timsolini ko‘ramiz. Shoir qator she’rlarida o‘z isyonkor yuragini, o‘z xarakterini suratlan tiradi. Bu yurak illatlarga murosasiz, nohaqlikni, adolatsizlikni ko‘rganda tinchini yo’qotadi, loqaydlikni, turg‘unlikni hazm qilolm aydi. U goh qafasdagi bulbulga (bu yerda ham kuchli majoz bor, hatto bulbul ham qafasda!), goh vahshiy yo’lbarsga o‘xshaydi, o‘zini qo‘yishga joy topolmaydi. Mana, uning shoir ta

chorlaydi, yorug‘ xayollarga yetaklaydi. So‘ng daraxtlar ham, bahor ham evrilib, insoniy qiyofaga kira boshlaydi. Ular uyg‘onadilar. Oq mash’alalar ko‘tarib, vodiy uzra kezib yuradilar. Shoir dilidagi hayotbaxsh, porloq orzularini ehtiyotkorlik bilan qog‘ozga tushiradi: axir u xalqini sokin uyg‘onishini, o‘z haqqi-huquqi uchun oyoqqa qalqishini juda xohlaydi-ku! Shoir mana shu timsol bilan she’rni tugatishi mumkin edi, lekin unda asl muddao to‘la ochilmay qolardi. Asosiy fikr esa mana bu yerda: Endi safsar kechalarda oq, M ash’alalar tutib, ulug‘vor K engliklarda kezar chiroyli K unduzlarni axtarib bahor. Koinotda fasllar tinimsiz almashinib turibdi. Kecha va kunduz muttasil o‘z muddatida kelayapti. Bu – azaliy tabiat qonuni. Shoir esa unga basma-bas fikr yuritmoqda. Sababi, hayotda shoir

«zangor vodiydan» ularning «ko‘z yoshlari bir daryo bo‘lib» oqadi. «Oq sochli», «nuroniy tog‘» ham chiday olmaydi, u ham o‘ksib ko‘z yosh to‘kadi. Uning atrofida «qachonlardir yurtim deb o‘lgan pahlavonlar yotgan qabrlar» son-sanoqsiz. Hozir esa «jimlik bosgan vohada beg‘am uxlar botirlar uzoq». Ular qachon uyg‘onadilar? «Nima bo‘lgan ularga axir?» deb bezovta savolga tutadi shoir. Botirlar jim. El-yurt og‘ir sukutda. Ammo tog‘lar, daraxtlar uyg‘oq. Ular o‘z noroziliklarini ochiq bildira oladilar. Faqat ularni tinglamoq va anglamoq zarur: Ana... quloq soling... eshityapsizmi, Kuylar shoir shamol, kuylar shoir qor, S hoir qorong‘ilik, shoir tog‘larda S hoir daryolarning shovullashi bor. Bular esa oddiy shovullashlar emas. Tabiat hodisalari mana shu tarzda shoir ochiq ayta olmagan fikrlar, k

M ing yilga tatirlik oltin chog‘lari, N ahot biror dilni uyg‘otolmadi Shoir yuragimning qaldiroqlari?! Bu parchadagi savollar, xitoblar dardli bo‘lsa-da, majruh ko‘ngil ning ojiz faryodlari sifatida eshitilmaydi. Ularda qat’iyat bor. Armon, umid, ishonch qorishib, omuxta bo‘lib ketgan bu hassos misra larda. Bo‘lajak uchqunning tafti sezilib turadi. Shoir dil dardla rini, jarohatlarini bayon etar ekan, Cho‘lponning otashin she’rlariga monand misralar tizishga erishadi: Otim o‘lgan, qilichim singan, M ajaqlangan sovut, qalqonim. Kim tashladi meni bu chohga, Qayda qoldi yorug‘ osmonim?! Adolatsizliklarni, xo‘rliklarni ko‘raverib qiynalib ketgan, tinimsiz yo’l izlab, hech qayerdan najot topa olmayotgan ma’naviy yetuk zamondoshlarimizning dil izhori sifatida jaranglaydi bu keskin misralar."

fikrlaydi. O‘zligidan judo bo‘lgan o‘ziga (ayni zamonda tilsiz, zabonsiz tutqun olomonga) oyna orqali razm soladi, uning qafasga qamalgan quldan farqi yo’qligini ochiq aytadi. Axir shu yillarda yurt boshiga tushgan sanoqsiz kulfatlar uchun aslida o‘zimizning tobelikka moyil tabiatimiz, o‘ta ishonuvchanligimiz , «o‘ziga bek»ligimiz sabab bo‘lgan emasmi? Ana shu odamlar aslida tabiatan shunday yaratilgan emas, ular zo‘ravonlik bilan achchiq qismatga giriftor etilgandir. Ularning gardanini mustamlaka kishan lari ezib tashlagan. Shoir bu haqda dard bilan, o‘ta og‘riqli misralarda gapiradi. Uning bo‘g‘iq satrlari orasidan achchiq haqiqat mo‘ltirab, mo‘ralab turadi: Jismimiz o‘ragan tikonli simlar, Tikonli fikrlar ichra ruhimiz, N igohimiz kalta, nursiz zindonlar – Yuraklarda chirir g‘am - anduh

-deb qat’iyat bilan e’lon qiladi. Shoirda shu ishonch ustivor bo‘lsa-da, biroq bu oson kechmasligini yaxshi his qiladi. Shuning uchun u jallod detalining nihoyatda hayotiy va o‘zbek turmushiga naqadar mos keladigan ziddini kashf etadi:Azaliy qadrim deb yig‘lasam agar, Ko‘zimning yoshini artar jallodim. Kutilmagan muqoyasani qarang. Axir xalqimiz uzoq yillar ayni shu holatda aldanib, xo‘rlanib, tuzoqdan chiqolmay keldi-ku! Lekin bugun bunday o‘yinlarning, nayranglarning vaqti o‘tdi. Ko‘r ham xassasini bir marta yo’qotadi, deganlaridek, millionlab ko‘zlar yarq etib ochildi. Nihoyat, boshqacha qo‘shiqlar zamoni – Mustaqillik keldi: Surilar bu temir pardalar, i stibdodning tug‘lari qular, mog‘or bosgan qora qa’rida million ozod ruhlilar kular. Ko‘zi ochilgan bu «million ozod ruhli» insonlar,

Shoir Istiqlol qiyofasini, unga erishish yo’llarini kuylar yana va yana obraz darajasiga ko‘tarilgan detallarga yuzlanadi. Shavkat Rahmon “Tutzor xotiralari” she’rida hurlik falsafasini tut daraxti va uning taqdiri orqali ifodalaydi. “Shoir nazarida kallaklangan tutlar o‘zlarining mayishgan badanlari bilan butun bir osmonni ko‘tarib turganday. Shoir ularni bir qarashda mahzun qullarga o‘xshatsa, yana bir qarashda turkiy shevali pahlavonlarga qiyos qiladi. Havasning zo‘ridan lirik qahramon o‘zini tutlarday his qilishni xohlab qoladi. Tutning dastlabki hayratlari quyidagicha: ...Voh yer tagidayam bobolar erdir. Shu lahza tig‘ misol ildizlarimga K aftlarini tirab, tasalli berdi, K o‘zingni uzma deb yulduzlaringdan. Yulduzlarga talpinib, yulduzlar qadar yuksalayotgan tutni tez-tez kallaklab tu

Shavkat Rahmon qator erksevar zotlar qatorida “xalqni yupatish, og‘irini yengil qilish, qalb-u yuragiga taskin berishni o‘ylardi. O‘z asarlarida buni yozishni maqsadining eng oliysi deb bildi. Tuzumning shafqatsiz tutimlari badiiy ijodni ham qattiq nazorat ostiga olgandi. Shavkat Rahmon esa bunday og‘ir bir paytda ham «so‘z»ini jasorat bilan aytishni o‘z burchi, deb bildi: «El qirildi turkiy o‘lkada, er qolmadi – keldi ajali, kim qoniga botdi yo’lakda, kim g‘ajildi namoz mahali» kabi olov satrlarini bitdi.” 1 Bunday ayta olish, bunday kuylash shoirga oson bo‘lmagan, albatta. Har bir isyonkor satr uning bo‘yniga bolta bo‘lib urilishi mumkin bo‘lgan og‘ir pallada ham neki aytsa, rost aytdi, jasorat bilan aytdi. Bobning xulosasi shuki, har qanday obraz shunchaki yaralib qolmaydi, detallardan

XULOSA. O‘tgan asrning 80-yillarida o‘zbek adabiyotiga kirib kelgan ijodkorlar orasida Shavkat Rahmon o‘zining dadil ovozi, isyonkorlik ruhi bilan ajralib turadi. U butun ijodi davomida o‘zining “Shoirlik jasorat so‘zining tarjimasidir” degan fikriga qat’iy amal qilib yashadi va ijod qildi. Sh. Rahmon Sho‘rolar davrida xalqining yumuq ko‘zini ochish, ojizona ruhini uyg‘otish, olamni va odamni g‘afltdan ogohlantirish istagida isyonkorlik ohangi bilan sug‘orilgan shiddatli she’rlarni yaratgan bo‘lsa, istiqlol yillarida mustaqillikni mustahkamlash, uning qadriga yetish g‘oyasini ilgari suradi.Shoir o‘z she’rlarida ifodalagan g‘oyaviy fikrini dastlabki yillarda ramziy timsolllar va detallar vositasida ilgar surgan bo‘lsa, keyinroq oshkora aytishga jur’at qildi. Xususan, shoir ijodida namoyon b

emotsional ta’sirini oshirishga xizmat qilishi Shavkat Rahmon she’rlari misolida o‘rganildi; Beshinchidan, o‘zbek adabiyotshunos olimlari va keng jamoatchilik vakillarining Shavkat Rahmon she’riyatining uslub qirralari va shoirning xos badiiy detallari haqida qarashlari atroflicha tahlil qilindi; Oltinchidan, Shavkat Rahmon she’riyatida keng qo‘llangan badiiy detallar ketma-ketligi tuzilib, she’r tematikasi bo‘yicha xoslanishi Istiqlol mavzusidagi she’rlar misolida tadqiq qilindi; Yettinchidan, Sh. Rahmon she’riyatida ona yurt, o‘zbek xalqi, buyuk ajdodlarimiz timsolini o‘zida aks ettiruvchi tog‘, daraxt, tosh singari badiiy detallar alohida o‘rganildi va she’riy misollar bilan dalillandi; Sakkizinchidan, Istiqlol mavzusini yoritish, Turkiston va turkiylar erki haqidagi da’vatlar aks ettir

turfa tahlillar, mulohazalar, turfa izlanish va xulosalar bilan yanada teranlashib, oydinlashib boraveradi. Bir so‘z bilan aytganda, Shavkat Rahmon degan she’riyat, hech shubhasiz, yangi va uyg‘oq hayotga chorlovlardir. Bu haqiqatni unutmagan holda aytish mumkinki, badiiy detallarni samarali, eng muhimi, lirik asar mohiyatidan kelib chiqib, o‘z o‘rnida qo‘llay olgan Sh. Rahmonning bu boradagi mahorati, o‘ziga xos qirralari yana ko‘plab ilmiy tadqiqotlarga asos bo‘la oladi. Shavkat Rahmon she’riyati va uning badiiy imkoniyatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan ushbu tadqiqot ishini “Shavkat Rahmonni xotirlab” kitobida qayd etilgan quyidagi fikrlar bilan yakunlashni lozim, deb topdik: “XX asr o‘zbek she’riyatini bir kitob deb olsak, uning oxirgi sahifalari Shavkat Rahmon va uning tengdoshlari ij

F OYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘Y X ATI. 1. Karimov I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T.: Ma’naviyat, 2008. 2. Adabiyot nazariyasi. 2 jildlik. –T.: Fan, 1978-1979. 3. Ali U. Ko‘ngilga sayr. –T.: Yangi asr avlodi, 2009. 4. Boboyev T. Adabiyotshunoslik asoslari. Darslik. –T.: O‘zbekiston, 2002. 5. Hamdamov U. Ijodkor va davr. //O‘zbek tili va adabiyoti, 2002. №6. 6. Hamdamov U. Yangi o‘zbek she’riyati. –Toshkent: Adib, 2012. 7. Mustaqillik davri adabiyoti. –Toshkent: G‘afur G‘ulom, 2006. 8. Namozov M. Tumanlarni qo‘porar tog‘lar. //Vatan, 1995, №22. 9. Quronov D. Adabiyotshunoslikka kirish. Darslik. –T.: A. Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2004. 10. Quronov D. Adabiyotshunoslikka kirish. Darslik. –T.: Fan, 2007. 11. Quronov D., Mamajonov Z., Sheraliyeva M. Adabiyotshunoslik lug‘a

24. O‘zbek adabiy tanqidi. Adabiy-tanqidiy maqolalar. –T.: Turon-Iqbol, 2011. 25. G‘aniyev I., Afoqova N., G‘aniyeva A. Shavkat Rahmon olami. – Toshkent: Akademnashr, 2013. 26. G‘ofurov I. She’riyat – izlanish demak. –T.: G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 1984. 27. Shavkat Rahmonni xotirlab. –Toshkent: Sharq, 2012. 28. http:// ziyonet.uz internet sayti. 29. http:// kh-davron.uz internet sayti. 30. http:// e-adabiyot.uz internet sayti. 62

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar