Shaxs tarbiyasida amir temur o‘gitlaridan foydalanish - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	91.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Shaxs tarbiyasida amir temur o‘gitlaridan foydalanish

Купить

MAVZU: SHAXS TARBIYASIDA AMIR TEMUR O‘GITLARIDAN
FOYDALANISH.
MUNDARIJA:
KIRISH……………………………………………………………………….…..3
I.BOB. TEMURIYLAR HUKUMRONLIK DAVRIDA SHAXS TARBIYASI
1.1. Amir Temur o‘gitlarining ta’lim – tarbiyaviy ahamiyati ……………………..5
1.2. Amir Temur mamlakatning madaniy, ta’lim – tarbiya tizimini
rivojlantirishdagi xizmatlari …………………………………………………..…14
II.BOB. TEMUR TUZUKLARI UNING TARBIYAVIY MOHIYATI.
2.1. Shaxs tarbiyasida Temur tuzuklari va uning ahamiyati ……………..……..19
2.2. Amir Temurning axloq – odob haqida qarashlarining pedagogik ahamiyati .24
XULOSA………………………………………………………………………..31
FOYDALANILGAN ADABIYTOLAR………………………………………33

KIRISH
Kurs ishi dolzarbligi: Ushbu fan yuzasidan inson tarbiyasini
shakllantirishda tarbiyani o‘rni katta. Tarbiya inson shaxsi ma’naviy qiyofasini
shakillashtirishga qaratilgan tadbirlar tizimidir.Ta’lim esa axloqli, odobli shaxsiga
hunar o‘rgatish, bilim berishdir.inson shaxsini shakillantirish bilan bog‘liq bo‘lgan
tarbiya va ta’lim doimo bir-biri bilan uzviy bog‘langan jarayonlardir. Har qanday
ta’lim, tarbiya bilan uyg‘unlashgandagina yetuk ma’naviyatga zamin bo‘ladi. Shu
nuqtaiy nazardan yoshlarimizni tarbiyalash uchun birinchi galda Sharq
mutafakkirlarining duru jovohiriga teng ma’naviy meroslari dasturi amal bo‘la
oladi negaki, o‘tmishdagi barcha yetuk mutafakkirlar ham ta’lim-tarbiya
ishlarining jamiyat taraqqiyotidagi ahamiyatini chuqur anglab yetishgan, adolatli
ijtimoiy tizum o‘rnatish borasidagi qarashlarini shu muammo bilan bog‘lashga
intiladilar. Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov mamlakatimizning tarixchi olimlari
bilan uchrashuvida shu narsani ta’kidladiki,“davlatchiligimizda qat’iy burilish yuz
bergan hozirgi davrda biz uchun dunyoda egallagan o‘rnimizni, kimligimizni,
qadimiy ildizlarimizni aniq belgilab olish zarur bo‘ladi ”. Mamlakatimiz
rahbarining fikricha, gap o‘zbek xalqining tarixiy o‘tmishi, uning o‘zligi,
ma’naviyati haqida ketar ekan, bu masalada bizda chuqur ilmiy asosga ega bo‘lgan
dalillar, tahlillar yetishmaydi. Ilmiy til bilan aytganda bu borada tugal konsepsiya
yo‘q. O‘zlikni anglash tarixni bilishdan boshlanadi 1
.
Amir Temur va Temuriylar davrida odob-axloq, ilm-fan madaniyati qay
darajada haqqoniy va holisona yoritilganligini o`rganish mavzuning dolzarbligini
tashkil etadi.
Yuqoridagi maqsadlarni ro‘yobga chiqarish va ta’lim tarbiya tizimini
insonparvarlik yo‘nalishida shakillantirishda quyidagi “Amir Temur va Temuriylar
sulolasi davrida oila tarbiyasi va odob-axloq to‘g‘risidagi o‘gitlari” mavzusi
doirasida aniqlangan ma’lumotlar ahamiyati kattadir.
Kurs ishining maqsadi : Amir Temurning odob-ahloq to`g`risidagi o`gitlari
mavzusini ochib berish.
1
Karimov I. A. Amir Temur-faxrimiz g’ururimiz -T.: “O’zbekiston” 1998 yil
3

Mavzuning vazifalari:
- Sohibqiron Amir Temur ulug‘ zot sifatida rejasini yoritib berish;
- Amir Temurning bunyodkorlik ishlar to‘g‘risida tushntirish;
- Amir Temurning odob- ahloq, ta’lim- tarbiy to‘g‘risidagi o‘git haqida
ma’lumot berish;
- Amir Temur va temuriylar davrining O‘rta Osiyo madaniyati tarixidagi
o‘rni.
- Temuriylar davri madaniyatini tushuntirish;
- Temuriylar davrida tasviriy san’at va uning turlari rivojlanishi. Samarqand
miniatyura maktabi va uning xususiyati. Samarqand ilm-fan va taraqqiyot markazi
sifatida rejasini ochib berish;
Kurs ishining tuzilish.
Ushbu kurs ishi mundarija kirish ikki bob va har bir bobda ikkitadan qisim
xulosa foydalanilagan adabiyotidan iborat .
4

I BOB. TEMURIYLAR HUKUMRONLIK DAVRIDA SHAXS TARBIYASI
1.1 Amir Temur o‘gitlarining ta’lim – tarbiyaviy ahamiyati.
Sohibqiron Amur Temurning dunyo taraqqiyotida tutgan o‘rni beqiyosdir.
O‘sha davrda Yevropa va Osiyoda mo‘g'ul-tatarlarning, ayniqsa, Chingizxonning
istilochilik urushlari, uning oqibatlari qariyb 300 yil davom etadi. Bunday
qullikdan ozod etish, mustaqil davlatlar sifatida rivoj topish va madaniyatning
taraqqiy etishida Sohibqiron Amir Temur va uning avlodlari tarixiy jihatdan
muhim ahamiyatga egadir.
O‘zbekiston mustaqilligi tufayli Sohibqiron Amir Temurning haqiqiy
faoliyati xalqimizga to‘la ayon bo‘ldi. 1996-yilda uning tavalludiga 660 yil to‘lishi
munosabati bilan o‘tkazilgan xalqaro anjumanlar va yurtimizdagi an'analar uning
nomini ochiqcha ilk bor tarannum etishga muvaffaq bo‘ldi. Toshkent, Samarqand
va Shahrisabzda Amir Temurga bag'ishlab katta xiyobonlar qayta bezatildi va
uning haykallari o‘rnatildi. Bu milliy qadriyatlarni qay tarzda tiklash va milliy
madaniyatimizni yuksak cho‘qqilar kabi yanada baland ko‘tarishning buyuk
namunasi bo‘lib qoldi.
O‘zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti I.A.Karimov Sohibqiron
Amir Temur haykalining ochilishiga bag'ishlangan tantanada shunday degan edi:
“Bugun bunyod etilgan bobokalonimiz haykalida teran ramz bor — go‘yoki
jahongir tulporining jilovini tortib turibdi, qilichsiz qo‘lini oldinga cho‘zib jahon
xalqlariga omonlik sog'inmoqda, ”Kuch – adolatdadir” demoqda” 2
.
Amur Temur davrida Turkiston zamini obod bo‘lib, yanada rivojlandi
hamda ilm-fan va madaniyati rivojlangan davlatlar qatoridan joy oldi. Amur
Temurning sa’y-harakati bilan obod etilgan shaharlar, qishloqlar, karvonsaroylarni
Shahrisabz, Buxoro, Samarqand shaharlarida qad ko‘targan imoratlar, “Temur va
Temuriylar davlati”, ”Temuriy madaniyati”, “Ulug‘bek va Samarqand” kabi
tushunchalarni dunyoga kelishi va dunyo xalqlari tarixiga oltin harflar bilan
yozilishi ham Amir Temur nomi bilan bog‘liqdir.
2
Karimov I. A. Amir Temur-faxrimiz g’ururimiz -T.: “O’zbekiston” 1998 yil
5

Sohibqiron Amir Temur odob-axloq, iymon-e’tiqod, ta’lim-tarbiya sohasida
yuksaklikka, mukammallikka erishgan siymolardan biridir. Bunga ishonch hosil
qilish uchun bobomizning o‘zi tomonidan yaratilgan odob-axloqqa oid dasturlar,
o‘gitlar, pand-nasihatlarni, shuningdek Sohibqiron haqidagi tarixiy asarlarni
ko‘zdan kechirishimiz lozim. Tarixiy asarlarda yozilishicha, Sohibqiron Amir
Temurning eng xarakterli xususiyatlari davlat, mamlakat va fuqaroning g‘amxo‘ri
bo‘lgan. Jahongirlik qoidasi esa haqiqat bu sihat-salomatlik, haqiqat bu tartib,
haqiqat bu adolat deb e’tirof etgan.
Sohibqiron Amir Temur har vaqt: “Insonparvarlik va mardlikni Alloh ham,
xalq ham ulug‘laydi”, – degan hikmatli so‘zni takrorlashni xush ko‘rgan va
hayotda o‘zlari bunga amal qilganlar.
Sohibqiron Amir Temur haqidagi tarixiy asarlarda bobomiz amal qilgan
quyidagi sifatlar keltirib o‘tiladi:
- Sifatlarning birinchisi – beg‘arazlik;
- Islomga qat’iy rioya qilish;
- Har bir mojaro va muammoni diqqat bilan tekshirib, to‘g‘ri va odilona hal
etish;
- Rahm-shafqatli bo‘lish, nohaq ozor yetkazmaslik;
- Barcha so‘zlarda haqiqatga amal qilish;
- Va’daga vafo;
- Insofli bo‘lish.
Bu o‘gitlar juda mashaqqatli va sertashvish, goh muvaffaqiyatli, goh
muvaffaqiyatsiz, goh quvonchli, goh g‘amgin umrdagi hayot saboqlari orqali
vujudga kelgan. Sohibqiron Amir Temurning bu o‘gitlari orqali davlatni
boshqarish va idora etish, mamlakatda osoyishtalik o‘rnatish, fan va madaniyatni
rivojlantirish, xalqlar o‘rtasida buzilmas do‘stlik, mehr-shafqat, axloq-odobni
tarbiyalashimiz mumkin.
Sohibqiron Amir Temurning axloq va odob haqidagi qarashlarini
quyidagicha o‘rganamiz:
- adolat va adolatsizlik;
6

- so‘z va ishning birligi;
- do‘stlik va dushmanlik;
- botirlik va qo‘rqoqlik;
- so‘z va shirinsuhanlik.
So‘z haqida shunday deydi: “Shirin so‘z aytib g‘animni iymonga kiritgin.
Bir kalima yomon so‘z qilichni qinidan chiqarar”. Bu o‘girlarning barchasi
Sohibqironning o‘z tajribasida sinalgan.
Amir Temur “Axloqi husniya, ya’ni yaxshi xulqlar egasi” bo‘lgan. U oqil va
tadbirli sarkarda sifatida odamlarni ishga tayinlashda ham vazifasidan ozod etishda
ham shoshma-shosharlikka yo‘l qo‘ymagan, balki yetti o‘ylab bir kesgan.
Amir Temur singari jahon madaniyatida o‘z o‘rinlariga ega bo‘lgan
bobokalonlarimizning axloq va go‘zal xulq haqidagi fikrlari bugungi kunning
talabi bilan yozilgandek tuyiladi, go‘yo.
“O‘g‘illarim millatning ulug‘ martabasini, saodatini saqlamoq uchun
sizlarga qoldirayotgan vasiyat va tuzuklarni yaxshi o‘qing, aslo unutmang va
tadbiq eting. Millatning dardiga darmon bo‘lmoq vazifangizdir. Zaiflarni
qo‘riqlang, yo‘qsillarni boylar zulmiga tashlamang. Adolat va ozodlik dasturingiz
bo‘lsin. Men kabi uzun saltanat surmoq istasangiz, qilichingizni yaxshi o‘ylab
chekingiz. Bir da’fa chekkandan so‘ngra uni ustalikka qo‘llangiz. Orangizga nifoq
urug‘lari ekilmasligi uchun ko‘p diqqat bo‘ling. Ba’zi xodimlaringiz va
dushmanlaringiz nifoq urug‘larini sochmakka, bundan foydalanmakka harakat
qiladurlar. Bularga sodiq qolsangiz, tosh boshingizga tushmas”. Bundan tashqari
sohibqironning do‘stlik va dushmanlik haqidagi fikrlaridan ham keng
foydalanishimiz mumkin. Masalan: “Do‘stlik – sinovda chiniqadi”, “Do‘stu-
dushman bilan murosai-madora qildim”, “Shijoatli kishilarni do‘st tut, chunki
Tangri taolo jasur kishilarni ardoqlaydi”, “Farzandlar, qarindoshlar, oshna-og‘ayni,
qo‘shnilar va men bilan bir vaqtlar do‘stlik qilgan barcha odamlarni davlatu-
ne’mat martabasiga erishganimda unutmadim, haqlarini ado etdim”, “Do‘stu-
dushmandan kimki menga iltijo qilib kelgudek bo‘lsa, ularga shunday muomala
qildimki, ularning dushmanligi do‘stlikka aylandi”.
7

Shunday qilib, Sohibqiron Amir Temurning ibratli, hayotiy pand-nasihatlari
va purma’no o‘gitlarining har biri mazmun va ma’no kengligi, mantiqning
kuchliligi, teranligi, ta’siri, umuminsoniy qadriyatlar asosida qurilganligi alohida
ahamiyat kasb etadi. Ularni hadsiz xazina, odob-axloqqa oid dasturlar deya olamiz.
Amir Temur Ko‘ragon ibn Amir Tarag‘ay (1336-1406) “Temur tuzuklari”
asarining ma’naviy – ma’rifiy va pedagogik mazmuni xususida fikr yuritishdan
oldin uning ana shu ta’limoti shakllanishining zaminlari, diniy-axloqiy manba va
ildizlari haqida aytib o‘tishga to‘g‘ri keladi. Amir Temur ulug‘ davlat arbobi
bo‘lish bilan birga zamonasining komilu fozil, benazir dahosi, Yaratganning nazari
tushgan mislsiz qobiliyat va iste’dod egasi, ilm-fan va madaniyatning noyob sohibi
edi.
Buyuk bobokalonimiz yoshlik kezlaridan boshlab Sharq tarixi va falsafasiga,
adabiyot va san’atga, islom dini va uning odob-axloqqa oid muqaddas ta’limotiga
iymone’tiqod bilan qaragan. U xandasa, falaqiyot, mantiq, ilohiyot, fiqx, falsafa,
tarix, axloqshunoslik, jug‘rofiya, tibbiyot, adabiyot va san’at ilmlarini teran
o‘zlashtirgan. Zamonasining rasmiy uch tili, turkcha, forscha va arabchani chuqur
va mukammal bilgan. Temurning shijoatli ruhida ilm va ilm axdiga hurmatu e’zozi
favqulodda kuchli bo‘lgan. «Tarag‘ay Bahodir o‘g‘li Amir Temur yoshlik
chog‘idan mard, dovyurak, g‘ururli, o‘tkir zehn va aqlu idrok egasi bo‘lib o‘sdi.
Turli dunyoviy ilmlarni, harbiy san’atni egalladi. Qur’oni Karimni yod oldi, hadis
ilmini o‘rgandi. Imon-e’tiqodli, halolpok inson bo‘lib yetishdi» Amir Temur
naqshbandiya tariqatining asoschisi Xoja Baxouddin va u yaratgan ta’limotga
ixlos-e’tiqodi nihoyatda kuchli bo‘lgan.
Ilmiy manbalarda yozilishicha, Amir Temur mudom, saltanatda erishgan
jamiki narsam va mustahkam makonlarni fath qilishim bular hammasi Shayx
Shamsuddin al-Faxuriyning duosi, Shayx Zaynuddin al-Havofiyning hikmati
tufayli va barcha topgan barakalarim esa faqat Sayyid Baraka yordamida , bo‘lgan,
der ekan. Amir Temur islom rahnamolari, sayyidlar, shayxlar, xo‘jalarga
samimiyat bilan munosabatda bo‘lgan. Buyuk jahongirning islom diniga
munosabati va tasavvuf ahliga e’tiqodi uning «Tuzuklar» va unga nisbat berilgan
8

«Tarjimai hol» deb nomlangan asarlarida, Nizomiddin Shomiy, Sharofiddin Ali
Yazdiyning “Zafarnoma”, Ibn Arabshohning “Amir Temur tarixi” kitoblari va
boshqa ilmiy manbalarda o‘z ifodasini topgan.
«Yana tajribamda ko‘rib bildimki-deydi Amir Temur davlat agar dinu oyin
asosida qurilmas ekan, to‘ra-tuzukka bog‘lanmas ekan, unday saltanatning
shukuhi, qudrati va tartibi yo‘qoladi. Bunday saltanat yalang‘och odamga
o‘xsharkim, uni ko‘rgan har kimsa, nazarini olib qochadi. Yoxud kasu nokas tap
tortmay kirib chiqadigan tomsiz, eshigito‘sig‘i yo‘q uyga o‘xshaydi. Shuning
uchun men o‘z saltanatim binosini dini islom, to‘ra va tuzuk asosida
mustahkamladim. O‘z saltanatimni shariat bilan bezadim».
Mustaqil Turkiston davlati ichki va tashqi siyosatini amalga oshirishda Amir
Temur Qur’on va Hadis talablariga qatiy amal qilgan, ularga zid ish qilishga zinhor
yo‘l bermagan. U islom dinini, shariat qonun-qoidalarini xurofot, bid’at,
mutaassiblik, johillik, razolat, shakkoklik, diyonatsizlik kabi illatlardan astoydil
turib himoya qilgan.
Amir Temur diniy ilmlar bilan bir qatorda dunyoviy ilmlarni ham
mukammal o‘zlashtirgan. Ilm-fan va madaniyatning u xabardor bo‘lmagan biron-
bir sohasi bo‘lmaganligiga uning keng qamrovli, mazmunan nihoyatda chuqur
«Temur tuzuklari» misoldir. 3
Ilmiy, falsafiy, tarixiy manbalarda, hozirgi zamon muarrixlarining asarlari,
ilmiy tadqiqotlarida Amir Temurning Movarounnahr, Xurosonning bir necha ming
yillik ilmfan,
Amir Temur o‘z sipohiylarining nihoyatda jasur, epchil va chaqqon
bo‘lishini talab etgan. O‘z askarlarini qilichbozlik, nayza uloqtirish, merganlik,
baland qoyadan arqonda chuqur soyga tushib o‘zi bilan yana pastdan tosh olib
chiqish va hokazo harbiytayyorgarlik mashqlaridan foydanishga o‘rgangan. Amir
Temur qo‘l, qalqon, pichoq, qilich, yoy, nayza va tig‘ bilan jang qila oladigan
jismoniy va ruhiy baquvvat polvon, mergan, qilichboz askarlar – mahoratli
jangchilar tayyorlash maktabini yaratgan.
3
Payon Ravshanov “Temurnoma”, — T.: “Cho`lpon” nashriyoti 1990 yil
9

Amir Temur ulug‘ligining zaminida uning ma’naviy sifatlari turadi.
Sohibqiron bobomiz ma’naviyat, diniy-axloqiy, ijtimoiy-falsafiy qarashlari
markazida islom ta’limoti, Qur’oni Karim, Hadisi Sharif, tavhid, tafsir, fiqx,
tasavvuf ilmi va falsafasi turganligini alohida ta’kidlashga to‘g‘ri keladi.
Madaniyati, tarixi, urf-odatlari, an’analari, milliy qadriyatlarini chuqur
bilganligi va astoydil hurmat qilganligi haqida aniq ma’lumotlar berilgan. U o‘z
Vatani tarixini, ayniqsa, qadimiy Turon va Turkiston xalqlari davlatchiligi
masalasida keng bilim va ma’lumotga ega bo‘lgan.
Amir Temur mislsiz yorqin tarixiy shaxs sifatida o‘zini tarbiyalagan, o‘ziga
ma’naviy oziq bergan, buyuk ishlarga chorlagan el-yurtining ilmiy-falsafiy
ta’limotlariga katta qiziqish bilan qaragan. Ayniqsa, Sharq donishmandlari Al-
Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Abu Ali Ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy singari
buyuk mutafakkirlarning tabiiyilmiy, ijtimoiy-siyosiy, falsafiy ta’limotlaridan to‘la
xabardorligibugun hech kim uchun sir emas.
Tangri taologa shukrlar bo‘lsinki, shu kunlarga kelib ko‘p ming yillik boy
tariximizni surishtirish va o‘rganish imkoniyatiga endi ega bo‘lyapmiz. Biz keksa
tarixchilar bu ishni umr yetganicha qilarmiz. Biz ulgurmasak, buni shogirdlarimiz
davom ettirishar. Har holda shuni unutmaslik kerakki, bizlar nafaqat Amir Temur
to‘g‘risida, balki ota-bobolarimiz tarixi borasida ham xalqimiz oldida qarzdormiz.
Amir Temur 1336 yilning 9 aprelida o‘sha paytlarda Kesh (Shahrisabz)ga
qarashli Xo‘ja Ilg‘or (bu qishloq hozir Yakkabog‘ tumaniga qaraydi) qishlog‘ida
tavallud topdi. Otasi Amir Tarag‘ay o‘ziga to‘q, badavlat kishi edi. Temur
tug‘ilgan paytda u Qozonxon (1333—1346) huzurida mas’ul bir mansabda turardi.
Kesh va unga tobe’ yerlarning bekligi esa Amir Tarag‘ayning og‘asi Hoji
barlosning qo‘lida edi.
Temurning yoshligi va yigitlik yillari Chig‘atoy ulusi og‘ir ijtimoiy-siyosiy
bo‘hron iskanjasiga tushib qolgan bir davrda kechdi. Ulus ichidagi notinchlik
Qozonxon davriga kelib o‘zaro feodal urushlarning avj olib ketishiga sabab bo‘ldi.
Hokimiyat uchun kurash ayniqsa xon bilan uning bosh amiri (amir ul-umarosi)
Qazag‘an o‘rtasida kuchli bo‘ldi. O‘zaro nifoq va kelishmovchilik urushga aylandi.
10

Mamlakat mo‘g‘ullar istilosi ostida qolgan o‘sha og‘ir sharoit ikki iste’dodli amirni
Amir Temur bilan Amir Husaynni bir qadar yaqinlashtirdi. Lekin amir Husayn
mamlakatda feodal tarqoqlikka barham berish, raiyatni chet el bosqinchilaridan
himoya qilish xususida Amir Temur bilan yakdil bo‘la olmadi. Oqibatda yurt
ozodligi uchun kurash bevosita Amir Temur zimmasiga tushdi.
Amir Temur davrida maorif tizimilari Sohibqiron davlatining majburlov
funksiyasini tashkil etishdan asosiy maqsadi ommani qonunlarga hurmat ruhida
tarbiyalash, jinoyatlarning oldini olish, sodir etilgan jinoyatlarga muqarrar ravishda
jazo tayinlash, davlat va jamiyatning tinchligi hamda xotirjamligini saqlash
bo‘lgan. Bu davrda huquqbuzarlik va jinoyatlarni ochishda haqiqatni aniqlash
muhim ahamiyat kasb etgan. Amir Temur o‘z tuzuklarida bu haqda alohida
to‘xtaladi:
Adolat va qonun ustuvorligi tamoyili nafaqat mamlakatda, xalqaro
munosabatlarda ham bosh mezon bo‘lgan. Bu haqda Sharofiddin Ali Yazdiy
shunday ma’lumot keltiradi: "Viloyatlarni zolimlarning eliklaridin qutqarib, adlu
ehson bila orosta qildi. Va aning adlidin andoq bo‘ldikim, agar birov bir tabak
oltun yo kumush boshiga qo‘yub yalg‘uz sahroda Botardin Xovarg‘acha borgay,
hech kishi anga tik boqa olmas erdi. Ammo ul holda ko‘b yerlarni talab asiru toroj
qildi zarurat jihatidankim, agar andoq qilmasa erdi, olam nizom topmas erdi".
Sharofiddin Ali Yazdiyning fikricha, agar Sohibqiron qattiqqo‘l siyosat
yuritmasa va beboshlarni jazolamasa, olamda tartib o‘rnatib bo‘lmasdi.
Zo‘ravonlikka qarshi davlatning kuch ishlatmog‘i shart. Shundagina adolat va
qonun ustvorligiga erishish mumkin.
Shuningdek, davlatda o‘g‘irlik, zo‘ravonlik, sharob ichish, zino va boshqa
jinoyatlar uchun eng og‘ir jazolar tayinlangan. Akademik I.Mo‘minov bu haqda
shunday ta’kidlaydi: "Sohibqiron yozishmalaridan anglanishicha, saltanatda vaqti-
vaqti bilan so‘roq va taftishlar o‘tkazib turilgan. O‘z amalini suiiste’mol qilish,
poraxo‘rlik, ichkilikbozlik, maishiy buzuqlik og‘ir gunoh hisoblanib, bunga yo‘l
qo‘ygan kishilar qattiq jazolangan".
11

Amir Temur va temuriylar davridagi majburlov apparatining tarbiyaviy
kuchi shundaki, jazolar xalqdan yashirincha emas, ochiqchasiga, xalq gavjum
bo‘lgan maydonlarda ijro etilgan.
Sohibqiron bir so‘zida shunday deydi: "Adolat va insof bilan Tangri
bandalarini o‘zimdan rozi etdim. Gunohkorga ham, begunohga ham rahm-shafqat
bilan, haqqoniyat yuzasidan hukm chiqardim. Fuqaro va qo‘l ostimdagilarga
rahmdillik qildim, sipohiylarga in’omlar ulashdim. Zolimga qarshi mazlum dodiga
yetdim".
Davlat siyosatini belgilashda va uni amalda hayotga tatbiq etishda
naqshbandiya tariqati g'oyalarini ifodalovchi «rosti-rusti» qoidasi asos qilib olindi.
Sohibqiron bu g'oyani takomillashtirib, «Kuch- adolatdadir» degan mashhur
hamda shu davrgacha davlatlar tajribasida ommaviy qo‘llanilmagan qoidani kashf
etdi. Davlat ishiga iymonli, diyonatli kishilami o‘tqazdi. Davlatni boshqarishni 4
omilga bog'liq deb bildi: 1. Saltanat, 2. Xazina, 3. Qo‘shin (sipoh masalasida), 4.
Raiyat (qora xalq). Saltanatni yuritishda vazirlar masalasiga e'tibor qaratildi. Vazir
4 sifatga ega bo‘lishi shart bo‘gan. Bular:
1) asllik va toza nasllik;
2) aql- u farosatlilik;
3) raiyat va sipoh ahvolidan boxabarlik;
4) sabr-toqatlilik va tinchliksevarlik.
Amir Temur tuzgan markaziy davlat tizimini bor-yo‘g'i 7 vazir boshqargan:
1) mamlakat va raiyat vaziri (vaziri a'zam -Bosh vazir);
2) sipoh vaziri (sipohning ta'minoti va uning umumiy ahvoli);
3) moliya ishlari vaziri (egasiz -davlatga qarashli yer-suv va mulk;
4) saltanat ishlarini yurituvchi vazir (kirim-chiqim masalasida);
5) adliya ishlari vaziri bo‘lib qozilar devonga rahbarlik qilgan;
6) devoni mushrifga rahbarlik (voqea-hodisalardan xabardorlik);
7) xorijiy mamlakatlar bilan bo‘ladigan munosabatlarga mutasaddilik.
Amir Temur saltanatni boshqarishda kengash, mashvarat va maslahatga
alohida e'tibor bergan. Kengash -bu yaqin, ishonchli odamlar bilan muhim davlat
12

ishlari yuzasidan qilinadigan maslahat, yig'ilish. Mashvarat esa mashoyix, ulamo,
fuzalo, vuzaro va boshqa arkoni davlatni to‘plab qilinadigan yig'ilish. «Garchi
ishning qanday yakunlanishi taqdir pardasi ortida yashirin bo‘lsa-da, - deydi u, -
aqli raso va hushyor kishilardan kengash-u tadbir istab, fikrlarini bilmoq lozim».
«Davlat ishlarining 9 ulushini, - deydi u, - kengash, tadbir va mashvarat bilan,
qolgan bir ulushini qilich bilan hal qildim» 4
.
O`zbekiston prezidenti I. A. Karimov ma’naviyatning shaxs va jamiyat
uchun ahamiyati haqida gapirib: “Ma’naviyat insonning, xalqning, jamiyatning,
davlatning kuch-qudratidir.” deb ta’kidlagan edi. Shu ilmiy mezonga asoslansak,
Sohibqiron Amir Temur bin Muhammad Tarag`iy Bahodirxon o`g`li ulug`ligining
asosida, uning dunyoviy va islomiy qadriyatlardan yug`rilgan ma’naviy salohiyati
turadi. U zoti komilning bu sifatlari O`zbekiston Prezidenti I. Karimovning
asarlari, maqola va nutqlarida, Davlatimizning Amir Temurga bag`ishlangan
rasmiy hujjatlarida, ilmiy adabiyotlarda har tomonlama asoslab berilgan. U
manbalarda birinchi marta “Jahom tarixidagi buyuk siymolardan biri, Markaziy
Osiyo xalqlarining iqtisodiy siyosiy va ma’naviy taraqqiyotiga ulkan hissa
qo`shgan ulug` davlat arbobi va sarkarda fan va madaniyat homiysi” Amir Temur
sahxsi va faoliyati yuqori davlat darajasida hurmatlandi.
4
Payon Ravshanov “Temurnoma”, — T.: “Cho`lpon” nashriyoti 1990 yil
13

1.2. Amir Temur mamlakatning madaniy, ta’lim – tarbiya tizimini
rivojlantirishdagi xizmatlari.
Qariyb bir yarim asr davomida mo‘g‘ullar istibdodi ostida xonavayron
bo‘lgan Movarounnahr xalqi XIV asrning boshlariga kelib mo‘g‘ul istilochilari
zulmidan qutula boshladi. Movarounnahrda kuchli davlat tuzishga bo‘lgan intilish
g‘olib keldi. Mo‘g‘ul istilochilariga qarshi Buxoroda xalq Mahmud Torobiy
boshchiligida qo‘zg‘oldi, Samarqand va Xurosonda esa Sarbadorlar qo‘zg‘olonlari
ro‘y berdi. Natijada Sarbadorlar uzoq muddat hatto hokimiyatni ham boshqarib
turdilar. XIV asrning ikkinchi yarmida Movarounnahrning feodal tarqoqligiga
barham berildi, mamlakat mo‘g‘ul bosqinchilaridan tozalandi. XIV asrning oxiri va
XV asrlarda Markaziy Osiyoda feodal munosabatlar yanada rivoj topa boshladi.
Sohibqiron Temur va dastlabki temuriylar hukmronlik qilgan davr Movarounnahr
tarixida alohida o‘rin egallaydi. Markazlashgan buyuk Temur davlatining barpo
etilishi bilan Movarounnahrda yana fan va madaniyat, maorif qaytadan ravnaq topa
boshladi. Shuning uchun ham XIV asrning ikkinchi yarmi va XV asr tarixda Sharq
Uyg‘onish davrining ikkinchi bosqichi deb ataladi. Chunki, bu davr madaniyati o‘z
tamoyillari, yo‘nalishi, iqtisodiy asosi jihatidan IX-XII asr madaniyatining davomi
sanaladi. Shu bois XIV asr oxiri va XV asrlarda Movarounnahrdagi Sharq
Uyg‘onish davri madaniy ravnaqini IX-XII asrlardagi madaniy rivojlanishidan
ajratib olib ko‘rsatish mumkin emas. XIV asrning uchinchi choragi va XV asrda
Markaziy Osiyoda iqtisodiyot, fan va madaniyat o‘sdi. Amir Temur hukmronligi
davrida jahonning ko‘plab shaharlarida Samarqandga hunarmandlar, olimu fozillar,
san’atkorlar, muhandislar olib kelindi va ularning boy tajribalari, ijodiy
mahoratlaridan ilm- ma’rifat, madaniyat, qurilish jabhalarida keng foydalanildi.
Samarqand va Hirotda madrasalar, kutubxona va rasadxona qurildi. Tibbiyot ilmini
o‘rganishga qiziqish yanada kuchaydi. Riyoziyot, falakiyot, jo‘g‘rofiya, tarix,
adabiyot, falsafa hamda tarbiyashunoslikka oid asarlar yaratildi. Forobiy, Ibn Sino,
Beruniy, Umar Xayyom, Sa’diy meroslarini, shuningdek, yunon-rim madaniyatini
o‘rganishga havas kuchaydi. Shuni ta’kidlash kerakki, Temur va uning izdoshlari,
temuriylar davrida fan va madaniyat rivojlandi. Ayniqsa Samarqand va Hirot
14

shaharlari madaniyat, ilmma’rifat markaziga aylandi. Amir Temur saltanatni bino
qilish va uni mustahkamlash uchun juda katta xizmat qildi. Ana shunday buyuk
xizmatlaridan eng muhimi mamlakatda ta’lim tizimini rivojlantirish sohasiga
qaratilganligi edi. Chunki uning e’tiqodiga ko‘ra bilimdon va tadbirkor insongina
mamlkatning rivojlanishiga hissa qo‘sha oladi. Shuning uchun ham sohibqiron
bilimli va ishbilarmon, tadbirkor kishilarni tarbiyalashga katta e’tibor beradi. Bu
borada ta’lim tizimining o‘ziga xos o‘rni bo‘lishi kerakligini anglagan holda
maktab va madrasalar qurdiradi. Saltanat poytaxti Samarqand atrofida o‘n ikki
bog‘ va qasr yaratadi, shahar arki Ko‘ksaroy, uning atrofida esa Bo‘stonsaroylar
bino etadi. Jome’ masjidi, maqbaralar, me’moriy yodgorliklar qurdiradi. Bu
ishlarga faqat Amirning o‘zi emas, uning atrofidagi yaqinlari ham turli madrasalar
qurishga bosh-qosh bo‘ladilar. Bulardan Amir Temurning amirlaridan Idigu
Temur, mavlono Qutbiddin, umr yo‘ldoshi Saroymulkxonim, nabirasi Muhammad
Sultonlar ham madrasalar qurdiradilar. Madrasalar ma’lum darajada ixtisoslashgan
edi. Masalan, boshqaruv kadrlarni tayyorlash Muhammad Sulton madrasasida,
diniy muassasalar uchun kadrlar tayyorlash mavlono Qutbiddin sadr madrasasi,
umumiy mutaxassislar, ya’ni ziyoli, imom, olim, maktab o‘qituvchisi tayyorlashga
Idigu Temur, Saroymulkxonim madrasalari ixtisoslashgan. Lekin ularning
hammasida Qur’on, Hadis, fiqh o‘rganilgan. Shuningdek madrasalarning
ixtisosligiga ko‘ra umumi aqliya, umumi askariya, umumi ma’muriyalar ham
o‘rgatilgani haqida ma’lumotlar bor.
Madrasalarda darslar arab, fors, turkiy (o‘zbek) tillarida olib borilgan. Arab
tili grammatikasini o‘rgatishga ko‘proq vaqt ajratilgan. Shuning uchun Sa’diy
Sheroziyning «Guliston», «Bo‘ston», Farididdin Attorning «Mantiq ut-tayr» va
boshqalar ham o‘qitilgan. Har bir madrasaning vaqfnomasida tolibi ilmlar,
mudarrislar va boshqa xodimlarni qabul qilish, o‘quv ishlarini yuritish
belgilangan1 . Ulug‘bek zamoniga kelib esa matematika, astronomiya kabi fanlar
ayniqsa rivoj topdi. Tibbiyot, tarix, adabiyot va shular bilan barobar diniy
bilimlarning ham ravnaq topishiga katta e’tibor berildi. Oliy maktab — madrasalar
qurildi. Buxoro, Samarqand va G‘ijduvonda qurilgan uch madrasada fan
15

taraqqiyotida ilmiy markaz bo‘lib keldi. Buxorodagi madrasa peshtoqiga bitilgan
quyidagi yozuvlar haligacha ko‘zga yaqqol tashlanadi: «Ilm olmoqqa intilmoq har
bir muslim va muslima uchun qarzu farzdir». Ulug‘bek 1428—1429 yillarda
Samarqandda rasadxona qurdiradi. 1437 yilda ana shu rasadxonada «Ko‘ragoniy
jadvali»ni, ya’ni yulduzlar jadvalini tuzadi. U yaratgan kutubxonada esa fanning
turli sohalariga oid 1500 jild kitob mavjud edi. Samarqand shahrida X asrda 17 ta
madrasa bo‘lib, ularda yirik olimlar dars bergan bo‘lsa, XIV— XV asrlarga kelib
ular soni yanada ortdi. Tabobat ilmi, tarix, adabiyot va san’at ham rivojlandi.
Boysunqur Mirzo davrida saroy kutubxonasi keng rivoj topadi. Uning rahbarligida
kitoblarni ro‘yxatdan o‘tkazish va ilmiy matn ishlari ham olib borilgan.
Firdavsiyning «Shohnoma» asarining shu davrda to‘liq matni tuzilib, miniatyuralar
bilan bezatilgan. Bular XIV asrning ikkinchi yarmi va XV asr Markaziy Osiyo
tarixida uyg‘onish davri bo‘lib tarixga kirgan deya olishimizga asos bo‘la oladi.
Bu davrda o‘zbek adabiyotida ham ancha siljish ro‘y berib, Atoiy, Sakkokiy,
Haydar Xorazmiy, Durbek va Lutfiylar tomonidan qimmatli asarlar yaratildi.
Shuningdek, tarixiy va adabiy asarlarni o‘zbekchaga tarjima qilish ishlari jonlandi.
Ulug‘bek olimlarga homiylik qilib, fan ahlini rag‘batlantirdi, uning o‘zi, ayniqsa,
astronomiya va matematika fanlari bo‘yicha muhim ishlarni amalga oshirdi.
Samarqandda Ulug‘bek tomonidan rasadxonaning barpo etilishi va uning o‘sha
davr ilmiy markaziga aylanishi muhim voqyea hisoblandi. Shu davrda
Samarqandda Qozizoda Rumiy, Jamshid bin Ma’sudi, Mo‘yiddin va uning o‘g‘li
Mansur Koshiy, Ali ibn Muhammad Birjondi va boshqalar ijod etdilar. Hirotda esa
Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy, ulug‘ rassom Behzod, tarixshunos Xondamir,
hattot Sulton Ali Mashhadiy va boshqalar ijodiyot cho‘qqilariga ko‘tarildilar.
Ulug‘bekning shogirdi Aloviddin Ali ibn Muhammad Qushchi Samarqandiy (1403
—1474) o‘sha davrda Movarounnahrning madaniy va ilmiy hayotida katta rol
o‘ynadi. Astronomiya to‘g‘risida «Risolai dar falakiyot» degan kitob yozgan Ali
Qushchini o‘z davrining Ptolomeyi deyishardi. Uning mazkur asarida geometrik
bilimlarning asoslari bayon qilindi, nuqta, chiziq, yuza, aylana va shu kabi
tushunchalar to‘la ta’riflab berildi, tabiiyot fanlari va shuning singarilar sohasida
16

boshlang‘ich bilimlar bayon qilindi. 5
Bu asar hamma narsa oddiy va murakkab
narsalarga bo‘linib ta’riflanadi. Sulton Husayn Boyqaro davrida olimlar va shoirlar
Samarqanddan Hirotga ko‘chib o‘tdilar. Hirot ilmiy-madaniy markazga aylandi.
Alisher Navoiy Hirotda fan, madaniyat, ma’rifat ishlarini yo‘lga qo‘yishda, u yerni
obodonlashtirishda katta xizmatlar qildi. Zahiriddin Muhammad Bobur
«Boburnoma»da Hirot to‘g‘risida yozar ekan butun dunyoda bunday obod shaharni
ko‘rmaganligini aytadi. Alisher Navoiy ham masjidlar, madrasalar, hammomlar,
kasalxonalar, hovuz va ko‘priklar, rabotlar qurdirgan. U shaharning eng xushhavo
joyida barpo etgan Xalosiya va Ixlosiya binolari guruhi fan, adabiyot, san’atga
xizmat qiladigan madaniy markazga aylangan. Hirotda Alisher Navoiy bilan birga
Abdurahmon Jomiy, Kamoliddin Behzod, xattotlar Sulton Ali Mashhadiy, kotib
Mir Ali, sozanda Qulmuhammad, tarixchilar Abdurazzoq Samarqandiy, Xondamir
va boshqalar yashab ijod etgan. Hirotda xattotlik san’ati rivojlangan. Hatto
Buxoroda «Hirot yozuvi» mirzalar, xattotlar tomonidan 1920 yilgacha
qo‘llanilganini tarixchilar manbalarda keltiradilar. Bu davrda Movarounnahrda
ham san’at, arxitektura, binokorlik texnikasi ancha ravnaq topdi. Musiqa, tasviriy
san’at, madaniyat, adabiyot, ta’lim-tarbiyaga oid qator asarlar yaratildi. Hasan
Buxoriy Nisoriyning (1556) «Muzakkir alahbob» tazkirasi, Mutribiyning «Tazkira
tush shuaro» (1604—1605) to‘plamlari, tarixiy va adabiy yodgorlik bo‘lgan
«Boburnoma» o‘sha davrda yaratilgan asarlar orasida o‘ziga xos ahamiyat kasb
etdi. Amin Ahmad Roziy «Haft iqlim» («Yetti iqlim») degan geografik
bibliografik lug‘at tuzdi. XVI asrda xattotlik san’ati yuksak darajaga yetdi. Sulton
Ali Mashhadiy, Mirali Halaviy, Mahmud ibn Is’hoq ash-Shixaybiy va boshqalar
ustoz xattot bo‘lib nom qozondilar. Darvesh Muhammad ibn Do‘stmuhammad
Buxoriy xattotlik san’atining nazariyasi to‘g‘risida asar yozdi. Bu davrda bir qator
ilm maskanlari bunyod etildi. jumladan: Shayboniyxon madrasasi, Abdurahim sadr
madrasasi, Mirarab madrasasi, masjidi Kalon va boshqa inshootlarning qurilishi
ta’lim-tarbiya jarayonida muhim bosqich bo‘ldi. Aholining savodxonligini
5
Payon Ravshanov “Temurnoma”, — T.: “Cho`lpon” nashriyoti 1990 yil
17

oshirish, bolalarga ta’lim-tarbiya berish borasida ham ma’lum darajada
imkoniyatlar yaratildi. Xususiy maktablar yuzaga keldi, muallim yollab bolalarni
uyda o‘qitish tadbirlari odat tusiga kirdi. Shahar va qishloqlarda, ovullarda
ochilgan maktablarda bolalarni o‘qitish 6 yoshdan boshlandi. Olti yoshli bolalar
maktabga borib, alifbeni o‘rganar, uning ayrim harflarini chizishni mashq qilar
edilar. O‘quvchilar maktablarda savod chiqarganlaridan keyin madrasaga kirib
ham diniy, ham dunyoviy fanlardan bilim olar edilar. Shulardan kelib chiqqan
holda aytish mumkinki, IX— XVI asrlarda Movarounnahrda ta’lim-tarbiya va
pedagogik fikrlar yuksak taraqqiyot bosqichiga ko‘tarildi
18

II BOB. TEMUR TUZUKLARI UNING TARBIYAVIY MOHIYATI.
2.1. Temur tuzuklari va uning ahamiyati.
Buyuk Amir Temurning siyosiy faoliyati nafaqat davlatchilik tarixini
boyitishda, shu bilan birga hozirgi sharoitda milliy davlatchiligimizni
mustahkamlashda ham amaliy ahamiyat kasb etmoqda.
Buyuk Amir Temur tomonidan yozilgan muhim asar bu «Temur tuzuklari»,
ya’ni «Tuzukoti Temuriy»dir. «Qomus ul a’lom» deb nomlangan va Istambulda
nashr etilgan komus kitobida: «Amir Temur «Tuzukoti» deb yuritiladigan
komuslar majmuasini yozdi. Unda o‘zining hayot yo‘lini bayon qildi», deb
yoziladi. 6
Amir Temur faoliyatini o‘rganishda asosiy manbalardan bo‘lgan, turkiycha
bitilgan «Temur tuzuklari»ning bir ko‘lyozma nusxasi Yaman hokimi Ja’far
podshoh tomonidan milliy kutubxonada saqlangan. Bu asarning fors tiliga
tarjimasini Mir Abu Tolib Hasaniy at-Turbotiy Makkaga haj qilib qaytib
kelganidan so‘ng amalga oshirgan. Ana shu nusxa asosida «Temur tuzuklari»
bizgacha yetib kelgan va XIX asrning oxirlarida rus tiliga tarjima etilib, nashr
qilingan. Asar butun dunyoga mashhur bo‘lib, asrlar osha o‘z ahamiyatini saqlab
qolib, juda ko‘p tillarga tarjima qilingan. Arab tili professori, ingliz mayori Uayt
asarning forsiy matnini nashrga tayyorlagan va u 1783 yili Oqsfordda chop etilgan.
1785 va 1890 yillarda ushbu nashrning forscha matni hech o‘zgarishsiz
Hindistonning Kalkutta va Bombey shaharlarida, 1963 yilda Eronda nashr etilgan.
U 1787 yili taniqli fransuz sharqshunosi L.Lyangle tomonidan ushbu asar fransuz
tilida ham nashr etilgan.
«Temur tuzuklari» ikki bo‘lim va 56 banddan iborat bo‘lib, kitobda bu
bo‘limlar maqola deb atalgan. Birinchi maqola Temurning davlatni barpo etish va
mustaxkamlash, qo‘shinlarni tashkil etish yuzasidan tuzuklaridan iborat. Ikkinchi
maqolada esa, Amir Temur tomonidan o‘tkazilgan 13 kengash tafsilotlari va ularda
buyuk sohibqironning amalga oshirgan tadbirlari bayon etilgan.
6
“Temur tuzuklari”, — T.: “Sharq” nashriyoti 2001 yil
19

Shuningdek, «Tuzuklar»ning birinchi qismida Amir Temurning yetti
yoshidan to vafotiga qadar (1342-1405 yil 18 fevral) kechgan hayoti va ijtimoiy-
siyosiy faoliyati, uning Movarounnahrda markaziy hokimiyatni qo‘lga kiritishi,
ijtimoiy tarqoqlikka barham berishi va markazlashgan davlat tuzishi, Eron va
Afg‘onistonni o‘z tasarrufiga olishi, Oltin O‘rda xoni To‘xtamish ustidan
qozonilgan g‘alaba va nihoyat buyuk jahongirning Ozarbayjon, Turkiya va
Hindistonga qilgan harbiy yurishlari ixcham tarzda bayon etilgan.
Kitobning II qismi Sohibqiron nomidan aytilgan va uning toju-taxt
vorislariga atalgan o‘ziga xos vasiyat va pandu-nasihatlaridan iboratdir. Unda
davlatni idora qilishda kimlarga tayanish, toju-taxt egalarining burchi va vazifalari,
vazir va qo‘shin boshliqlarining burch va vazifalari, amirlar va boshqa
mansabdorlarning toju-taxt oldida ko‘rsatgan alohida hizmatlarini taqdirlash tartibi
va hokazolar xususida so‘z yuritiladi.
Ikkinchi bo‘limda, ya’ni maqolada Amir Temur shunday deb yozadi:
«Mamlakatlarni fatx etuvchi baxtli farzandlarim va jahonni idora etuvchi qudratli
nabiralarimga ma’lum bo‘lsinkim, tangri taolo dargohidan umidim shulki, ko‘plab
farzandlarim, avlodim uchun saltanat qurish, davlat tutish ishlarini bir necha
tuzukka bog‘ladim, va saltanatni boshqarish haqida qo‘llanma yozib qoldirdim».
Ulug‘ Amir Temur yana davom etib: «Har mamlakatning yaxshi kishilariga
men ham yaxshilik qildim, nafsi yomonlar, buzuqlar va ahloqsiz odamlarni
mamlakatimdan quvib chiqardim», deb yozgan edi.
Oliyjanob ahloqiy fazilatlarni Amir Temur xazratlari ulug‘lab-gina
qolmaganlar, balki bu fazilatlarni bajaralishini davlat xududida yashayotgan
fuqarolardan, hatto o‘z oila a’zolari tomonidan ham so‘zsiz bajarilishini talab
qilganlar. «Yana tajribamdan ko‘rib bildimki», deb yozadi Amir Temur – «davlat
agar dinu oyin asosida qurilmas ekan, to‘ra tuzukka bog‘lanmas ekan, unday
saltanatning shukuxi, qudrati va tartibi yo‘qoladi. Bunday saltanat yalong‘och
odamga o‘xshaydi, uni ko‘rgan kimsa nazarini olib qochadi. Yohud kasu nokas tap
tortmay kirib chiqadigan tomsiz, eshigi-to‘sig‘i yo‘q uyga o‘xshaydi.
20

Shuning uchun ham men o‘z saltanatim binosini dini islom to‘ra va tuzuk
asosida mustahkamladim»
Amir Temur o‘z tuzuklari keyingi avdlodi uchun bir qo‘llanma bo‘lib
qolishni ko‘zlab: «Farzandlarim va avlodimdan bo‘lganlarning har biri unga
muvofiq ish yuritsin Bu tuzuklardan o‘z saltanat ishlarini boshqarishda qo‘llanma
sifatida foydalangaylar, toki mendan ularga o‘tadigan davlat va saltanat zararu
tanazzuldan omon bo‘lg‘ay», deb yozib qoldirgan edi. 7
Darhaqiqat bu asardan faqat Temuriy shahzodalargina emas, ko‘plab sharq
hukmdorlari o‘zlarining faoliyatlarida foydalanganlar va unga yuqori baho
berganlar. Jumladan, Shoh Jahon (1628-1657), Qo‘qon xoni Muhammad Alixon
(1822-1842), Buxoro amiri Abdullahadxon (1885-1910) lar «Tuzukot»dan
parchalar ko‘chirtirib, ulardagi qoidalarga amal qilgan-lar.
Temur tuzuklarida Amir Temur o‘zi tuzgan qo‘shinning tuzilishi,
qurollanishi hamda buyuk sohibqironning harbiy san’ati haqida ham muhim
ma’lumotlar berilgan. Zero Amir Temur tuzgan qo‘shin o‘zining strategik va taktik
maxorati bilan o‘sha davrning eng mukammal va kuchli armiyalaridan
hisoblangan. Amir Temur esa jahonda mahoratli buyuk sarkarda sifatida shuhrat
qozongan. Hozir ham ko‘pgina xorijiy mamlakatlar harbiy o‘quv yurtlarida
«Temur taktikasi» mahsus kurs sifatida o‘tiladi. Yurtimiz va xalqimiz mustaqil
bo‘lgach, mustaqil davlatchiligimiz asoslarini yaratishda buyuk Amir Temur va
uning «tuzuklari»ga murojaat qilmoqdamiz. Uning «Kuch adolatda» tamoyili esa
huquqiy davlat barpo etishimizda yo‘llanma bo‘lib xizmat qilmoqda.
Buyuk sohibqiron Amir Temurni nafaqat O‘rta Osiyo xalqi, uni butun jahon
tan oldi. Chunki u faqat O‘rta Osiyodagina emas, dunyoning boshqa xalqlari uchun
ham buyuk xizmatlar qildi.
Amir Temur tomonidan markazlashgan davlatning tuzilishi, feodal
tarqoqlikning tugatilishi, mamlakatda tinchlik va osoyishtalikning o‘rnatilishi O‘rta
Osiyo xalqlarining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy taraqqiyoti yo‘lida ijobiy rol
7
“Temur tuzuklari”, — T.: “Sharq” nashriyoti 2001 yil
21

o‘ynadi. Mug‘ullar davrida vayron bo‘lgan iqtisodiyot tiklandi, hunarmandchilik
va tijorat ishlari rivojlandi, fan va madaniyat ravnaq topdi, shaharlar obod bo‘ldi.
Eng muhimi, xalq tinch va osoyishta hayot tarziga kirdi.
Amir Temur yo‘l qurilishiga katta ahamiyat berdi. Yevropa mamlakatlaridan
Xindiston-Xitoygacha olib boradigan va yerdan O‘rta Osiyo orqali o‘tadigan
tarixda «Biy» deb atalgan xalqaro yo‘lni barcha asosiy yo‘nalishlarini egallab
olgan Temur bu yo‘lda karvonlarni xavfsizligini ta'minlash uchun tadbirlar ko‘rdi.
Mashriq hamda Mag'rib, ya'ni Sharq va G'arb o‘rtasidagi savdo-sotiq
munosabatlari har tomonlama rivojlanishiga e'tibor berdi. Amir Temur katta
diplomat sifatida ham mashhurdir. U Vizaitiya, Venesiya, Genup, Fransiya,
Angliya bilan ya'ni o‘sha davrdagi ma'lum va mashhur bo‘lgan Yevropa davlatlari
bilan iqtisodiy aloqa o‘rnatish va mustahkamlash sohasidagi faoliyatini rivojlandi.
XV asrda Amir Temur ga «Evropa xalaskori» degan yodgorlik o‘rnatilgan. XVI
asrda K. Marro «Buyuk Temurlan» degan pesa yaratadi. A.G. Gendel XVIII asr
boshida «Temurlan» degan opera yozadi. Akademik V.V. Bartoldning bir
tomonlama, uning vayronagarchilik qilganligi haqida fikriga zid o‘laroq Temurni
buyuk sarkarda, davlat arbobi, bunyodkor va ijodkor ekanligini tan olishga
majburmiz Chunki, Amir Temur tashabbuskor quruvchi edi, ulkan bog'u-rog'lar
bilan o‘radi, shahar va qishloqni tikladi, suv inshoatlari qurdirdi.
Mustaqillik bizga boy va betakror o`tmishimizni tarixiy va moddiy
merosimizni xolisona va ilmiy o`rganishga imkoniyat yaratadi. Sobiq sho`ro
mafkurasi xalqimiz, yurtimiz tarixining ko`pgina zalvorli muammolarini o`z
talablari doirasida, tarixiy haqiqatdan kechikkan holda, buyuk davlatchilik
shohimizni g`oyalari asosida talqin qilishga majbur qildi. Ana shunday g`ayri ilmiy
talqin etilgan masalalardan biri o`zbek davlatchiligining tarixi muommosidir.
Mustaqillikdan so`ng o`z milliy davlatchiligimiz shakillantirilayotgan bir sharoitda
bu masala g`oyat katta ilmiy –nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi.
“O`zbek davlatchilik tarixi muammosini tadqiq qilishning nazariy yo`l
yurig`lari I.Karimov asarlarida, maruza va nutuqlarida o`z ifodasini topdi.
Prezident o`zbek davlatchilik tarixi, bugungi holati, kelajagini yaxlit holda ilmiy
22

o`zgarishning tashabbuskori bo`ldi”. Bu umumilliy va umumdavlat ahamiyatiga
molik ish edi.
Prezidentimizning ilmiy xulosalari davlatchilik tarixini yaxlit jarayon
sifatida qarash lozimligini ko`rsatadi. Ana shu 2700 yillik tarixning bir bosqichi
bo`lgan davlatchiligimizning Amir Temur boshqargan bosqichi alohida ajralib
turadi. Bu bosqichgacha o`zbek davlatchiligi ikki ming yildan ortiq tarixga ega edi.
Sohibqiron o`zicha bo`lgan davlatchilik bosqichlarining ilg`or tomonlarini
o`rgandi, ulardan foydalandi va ijodiy rivojlantirdi.
Sohibqironning tarix oldidagi eng katta xizmati avvalo qudratli davlat barpo
qurganligidadir. “Uning davatchilik borasidagi fikrlarini nafaqat o`z davri, balki
kelgusi avlodi”, deb qayt qilgan edi.
O`zbekiston birinchi Prezidenti I.A.Karimov islom dinining ilmiy ma’rifiy
ahamiyati haqida gapirib: “Biz Sharq davlati, musulmon mamlakatimiz.
Ba’zilarning fikricha, musulmon mamlakati bo`lish g`oyoki qaloqlik, oqsoqlik
belgisi emish. Bu fikrga also qo`shilib bo`lmaydi. Biz musulmon mamlakati
ekanligimizdan sira hijoat chekmasligimiz, aksincha, doimo faxrlanishimiz lozim.
Chunki sharqning ming yillik falsafayu islom qadriyatlari taraqqiyot uchun bebaho
hazinadir” degan adolatlifikrni bildirgan edi. 8
Agar ana shu haqiqat mezoniga
asoslanib mushohada qilsak, Amir Temur ma’naviyatining islom qadriyatlari
turadi. Amir Temur ma’naviyatining islomiy asoslari Qur’oni karim, Hadisi Sharif,
shuningdek mabhid, tafsir, fiqh, tasavvuf ilmlari mazmunida Ollohga, Rasullohga,
ma’joziy va hayotiy pirlariga ixlosi, etiqodi negizida shakillandi, qaror topdi. U
Naqshbandiya ta’limoti talablari asosida yanada mustahkamlandi. Hayotiy
mazmun oldi. Shuning uchun ham Amir Temur o`zining butun ongli hayoti
davomida islom diniga sidqidildan e’tiqod qildi, ularning barcha farz, sunnat
talablarini taqvodorlik bilan bajardi. Islom rahnamolariga sayyidlar, shayxlar,
xo`jalarga samimiyat bilan munosabatda bo`ldi. Amir Temur butun hayoti
davomida islom dinini xurofot, bid’at, mutaassiblik, johillik aqidaparastlik kabi
illatlardan himoya qildi.
8
Karimov I.A. O`zbekiston: miliy istiqlol, iqtisod siyosat, mafkura. 1-jild, Tohkent: O`zbekiston. 1996. 81-bet
23

2.2. Amir Temurning axloq – odob haqida qarashlarining
pedagogik ahamiyati.
“Temur tuzuklari”XIV –XV asrlar voqealari va hayotini yorituvchi qimmatli
manba, Amir Temurning harbiy, siyosiy faoliyatidan ma'lumot beruvchi asar kim
tomonidan qachon so‘ralgani noma'lum.
“Temur tuzuklari”da do‘stlik, vafodorlik, imon va e'tiqod, kasb –hunar va
boshqa insoniy fazilatlarga rioya qilish to‘g'risida fikr yuritiladi, fuqarolarning
shariat qonun –qoidalariga buysunish lozimligi aytib o‘tiladi, qozilarning
qonunlarga to‘la amal qilish, tartibbuzarlarni ayamay jazolash, sipohlar va
askarlarni saqlash va ularga oziq –ovqat, maosh to‘lash qoidasi, vazirlar va
ularning vazifalari, amirlar, sipohlar va ularni taqdirlash tartiblari, ularning bir –
biriga muomalasi va turli boshqa masalalar bo‘yicha mufassal ma'lumot beriladi.
“Temur tuzuklari” eski o‘zbek tilida yozilgan va boshqa tillarga tarjima qilingan. 9

“Temur tuzuklari” ikki qismdan iborat:
Birinchiqismda Amir Temurning Movarounnaxrda saltanatni qo‘lga kiritish
uchun olib borgan urushlari va bu borada o‘z yaqinlari bilan o‘tkazgan kengashlari,
amirlar bilan olib borgan muzokaralari haqida tavsilotlar berilgan.
Ikkinchi qismida Amir Temurning davlatni boshqarish mamlakatni idora
qilish uslubi haqidagi tuzuklari, ya'ni yo‘l -yo‘riqlari qonun qoidalari, pand –
nasixatlari o‘rin olgan. Saltanatni boshqarishda Amir Temur islom dini va shariat
talablariga, adolat, insof va haqiqatga tayanadi, turli tabaqa va toifaga mansub
kishilarni teng ko‘rib, qilgan xizmatlariga qarab ularni hurmat qiladi, mamlakatni
boshqarishda eng avvalo olimu fuzalo, sayyidlar, shayxlar va oriflarga tayanardi.
«Kuch-adolatdadir»degan shiori Amir Temur ma'naviyatini belgilovchi bosh
mezon, uning butun umr bo‘yi amal qilgan shioridir. Bu shiorda Amir Temur
hayoti va faoliyatining butun mazmunini mujassamlashgan.
Amir Temurning ma'naviy-ma'rifiy qarashlariuning o‘z farzandlari,
nabiralari, taxt vorislariga qoldirgan o‘gitlari «Temur tuzuklari»da
9
“Temur tuzuklari”, — T.: “Sharq” nashriyoti 2001 yil
24

mujassamlashgan. Bu bebaho tarixiy asarda, hokimlar va vazirlarning vazifalari,
o‘z ishiga munosabati, aholi turli qatlami, raiyatning haq-huquqlarini himoya
qilish, sipohlarga munosabat kabi hayoti ma'naviy-axloqiy qonun-qoidalarda o‘z
ifodasini topgan.
Sohibqironning «Temur tuzuklari»danquyidagi satrlarni mamnuniyat bilan
o‘qish mumkin: «Yuz ming otliq askar qila olmagan ishni bir to‘g'ri tadbir bilan
amalga oshirish mumkin».
«Zolimlardan mazlumlar haqqini oldim. Zolimlar yetkazgan ashyoviy va
jismoniy zararlarni isbotlaganimdan keyin, ularni shariatga muvofiq odamlar
o‘rtasida muhokama qildim va bir gunohkorning o‘rniga boshqasiga jabr-zulm
o‘tkazmadim».
Amir Temur kechirimli bo‘lish inson uchun eng yaxshi fazilat sanaydi:
«Menga yomonlik qilib, boshim uzra shamshir ko‘tarib, ishimga ko‘p ziyon
yetkazganlarni ham, iltijo bilan tavba-tazarru qilib kelgach, hurmatlab yomon
qilmishlarini xotiramdan o‘chirdim. Martabalarini oshirdim. Ular bilan muomalada
shunday yo‘l tutdimki, agar xotiralarida menga nisbatan shubhayu-qo‘rquv bo‘lsa,
unut bo‘lardi».
«Menga hasad qilib, o‘ldirishga qasd qilgan kishilarga shunchalik sovg'a-
in'omlar berib, muruvvatu ehson ko‘rsatdimki, bu yaxshiliklarni ko‘rib, hijolat
teriga g'arq bo‘ldilar. Hamisha mening roziligimni olib ish tutgan do‘stlarim
oldimga panoh tilab kelganlarida, ularni o‘zimning taxtu davlatimga sherik qilib,
hech qachon ulardan mol-mulk va tirikchilik ashyolarini ayamadim». «Hech
kimdan o‘ch olish payida bo‘lmadim. Tuzumni totib, menga yomonlik qilganlarni
parvardigori olamga topshirdim...». «Agar dushmaning bosh urib panohingga
kelsa, rahm qilib yaxshilik va muruvvat ko‘rsat».
O`tgan 600 yil mobaynida Amir Temurga bag`ishlab yaratilgan jiddiy
asarlar soni Yevropa tillarida 500 dan ziyod, Sharq tillarida 900 ga yaqin ekanini
yurtboshimiz zo`r qoniqish bilan ta’kidlagan edi. Bunga qo`shimcha qilib shuni
ta’kidlash joizki sohibquron tavalludining 660 yillik tantanalari davrida va undan
keyingi yillrda yana yuzlab ilmiy va badiiy asarlar yaratildi. Jumladan akademik
25

Rtveladze va prof. Saidovlar Yevropa tillarida yaratilgan asarlarning qisqacha
ko`rsatkichini tuzdilar. Mualliflarning ta’kidlashicha keyingi 2 yilda Amir Temur
va temuriylarhaqida 300 dan ortiq yangi asarlar yaratilgan. 10
Amir Temurning do‘stlik haqidagi pandu-nasihatlari ham ibratlidir: «Sodiq
va vafodor do‘st ulkim, o‘z do‘stidan ranjimaydi, do‘stning dushmanini o‘z
dushmani deb biladi. Agar kerak bo‘lsa, do‘sti uchun jonini ham ayamaydi».
Amir Temurning umr bo‘yi obodonchilik, qurilish ishlariga katta ahamiyat
berganligi, kambag'alparvarligini uning quyidagi o‘gitlaridan ham bilish mumkin:
«Kimki biron sahroni obod qilsa yoki koriz qursa, yoki biror bog' ko‘kartirsa,
yohud biror harob bo‘lib yotgan yerni obod qilsa, birinchi yili undan hech narsa
olmasinlar, uchinchi yili qonun-qoidaga muvofiq xiroj yig'sinlar». «Katta-kichik
har bir shahar, har bir qishloqda masjid, madrasa va xonaqohlar bino qilsinlar,
faqiru miskinlarga langarxona solsinlar, kasallar uchun shifoxona qurdirsinlar,
ularda ishlash uchun tabiblar tayinlasinlar...».
Amir Temurning quyidagi so‘zlari asarlar osha xalqimizning asl
farzandlarini el-yurt, Vatan haqida qayg'urishga chorlab keldi: «Millatning
dardlariga darmon bo‘lmoq vazifangizdir. Zaiflarni qo‘riqlang, yo‘qsillarni boylar
zulmiga tashlamang. Adolat va ozodlik dasturingiz, rahbaringiz bo‘lsa».
Bu jumlalar Amir Temurning ma'naviyati naqadar yuksak bo‘lganligini
bildirib turibdi.
Birinchi prezidentimiz I.A.Karimov asarlarida A.Temurni o‘rganishni
zarurligi va uning ma'naviy merosi bebaho xazina ekanligi haqida. Prezident I.
KarimovTemurning xizmatini munosib baholab quyidagicha izohlaydi:
Birinchidan, Amir Temur qadriyati mustamlakachilik yillarida o‘chirib
tashlangan milliy tuyg'ularimizni qayta tiklash, millatni millat, davlatni davlat
qilish uchun kerak.
Amir Temurning “Biz kim mulki Turon, Amiri Turkistonmiz. Biz kim
millatlarning eng qadimiy, eng ulug'i –turkning bosh bug'inimiz” degan gaplari
10
O`zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining Amir Temur tavalludining 660 yilligini nishonlash
to`g`risidagi qaror. “O`zbekiston ovozi” 1995 yil. 1 yanvar: Istiqloldan nur olib. Mas’ul muharir. Prof. M. Oltinov
Toshkent “Fan” 2005.
26

xalqimizga milliy o‘zligini, buyuk va jaxonshumul an'analarga voris ekanligini
chuqur anglashga xizmat qiladi.
Ikkinchidan,xalqimizning milliy g'ururini milliy ongini yuksaltirish uchun
qariyb unutilgan tariximizni qayta tiklash lozim. Amir Temur esa ana shu ko‘xna
tarixning buyuk cho‘qqisidir.
Uchinchidan, Amir Temurning hurmatini jayiga qo‘yish farzandlarimizni
kelgusi avlodni ulug' ajdodlarimizning nomi va me'rosi bilan faxrlanishga
o‘rgatish, ularni ana shu buyuk an'analarning munosib davomchilari qilib
tarbiyalash milliy g'ururni yuksaltirish uchun kerak.
To‘rtinchidan, Amir Temur qadriyati bizga demokratik huquqiy qudratli
O‘zbekiston davlatini barpo etish uchun, “O‘zbekiston kelajagi buyuk davlat”
degan g'oyani ro‘yobga chiqarish uchun kerak. Yangi asoslarini qayta tiklayotgan
bir paytda Amir Temur o‘zbek xalqiga tog'dek tayanch bo‘lib xizmat qiladi.
Beshinchidan, Amir Temur qadriyati mamlakatimizning jahon ham
jamiyatidan munosib o‘rin egallashi, kelgusi avlodlarga ozod va obod vatan
qoldirish uchun kerak.
Uzoq yillar davomida mustamlaka iskanjasi ostida kun kechirgan xalqimiz
Amir Temur kabi o‘z vatandoshini qadrlashdan maxrum edi. Ollohga shukurlar
bo‘lsinkim, Mustaqillik mana shu nurafshon kunlaridan yurtimiz uzra Amir
Temurning ruxi bizdan rozi bo‘lib kezib yurgan bo‘lsa ne ajab.Temur tuzuklarining
zamonaviy boshqaruv tizimidagi ahamiyatiMen esse yozish uchun “Temur
tuzuklarining zamonaviy boshqaruv tizimidagi ahamiyati” mavzusni tanladim .
«Temur tuzuklari» ikki bo‘lim va 56 banddan iborat bo‘lib, kitobda bu bo‘limlar
maqola deb atalgan. Birinchi maqola Temurning davlatni barpo etish va
mustaxkamlash, qo‘shinlarni tashkil etish yuzasidan tuzuklaridan iborat. Ikkinchi
maqolada esa, Amir Temur tomonidan o‘tkazilgan 13 kengash tafsilotlari va ularda
buyuk sohibqironning amalga oshirgan tadbirlari bayon etilgan.
Shuningdek, «Tuzuklar»ning birinchi qismida Amir Temurning yetti
yoshidan to vafotiga qadar (1342-1405 yil 18 fevral) kechgan hayoti va ijtimoiy-
siyosiy faoliyati, uning Movarounnahrda markaziy hokimiyatni qo‘lga kiritishi,
27

ijtimoiy tarqoqlikka barham berishi va markazlashgan davlat tuzishi, Eron va
Afg'onistonni o‘z tasarrufiga olishi, Oltin O‘rda xoni To‘xtamish ustidan
qozonilgan g'alaba va nihoyat buyuk jahongirning Ozarbayjon, Turkiya va
Hindistonga qilgan harbiy yurishlari ixcham tarzda bayon etilgan.
Kitobning II qismi Sohibqiron nomidan aytilgan va uning toju-taxt
vorislariga atalgan o‘ziga xos vasiyat va pandu-nasihatlaridan iboratdir. Unda
davlatni idora qilishda kimlarga tayanish, toju-taxt egalarining burchi va vazifalari,
vazir va qo‘shin boshliqlarining burch va vazifalari, amirlar va boshqa
mansabdorlarning toju-taxt oldida ko‘rsatgan alohida hizmatlarini taqdirlash tartibi
va hokazolar xususida so‘z yuritiladi.
Ikkinchi bo‘limda, ya'ni maqolada Amir Temur shunday deb yozadi:
«Mamlakatlarni fatx etuvchi baxtli farzandlarim va jahonni idora etuvchi qudratli
nabiralarimga ma'lum bo‘lsinkim, tangri taolo dargohidan umidim shulki, ko‘plab
farzandlarim, avlodim uchun saltanat qurish, davlat tutish ishlarini bir necha
tuzukka bog'ladim, va saltanatni boshqarish haqida qo‘llanma yozib qoldirdim».
Ulug' Amir Temur yana davom etib: «Har mamlakatning yaxshi kishilariga
men ham yaxshilik qildim, nafsi yomonlar, buzuqlar va ahloqsiz odamlarni
mamlakatimdan quvib chiqardim», - deb yozgan edi.
Oliyjanob ahloqiy fazilatlarni Amir Temur xazratlari ulug'lab-gina
qolmaganlar, balki bu fazilatlarni bajaralishini davlat xududida yashayotgan
fuqarolardan, hatto o‘z oila a'zolari tomonidan ham so‘zsiz bajarilishini talab
qilganlar. «Yana tajribamdan ko‘rib bildimki», - deb yozadi Amir Temur – «davlat
agar dinu oyin asosida qurilmas ekan, to‘ra tuzukka bog'lanmas ekan, unday
saltanatning shukuxi, qudrati va tartibi yo‘qoladi. Bunday saltanat yalong'och
odamga o‘xshaydi, uni ko‘rgan kimsa nazarini olib qochadi. Yohud kasu nokas tap
tortmay kirib chiqadigan tomsiz, eshigi-to‘sig'i yo‘q uyga o‘xshaydi.
Shuning uchun ham men o‘z saltanatim binosini dini islom to‘ra va tuzuk
asosida mustahkamladim».
Amir Temur o‘z tuzuklari keyingi avdlodi uchun bir qo‘llanma bo‘lib
qolishni ko‘zlab: «Farzandlarim va avlodimdan bo‘lganlarning har biri unga
28

muvofiq ish yuritsin... Bu tuzuklardan o‘z saltanat ishlarini boshqarishda
qo‘llanma sifatida foydalangaylar, toki mendan ularga o‘tadigan davlat va saltanat
zararu tanazzuldan omon bo‘lg'ay», - deb yozib qoldirgan edi.
Darhaqiqat bu asardan faqat Temuriy shahzodalargina emas, ko‘plab sharq
hukmdorlari o‘zlarining faoliyatlarida foydalanganlar va unga yuqori baho
berganlar. Jumladan, Shoh Jahon (1628-1657), Qo‘qon xoni Muhammad Alixon
(1822-1842), Buxoro amiri Abdullahadxon (1885-1910) lar «Tuzukot»dan
parchalar ko‘chirtirib, ulardagi qoidalarga amal qilgan-lar.
Temur tuzuklarida Amir Temur o‘zi tuzgan qo‘shinning tuzilishi,
qurollanishi hamda buyuk sohibqironning harbiy san'ati haqida ham muhim
ma'lumotlar berilgan. Zero Amir Temur tuzgan qo‘shin o‘zining strategik va taktik
maxorati bilan o‘sha davrning eng mukammal va kuchli armiyalaridan
hisoblangan. Amir Temur esa jahonda mahoratli buyuk sarkarda sifatida shuhrat
qozongan. Hozir ham ko‘pgina xorijiy mamlakatlar harbiy o‘quv yurtlarida
«Temur taktikasi» mahsus kurs sifatida o‘tiladi. Yurtimiz va xalqimiz mustaqil
bo‘lgach, mustaqil davlatchiligimiz asoslarini yaratishda buyuk Amir Temur va
uning «tuzuklari»ga murojaat qilmoqdamiz. Uning «Kuch adolatda» tamoyili esa
huquqiy davlat barpo etishimizda yo‘llanma bo‘lib xizmat qilmoqda.
Buyuk sohibqiron Amir Temurni nafaqat O‘rta Osiyo xalqi, uni butun jahon
tan oldi. Chunki u faqat O‘rta Osiyodagina emas, dunyoning boshqa xalqlari uchun
ham buyuk xizmatlar qildi.
Amir Temur tomonidan markazlashgan davlatning tuzilishi, feodal
tarqoqlikning tugatilishi, mamlakatda tinchlik va osoyishtalikning o‘rnatilishi O‘rta
Osiyo xalqlarining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy taraqqiyoti yo‘lida ijobiy rol
o‘ynadi. Mug'ullar davrida vayron bo‘lgan iqtisodiyot tiklandi, hunarmandchilik va
tijorat ishlari rivojlandi, fan va madaniyat ravnaq topdi, shaharlar obod bo‘ldi. Eng
muhimi, xalq tinch va osoyishta hayot tarziga
«Tuzuklar»da: «... mashoyixlar, so‘fiylar xudoni tanigan oriflardir. Ularning
xizmatlarida bo‘lib, suxbatlar qurdim va oxirat foydalarini oldim. Ulardan Tangri
taoloning so‘zlarini eshitib karomatlar ko‘rdim», - deb yozadi Amir Temur.
29

Adolat va insof bilan tangrining yaratgan bandalarini o‘zimdan rozi qildim
gunohkorga ham, begunohga ham rahm qilib, haqqoniyat yuzasidan hukm
chiqardim. Xayr-ehson ishlarim bilan odamlar ko‘nglidan joy oldim. Amir Temur
«Hamisha xalq g’amini, yurt g’amini o‘ylab yashagan Sohibqiron yovlar oyog`i
ostida toptalgan o‘lkani dunyoning eng qudratli saltanatiga aylantirgan edi.
Kelinglar, aziz do‘stlar, barchamiz yakdil bo‘lib, halol mehnatimiz, aqlu
zakovatimiz, Vatanga muhabbatimiz bilan O‘zbekistonni jahon havas qiladigan
buyuk davlatga aylantiraylik. Bu yo‘lda bobokalonimizning: «Adolat va ozodlik —
dasturingiz, rahbaringiz bo‘lsin» degan dono o‘gitlari doimiy shiorimiz bo‘lsin»
deb takidlaydi I.Karimov 11
11
] Karimov I.A. O`zbekiston: miliy istiqlol, iqtisod siyosat, mafkura. 1-jild, Tohkent: O`zbekiston. 1996. 81-bet.
30

XULOSA.
Amir Temurning mag'lub ellarning ma`naviyatiga daxl qilmaganligi,
aksincha, ularga ravnaq berganligi, shu jumladan, o‘z millati va Vatani kamoloti
uchun sidqidil xizmat qilganligi, qadami yetgan joylarni bir tug' ostida
birlashtirganligi va oqibatda kuchli, mustahkam davlat barpo etgani "Temur
tuzuklari"da bobomiz tomonidan qayd etilgan va hayot tomonidan tasdiqlangan
tarixiy faktlar orqali ko‘rsatiladi. Sohibqiron Amir Temurning hayoti va
faoliyatini, u qoldirgan boy ma`naviy meros va qadriyatni o‘z davridan ajratgan
holda o‘rganib bo‘lmaydi. Shuning uchun ham muallif, birinchi navbatda, o‘sha
davrning tarixiy muhiti, Amir Temurning xalq ozodlik harakatiga yetakchilik
qilishidan boshlab, to Turon taxtini egallashi yo‘lida olib borgan kurashlari,
mamlakatni obod etishga doir azmu shijoatlari, davlatni boshqarish borasida joriy
etgan qonun-qoidalari, fuqaro va raiyatga, mag'lub etilgan o‘zga yurt hukmdorlari
va ularning aholisiga bo‘lgan adolatli munosabatlari, aybini tan olib kelganlarga
nisbatan kechirimlilik kabi buyuk fazilatlarini o‘z davrida bu haqda yozilgan nodir
asarlar asosida ko‘rsatib beradi. Vatan va xalq oldidagi burchni nihoyatda teran
anglab ish tutgan Amir Temur dahosi beqiyos.
Uning amri bilan bunyod etilgan yo‘l va ko‘priklar, qasrlar, bog'lar,
muhtasham me`moriy obidalar, ko‘rkam masjidlarning xalq ma`naviyatini
yuksaltirishdagi ahamiyati ham benihoyadir. Shu ma`noda ulug' bobokalonimiz
tarixining barcha jihatlarini to‘kis o‘rganish va uning vasiyatlariga amal qilishda
hikmat ko‘p.
Amir Temur bobomiz tarixi, Vatanimizning olti asrlik muhtasham tarixi
tiklanishi hamdir. Xulosa qilib aytganda, «Temur tuzuklari»da Amir Temurga xos
bo‘lgan muhim fazilatlar, davlatni idora qilish usuli bilan yaqindan tanishish
mumkin, desak xato bo‘lmaydi. Jumladan, unda «Menga yomonliklar qilib,
boshim uzra shamshir ko‘tarib, ishimga ko‘p ziyon yetkazganlarni ham iltijo bilan
tavba-tazarru qilib kelgach, hurmatlab yomon qilmishlarini xotiramdan
o‘chirdim», — eganligining o‘zi fikrimizning yorqin isbotidir. Ushbu asarda,
bunday misollarni ko‘plab keltirish mumkin. Qisqa qilib aytganda, Amir Temur
31

sharqona demokratiyaga, qonunga, urf-odatlarga asoslangan buyuk davlat barpo
qilib, tarixda o‘chmas iz qoldirdi.
Mustaqillik in’om etgan eng ulug‘ ne’matlardan biri — bu, xalqimizning
o‘zligini bilish, o‘z tarixini emin-erkin o‘rganish huquqi bo‘ldi. Qadriyatlarimizni
tiklash, merosimizga xolis munosabatni qaror toptirish, aziz allomalar nomini
sharaflash, ularga bugungi avlodning yuksak hurmat-e’tiborini bajo keltirish
istiqlol yillarida amalga oshirilgan behad ulkan savobli ishlar sirasidandir. O‘tgan
qisqa davr mobaynida bobokalonimiz buyuk Sohibqiron Amir Temur
hazratlarining tabarruk nomi, hayoti va mislsiz jasoratlarga to‘la faoliyati xalqimiz
ma’naviy dunyosining ajralmas qismiga aylanib ulgurgani shundan bir dalolat.
Xulosa qilib aytganda,
«Temur tuzuklari»da Amir Temurga xos bo‘lgan muhim fazilatlar, davlatni
idora qilish usuli bilan yaqindan tanishish mumkin, desak xato bo‘lmaydi.
Jumladan, unda «Menga yomonliklar qilib, boshim uzra shamshir ko‘tarib, ishimga
ko‘p ziyon yetkazganlarni ham iltijo bilan tavba-tazarru qilib kelgach, hurmatlab
yomon qilmishlarini xotiramdan o‘chirdim», — deganligining o‘zi fikrimizning
yorqin isbotidir. Ushbu asarda, bunday misollarni ko‘plab keltirish mumkin.
Zero, bugungi kunda milliy istiqlol g‘oyasini shakllantirishda «Temur
tuzuklari» muhim nazariy manbalardan biri sifatida katta ahamiyatga egadir. Qisqa
qilib aytganda, Amir Temur sharqona demokratiyaga, qonunga, urf-odatlarga
asoslangan buyuk davlat barpo qilib, tarixda o‘chmas iz qoldirdi. Uning e’tiqodiga
ko‘ra, davlat davlatligini, din esa dinligini qilishi kerak. Bu g‘oya bugungi
zamonda ham o‘z ahamiyatini zarracha yo‘qotgani yo‘q. Xuddi shu tufayli Amir
Temur davrida Islom dini ravnaq topdi, yuksaldi. Shu bilan birga, xalq
dunyoqarashi, tafakkur tarzi ham ancha rivojlandi. Aholi va davlat o‘rtasidagi
munosabatlar o‘ziga xos tarzda mutanosib tus oldi. Xulosa o‘rnida aytganda, Amir
Temur nafaqat buyuk davlat arbobi, tajribali diplomat va mahoratli sarkarda, shu
bilan birga betakror bunyodkor, tashkilotchi, ilm-fan, san’at, hunarmandchilik va
savdo-sotiq rahnamosi hamdir
32

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Rahbariy adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasining Kanistitutsiyasi -T.: “O‘zbekiston” 2003 yil
2. Karimov I. A. Amir Temur-faxrimiz g’ururimiz -T.: “O‘zbekiston” 1998 yil
3. Karimov I. A. O‘zbekiston milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura 1-jild -T.:
“O‘zbekiston” 1996 yil
4. Karimov I. A. bizdan ozod va obod vatan qolsin 2-jild –T.: “O‘zbekiston” 1996-
yil
5.Karimov I.A.Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir 3-jild –T.: “O‘zbekiston” 1996-
yil
6. Karimov I.A. Bunyodkorlik yo‘lida 4-jild –T.: “O‘zbekiston” 1996 yil
7. Karimov I.A. yangicha fikirlash va ishlash-davr talabi 5-jild –T.: “O‘zbekiston”
1997 yil
8. Karimov I.A. Xavsizlik va barqaror taraqqiyot yo‘lida 6-jild –T.: “O‘zbekiston”
1998 yil
Asosiy adabiyotlar
1. Payon Ravshanov “Temurnoma”, — T.: “Cho`lpon” nashriyoti 1990 yil
2. “Temur tuzuklari”, — T.: “Sharq” nashriyoti 2001 yil
3. Ziyodulla Muqimov “O`zbekiston davlati va huquqi tarix”, — T.: “Adolat”
nashriyoti 2001 yil
4. Sharif Boltayev “O`z bek davlatchiligining Amir Temur boshqargan
bosqichi va uning jahon tarixida tutgan o`rni”, Buxoro 2006 yil
5. Saidkulov T.S. O‘rta Osiyo xalklari tarixining tarixshunosligidan lavxalar.
(1-kism). T. «Ukituvchi» 1993 y.
6. Axmedov B. Uzbekiston tarixi manbalari. (Kadimgi zamon va urta asrlar) T.
«Ukituvchi» 2001 y.
7. Nizomiddin SHomiy. «Zafarnoma» T. 1996 y.
8. Turt ulus tarixi T. 1994 y.
9. [1] Karimov I.A. O`zbekiston: miliy istiqlol, iqtisod siyosat, mafkura. 1-jild,
Tohkent: O`zbekiston. 1996. 81-bet.
33

10. [2] Qarang. O`zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining Amir Temur
tavalludining 660 yilligini nishonlash to`g`risidagi qaror. “O`zbekiston ovozi”
1995 yil. 1 yanvar: Istiqloldan nur olib. Mas’ul muharir. Prof. M. Oltinov Toshkent
“Fan” 2005.
11. [3] Karimov I.A. Bunyodkorlik yo`lida. 4-jild T. “O`zbekiston” 1996. 90-
bet.
Qо‘shimcha adabiyotlar
1. Sharif Boltayev: O`zbek davlatchiligining Amir Temur boshqargon bosqichi
va uning jahon tarixida tutgan o`rni. Buxoro-2006 3 bet.
2. Sharif Boltayev: O`zbek davlatchiligining Amir Temur boshqargon bosqichi
va uning jahon tarixida tutgan o`rni. Buxoro-2006 7 bet.
3. Sharif Boltayev: O`zbek davlatchiligining Amir Temur boshqargon bosqichi
va uning jahon tarixida tutgan o`rni. Buxoro-2006 12 bet.
Axborot manbalari
W.w.w. google.uz
W.w.w. pedagog.uz
W.w.w.ziyonet.uz.
34

SHAXS TARBIYASIDA AMIR TEMUR O‘GITLARIDAN FOYDALANISH..docx

Купить