Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 192.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 29 Сентябрь 2019
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Лингвистика

Продавец

Bohodir Jalolov

Шахсни баҳоловчи номинатив бирликларнинг семантик майдонини когнитив, семантик ва қиёсий-типологик аспектда ўрганиш

Купить
1 М У Н Д А Р И Ж А К И Р И Ш ............................................................................................................... 3 1- БОБ. БАҲОЛАШ КAТЕГОРИЯСИНИНГ ТИЛШУНОСЛИКДАГИ ЯНГИ ЁНДАШУВЛАРДАГИ ТАЛҚИНИ 1.1.Баҳолаш категориясининг умумий белгилари…............................................7 1.2.Баҳолаш категориясини тадқиқ қилишда янгича ёндашувлар……...........11 Биринчи боб бўйича хулосалар……………………………………....................1 9 2- БОБ. ШАХСНИ БАҲОЛОВЧИ БИРЛИКЛАРНИНГ ИНГЛИЗ ВА ЎЗБЕК ТИЛЛАРИ МИСОЛИДА ҚИЁСИЙ СТРУКТУР-СЕМАНТИК ТАҲЛИЛИ 2.1. Семантик майдон тушунчаси………………………………………………2 1 2.2. Шахсни баҳоловчи бирликларнинг семантик-стилистик типлари қиёсий планда ……………………………………………………………………………2 9 2.3. Баҳоловчи номинатив бирликлар стилистик маъносининг лисоний моҳияти …………………………… К И Р И Ш Ўзбекистон Республикасининг кадрлар тайёрлаш миллий дастурида ҳозирги замон талабларига жавоб бера оладиган, ҳар томонлама етук кадрлар таёрлаш масаласига алоҳида эътибор берилган. Ўзбнкистон республикаси Президенти И.А.Каримов таъкидлаганидек, «мустақил дунёқарашга ва фикрлашга эга бўлган, авлодларимизнинг ва умум инсониятнинг бебаҳо қадриятларига таянган ҳолда маънавий бой, ахлоқий жиҳатдан комил, ҳар томонлама баркамол инсонларни шакллантириш бугунги куннинг долзарб вазифасидир». Дунё тилларини билиш ҳам амалий жиҳатдан, ҳам назарий жиҳатдан инсонни баркамолликка етаклаши шубҳасиздир. Шу нуқтаи назардан тилнинг когнитив аспектда ўрганиш, уни когнитив фаолият, инсон онгининг ажралмас таркибий қисми сифатида ўрганиш бугунги кун тилшунослигининг долзарб масалаларидан бири сифатид ўрганилган. Айни пайтда шахс категорияси ва лисоний баҳолашнинг когнитив ёндашув асосида, икки қардош бўлмаган тиллар мисолида қиёслаб ўрганилиши масаласи ҳалигача назарий жиҳатдан тўлиғича махсус тадқиқот объекти бўлмаганлигини таъкидлашимиз жоиз. Тадқиқот объекти сифатида инглиз ва ўзбек тилларидаги шахсни баҳоловчи номинатив бирликларни семантик майдонини танладик. Тадқиқот предмети сифатида шахсни баҳоловчи номинатив бирликларнинг когнитив, прагматик, этнолингвистик хусусиятларини аниқлашни белгиладик. Магистрлик диссертациямизнинг мақсади - шахсни баҳоловчи номинатив бирликларнинг семантик майдонини когнитив, семантик ва қиёсий-типологик аспектда ўрганишдир. Қўйилган мақсаддан келиб чиққан ҳолда ишимизда қуйидаги вазифаларни ҳал қилишни белгиладик: Ишимизда қўлланилган асосий тушунчал 5. Инглиз ва ўзбек тилларидаги шахсни баҳоловчи номинатив бирликлар ўртасидаги миллий – маданий ўзига хосликларни аниқлаш. Магистрлик ишимизнинг илмий янгилиги қуйидаги ҳолатларда ўз аксини топади: 1) Шахсни баҳоловчи номинатив бирликлар уларнинг структур- семантик, семантик-стилистик, прагматик, когнитив ва этнолингвистик характеристикалари билан ўзаро боғлиқликда таҳлил қилинади; 2) Инглиз ва ўзбек тилидаги шахсни баҳоловчи номинатив бирликлар илк бора қиёсий – типологик аспектда ўрганилади; 3) Киёсий-типологик таҳлил асосида инглиз ва ўзбек тилидаги шахсни баҳоловчи номинатив бирликларнинг миллий-маданий ўзига хос хусусиятлари аниқланади. Ишимизнинг илмий аҳамияти. Масалага когнитив ёндашув орқали эришилган натижалар инглиз ва ўзбек тилларидаги шахсни баҳоловчи номинатив бирликларнинг с 2.Шахсни баҳоловчи номинатив бирликларнинг идентификация қилишга ва семантик майдонини аниқлашга йўналтирилган кўпбосқичли дефиницион таҳлилни ўз ичига олган компонент таҳлил методидан; Диссертация ишимизнинг тузилиши: Иш - кириш, уч боб, ҳар бир боб учун хулосалар, саккиз параграф, хулоса ва фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат. 6 1 боб. БАҲОЛАШ КАТЕГОРИЯСИНИНГ ТИЛШУНОСЛИКДАГИ ЯНГИ ЁНДАШУВЛАРДАГИ ТАЛҚИНИ 1.1. Баҳолаш категориясининг умумий белгилари Баҳолаш категорияси узоқ пайтлардан бери фалсафа , мантиқ , тилшунослик фанларининг илмий текшириш объекти бўлиб келмоқда . « Баҳолаш » тушунчаси фалсафа ва мантиқда « айрим объектларнинг муайян қадриятлар асосида характерланиши » дея талқин қилинади . [ Ивин 1970:18] Баҳоловчи мулоҳаза одатда модаль рамка шаклида вужудга келиб , у қуйидаги қисм ёки компонентлардан ташкил топади : айрим қиёсланаётган объектларнинг қадриятларини белгиловчи « баҳолаш субъекти – шахс (ёки шахслар гуруҳи ); баҳолаш объекти ; баҳолашнинг характери - баҳолашнинг абсолют ёки қиёсий асоси - объектнинг ижобий ёки салбий баҳоланиши . [ Ивин 1970:53]. Баҳолаш бирликлари тилда кенг диапозонини ўз ич муносабат лисоний воситалар орқали эксплицит ёки имплицит ифодаланиши мумкин [Кунин 1980:162]. Қатор тадқиқотчиларнинг фикрича баҳолаш лисоний бирликлар орқали турли даржаларда ифодаланиши мумкин. Бу ўринда аффикслар, лексик бирликлар, сўз бирикмалари, фразеологик бирликлар, шунингдек тўлиқ фикр ифодаловчи жумлалар ҳам баҳоловчи семантикага эга бўлишлиги таъкидланади. Баҳолаш нуқтаи назардан айниқса лексик бирликлар муҳим ўринни эгаллайдилар. Н.В.Вольфнинг таъкидлашича «баҳолашни ифодаловчи лексиканинг қатор қатламлари мавжуд, улар қаторига биринчи навбатда турли-туман баҳоловчи семантикага эга бўлган сифат ва равишларни киритиш мумкин; Баҳолаш предмет ёки ҳаракат номларида, феълларнинг пропозиционал структураларида ҳам мавжуддир [ Djkma 1975: 6-7]. Лингвистик тадқиқотларнинг муайян бир қи Н.Д.Арутюнова, Е.М. Вольфларнинг таъкидлашларича, эмоция баҳолашнинг сенсор, этик, эстетик каби турлари билан ўзаро боғлиқ бўлиши мумкин. Сенсор баҳолаш дейилганида ҳиссий тажрибалар орқали ифодаланадиган баҳолаш тушунилади. Сенсор баҳолаш туфайли эстетик ва этик баҳолашлар вужудга келади. Эстетик баҳолаш гўзалликдан қониқиш ҳислари туфайли вужудга келса, этик баҳолаш аҳлоқий ҳислардан қониқиш туфайли вужудга келади.[Арутюнова 1988:14-17]. Баҳолашнинг бу икки тури инсоннинг маънавий шаклланишининг, ахлоқий мўлжалининг бош омилларини ташкил қилади. Мавзу бўйича тўпланган лисоний материалларнинг кўрсатишича шахсни номинцияловчи бирликларга онтологик нуқтаи назардан ижобий ва салбий эмоционал баҳолаш характеристикалари хосдир. Атроф-муҳитни эмоционал аспектда акс эттириш ва идрок қилиш ҳар қа боғлиқликда вужудга келишлигидан далолат беради. Бинобарин, бундай бирликларни талқин қилишда айрим тадқиқотчилар томонидан илгари сурилган тилнинг ва нутқнинг стилистик тузилиши жамиятнинг, ижтимоий гуруҳнинг, индвиднинг (шахснинг) эстетик, ахлоқий-этик, ғоявий ва билиш эҳтиёжларига йўналтирилган мақсадларига ҳам боғлик эканлигини ҳақидаги фикрларини ҳам ҳисобга олишни тақозо қилади. Шундай қилиб баҳолаш категорияси ҳақида юқорида билдирилган фикрлардан Н.Д.Арутюнова томонидан илгари сурилган фикрларни бу борадаги энг адекват лингвистик тушунча дея қабул қиламиз. Унинг фикрича баҳоловчи номинатив бирликлар дейилганида тилда ижтимоий турғунлашган ва тилда семантик бирликлар орқали субъектнинг объектив борлиқдаги нарсаларга, воқеаларга муносабатини ижобий ёки салбий, эксплицит ёки имплицит 1.2. Баҳолаш категориясини тадқиқ қилишда янгича ёндашувлар Баҳолаш категорияси тилшунослик фанида кейинги ўн йилликлар жараёнида коммуникатив, когнитив, прагмалингвистик, этнолингвистик ёндашувлар асосида янада ривожлантирилди. Айниқса бу ривожланиш коммуникатив-когнитив лингвистика замирида шаклланган янги концепцияларда кўпроқ ўз аксини топа бошлади. Ч.Стивенсоннинг фикрича баҳолаш адресатга (тингловчи) таъсир кўрсатишга мўлжалланади [ Stevens о n 1993:54]. Баҳолаш категориясининг лисоний бирликлар орқали идрок қилиш ва тингловчига таъсир қилиш нуқтаи назардан ўрганилиши унинг прагматик аспектини ташкил қилади. Бу борадаги тадқиқотлар эндигина бошланаётганлигини ва у атрофлича ўрганилмаганлигини таъкидлашимиз жоиз. Н.Д.Арутюнованинг фикрича « баҳолаш прагматик маънонинг яққол белгисидир 7) лисоний мулоқот жараёнини бошқарувчи конвенция ва қоидаларни ишлаб чиқишни [Сафаров 2009:27]. Охирги ўн йилликда лисоний бирликларнинг функцияга киришувининг прагматик аспектини тадқиқ қилиш республикамизда ҳам интенсив ривожланмоқда. Жумладан, масалага доир қуйидаги диссертация ишларининг бажарилиши фикримизнинг далилидир: «Ўзбек илмий матнининг синтагматик ва прагматик хусусиятлари» ( Хакимов, 2013) , «Ўзбек тилида прагматик семалар ва уларда субъектив муносабатларнинг ифодаланиши» (Тоҳиров 1994), «Сўз маъносининг прагматик компоненти ва унинг матнда актуаллашуви (ҳозирги замон инглиз прозасида шахсни ифодаловчи отлар мисолида) (Агаханянц 1989:38). Бу ўринда шахс номинациясининг прагматик аспектини тадқиқ қилган Л.С.Агаханянцнинг диссертация ишини алоҳида таъкидламоқ жоиз. Тадқиқотда Шундай қилиб, шахсни баҳоловчи номинатив бирликлар таҳлилини прагматик аспектда олиб борганимиз ҳолда, асосий эътиборни шахсни ифодаловчи номинатив бирликда лексикографик ифодаланган прагматик ахборотнинг характерига қаратамиз. ХХ асрнинг 80 йилларининг охирида, 90 йилларнинг бошларидаги прагматик тадқиқотлар когнитив тадқиқотлар билан аралашиб кетганлигини таъкидлаш жоиз. Бугунги кунда прагматика ўзида лингвистик прагматика ва когнитив тилшуносликнинг умумий ҳолатларини қамраб олган фан сифатида шаклланди. Аммо лингвистикада бундай ёндашувдаги тадқиқотлар эндигина бошланаётганлигини таъкидлаш лозим. Шу нуктаи назардан ҳозирги замон хорижий тилларда когнитив ёндашувнинг мақсадга мувофиқ эканлигини исботловчи, номинация жараёнини когнитив-прагматик ёндашув асосида тадқиқ қилган А.В.Беккерни билиш жараёни, уларнинг инсон учун баҳоловчи мазмунини белгилаш одамларнинг прагматик фаолиятининг ўзаро чамбарчас боғланган томонларидир » [Меркулова 1993:87]. Бу ўринда билиш баҳолаш жараёнида иштирок этади, баҳолаш эса субъектнинг билиш фаоллигини йўналтириш учун хизмат қилади. Шундай қилиб инсон фаолияти, унинг билишдаги фаоллиги баҳолаш тизимида ўз аксини топади. Баҳолашни когнитив нуқтаи назардан ўрганиш тилда субъектнинг объектга баҳоловчи муносабати сифатида воқеланадиган концептлараро ўзаро боғлиқликни аниқлашни кўзда тутади. Бунда лисоний воситалар орқали ифодаланган баҳолаш тил сатҳларидаги лисоний бирликларнинг семантик хусусиятларидан бири сифатида ўрганилади. Баҳолаш жараёнининг ўзи эса табиий хулоса чиқариш жараёни билан узвий боғлиқ бўлган когнитив категория сифатида ўргани киритилган бўлиб, унгача бу тушунча Ф.Бартелеттнинг когнитив руҳшуносликка доир тадқиқотларида «схемалар» сифатида илгари сурилган эди. Ф.Бапртелеттнинг фикрича индвид ҳар қандай ахборотни идрок қилишда ўз онгидаги тайёр структуралардан фойдаланади, улар ахборотни эслаб қолинишига ёрдам бериб, унинг хотирасида ундан фойдаланиш имконияти туғилган вазиятларгача сақланиб қолади. Одам янги ахборотни қабул қилиб олар экан, уни ўз хотирасидаги анна шунга яқин бўлган ахборотлар билан солиштиради, қиёслайди ва бу орқали ўз хотира системасида унга муайян жой ажратади. М.Минский «фрейм» деганда инсон хотирасидаги аввалдан тўпланган тажрибадан фойдаланиб ҳосил бўлган, муайян стереотип вазиятда қўллаш мумкин бўлган янги тушунчани ифодалайдиган лисоний бирликни тушунади (34 бет). Фрейма структурасининг ҳисоблайдилар[Ўша жой1978:17-19]. Фреймлар йиғиндиси одамнинг кундалик хулқ-атворини белгилаб беради, чунки уларда стереотип вазиятларга мос келадиган ахборотлар жамланган бўлади. Т.А.Ван Дейк концепциясида билим структураларни репрезентация қилувчи асосий тип сифатида «вазият моделлари» илгари сурилади. Унинг назариясига мувофиқ олам фрагментлари - вазиятлар инсон онгида модель шаклига киргани ҳолда идрок қилинади. Вазият моделлари асосида стереотип воқеалар ва вазиятлар ҳақидаги абстракт билимлар эмас, тил соҳибининг индивидуал тажрибаси, мақсад ва сезги хиссиётлари туфайли тўпланган хусусий билимлари ётади. Вазият модели модель схемаси доирасида ҳосил бўлади, у чекланган миқдордаги категориялардан ташкил топиб, вазиятни интерпретация қилиш учун қўлланилади. Айни пайтда бу схемалар турли эътиборларида бўлди. Бу даврда сўз семантикасининг таржима муқобилларини тадқиқ қилишга доир тадқиқотлар ҳам кенг амалга оширила бошланди ва бу сўз семантикасидаги миллий-маданий хусусиятларни ўрганишга йўналтирилган катта миқдордаги ишларнинг пайдо бўлишига олиб келди. Натижада тадқиқотчилар турли тилларда кўпинча сўзнинг семантик ҳажми у ифодалаётган тушунча билан мос келмайди, деган хулосага келдиларки, бу сўз ифодалаётган семантик маънонинг ўзига ҳослигини махсус ўрганиш лозимлигидан далолатдир. Миллий-маданий ўзига хослик тилнинг фонетик, лексик, фразеологик, сўз ясаш, синтаксис сингари барча қатламларида ўз аксини топади. Тадқиқотчиларнинг фикрича миллий - маданий ўзига хослик айниқса тилнинг лексик қатламида ёрқин ўз ифодасини топади. Таниқли тилшунос Ш.Сафаровнинг фикрича миллий-ма тарихий колоритни ифодаловчи, бошка халқлар тилида мавжуд бўлмаган предмет, тушунча, ходисалар номини киритади [Влахов, Флорин 1986: 438]. Хос сўзлар орқали ясалган баҳоловчи номинциялар қиёсий планда ҳалигача махсус тадқиқот объекти бўлмаганлигини таъкидлаш жоиз. Юқорида келтирилган асосий ҳолатлардан келиб чиққанимиз ҳолда ишимизда баҳоловчи номинацияларни таҳлил қилишда а) баҳолашнинг эмоционал характерига; б) баҳолашнинг прагматик йўналтирилганлигига; баҳолашнинг когнитив асосларига; баҳолашнинг ижтимоий ва миллий характерига асосий эътиборни қаратамиз. 18 Биринчи боб бўйича хулосалар Мавзуга доир адабиётлар таҳлили шахсни номинациялашнинг умумий ва қисман баҳоловчи номинациялар бўйича ўз ечимини кутаётган муайян муаммолар мавжудлигини кўрсатди. Баҳоловчи номинатив бирликлар тадқиқотини тилшуносликнинг когнитив, прагмалингвистика, этнолингвистика каби янги йўналишларда олиб борилиши бундай лисоний бирликларни бахоловчи потенциалига, когнитив моҳиятига ва прагматик йўналтирилганлигига боғлиқ қатор масалаларни янгича ёндашув имкониятини яратади. Ишимизнинг ушбу бобида шахс номинациясини унинг баҳоловчи потенциали нуқтаи назардан ўрганишимиз: а) бу лисоний бирликларнинг юқори даражада баҳоловчи потенциалга эгалигини; б) баҳоловчи номинатив бирликлар эмоционал характерда бўлишлигини; в) баҳоловчи номинатив бирликлар когнитив асослар натижасида в аниқлаш имкониятини берди. Бу ўринда биз Н.Д.Арутюнова тадқиқотларида илгари сурилган баҳолаш категориясининг таърифига таянамиз: «Баҳолаш бу ижтимоий жиҳатдан муайян социумда турғунлашган ва визуал жиҳатдан лисоний бирликлар семантикасида эксплицит ёки имплицит равишда субъектнинг борликдаги объектларга ижобий ёки салбий муносабатидир. У компонент сифатида баҳоловчи субъектнинг ва баҳолонувчи объектнинг мураккаб ўзаро алоқаларида ўз аксини топади» [Арутюнова 1988:86]. Бундан келиб чиққан ҳолда баҳолаш категориясининг қуйидаги характеристикалари аниқланди: 1) баҳолаш субъектнинг объектга нисбатан ижобий ёки салбий муносабатини ифодалайди; 2) баҳолаш эксплицит ёки имплицит ифодаланиши мумкин; 3) баҳолаш лисоний бирликнинг семантикасида турғунлашади; 4) баҳолаш эмоционал характерда бўлади; 5 2 боб. БАҲОЛОВЧИ НОМИНАТИВ БИРЛИКЛАРНИНГ СТРУКТУР- СЕМАНТИК АСПЕКТДА ИНГЛИЗ ВА ЎЗБЕК ТИЛЛАРИ МАТЕРИАЛЛАРИ АСОСИДА ҚИЁСИЙ ТАҲЛИЛИ 2.1. Семантик майдон тушунчаси Баҳоловчи номинатив бирликларнингг структур – семантик таҳлил қилишдан олдин ўрганилаётган бирликларни таксомоник таҳлил қилиш зарур. Бундай вазифа умуман семантик майдон муаммосига ва айни пайтда баҳоловчи номинатив бирликлар семантик майдонига ҳам тааллуқлидир. Маълумки ҳозирги замон тилшунослигида семантик майдон тушунчаси маъно ва функцияларининг ўхшашлиги асосида бирлашган лисоний воситаларнинг йиғиндиси сифатида талқин қилинади. «Майдон» атамасининг таърифи масаласи унинг асосини аниқлашдаги турлича атамалар билан боғлиқ. Кўпчилик тадқиқотчилар майдон тушунчасини аниқлашда биринчи навбатда тилнинг луғат таркибидаги икки омилни объектив борлиқ реалиялари билан, ижтимоий турмуш ва одамлар тажрибасига асосланади. Лингвистик майдон типларини чегаралаш нафакат лингвистик ва эктралингвистик факторларни, балки лингвистик фактор тушунчасининг «қўпмаънолилиги»ни ҳам ҳисоб олган ҳолда аниқланади. Бунда биринчидан, лингвистик факторнинг «кўпманолилиги» дейилганида тасниф қилинаётган сўзларнинг маъно структуралари, уларнинг грамматик жиҳатдан расмийлаштирилиши, тил белгиларининг функциялари; иккинчидан, майдон ҳосил қилишда структур факторни, мураккаблиги (макро ва микро майдонлар) майдон компонентлари ўртасидаги турлича семантик корреляциялар ҳам ҳисобга олинади. Экстралингвистик ёндашувда тилшуносликда тематик гуруҳлар сифатида тасниф қилинадиган майдонларнинг типлари аниқланади. Одатда тематик гуруҳлар дейилганида, муайя тушунчалар бир-бирларига шунчалик яқин туради ва бу синфга кирувчи сўзлар ўртасидаги семантик боғланишлар зич бўлади. Бундай талқинда асосий урғу бу синфга мансуб бўлган сўзларда бирнеча умумий семантик компонентлар бўлиши мумкинлигига қаратилади. Ишимизда айнан мана шу ҳолатга диққат-эътибор қаратамиз ва мавзу бўйича тўпланган материалларимиз семантик майдонни бир неча семантик белгилар асосида таҳлил қилиш имкониятини яратади. Биз томондан ажратилган ҳар бир гуруҳ сўзларда асосий сема «шахс»нинг мавжудлиги ва лексик семантик гуруҳнинг типига кўра қўшимча семаларга эгалиги билан характерланади. Бундай қўшимча семалар қаторига жинсни, ёшни, касбни, дунёқарашни, ташқи кўринишни ифодаловчи семаларни киритамиз. Бундан ташқари, таҳлил қилинаётган ҳар бир гуруҳда «яхши» ва «ёмон» баҳоловчи сема луғатларда қўлланилган луғат дефиницияларини ва луғат белгилари системасини семантик таҳлил қилишни мақсад қилиб қўйдик. Шахсни баҳоловчи номинатив бирликларнинг дастлабки ижобий ёки салбий баҳолашнинг ( мақуллаш, маъқулламаслик; ҳазил, киноя, илтифотсизлик, менсимаслик, нафрат, эркалаш ва ҳ.) лексикографик критерияси сифатида луғат белгилари (словарная помета) қўлланилади. Бундай лексикографик белгилар луғатларда инглиз тилида қуйидаги сўз ва иборалар орқали берилади : abusive and humor , apprec , contemot , derog , disrespectful , joc , reprobation , playful ; ўзбек тилида: кичк., эркал., салб., сўк., нафр.. Баҳоловчи номинатив бирликларни ёппасига танлаш, фақат лексик- семантик вариантдаги баҳолашни кўрсатувчи луғат белгиларига таяниш назаримизда баҳоловчи номинатив бирликларни аниқлаш баҳоловчи « good », « bad » индикаторининг ассоциатив алоқаларини акс эттирувчи Роже Тезаурусидан фойдаланамиз. Бу ўринда идентификаторлар талқиннинг бош элементи ҳисоблансалар-да, аниқланиш сўзнинг энг умумий белгиларини кўрсатади ва улар ифодалайдиган баҳолашни чегараламайди. Шахс-антропонимлар номинациясининг умумий индикаторидир. Антропономик лексиканинг индикаторлик чегаралари ҳар доим ҳам аниқ белгиланган бўлади. Уларнинг лугавий дефинициялари инглиз тилида « person » ёки унга яқин бўлган individual , Human being , fellow , one , someone , cusnomer , character , chap , male , personage , man , gentelemen , parent , youngster , female , woman , lade , bride , gril , guy , boy , spoise индикаторлари билан ифодаланади. «good» - good, goodly, fine, superfine, most desirable, advantageous индикаторининг ўзи ижобий баҳоловчи характеристикага эга эканлигидан далолатдир . Ёки wretch-very unfortunate or miserable person; despicable person(COD) ибораларида «unfortunate», «or miserable», « despicable » индикаторларининг мавжудлиги баҳтсиз , бечора одам ҳақидаги салбий баҳоловчи индикаторлар ҳисобланади . Ўзбек тилидаги « яхши » « ёмон » ва « шахс » индикаторлари билан ясаладиган семантик майдонни аниқлашда ассоциатив луғатларнинг мавжуд эмаслиги сабаб « Ўзбек тилининг изоҳли луғати » ( Ўз ТИЛ ),» Ўзбек тили синонимларининг изоҳли луғати » , Ҳозирги ўзбек тили фаол сўзларининг изоҳли луғати » дан фойдаланишга тўғри келди . Уларда « шахс », « яхши », « ёмон » лексемалари қуйидагича талқин қилинади : « Шахс » - одам , жон , эркак , аёл , қиз , йигит ва б . ( ЎзТИЛ ). « Яхши » - дуру Инглиз тилидаги қатор шахсни номинациялаштирувчи бирликларда юқоридаги усул билан баҳолаш критерияларини аниқлаш имконияти мавжуд эмаслиги сабаб , уларни кўпзинали дефиницион таҳлил орқали аниқлашга тўғри келди . Масалан : servile- selfish- clumsy-cruel –brutal –boastful – shameless – slovenly – licentious-servile. Бундай ҳолатни ўзбек тилидаги лексемаларни қуйидагича дефиницион таҳлилида ҳам кўришимиз мумкин : Аблаҳ – бемани , - ножўя - номуносиб - бемаза ишлар қиладиган – қилиқлари ёмон - ярамас - бўлмағур - разил , паст – салб . Арзимаган нарсанинг юзига борувчи , пасткаш . Шундай қилиб шахсни баҳоловчи номинацияларни комплекс идентификациялаш қуйидаги комплекс усуллар орқали амалга оширилди : -лугат белгилари орқали идентификациялаш; - луғат дефиницияларининг таҳлили; - ассоциатив май баҳоловчи номинатив бирликларнинг фактик миқдори билан эмас, ўзбек тилидаги лексикографик манбаларнинг кам миқдорда ўрганилганлиги билан изоҳланади. 2.2. Шахсни баҳоловчи номнацияларнинг семантик-стилистик типлари қиёсий планда 28 Баҳолашнинг лексик-семантик майдонини аниқлаб олиб, шахсни баҳоловчи номинацияларни лексик-семантик дифференциялаштиришни баҳолашнинг ички семантик майдонида давом эттирамиз. Таклиф қилинаётган таснифнинг семантик асоси ифодаланаётган предметлар ва ҳодисалар категориясининг предметлик сфераси ҳисобланади. Бу пландаги лисоний материал таҳлили инглиз ва ўзбек тилларидаги баҳоловчи номинатив бирликларнинг лексик-семантик гуруҳларини аниклаш имкониятини беради. Аниқланган лексик-семантик гуруҳларни аниқ репрезентация қилиш мақсадида уларни жадвалларда ифодалашни маъқул кўрдик. 2.1. жадвал. Инглиз ва ўзбек тилларидаги шахсни баҳоловчи номинацияларнинг лексик семантик гуруҳлари Лексик-семантик гуруҳ номи Инглиз тилида Ўзбек тилида 1.БНБларнинг шахмни характерловчи лексик-семантик гуруҳи (ЛСГ ) а ЛСГ miss, Judi etc. 3.Одамни ёши ва жинсини характер- ловчи баҳоловчи номинатив бирлик- ларнинг ЛСГ 4. Одамнинг ташқи кўринишини характерловчи баҳоловчи номинатив бирликлар а ) болалик : baby,bantling, brat, bud, chick, child, duckling, elf, imp, kid, kiddy, kidling, sunbeam, branch, ewelamb etc. б ) ўсмирлик ва ёшлик : Filly, gal, chappie, chappy, petticoat, bud, lass, lassie, doll, redstreak, urchin, duck. в ) ўрта ёш : Zazoo, partlet, female, cat etc. г ) қарилик : and old buffer, baby- statcher, crone, cailleach (cailliach) grimalkin . а ) жисмоний жиҳатларига кўра : Molly, poof, pudge, wreck, pantywaist, weakling, weed, feeling, slapper, husky, Valkyriam. Дилбанд , кўзнури , нинни , бувак , арзанда , жажжи , жигарпора , жужуқ , жўжа , ўщоқ , ойча , тойлоқдай , тирноқ . Йигитча, навжув 5 .Одаманинг ижти - моий мавқесига кўра баҳоловчи номинатив бирликлар ЛСГ 6. Даромадига кўра баҳоловчи номи - натив бирликлар ЛСГ 7.Одамни ақлий қобилиятига кўра баҳоловчи номина цияларнинг ЛСГ б ) кўрнишининг ёқимлилиги , гўзал - лиги , кўримсизлиги , хунуклигига кўра : hag, ape, lemon, good- looker. Popsy . в) Бўй-бастига кўра: shrimp, runt, spindle- shanked, spindle, scaffold, hypermeter, dumpling, Lilliputian etc. г) ташқи киёфаси, кийимлари ( пала- партишлик, ифлос лик ): piggy-wiggi, trapes, grub, stattern, dolly, daggletail, dowd, draggle-tail, faggot, pig. Noise, wheel- hat, higher up, knight, clown, nanjandrum, a very important person, princeling, pumprin, somtbode, influential, big shot, big fish, careerist, place- hunter, азим, азамат, пахлавон ва б. Барно, бақа, бақалоқ, бойтер 8. Одамнинг хулқ атвори ва характе - рини баҳоловчи номнацияларнинг ЛСГ 9.Одамни муомала маданиятига кўра баҳоловчи номина- цияларнинг ЛСГ 10.Қариндошлик ва оилавий муносабатга кўра баҳоловчи номина- цияларнинг ЛСГ 11.Одамни дунёқарашига кўра баҳоловчи номина- цияларнинг ЛСГ 12. Кишини мифик образлар орқали баҳоловчи номнация- ларнинг ЛСГ house-boy, small fry, red nect. Plutocrat, silk-stocking, tinny, zillionaire, West- Ender, Vidas, Croesus, nabob, oof-brid, pan- handier, pilgarlic, lack- all, poor, lazaruc, mumper. Hedge-pruest, heathen, a wise head, a wooden head, highbrow, goosey, goose-cap, clod-pate, cow, chucle-headed, cabbage-head, stupid, donkey, dumbbell, noodle, dunce, Boeotian, wooden- head, owl. Pizz, pop-wallah, party bummer, Trojian, gay Greek, tiger, chatterer, blfbber, Dr 13.Одамни машғулоти, касби, меҳнат фаолиятига кўра баҳоловчи номинацияларнинг ЛСГ A bad fctor, intimate, infanticide, king-riller, fratricide, fruit, bobber, chummy,fender gril – friend, paper-tuger Hubby, kickie-wickie, detrimental, doctress, sage, jokefellow, cuchold, home-brid, hehussy, granny, nagger, Penelope. Politician, theorizer, visionary, Don Quixote, Junker, fan? Fanatic. Fuddy-duddy, idealist, peace-monger. Fewfaw-fum, lamif, charmer, scratch, vixen, witch, hell-cat, harridan, old hag, voodoo, miracle man, mag. Galen, Hippocrates, пайтавақулоқ, тентак. Ландавур, ойимсупурги, бузуқчи, баландпарвоз, бир қоп янғоқ, кажава қорин, дала боласи, бойвачча. Жазман, дийдор, рақиб, надима, кушанда, каллакесар, маҳбуб, Рафиқ, жигарбанд, жигар, келинбола, куёвбола. 33 head-feller, pill-pedler, pill-bag, piss-pot, vet, castoroil, artist, Medico, eye-doctor, professor, school-meaam, hedgewriter, Inkster, prodonna, news- man. Зоҳид,қаландар, муҳофазакор, фанатик, идеалист, расмиятчи. Ажина, алвасти, пари, ялмоғиз, паризод, дев, фаришта. Нависанда, куйчи, майнабоз, аскар, бола, фаранг,пир, устабузармон, миршаб Юқорида ажратилган баҳоловчи номинацияларнинг лексик–семантик гуруҳлари қандайдир даражада шартли характерга эга, чунки тилда уларнинг аниқ чегаралари бўлмайди ва улар ўзаро боғлиқ ва ўзаро бир-бирларини тақозо этишади. Тўпланган материалларимизда бир пайтнинг ўзида бир неча ЛСГга мансуб бўлган номинацияларни учратишимиз мумкин. Уларнинг аниқланиши жуда муҳим, чунки улар семантик белгиларига кўра баҳоловчи номинацияловчи бирликларнинг муҳим дифференци хусусиятларини ажратиш имкониятини берди. Таҳлил натижаларига кўра инглиз ва ўзбек тилларида лексик-семантик гуруҳлар типларига кўра ўзаро бир-бирларига мос қелишлиги аниқланди. Бу кўпчилик тадқиқотчилар томонидан тан олинган инсоният тафаккурининг умумийлиги, бир хил кечишлиги ҳақидаги ғояларининг тўғрилигини тасдиқлайди. Айни пайтда таҳлил қилинган материалларнинг ўзбек ва инглиз тилидаги миқдорий фарқланишини ҳам таъкидлаш жоиз. Бу юқорида таъкидлаганимиздек, ўзбек тилида лексикографик манбаларнинг камлиги билан изоҳланди. Масалан, инглиз тилидаги инсонни миллий ва этник белгиларига кўра баҳоловчи номинациялар миқдори 80 бирликни ташкил қилса, ўзбек тилида бу лексик семантик гуруҳга кирувчи бирликлар бор-йўғи 4 тани ташкил қилади. 2.3. Баҳоловчи номинатив бирликларнинг стилистик маъноси Лексеманинг метафорик қўлланилиши натижасида « frog » ва « frenchman » c ўзлари ўртасида оламга нисбатан кескин салбий, менсимайдиган муносабат ифодаланади. Метонимик қўлланилиш асосида эса экстралингвистик омил: французларнинг таом сифатида қурбақа ейишлари назарда тутилади: Frog – 1…2. slang a Frenchman (COD)/ Бошқа бир мисолда « pigtail» сўзи ҳам метафорик , ҳам метонимик қ ў лланилишини кўрамиз . Унинг луғат дефинициясида берилишига эътибор берайлик : Pigtail -1…2. A tight braid of hair hanging down from bask of head. 3. Trans, ont who wears a pigtail, a Chinese ( WNID-vol 2)/ Худди шундай ҳолатни ўзбек тилидаги « ойимсупирги », « лайча », « норбачча », « хумкалла » сўзларининг луғавий дефиницияарида ҳам кўришимиз мумкин : Ойимсупирги - 1. Поясидан супурги қилинадиган , 2 . Шу ўсимлик Баҳоловчи номинатив бирликлардаги иккиламчи номинацияни характерини аниқлаш мақсадида бу лисоний бирликлар образлилигининг манбалари, яъни аввалдан мавжуд бўлган лексик бирликларнинг иккиламчи номинация актида янги маъно ифодаловчи воситалар сифатида қўлланилишини таҳлил қилдик. Таҳлил натижалари қуйидаги жадвалда ифодаланади. 2.2.жадвал. Баҳоловчи номинатив бирликларнинг иккиламчи номинацияда қўлланилиши Образлилик манбалари Инглиз тили Ўзбек тили 1.Мифик мавжудотлар номлари Fairy, fiegd. Ажина, алвасти, иблис, шайтон, аждар 2.Афсоналардан, адабий асарлардан, тарихдан олинган киши исмлари Akastor, Adonis, Aphrodite, Appolo, Achillean, Dfhadur, Bacchus, Bleubeard, Cain, Don Juan, dulcinea, Delilah, Diana, Edwardian, Petert Pan, Gargantua, Girse, Gorgon, Narcissus, Scaramouch, Solomon, Xan 3.Жонворларнинг ном- лари билан ясалган номинациялар Bat, brock, clam, coyote, dog, gutter-bird. Gorilla, hawk, hedgehog, jackal, fish, fox, kangaroo, lion, locust, monkey, mule, pig, pelican, pole-cat, pismire, rabbit, rook, spider, shark, snake , toad, tiger, trout, wagtail, wolf, wild. Арслон , жўжа , лочин , ит , бургут , каламущ , паразит , тўнғиз , илвирс , наханг , илон , боктян , мол , чўчқа . 4 Сабзовртлар, мевалар, ўсимликлар номларидан ясалган номинациялар Cabbage-head, weed, tomato, hempseed, pippin, prune, rosebud, pumpkin, blue nose, turnip, calabash, ebony etc. Ёнғоқ , қовоқ , ғунча , куртак , меҳригиё , бўтакуз ва б . 5. Меҳнат қуроллари, асбоблар номидан ясалган номинациялар Hasher, rasper, crook, shaver, spindle, hammer, bomb-shell, back-scratcher, wheel, dumb- bell, stic номинациялар пешона , жигар . Баҳоловчи номинатив бирликларнинг моҳиятининг лисоний белгиларини аниқлаш улар ўртасидаги стилистик ва структур характеристикаларига хос корреляцияларни аниқлашга йўналтирилади . Бу борада муайян қонуниятларни аниқлашга эришдик . Лисоний материалларнинг кўрсатишича , инглиз ва ўзбек тилларидаги 50 фоиздан кўпроқ шахсни баҳоловчи номинациялар ясама бирликлар ( аффиксиал ясама сўзлар , мураккабясама сўзлар ) орқали ясалган . Сўз структурасида айрим аффиксиал морфемаларнинг мавжудлиги уларнинг стилистик маъноларига таъсир килишлиги бежиз эмас . Frenchy, Chinee типидаги ясама сўзларнинг стилистик маъноларининг белгиланиши - у ,- ее суффиксларининг стилистик маънолари орқали изоҳланади ва кўпчилик тадқиқотчиларнинг таъкидлашича [206;235; 36] улар стилистик маркерла янгиланиши туфайли ҳам ҳосил бўлиши мумкин . Бу сўз ясаш акти жараёнида ясама сўзнинг семантик структурасидаги семанинг сўз ясовчи семага нисбатан қайта дистрибуциялашуви туфайли рўй беради . Буни инглиз тилидаги « wool-wolly » жуфт сўзининг сўз ясовчи функцияси мисолида қиёслайлик : Wool -the fine soft curly hair Wooly -1…2…3…4. Having hair Forming the fleecy coat of the resembling wool, applied esp. to negroes: Domesticaded sheep (CJD) hence, a nickname for an abolitionist In America (COD). Ўзбек тилида : Гумбаз - Қубба шаклидаги Гумбаздай - бесўнақай семиз одам катта том, қубба тахлитидаги ҳақида. (ЎзТИЛ) нарса (ЎзТИЛ). Бу сўзларнинг луғавий дефиницияларини қиёслаб, улар семантикасидаги сезиларли фарқларни пайқаш қийин эмас. Агар ясама бўлмаган сўзда стилистик баҳоловчи маъно бўлмаса, я Қўшма сўз ва унинг синтактик коррелятининг семантик ҳажми ўзаро тенг эмас . Агар синтактик структурада фақат субъект - объектли пропозиция мавжуд бўлса , қўшма сўзда у ифодалайдиган маъно умумийлиги туфайли ифодаланаётган пропозициядан ташқари маънонинг баъзан орттирилиши кузатилади . Бунга содир бўлган иш ҳаракат характери ва унинг жойи туфайли ҳосил бўлган ассоциациатив алоқалар сабаб бўлади ва бу назарда тутилган шахснинг баҳоловчи характеристикасини ифодаланишига олиб келади : Bog-trotter – (derog) Irishman (COD). Ҳудди шунингдек ўзбек тилидаги « навниҳол » сўзида лексема семантикаси « нав » сўзи туфайли баҳоловчи характерга эга бўлади : Ниҳол – 1. Ёш новда ёки кўчат ; 2. кўчма , етилмаган нарса , мурғак , куртак ; Навниҳол – 1…2. Кўчма, ёш йигит ёки қиз. Баҳоловчи номинатив бирликларн Хулоса қилиб айтиш мумкинки , шахсни баҳоловчи номинацияларнинг стилистик маркирланиши қуйидаги ҳолатларга боғлиқ : а ) иккиламчи номинациянинг характерига . Бу жараёнда бир денотатнинг белгилари иккинчисига кўчирилади ( ҳайвонлар , сабзавотлар , мевалар , ўсимликлар , иш қуроллари , асбоблар , рўзғор буюмлари , озиқ овқатлар номлари ); б) янги шахс номинацияси ҳосил қилишда қўлланиладиган лисоний воситаларнинг турларига; в) сўзнинг сўз ясовчи структурасига ; г) фонетик трансформацияларнинг характерларига. 2.4. Баҳоловчи номинатив бирликларнинг структур типларининг қиёсий таҳлили Шахсни баҳоловчи номинацияларнинг структур пландаги таҳлили уларнинг турли-туман типларда бўлишлигини кўрсатди. Масалан , баҳорловчи номинатив бирликлар якка сўзлар билан ифодаланиши (инглиз тилида 40%, ўзбек тили агентивлик (иш ҳаракатни бажарувчиси)маъносидаги лексик бирликлар бизнинг ҳолатда агентив суффикслар воситасида ифодаланадиган ясама қўшма сўзлар бўлиб, улар нафақат шахсни номлайди, балки шу пайтнинг ўзида уни психологик, ижтимоий мавқеи, маънавий, ахлоқий нуқтаи назардан характерлаб ҳам келади ва буларнинг ҳаммаси лисоний бирлик семантиксида, жумладан суффиксларда ҳам ўз аксини топади. Шу нуқтаи назардан, таҳлилимиз материалларининг тасдиқлашича агентив суффикслар юқори даражадаги стилистик фаоллиги билан характерланади. Бундай суффикслар гуруҳига – aster , – ard , - er , - ist , - ling , - ster , - eer , - inr c уффикслари киради. Бундай суффикслар ёрдамида қўшма сўзларда баҳловчи маънолар ҳосил бўлади. Бундай баҳоловчи маъно субъектнинг онгида мавжуд бўлган қадриятлар системаси билан а Ўзбек тилида бундай суффикслар қаторига қуйидагиларни киритиш мумкин: - чи, -ча, -дай, -дош, -кор, -дор, -боз, -каш, -хўр, -фуруш, -гар, -бачча, -параст, -соз, -гўй, -парвар, -навис, -манд, -зод, -нди. Инглиз тилида энг масхулдор суффикислардан бири - er суффиксидир. Бу суффикс билан ясалган ясама номинациялар бир пайтнинг ўзида ҳам салбий, ҳам ижобий баҳолашни ифодалаши мумкин: adventurer , smeller , waster , climber , charmer , scrapper , creeper , fingerer , comer , doer , idler , floater . Ясама баҳоловчи номинатив бирликларда энг кўп қўлланиладиган суффикслардан яна бири бу диминутив суффикслар: – y ва - ling ҳисобланади. Барча тадқиқотчилар бирдек таъкидлаганларидек, инглиз тилида эмоционал баҳоловчи маъноларни ифодалашда диминутив суффиклар ичида энг кўп қўлланиладигани – у ва унинг структкраси иккиламчи номинацияда ифодаланган бўлса , бу лексемалардаги баҳоловчи маъно асосий ва ягоналиги билан фарқланади . Бу кўрсатилган суффиксларнинг стилистик маркерланганининг яна бир далолатидир Аниқ салбий баҳоловчи характерга эга бўлган –cide суффикси билан ясаладиган баҳоловчи номинацияларни алоҳида таъкидлаш лозим : femicide, parricide, matricide, regicide, homicide, felicide, fratricide, infanticide, vaticide . Бу суффикс « ниманидир камайтиручи , вақтни бекор ўтказуви » маъноларига ҳам эга . Таҳлил натижалари баҳоловчи номинатив биликларда бошқа суффикслар иштирокида ясаладиган бошқа структур типлар ҳам мавжудлигини кўрсатди . Масалан – eer c уффикси билан : pulpeteer, pamphleteer, immajineer, pioneer; -ess суффикси билан : doctress, priestess, murderess; -an (ian) c уффикс ҳақиқатпараст , манфаатпараст , майпараст , шухратпараст , хаёлпараст , маишатпараст , амалпараст , мулкпараст . Бундай хусусиятни – хўр , - парвар суффикслари ёрдамида ясалган номинацияларда ҳам кўрамиз : – хўр - ароқхўр , майхўр , порахўр , одамхўр , текинхўр , балохўр , гамхўр , ҳалолхўр ; - парвар – ватанпарвар , маърифатпарвар , инсонпарвар , сояпарпар . Инглиз ва ўзбек тилларида баҳоловчи номинатив бирликлар ҳосил қилишда префикслар ҳам иштирок этишади . Масалан , инглиз тилида баҳоловчи номинатив бирликларнинг қуйидаги префиксаал структуралари мавжуд : super-, huper-. Arch-, dis-, mis-, under-, un-, re-, de, up, over, im-, in-. Юқорида келтирилган префиксал ва префиксал - суффиксиал структуралар ичидан энг кўп қўлланиладигани салбий маъно англатувчи префикслардир . Бундай номинациял Инглиз ва ўзбек тилларида энг продуктив моделлар сифатида қуйидаги моделлар қайд қилинади : N + N –инглизча: door - mat , pill - bad , ledy - brid , wine - bad , piss - pot , chicken - heart , gun - vfn , rosebud , iceman ; ўзбек тилида: косагул, эшакмия, жигарпора, бош-қош, оёқ-қўл, она-хотин, ойимсупурги. Adj + N - инглизча: mfd - doctor , red - hod , brown - nose , black - leg , dead - head , dead - beat , bare - bone , bald head , bluebottle ; ўзбекча: бойқуш, оқсоқол, оқмия, оқпадар, оқсуяк, оскуз, бойўғли. N + V –инглизча: ledy - love ; ўзбекча: жигарсўхта, латтачайнар, чўпқувар. Num + N - инглизча: hundred - percent , ўзбекча: иккиюзлама, тўрткўз . Мураккаб сўзлар таҳлилида ҳар бир тил учун алоҳида хос бўлган идентик моделлар аниқланди. Масалан , инглиз тилида қуйидаги моделлар ажр Petticoat, highbrow лексемаларида метонимик кўчма маъно “ қ исм – бутунлик » белгисига кўра ҳосил қилинади . Таҳлил натижаларига кўра ўзбек тилида ҳам аналогик жараёнлар кузатилади . Масалан : жигаргўша - энг яқин , бир туғишган қариндош ( фарзанд , ака - ука , опа - сингил ); бўтакўз – туя боласининг кўзига ўхшаган чиройли кўз , шахло кўзли киши ; оёқ - қул – кўмакчи , дастёр ; ойимтилла – 1. Меҳнатга тоби йўқ , қўлини совуқ сувга урмайдиган аёл . 2. Енгилтак , танноз аёл ( ЎзТИЛ ). Қўшма сўзлар кўпинча композитнинг иккинчи компонентига қўшиладиган суффикслар билан янада мураккаблашиши мумкин . Бизнинг материалимизда улар баҳоловчи номинацияларнинг мураккаб ясама лексемалари гуруҳига киритилади. Улар одатда ҳам ижобий ҳам салбий баҳолашни ифодалайдилар. Масалан, инглизча: good - looking , - баҳоловчи номинатив бирликларнинг структур типлари таҳлили уларнинг структур ва семантик-стилистик характеристикалари ўртасида муайян корреляциялар мавжудлигини кўрсатди. Масалан, ясама сўзларда асосан эиоционал баҳоловчи маънолар, қўшма ва қўшма –ясама сўзларда бахолаш метонимик ва метафорик асосда ҳосил бўлади; - инглиз ва ўзбек тилларидаги баҳоловчи номинатив бирликларнинг структур типларини қиёсий таҳлили ҳар икала тилдаги БНБлар структуралари бир-бирларига мос келишлигини кўрсатди. Структур типлардаги унчалик муҳим бўлмаган фарқлар инглиз тилидаги V + N , V + prep , V + Num , V + pron , Num - Adj моделларининг ўзбек тилида мвжуд эмаслиги билан изоҳланади. Иккинчи боб бўйича хулосалар 1. Баҳоловчи номинатив бирликларни семантик-стилистик таҳлили семантик умумийлик асосида жамланган б 2. Баҳоловчи номинатив бирликларнинг семантик майдони чегараларини аниқлаш идентификасциялашнинг комплекс ва кўпзинали методлари орқали амалга оширилади. Бунда қуйидаги усуллар қўлланилади: а) луғат белгилари асосида идентификациялаш; б) луғат дефинициялари орқали таҳлил қилиш; в) бунда ассоциатив майдон методидан фойдаланиш; г) уларни кўпзинали таҳлилга тортиш. 3. Баҳоловчи номинатив бирликларни лексик-семантик гуруҳларга бўлиб категориялаш инсонни характерловчи ЛСГларни қуйидаги типларга бўлиб ўрганиш имкониятини берди: 1) миллатига ва этник гуруҳга мансублигига кўра; 2) ёшга кўра; 3) жинсга кўра; 4) ташқи кўриниш хусусиятларига кўра; 5) ижтимоий мавқеига кўра; 6) даромад манбаларига кўра; 7) ақлий қобилият даражасига кўра; 8) характер ва хулқ-атвор белгиларига кўра; 9) шахслараро муноса 3 боб. БАҲОЛОВЧИ НОМИНАТИВ БИРЛИКЛАРНИНГ МИЛЛИЙ- МАДАНИЙ ХУСУСИЯТЛАРИ 3.1. Инглиз ва ўзбек тилларидаги баҳоловчи номинатив бирликларни прагматик характеристикаларига кўра категориялаш Юқорида таъкидлаганимиздек, шахсни баҳоловчи номинациялар прагматик характеристикаларига эгалар, чунки баҳоловчи сўзлар ўз моҳиятига кўра прагматик йўналтирилган бўлади. Сўзнинг прагматик маркерланган баҳоловчи компонентининг структурасининг моҳияти «қадриятларнинг қиёслниши» дея изоҳланиши мумкин ва улар Н.Д.Арутюнованинг таърифича баҳолашнинг энг асосий критериялари ҳисобланади. Стилистика ва прагматика фанларининг ўзаро яқинлиги боис мазмуний планда улар ўртасидаги узвий алоқаларни ва ҳатто «ўзаро бир- бирларига қоришиб кетиш» ҳолатларини қайд қилган қатор 51 тадқиқотчиларнинг позицияларини тушуниш мумкин. Масалан, Г.В.Колшанский прагматикани баҳолаш критерияларини аниқлайдиган, у ёки бу мақсадни турли аспектлардаги лисоний матнга киритиш воситаларини белгилайдиган стилистика ва риториканинг бир бўлими деб ҳисоблайди [Колшанский 1984:136]. Стилистика ва прагматиканинг ўзаро боғликлиги масаласи Л.А.Кисилева тадқиқотида янада чуқурроқ ўрганилган. Муаллиф бу ўринда уларнинг умумий ўрганиш объекти эмоционал ва экспрессив баҳолашга йўналтирилган лисоний бирликлар эканлигига асосий эътиборни қаратади. Бундай қарашлар В.И.Заботкинанинг тадқиқотларида янада ривожлантирилади. У сўзнинг эмоционал баҳоловчи компоненти неологизмлар ҳосил бўлишини амалий тасдиқлайдиган база вазифасини бажаришлигини алоҳида таъкидлайди. [Заботкина 1999] Ушбу бобда инглиз ва юқорида кўрсатилган маркерлари шахсни баҳоловчи номинациялар учун ҳам тегишлидир. Тадқиқотимиз жараёнида прагматик характеристикаларнинг қуйидаги бошқа маркерлари ҳам аниқланди:. Масалан : “… with a hight social position”, “us е from the country”. ‘… at s с hool”, “university teacher”, “ a higt position in an organization”, “… of low rank or position in relation to another” “ the most important”, “… “ имтиёзли талабаларга мансуб », зодаганларга мансуб », « таги паст », « зоти паст », « биринчи ўринда борувчи » ва б . Аммо улар баҳоловчи характеристикали маркерлар билан тўлдирилишини таъкидлаш жоиз. Масалан : Lad – a biy; a young man, young fellow,. Applied familiary (occ. ironically ) to a man jf any age (SOD). Mala й – 1…2. Қўчма , салб . Бировнинг манфаати учун кўр - кўрона хизмат қилувч Yokel - humor or derog a simle or foolish country person compare village idiot (LDELC). School-maram – infml humor derog an old – fashioned exact and casily slocked women who liles giving orders. Esh. Old – fash a women teacher at school. Don – humor university teacher , esp. at Oxford and Cambridge . Bigwig - humor or derog sl. a person with a high position in an organization . King – pin – the most important person in a group, upon whom the success of the group depends. Mugwump – An E derog old –fash a person who tries to be independent of the learders in polinics . Hinger up – infml an important person of high rank in an organization . Undrling – derog a person of low rank or position in relation to another, subordinate. Ўзбек тилида ҳам ижтимоий мавқени ва ўзаро муносабатларни ифодалов Саркарда – образли ифодаланганда қўлланилади; Карвонбоши – Кўчма. Биринчи ўринда борувчи, бошида борувчи, етакчи, йўлбошчи, раҳбар. Юқорида келтирилган мисолларда махсус маркерларда изоҳланган қуйидаги прагматик ахборотлар мавжуд: « high position », « the most important », «…о f the leaders …» , «О f higt rank », «асилзода», «тагипаст» Прагматик ўурсаткичлар билан бир қаторда луғат белгилари функционал-услубий кўрсаткичларга ҳам эг. Масалан, “ i nformal ” белгиси стилистик ва прагматик компонентлар ўртасидаги боғлиқлик мавжудлигини кўрсатади. Ўзаро муносабатлар планидаги прагматик ахборот, жумладан коммуникантлардан бириниг юқори ижтимоий мавқега мансублиги ҳақидаги прагматик ахборот қуйидаги баҳоловчи бирликларда ифодаланади.: « bigwig »,« king - pin », « higher up »,«хўжайин»,«карвонбоши стилистик маркер ‘ considered etxtremely offensive ” орқали далилланади ва бу орқали сўзнинг пракматик маъноси ифодаланади . Uncle Tom номинатив бирлигидаги салбий баҳоловчи маъно ҳам ирқий муаммога боғлик : Uncle Tom - derog. a black herson who is too respectful to white people . Бир қатор баҳоловчи номинатив бирликларда : Mick, Jerry, Scot, Sheeny, Wop, Sawney, Philistine, Baboo, Southron, Sehnorrer, Nip, Mac сўз семантикасида мавжуд бўлган одамнинг маълум миллатга этник гуруҳга мансублиги ҳақидаги прагматик ахборот мужассамлашган : - baboo – Ind E usu. Derog. An Indian clerk. Used esp. Formerly as a Hindu title, like Mr. - Jerry – Br E old – fash derog. A German (usrd esp. during the second World War). - Jap – infml. A Japanese person (usu considered offensive). - Mick – infiml. often d Баҳоловчи номинатив бирликларнинг бундай гуруҳи ўзбек тили луғатларида берилмаганлигини таъкидлаш жоиз . Луғат дефиницияларида сўзнинг прагматик компоненти одамни биологик нуқта назардан , жинсини , ёшини характерловчи учинчи гуруҳ баҳоловчи номинатив бирликларни кўриб чиқамиз : Lad – a boy, youth; a young man, young fellow. Applied familiary (occ. Irjnically) to a man of any age (SOD). Buddy – infml. (esp. of a man) companion. partner (LD). Sideckick – a partner; a close friend or comrade, a pal; a buddy/ A term used mostly by males (DAS). Lass – asko lassie – tsp. Scot E, N Eng E a gril or young woman, a gril friend –compare ( LAD). Chap –infml. , tsp. Dr E. A man or boy; a word now sounding rather old – fashioned or upper –class. Urchin –ol; - fash or humor a small dirty untidy child . Тирмизак – 1 . Ҳали қўлидан бирор иш келмайдиган, турмушнинг оғир- енгилини кўрмаган, ёш, ғўр бола ҳақида. 2. Шўх болаларга нисбатан «шумтака», «тирранча» каби маъноларда ишлатилади. Бу гурузга кирувчи БНБ луғат дефиницияларини таҳлил қилиш жараёнида уларнинг прагматик белгилари « used of males », « applied to a man of any age », « esp of a man », « esp of a gril », «кекса киши», «ўсмир». «аёллар ҳақида», «болаларга нисбатан» сингари вербал кўрсаткичлар билан ҳам маркерланганлигини аниқладик. Бу маркерлар БНБ семантикасидаги индивидуал- шахсий муносабатларни акс эттиради. Бизнинг холатимизда муносбатларнинг бундай типлари баҳоловчи характерга эгалар ва улар стилистик пометалар(кўрсаткичлар) воситасида сўзнинг стилистик ва прагматик маъноларнинг ўзаро бир-бирларига боғлиқлигини … applied fa 3.2. БНБнинг миллий-маданий ўзига хослиги Ҳозирги замон тилшунослигидаги лисоний бирликларнинг миллий- маданий ўзига хослиги масаласи тобора кўпроқ тадқиқот объекти сифатида танланмоқда. Маълумки, ҳар қандай тил шу тил вакилларининг маданият даражасини акс эттиради, бинобарин ҳар қандай миллий тилни ўрганиш унинг миллий маданиятини ўрганиш билан боғлиқ бўлади. Шу нуқтаи назардан сўз структурасининг миллий-маданий мазмунини аниқлаш ва уни лексикографик баёнини таҳлил қилиш қанчалик муҳим эканлиги аён бўлади. Бу муаммонинг долзарблиги яна икки муҳим фактор билан боғлиқ: биринчидан, тадқиқотларда миллий–маданий ўзига хослик муаммоси ўзининг тўлик ва атрофлича ечимини топмаган, иккинчидан, инглиз ва 59 ўзбек тилларидаги лисоний биликлар семантик структурасини тадқиқ қилишда аник назарий-методологик критериялар мавжуд эмас. Ишимизда миллий-мадний ўзига хосликни ўрганиш биринчи навбатда миллий-маданий ўзига хослик тушунчасининг моҳиятини ва бу борада қўлланиладиган атама ва ибораларни аниқлашни кўзда тутади. Одатда «миллий-маданий ўзига хослик» атамаси «миллий ўзига хослик», «маданий-коннотатив лексика», «экзотик лексика» атамалари билан синонимик тарзда қўлланилади. В.М. Верещагина ва В.Г.Костоморова (65- 68), Н.Г Комелев (46-50) А.Б. Воскресенская (40-41)ларнинг тадқиқотларида «миллий маданий ўзига хослик» атамаси «маданий компонент», «фон лексика» сифатида талқин қилинади. Миллий –маданий ўзига хослик тушунчасини бошқа миллий маданиятда мавжуд бўлмайдиган «эквивалентсиз лексика», «милли кафангадо, косаси оқармаган, бўхча сингари баҳоловчи номинациялар эквивалентсиз лексикалардир. Эквивалентсиз лексиканинг миллий-маданий ўзига хосликка эга бўлишлиги ҳеч қандай шубҳага ўрин қолдирмайди, чунки хос сўзлар бир тил ва маданиятга доир, бошқа тил ва маданиятда эквиваленти мавжуд бўлмайдиган лексик қатламни ташкил қилади. Миллий- маданий ўзига хослик у ёки бу даражада шахсни баҳоловчи номинацияларнинг бошқа разрядларига ҳам хос бўлишлигини таъкидлаш лозим. Инглиз ва ўзбек тилларидаги БНБ миллий-маданий ўзига хосликларини аниқлаш ишимизда солиштирма-қиёсий метод орқали икки йўналишда олиб борилди: 1. Ҳар икки тилдаги БНВ бу борадаги умумий ягона концепт асосида таҳлил қилинди; 2. Таҳлил БНБларнинг ягона денотатив маънолари асосида амалга ошрилди. Дастлаб БНБларни умумий концепт асо or one who exemplifies feminine grace and charm. Фаришта -1…2. Кўчма . Яхши хулқ Aphrodite – 1 …. атворга эга бўлган ва гўзал аёл 2. а beautiful woman(COD)/ ҳақида [Ў зТИЛ ]. Кўрсатилган мисоллардан кўриниб турибдики , уларнинг биз тадқиқ қилинаётган номинациялар билан умумийлиги шундаки , улар бир хил лексик - семантик гуруҳларга мансуб . Ўзбек тилида ҳам , инглиз тилида ҳам ў симликларнинг , мифологик образларнинг ( Афродита , D енера , Juno) лексик - семантик гуруҳлари мавжуд . Шунга қарамасдан бундай лексик бирликлар ўртасида муайян фарқлар ҳам мавжуд . Бу фарқлар баҳоловчи номинациялардаги умумий концепт денотатив ва баҳоловчи маънода турлича лексик бирликларда ифодаланганлиги билан изоҳланади . Манбалар таҳлилининг кўрсатишича миллий - маданий ўзига хослик бир хил денотатив маъноли Б « Liver » -яхши, олийжаноб кишини ифодаловчи образли номинация бўлса, ўзбек тилидаги «жигар» лексемаси қариндошлик алоқаларининг образли ифодасидир. Иккинчидан, инглиз тилидаги лексеманинг ижобий баҳоловчи маъноси билан бир қаторда салбий баҳоловчи маъноси ҳам мавжуд: Liver : Ялло қилиб юришдан, кайф-сафодан бошқани билмайдиган одам, тараллабедод, ишратпараст . Ўзбек тилидаги номинацияларда эса бундай ҳусусият йўқ. Инглиз ва ўзбек тилларидаги соматик лексика таҳлили ўзбек тилидаги соматизмларнинг қизиқ бир жиҳатини кўрсатди. Инглиз тилидаги соматизмлар ўзбек тилидаги соматизмларга нисбатан стилистик трансформацияларга камроқ учрайди. Масалан, инглиз тилидаги mouth , throat , back , hand , foot , ўзбек тилидаги оғиз, томоқ, орқа, оёқ, қўл лексемаларида баҳоловчи маънолар ўзбек тилидаги сома Ўзбек тилида эса бу лексеманинг фақат ижобий баҳоловчи маъноси мавжуд: Бошли: 1….2. Кўчма. С.т. ақлли, ақлли-хушли. Юқорида келтирилган мисоллар ўзбек ва инглиз тилларидаги образли ва баҳоловчи маъноларнинг шаклланиш механизмларини аниқлаш нуқтаи назардан қизиқарлидир. Инглиз ва ўзбек тилларидаги соматизмлар мисолида ҳар иккала тилдаги бир хил денотатив маъноли лексик бирликлар иккиламчи номинацияда турлича маънолар ифодалаши, бизнингча иккиламчи номнация ҳар қайси тилда ўзгача, ўзига хос тарзда амалга оширилиши билан боғлиқ. Инглиз ва ўзбек тилларидаги шахсни баҳоловчи номинацияларнинг миллий-маданий ўзига хосликларини аниқлашга йўналтирилган қиёсий- типологик таҳлилининг кўрсатишича кўпчилик ҳолларда унинг асосида экстралингвистик борлик омиллари ётишлигини кўрсатди. Бу омиллар қуйидагил қудратли флотга эгалиги, кемасозлик, балиқ маҳсулотлари ишлаб чиқаришга доир кўплаб лисоний бирликларда ўз аксини топган миллий-маданий ўзига хосликларнинг вужудга келишига олиб келган. Бундай экстролнгвистик маданий факторлар ўз навбатида инглиз тилининг лексик системасида, жумладан хилма-хил ва кўп миқдордаги БНБ вужудга келишида ўз аксини топади. Масалан, «денгизчилик» лексикаси асосида вужудга келган БНБ айнан мана шу омилга боғлиқ Қиёсланг: 1. Windjammer – 1….2. a very talkative person, usually with a derogatory implication (COD). 2. Three-decker – 1….2. fig. Applied to a thing (or person) of great sige importance (COD). 3. Hulk – 1…. 2. anyone bulky or unwieldy (COD). 4. Scorpion fish – an offensive person; one willfully annoeing or per verse (COD). 5. Fishwife – 1….2. a scurrilously Ваваг – 1.Бедананинг сайраши ҳақида; 2.Кўчма. Бақириб, вағиллаб гапирадиган одам ҳақида . Сарв - 1.Жанубий мамлакатларда ўсадиган, игна баргли, доим яшил ,тик дарахт. 2. Кўчма. Қадди-қомати келишган, хушқомат аёл ҳақида . Сарви ноз – гўзал ва серишва аёл; нозанин, севимли ёр . Сарви равон – қадди-қомати келишган, гўзал ва юриши чиройли аёл. Ёсуман – 1. Хушбўй, оқ туп гули декоратив бута. 2.Кўчма. Ҳийлагар, маккор аёл. (Навоийнинг «Фарход ва Ширин» достонидаги Фарҳодни ҳийла билан қўлга туширган аёл номидан ). Ойимсупурги – 1. Поясидан супурги қилинадиган, дони қизил бошоқли ўсимлик. 2. Шу ўсимлик поясидан богланган супурги. 3. Кўчма манф. Сурургидай эгилиб-букиладиган, мулойим одам ҳақида . Бўтакўз – 1. Далада очиладиган бир туп кўк гули ёвойи ўт. 2. Кўчма. Туя боласининг кўзига ўхшаган чи в) БНБларнинг миллий- маданий ўзига хослиги лингвистик(айниқса иккиламчи номинацияда) ва экстралингвистик (географик ҳолат, табиий шарт-щарпоитлар об-ҳаво, ҳайвонот ва усимликлар дунёси, урф-одат ва анъаналар, турмуш тарзи ва ҳ.) омилларга боғлиқлиги аниқланди. Учинчи боб бўйича хулосалар БНБларнинг прагматк маркерланиши лугат дефиницияларини таҳлил қилиш прагматик ахборотнинг вербал кўрсаткичлари ҳисобланмиш махсус луғат пометаларини орқали аниқланади. Прагматик ахборотнинг маркерлари сифатида луғат белгилари (помета) ишлатилади. Масалан, инглиз тили луғатларида қуйидаги луғат белгилари қўлланилали: «esp. working class», «now only in working class use», «esp. middle class», «now commomly applied to workmen», «used chiefly of men», «applied familiarly to men of any age», «esp. of a men, «a Ўзбекча луғатларда эса қуйидаги луғат белгилари ишлатилади : « имтиёзли табақаларга мансуб , « зоджоганларга мансуб », « таги паст », « биринчи ўринда бўлувчи », « кекса киши », « ўсмир », « аёллар ҳақида », « болаларга нисбатан », « набирага нисбатан » , « оддий кишиларга нисбатан », « бойларнинг қизи ҳақида .» ва б . 3. Прагматик маркерланган БНБ таҳлили уларни қуйидаги прагматик омиллар орқали таҳлил қилиш имкониятини берди : коммуникантларнинг ижтимоий мавқеи ва ўзаро муносабатлари ; миллий ва этник келиб чиқиши , биологик характеристикаси ( жинси , ёши ).3. Шахсни баҳоловчи номинациялардаги прагматик ахборотнинг ўзига хос хусусияти БНБ семантик структурасидаги прагматик ва стилистик компонентлар маъноларининг ўзаро бир бирларига таъсирида ифодаланади . Масалан , одамнинг этник характе 5. БНБларнинг солиштирма қиёсий таҳлили жараёнида ҳар иккала тилдаги бундай лисоний бирликларнинг умумий ва фаркланувчи белгилари аниқланади . Инглиз ва ўзбек тилларидаги БНБдаги умумийлик : а ) ҳар икала тилда баҳоловчи номинацияларнинг эквивалентсиз лексика билан ифодаланиши мумкинлигида ; б ) ҳар икала тилда ҳам маданий компонентлар маъносини англатувчи лексик бирликлар мавжудлигида ; в) хар иккала тилда БНБларнинг лексик-семантик гуруҳларининг бир- бирларига мос келишлигида; г)ҳар иккала тилда бир хил когнитив ва стилистик жараёнлар мавжудлигида кузатилади. ХУЛОСА Тадқиқотимизда шахсни баҳоловчи номинацияларнинг семантик майдонини когнитив, семантик-стилистик, прагматик ва миллий-маданий аспектларда ўрганишга ҳаракат қилдик. Қўйилган мақсад ва вазифаларга кўра ишмизда баҳолаш категория Шахс номнациясини юқорида кўрсатилган йуналишларда ўрганиш бундай лисоний бирликларнинг стилистик потенциалини, уларнинг когнитив моҳиятини, прагматик маъноларини шунингдек уларнинг миллий-маданий аҳамиятига боғлиқ бўлган қатор муаммоларни янгича ёндашув асосида талқин қилиш имкониятини берди. Тадқиқотимизда шахсни баҳоловчи номинацияларнинг юқори даражадаги баҳоловчи потенциали аниқланди ва бундай ижобий ва салбий баҳоловчи характеристикалар онтологик жихатдан лисоний шахсга йўналтирилганлигига боғлиқ. Ишимизнинг муҳим хулосаларидан бири шахсни баҳоловчи номинациялардаги стилистик, прагматик ва ижтимоий характеристикаларнинг ўзаро бир-бирлари билан боғлиқлиги ва бир- бирларига таъсири аниқланганлигидир. Бу ўз навбатида улардаги шахсни баҳоловчи номинацияларнинг а) эмоционал, б) ижтимоий, г) шахснинг ақлий даражасини ифодаловчи ЛСГ; д) шахснинг даромад манбасини ифодаловчи ЛСГ; е) шахснинг ижтимоий мавқеини белгиловчи ЛСЕ; ё) шахснинг иш турини, касбини, меҳнат фаолиятини ифодаловчи ЛСГ; ж) шахснинг дунёқарашини, диний эътиқодини, сиёсий қарашларини ифодаловчи ЛСГ. Шахсни баҳоловчи номинацияларни комплекс кўпзинали таҳлили уларнинг семантик майдонидаги чегараларни аниқлашга олиб келади. Бу семантик майдоннинг умумий назарияси ва шахсни баҳоловчи номинацияларнинг семантик майдонини идентификация қилиш нуқтаи назаридан ҳам жуда муҳимдир. Шахсни баҳловчи номинацияларнинг прагматик таҳлили эса БНБ таркибидаги қуйидаги ахборотларнинг асосий типларини аниқлашга ёрдам беради: коммуникантларнинг ижтимоий мавқеси ва ўзаро муносабатларини ифодаловчи прагматик ахборотлар; коммуникантл а) инглиз ва ўзбек тилидаги таҳлил қилинган лисоний бирликлар миқдорининг турли – туманлигида (инглиз тилида ўзбек тилидагига нисбатан уларнинг миқдори кўпроқ); б) қиёсланаётган тиллардаги айрим лексик-семантик гуруҳлардаги миқдорий фарқлар; в) ҳар бир тилдаги иккиламчи номинация жараёнининг ўзига хослигидаги фарқлар. Бу бир хил денотатив маъноли лексик бирликларнинг иккиламчи номинация жараёнида ўзаро фарқланувчи маъноларни ифодалашида ўз аксини топади. Шахсни баҳоловчи номинацияларнинг қиёсий-солиштирма таҳлили ҳар бир халқ тили ва маданиятидаги ижтимоий-этник ва маданий ўзига хосликларни акс эттиришини алоҳида таъкидлаш лозим. Таҳлилларимизнинг кўрсатишича шахсни баҳоловчи номинацияларнинг ўзига хос хусусиятлари уларнинг ҳам лингвистик, ҳам экстралингвистик (географик ва табиий шарт-ща Қўйилган мақсаддан келиб чиққан ҳолда ишимизда қуйидаги вазифалар ҳал қилинди: 1.Ишимизда қўлланилган асосий тушунчалар: когнитив семантика, прагматика, семантик майдон, лисоний бирликларнинг миллий-маданий хусусиятлари тушунчаларининг моҳиятини аниқланди; 2.Инглиз ва ўзбек тилларидаги шахсни баҳоловчи номинатив бирликларнинг семантик майдонини идентификациялаш методикасини ишлаб чиқилди; 3.Инглиз ва ўзбек тилларидаги шахсни баҳоловчи номинатив бирликларни структур, семантик-стилистик ва концептуал белгилари асосида категорияларга ажратилди; 4.Инглиз ва ўзбек тилларидаги шахсни баҳоловчи номинатив бирликларни прагматик характеристикалари асосида категориялаштирилди; 5.Шахсни баҳоловчи номинатив бирликларнинг ментал структуралар, лисоний корреляциялар асосида когнитив моҳиятини ва уларнинг семантикасига доир анъанавий қарашларни янада тўлдиради ва бу борада баҳолаш категориясига доир тўпланган тажрибаларни янада бойитади. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ 1. Каримов И.А. Инсон бахт учун туғилади. –Тошкент: Фан. 1998. -28с. 2. Абдуазизов А.А. О некоторых изменениях в современном английском языке // Ж. иностранные языки в вузах Узбекистана. 1970. № 2. С. 99-100. 3. Абдуазизов А.А. О некоторых направлениях в лингвистической типологии // Аксиологические механизмы языка и эмоциональность текста: Тез. докл. Респ. науч. конф. 23-28 апреля 2001. –Ташкент, 2001. С. 5-7. 74 4. Абдиев М.Б. Аффиксальный способ образования названия лиц в узбекском языке. Афтореф. дис… канд. филол. наук – Ташкент: АН.Р.Уз. 1991. -20 с. 5. Агаханянц Л.С. Прагматический компонент содержания слова и особенности его актуализации в тексте: Автореф. дис…канд.филол.наук. – Ташкент: ТГПИИЯ. 1989. -26 с. 6. Азнаурова Э.С. Прагматика художественного слова. –Ташкент: Фан. 1988. -119 с. 7. Арнольд И.В. Стилистика современного английского языка. – Ленинград: Просвещение. 1973. -303 с. 8. Арутюнова Н.Д. Истоки, проблемы и категории прагматики // Новое в зарубежной лингвистике. Вып. XYII . –М., 1985. С. 3-42. 9. Арутюнова Н.Д. Типы языковых значений. Оценка. Событие. Факт. – М.: Наука. 1988. -341 с. 10. Ашурова Д.У. Стилистическая значимость суффиксальных морфем в составе производного слова // 16. Бегматов Э. Собственный пласт лексики современного узбекского литературного языка. Автореф. дис….докт.филол.наук. –Ташкент, 1988. 17. Беккер А.В. Когнитивно-прагматический аспект современной иноязычной номинации в английском тексте.: Автореф. дис… канд.филол.наук. –М.: МГУ. 1999. -22 с. 18. Болотов В.И. Имя собственное, имя нарицательное. Эмоциональность текста. Лингвистические и методические заметки. – Ташкент: Фан. 2001. -363 с. 19. Большой англо-русский словарь / Под руков. Проф. Гальперина И.Р. -2-е изд., стереотип. –Т. 1-2. –М.: Русский язык. 1977. 20. Буранов Дж. Сравнительная типология английского и тюркских языков. – М.: Высшая школа. 1983. -267 с. 21. Вежбицка А. Семантические универсалии и описание языков. –М: Русские словари. 1999. -500 с. 22. Вольф Е.М. Функциональная семан 28. Кубрякова Е.С. Части речи с когнитивной точки зрения. – М.: Наука. 1997. -314 с. 29. Конгуров Р. Стилистика имени существительного в узбекском языке. – Ташкент: Фан. -16 с. 30. Лапшина М.Н. Семантическая эволюция английкого слова: Изучение лексики в когнитивном аспекте. – Санкт Петербург: Издво С.-Петерб. ун-та. 1996. -159 с. 31. Меркулова Э.Н. Прагматический аспект субколлоквиальных оценочных номинаций.: Автореф. дис…канд. филол. наук. – Новгород: 1995. -22 с. 32. Мудрая Т.Ф. Прагматический аспект акцентных модификаций английских слов.: Автореф. дис…канд. филол. наук. –М.: МГПИ. 1998. -20с. 33. Новиков В.П. Оценочная лексика в языке английской газеты.: Автореф. дис…канд.филол.наук. –М.: МГУ. 1992. -18 с. 34. Расулова М.И. Проблемы лексической категоризации в разносистемных языках. –Та 43. Юсупов У.К. Проблемы сопоставитеьной лингвистики. –Ташкент: Фан. 1980. -135 с. 44. Ellis H.C., Hunt R.R. Fundamentals of cognitive psychology. –Madison (Wisc), 1993. 45. Fillmore Ch.J. The case for case reopened // grammatical relations. –N.Y.: 1977. P. 59-81. 46. Johnson-Laird Ph.N. Mental models. Toward a cognitive science of language, inference and consciousness. – cambridge (Mass), 1983. 47. Levinson S, Stephen C. Pragmatics. –Cambridge, 1987. - 420 p. 48. Longman Dictionary of Contemporary English. –Harbow London: Longman Group Limited., 1978. -1303 p. 49. Liebert, Nuyts J. Aspects of a cognitive-pragmatic theory of language on cognition, functionalism and grammar. –Amsterdam, 1992. P. 21-65. 50. Stevenson R. Language, thought and representation. –N.Y. 1993. P. 21- 51. Ungerer F.,
Купить