Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 184.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Shayxzoda she’riyati

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ ʻ O‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: SHAYXZODA SHE’RIYATI Bajardi: _______________________ Qabul qildi: _______________________ Toshkent-2026 1 MUNDARIJA KIRISH .................................................................................................... 3 I BOB. SHAYXZODA IJODINING SHE’RIY TAFAKKUR MANBALARI…………………………………………………………..6 1.1. Shayxzoda dunyoqarashining shakllanishi va she’riy merosining badiiy ildizlari ...........................................................................................6 1.2. Shoir lirikasida tarixiylik, ruhiy kechinmalar va hayot falsafasi .................................................................................................. 10 Bob bo‘yicha xulosa……………………………………………………13 II BOB. SHAYXZODA SHE’RIYATINING BADIIY-POETIK TABIATI………………………………………………………………15 2.1. Shayxzoda lirikasida poetik obrazlar va ramziy ifoda tizimi .......... 15 2.2. She’riy nutq, badiiy til va uslubiy mahoratning o‘ziga xos jihatlari .................................................................................................... 18 Bob bo‘yicha xulosa…………………………………………………….21 UMUMIY XULOSA ............................................................................. 23 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ....................…25 2 KIRISH Mavzuningdolzarbligi. O‘zbekadabiyoti taraqqiyotidashe’riyat alohidao‘rintutadi.She’riyatinsonruhiyati,qalbkechinmalari,jamiyatdagi ijtimoiy-ma’naviyjarayonlarhamdaxalqningestetikqarashlarinibadiiyifoda etuvchisan’atturihisoblanadi.Harbirdavradabiyotixalqningma’naviy olami,ijtimoiyhayotivatafakkurtarzinio‘zidaaksettiradi.Shusababli o‘zbekshe’riyatiningyirik namoyandalariijodinio‘rganishvaularning badiiy merosini ilmiy jihatdan tahlil qilish adabiyotsh unosliknin dolzarb masalalaridanbirihisoblanadi.XXasro‘zbekadabiyotitaraqqiyotidaserqirra ijodi,yuksakbadiiymahorativateranfalsafiytafakkuribilanalohidao‘rin egallagan ijodkorlard an biri –Maqsud Shayxzoda hisoblanadi . Shoir she’riyatidaVatan,inson,tarix,muhabbat,ezgulik,ma’naviyqadriyatlar hamdaumuminsoniyg‘oyalaro‘zigaxospoetikifodasinitopgan.Uning asarlaridaxalqhayoti,insonruhiyativajamiyatmuammolaribadiiyjihatdan chuquryoritilgan.Shayxzodaijodinafaqatmazmuniyjihatdan,balkibadiiy qurilishi,poetiktafakkurivaindividualuslubibilanhamajralibturadi. Bugungiadabiyotshunoslikdabadiiyasarlarnipoetikjihatdantahlilqilish, ijodkorningindividualuslubinianiqlashvashe’riytafakkurxususiyatlarini o‘rganishmuhimilmiymasalalardanbirihisoblanadi.Shayxzodashe’riyati o‘ziningfalsafiymazmuni,tarixiylikvazamonaviylikuyg‘unligi,obrazlar tizimining boyligi hamda badiiy ifoda vositalarining xilma-xilligi bilan alohida ahamiyatgaega.Shayxzodaijodiningturlijihatlario‘rganilganbo‘lsa-da, uningshe’riyatiniyaxlitpoetiktizimsifatidatahlilqilish,poetiktafakkur, badiiytasvirvositalarivaindividualuslubmasalalarinichuqurroqyoritish zaruratimavjud.Shoirijodinipoetiknuqtayinazardano‘rganishuningbadiiy mahoratiniochibberishbilanbirga,o‘zbekshe’riyatitaraqqiyotiningmuhim jihatlarini aniqlash imkonini ham beradi 3 Mavz uning o‘rganilganlik darajasi Shayxzoda ijodi o‘zbek adabiy otshun keng o‘rganilgan mavzulardan biri hisoblanadi. Shoirningshe’riymerosi,badiiyolami,ijodiymahorativaadabiyqarashlari yuzasidanqatorilmiytadqiqotlarolibborilgan.Adabiyotshunosolimlar tomonidanuningshe’riyatidagifalsafiylik,tarixiylik,milliyruh,poetik tafakkur va badiiy mahorat masalalari tadqiq qilingan. Shayxzodaijodiyuzasidanilmiymaqolalar,monografiyalarvaturli ilmiy ishlar yaratilgan. Biroq shoir she’riyatining poetik xususiyatlarini tizimli ravishdatahlilqilish,obrazlartizimi,poetiktilvabadiiyvositalarningo‘ziga xos jihatlarini kompleks o‘rganish zarurati saqlanib qolmoqda. Kursishiningmaqsadivavazifalari Kursishiningasosiymaqsadi Shayxzoda she’riyatiningpoetikvabadiiyxususiyatlarini o‘rganish,shoirning individual uslubi hamda poetik tafakkurini tahlil qilishdan iborat. Mazkur maqsadni amalga oshirish uchunquyid agi vazifalar belgilandi : 1.Shayxzoda ijodining shakllanish omillarini o‘rganish; 2. shoir she’riyatining g‘oyaviy-badiiy xususiyatlarini tahlil qilish; 3.she’rlardagi poetik tafakkur va obrazlar tizimini aniqlash; 4.badiiy tasvir vositalarining qo‘llanishini o‘rganish; 5.shoirning individual uslubi va poetik mahoratini tahlil qilish; 6.Shayxzoda ijodining o‘zbek she’riyati taraqqiyotidagi o‘rnini yoritish. Kursishiningobyektivapredmeti Kursishiningobyektisifatida Shayxzodaning she’riy merosi, lirik asarlari va she’riy to‘plamlari tanlab olindi. Kurs ishining predmeti esa Shayxzoda she’riyatini ng poetik xususiyatlari,obrazlartizimi,poetiktil,badiiytasvirvositalarihamda individual uslub masalalaridan iborat. Kursishiningtuzilishi Mazkurkursishikirish,ikkibob,to‘rtfasl, umumiy xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 4 Kirishqismidamavzuningdolzarbligi,o‘rganilganlikdarajasi,kurs ishiningmaqsadvavazifalari,obyektivapredmetihamdaishningtuzilishi yoritilgan. Birinchi bobda Shayxzoda ijodining shakllanish omillari va she’riyatining g‘oyaviy-badiiy asoslari tahlil qilinadi. Ikkinchibobdaesashoirshe’riyatiningpoetikxususiyatlari,poetik tafakkuri, obrazlar tizimi va badiiy mahorati ilmiy jihatdan yoritiladi. Kurs ishi yakunida mavzu yuzasidan umumiy xulosalar bayon etiladi. 5 I BOB. SHAYXZODA IJODINING SHE’RIY TAFAKKUR MANBALARI 1.1. Shayxzoda dunyoqarashining shakllanishi va she’riy merosining badiiy ildizlari O‘zbekadabiyotshunosligitarixidabuyukmutafakkirvaso‘zmulkining sultoni bo‘lga n Alisher Navoi y ijodini o‘rganish eng muhim ilmiy yo‘nalishlar dan biri hisoblanadi. Navoiy mero si asrlar davomida adabiyotshunoslar,shoirlar,tarjimonlarvaolimlare’tibormarkazidabo‘lib kelgan.ChunkiNavoiyijodifaqatbadiiyadabiyotningemas,balkixalq ma’naviyati,milliytafakkurivaestetikqarashlariningyuksaknamunasisifatida hamulkanilmiyqimmatgaega.Shusababliulug‘shoirijodinichuqurtadqiq etish,uningbadiiyolamini,poetikmahoratini,g‘oyaviyqarashlarinivaestetik tamoyillari ni ilmiy jihatdan tahlil qilish navoiyshun oslikning asosiy vazifalaridan biriga aylandi. Navoiyijodinio‘rganishgaulkanhissaqo‘shganolimlarqatoridashoir, dramaturg,tarjimon,adabiyotshunosvafilologiyafanlarinomzodiMaqsud Shayxzodaalohidao‘rinegallaydi.Unafaqatyirikbadiiyijodkor,balkio‘zbek adabiyotshunosligirivojigasezilarlita’sirko‘rsatganolimsifatidahame’tirof etiladi. Maqsud Shayxzodaning ilmiy faoliyat i ko‘p qirrali bo‘lib , u folklorshunoslik , jahon adabiy oti, Sharq mumt oz she’riyati, poetika va tarjimashunoslikmasalalarinitadqiqetgan.Ammouningilmiymerosida navoiyshunoslik yetakchi o‘rinlardan birini egallaydi 1 . MaqsudShayxzodaningAlisherNavoiymerosigabo‘lganmunosabati oddiyilmiyqiziqishemas,balkikattaehtiros,chuqurhurmatvayuksak mas’uliyatbilanbog‘liqedi.UNavoiyninafaqatbuyukshoirsifatida,balki ulkantafakkuregasi,xalqparvarmutafakkirvabadiiymahoratningbetakror namoyandasisifatidabaholagan.ShayxzodaNavoiyijodinitadqiqetishdafaqat1 Eshchanova G. She’riy asar tahlilida nima muhim? // Til va adabiyot ta’limi. 2013, №8. – 33–34-b. 6 mazmuniyyondashuvbilancheklanmay,shoirpoetikasini,lirikasarlarining ichki qurilishini va badiiy mexanizmlarini ochib berishga alohida e’tibor qaratdi. 1930- yillardaMaqsudShayxzodaOzarbayjondanToshkentgakelibyashay boshlaydi.UToshkentgakelganidankeyingiqisqavaqtichidao‘zbektilini mukammalo‘rganadivao‘zbekadabiymuhitigafaolkiribkeladi.O‘zining tabiiyiste’dodivailmiysalohiyatitufayliuqisqamuddatichidaadabiyhamda ilmiyjarayonningfaolishtirokchisigaaylanadi.1930-yillaroxiridaToshkent pedagogikainstitutigaishgataklifqilinishiShayxzodahayotidamuhimbosqich bo‘ldi.AynanshudavrdaAlisherNavoiytavalludining500yillikyubileyibilan bog‘liq ilmiy ishlarda faol qatnashish i uning navoiyshu nos sifatida shakllanishida muhim ahamiyat kasb etdi. Yubileyarafasidayozilgan“Navoiyninglirikqahramonihaqida”nomli maqolasiShayxzodaningNavoiylirikasigabo‘lganilmiyqarashlariniilkbor namoyonetdi.MazkurmaqoladaolimNavoiyshe’rlaridagilirikqahramon mohiyatiniochishgaharakatqiladi.Ulirikqahramonnishoirningoddiyhis- tuyg‘ularifodachisisifatidaemas,balkimurakkabruhiykechinmalarvapoetik tafakkur ning badiiy timsoli sifatida talqin qiladi. Bu esa o‘sha davr adabiyotshunosligida yangi yondashuv hisoblangan. Shayxzodaning“Genialshoir”nomlimonografiyasihamnavoiyshunoslik rivojida muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Mazkur asarda olim Navoiy shaxsiyati va ijodiningturliqirralarinitahlilqilgan.Monografiyada“Navoiyningsiyosiy qarashlari”,“Navoiydagumanizm”,“Navoiyijodidaayolobrazi”,“Navoiy ilmparvar”,“Navoiyvayoshlik”,“Navoiyvazamonamiz”kabibo‘limlarorqali buyukmutafakkirningdunyoqarashi,ijtimoiyqarashlarivabadiiymerosi yoritilgan. ShayxzodaNavoiyijodinio‘rganishdaayniqsauninglirikasarlariga alohidae’tiborqaratdi.Olimning“Navoiylirikasiningba’zibirpoetikusullari haqida”nomlitadqiqotibuboradamuhimilmiymanbahisoblanadi.Ushbu 7 tadqiqot“G‘aroyibus-sig‘ar”devoniasosidayaratilganbo‘lib,undaNavoiy poetikasining ichki qonuniyatlari ilmiy tahlil etilgan. MaqsudShayxzodaNavoiyg‘azallariningmuhimxususiyatlaridanbiri sifatida ularning voqeabandlik xususiyatini alohida ko‘rsatadi. Olimning fikricha, Navoiydanavvalgiayrimg‘azallardabaytlarbir-biribilanmazmuniyjihatdan kuchli bog‘lanmagan. Ularning joylashuv tartibini o‘zgartirish g‘azal mazmuniga katta ta’sir qilmagan. Navoiy esa g‘azalni yangi poetik bosqichga olib chiqdi. ShayxzodabungamisoltariqasidaNavoiyning“Yordinayruko‘ngul...”matla’l i g‘azalini tahlil qiladi. Unga ko‘ra, g‘azaldagi har bir bayt keyingi fikrga zaminyaratadi.Birinchibaytdagiobrazikkinchisiga,ikkinchisiuchinchisiga mantiqiy tarzda ulanib boradi. Natijada she’r ichida ichki syujet va voqeabandlik yuzagakeladi.Shusabablibaytlaro‘rninialmashtirishmumkinemas.Chunki bunda she’rning mantiqiy tuzilishi buziladi. Shayxzodaaniqlaganikkinchimuhimpoetikxususiyattadrijusulidir. Tadrijdegandafikrningbosqichma-bosqichrivojlantirilishitushuniladi.Navoiy g‘azallaridaharbirkeyingibaytoldingifikrnidavomettiradi,boyitadiva chuqurlas htiradi. Fikr bir joyda to‘xtab qolmaydi, balki asta- sekin mukammallikka tomon harakat qiladi. Masalan: Yig‘lama, ey ko‘z, nedin sohilga chiqmas kema deb, Kim yoshing daryosidur har sorikim el ko‘z solur. Ushbu baytda ko‘z yoshining ko‘pligi sabab kema qirg‘oqq a chiqolmayotganiobrazlitarzdatasvirlanadi.Shayxzodaushbutasvirorqali Navoiy fikrni oddiy ifodalamasdan, asta-sekin kuchaytirib borganini ko‘rsatadi. OlimNavoiypoetikasidagiyanabirmuhimxususiyattazodvainkor tamoyillarinihamochibberadi.Shayxzodaningfikrigako‘ra,Navoiyayrim hollardafikrniqarama-qarshiobrazlarorqalikuchaytiradi.Birholatikkinchi holat bilan inkor qilinadi va shu orqali poetik ta’sirchanlik kuchayadi. 8 Masalan: Jahonki, ohim bila tiyradur, emas mumkin, Bu shom raf’i yuzung subhi bo‘lmayin mavjud. Bu yerda qorong‘ilikva yorug‘lik, tunva tong, hasrat va umid o‘rtasidagi ziddiyatifodalangan.Shayxzodabundaypoetikqarama-qarshiliklarniNavoiy mahoratining muhim belgisi deb hisoblaydi 2 . ShayxzodaNavoiylirikasinioddiyhis-hayajonmahsuliemas,balkipuxta o‘ylanganbadiiytizimdebbaholaydi.Uningfikricha,Navoiyharbirmisra ustidazargarkabiishlagan.Shoirningquyidagifikrlarihambuningisbotidir: Navoiyningishlashuslubi,mehnatnitashkiletishivaharbirsatrustidapuxta ishlashi yosh ijodkorlar uchun ulkan maktab hisoblanadi. ShayxzodaAlisherNavoiyhaqidagidoktorlikishinihamboshlaganedi.“Navoi y lirikasining g‘oyaviy va badiiy-poetik xususiyatlari” mavzusidagi ushbu ishto‘liqyakunlanmaganbo‘lsa-da,uningqo‘lyozmalarivailmiyqaydlari bugungi kunda muhim ilmiy manba sifatida saqlanmoqda. 1965- yildan boshlab olim “Ustodning san’atxonas ida” nomli yirik monografiktadqiqotiustidahamishlayboshlaydi.Unda“G‘aroyibus-sig‘ar”devoni misolida Navoiy poetikasining ko‘plab qirralari tahlil etiladi. MaqsudShayxzodaNavoiylirikasinian’anaviytavsiflashdoirasidanolib chiqib,unipoetikqurilish,ichkimantiq,obrazlartizimivabadiiytafakkur asosidailmiytadqiqetganyiriknavoiyshunossifatidanamoyonbo‘ladi.Uning ilmiyqarashlarikeyingidavrnavoiyshunosligitaraqqiyotigakuchlita’sir ko‘rsatdi va bugungi kunda ham o‘z ilmiy ahamiyatini saqlab qolmoqda.2 Eshchanova G. She’riy asar tahlilida nima muhim? // Til va adabiyot ta’limi. 2013, №8. – 25-b. 9 1.2. Shoir lirikasida tarixiylik, ruhiy kechinmalar va hayot falsafasi O‘zbekadabiyotitaraqqiyotidatarixiylik,insonruhiyolamivahayot falsafasimasalalaribadiiyijodningmuhimtarkibiyqismlaridanbirisifatida namoyonbo‘ladi.Harbiryirikijodkoro‘zdavriningijtimoiyvoqeliklarini, xalqningtarixiyxotirasinivainsonqalbidagimurakkabruhiykechinmalarni badiiyvositalarorqaliifodalashgaintiladi.Ayniqsa,XXasro‘zbekshe’riyatida tarixiytafakkurvazamonaviydunyoqarashninguyg‘unligiijodkorningbadiiy mahoratini belgilovchi muhim omillardan biri hisoblanadi. Shu jihatdan Maqsud Shayxzodaijodio‘ziningserqirraligi,falsafiyligivatarixiytafakkurgaboyligi bilan alohida ahamiyat kasb etadi 3 . MaqsudShayxzodashe’riyatidatarixiylikoddiytarixiyvoqealarnibayon qilish emas, balki tarixni zamon bilan bog‘laydigan badiiy-falsafiy vosita sifatida namoyonbo‘ladi.Shoirtarixiyvoqeliknio‘tmishhodisasisifatidaemas,balki bugungikunbilanuzviybog‘liqma’naviytajribasifatidatalqinqiladi.Uning asarlaridatarixmillatxotirasi,xalqtaqdirivainsoniyattaraqqiyotiningmuhim bosqichisifatidagavdalanadi.ShusababliShayxzodashe’riyatidagitarixiylik xalqning ma’naviy o‘zligini anglash vositasiga aylanadi 4 . Shoirijodiningo‘zigaxosxususiyatlaridanbiritarixiyvoqealarniquruq faktlartarzidatasvirlamasligidadir.Utarixniinsontaqdiri,ruhiyiztiroblariva ijtimoiy kechinmalar bilan uyg‘un holda tasvirlaydi. Tarixiy obrazlar Shayxzoda ijodidaoddiyshaxsemas,balkixalqruhiningifodachisisifatidanamoyon bo‘ladi.Tarixiyshaxslarorqalimuallifxalqningma’naviydunyosini,milliy qadriyatlarini va tarixiy tajribasini yoritishga harakat qiladi. Shayxzodashe’riyativadramatikasarlaridatarixiylikvazamonruhining o‘zaro uyg‘unli gi alohida ahamiyat ga ega. Tarix va zamon uyg‘unl igi3 IslomovD.Badiiyvositalarorqalitarixvazamonniuyg‘unlashtirish.Toshkent:Akademiknashrlar, 2016. - 32-b. 4 Sharafiddinov O. Sardaftar sahifalari (maqolalar, xotiralar). Toshkent: “Yozuvchi”, 1999. – 224-b. 10 adabiyotningmurakkabestetikhodisalaridanbirihisoblanadi.Chunkiijodkor tarixnishunchakiqaytahikoyaqilmaydi,balkiunizamonaviytafakkurbilan boyitadi.Natijadatarixiyvoqelikyangima’nokasbetadi.Shayxzodahamo‘z asarlarida tarixnizamonehtiyojlari bilan bog‘lab tasvirlaydi.Shujihatdan uning asarlaridao‘tmishvabugungikunbir-biridanajralganholdaemas,balkiuzviy bog‘liq holda tasvirlanadi. Shoir asarlarida tarixiy shaxslar va voqealar markaziy o‘rinegallaydi.Bundatarixiyobrazlarmilliyxotiravama’naviyqadriyatlarni ifodalovchitimsollarsifatidanamoyonbo‘ladi.Shayxzodaqahramonlarni yaratishdatarixiymanbalar,xalqog‘zakiijodivamilliyan’analardanmohirlik bilanfoydalanadi.Shusababliuningqahramonlaritarixiyhaqiqatvabadiiy to‘qimaning uyg‘unlashuvi asosida shakllanadi. Shoirtarixiyvoqelikniyoritishdaqahramonlarningichkiruhiyolamiga alohida e’tibor qaratadi. Chunki tarixiy voqea yoki ijtimoiy hodisa inson qalbida ma’lumruhiyholatlarniyuzagakeltiradi.Insonningichkidunyosi,hissiyotlari, iztiroblarivaruhiykechinmalariorqalitarixiyvoqelikyanadata’sirchan ifodalanad i. Shu jihatdan Shayxzod a ijodida ruhiy kechinmal ar poetik tafakkurning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. MaqsudShayxzodashe’riyatidainsonruhiyatinihoyatdamurakkabva serqatlamholdatasvirlanadi.Shoirinsonqalbiningengnozikjihatlarinipoetik vositalaryordamidaochibberadi.Uninglirikqahramonlaritashqivoqelikni oddiy qabul qiluvchi emas, balki uni qalban his qiluvchi, hayot va jamiyat haqida chuqurmushohadayurituvchiobrazlarsifatidagavdalanadi.Shusabablishoir lirikasida hissiylik va falsafiylik o‘zaro uyg‘unlashgan holda namoyon bo‘ladi. Shayxzoda qahramonlari ning ichki kechinmalari ko‘pincha ijtimoiy voqelik bilan bog‘liq tarzda yoritiladi. Ularning ruhiy iztiroblari, orzu-intilishlari, ma’naviyqiyinchiliklarivaichkiziddiyatlariorqalizamonningmuammolari ochib beriladi. Shoir qahramonlari ko‘pincha o‘z oldiga hayotiy savollar qo‘yadi, 11 o‘zini va jamiyatni anglashga harakat qiladi. Shu orqali muallif inson va jamiyat o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni badiiy jihatdan ifodalashga erishadi. Shayxzoda she’riyatining muhim jihatlaridan biri unda hayot falsafasining chuqurifodalanishidir.Shoirhayotnioddiyvoqealaryig‘indisisifatidaemas, balkiinsonma’naviykamolotivaruhiyizlanishlariningmurakkabjarayoni sifatidatushunadi.Shusababliuningshe’rlaridahayot,vaqt,insontaqdiri, ezgulik, adolat va ma’naviyat masalalari falsafiy mushohada asosida yoritiladi. Shoirasarlaridahayotningmazmuni,insonningyashashdanmaqsadi, insoniyburchvamas’uliyatkabimasalalarmarkaziyo‘rintutadi.Uinsonni jamiyatningoddiybira’zosiemas,balkitarixyaratuvchivama’naviy qadriyatlarnisaqlovchishaxssifatidatasvirlaydi.ShujihatdanShayxzoda she’riyatida inson hayoti katta falsafiy mazmun kasb etadi. MaqsudShayxzodaijodiningyanabirmuhimjihatishundaki,utarixiylik varuhiykechinmalarnihayotfalsafasibilanuyg‘unlashtiraoladi.Shoirning tarixiy tafakkuri ham, inson ruhiyati haqidagi qarashlari ham falsafiy mushohada bilanboyitilgan.Natijadauningasarlaridatarix,shaxsvazamono‘rtasidagi bog‘liqlik badiiy yaxlitlik kasb etadi. MaqsudShayxzodashe’riyatidatarixiylik,ruhiykechinmalarvahayot falsafasibir-biribilanchambarchasbog‘langanholdanamoyonbo‘ladi.Shoir tarixnimilliyxotiravama’naviytajribasifatidatalqinqilsa,insonruhiyatini jamiyatvazamonbilanbog‘liqholdatasvirlaydi.Hayotfalsafasiesaushbu poetiktizimningmuhimtarkibiyqismisifatidaasarlargateranma’novabadiiy jozibabag‘ishlaydi.ShujihatdanShayxzodaijodio‘zbekadabiyotidatarixiy tafakkur va falsafiy she’riyatning yuksak namunalaridan biri. 12 Bob bo‘yicha xulosa MazkurbobdaMaqsudShayxzodashe’riyatiningshakllanishomillari, ijodiydunyoqarashihamdashoirlirikasidagitarixiylik,ruhiykechinmalarva hayotfalsafasimasalalaritahlilqilindi.Tahlillarnatijasidashunikuzatish mumkinki,Shayxzodaijodio‘zbekshe’riyatidamazmunvabadiiytafakkur uyg‘unligininamoyonetuvchiyuksaknamunalarqatorigakiradi.Shoirning ijodiyshakllanishidatarixiymuhit,milliyadabiyan’analar,Sharqmumtoz adabiyotivajahonbadiiytafakkuriningmuhimta’sirimavjudligianiqlandi. Shayxzoda o‘zbek adabiyotiga tashqi kuzatuvchi sifatida emas, balki milliy ruhni chuqurhisetganijodkorsifatidakiribkeldi.Uningo‘zbektilivaadabiyotiga bo‘lganmunosabati, xalqruhiyatinianglashgaintilishihamdatarixiytafakkurga tayanishishoirpoetikdunyosiningshakllanishidamuhimomilbo‘libxizmat qilgan.Shayxzodashe’riyatidagitarixiylikmasalasialohidatahlilqilindi.Shoir tarixni oddiy voqealar ketma-ketligi yoki o‘tmish tasviri sifatida emas, balki xalq xotirasivama’naviytajribaningbadiiyifodasisifatidatalqinqilganianiqlandi. Uningasarlaridatarixiyshaxslarvavoqealarmilliyong,xalqtaqdirivazamon ruhiniifodalovchi vositasifatidaxizmat qiladi. ShusababliShayxzoda ijodidagi tarixiylik o‘tmish va bugungi kun o‘rtasidagi ma’naviy bog‘liqlikni ta’minlaydi. Shuningdek, shoir lirikasida inson ruhiy olami va ichki kechinmalar muhim o‘rin egallashikuzatildi.Shayxzodaqahramonlarihayothodisalarigabefarqqarovchi obrazlaremas,balkichuqurhisqiluvchi,mushohadayurituvchivama’naviy izlanishdagishaxslarsifatidagavdalanadi.Ularningruhiyiztiroblari,ichki ziddiyatlarivahayotiyqarorlariorqaliinsonvajamiyato‘rtasidagimurakkab munosabatlar yoritiladi. Shayxzodashe’riyatidahayotfalsafasimuhimpoetikqatlamlardanbiri hisoblanadi.Shoirinsonhayotiningmazmuni,vaqtvataqdir,ezgulikvaadolat, shaxsvajamiyatmasalalarinichuqurfalsafiymushohadalarorqaliifodalagan. Natijadauningshe’riyatinafaqatestetikzavquyg‘otuvchibadiiyhodisa,balki 13 insonnifikrlashga,hayotmohiyatinianglashgaundovchima’naviymanba sifatidahamnamoyonbo‘ladi.Bobdako‘ribchiqilganmasalalarMaqsud Shayxzodashe’riyatiningtarixiytafakkur,ruhiytahlilvafalsafiyqarashlar uyg‘unligiga asoslangan murakkab poetik tizim ekanligini ko‘rsatdi. Bu esa shoir ijodiningo‘zbekadabiyotitaraqqiyotidagio‘rnivabadiiy-estetikahamiyatini yanada yaqqol namoyon etadi. 14 II BOB. SHAYXZODA SHE’RIYATINING BADIIY-POETIK TABIATI 2.1. Shayxzoda lirikasida poetik obrazlar va ramziy ifoda tizimi MaqsudShayxzodao‘zbekadabiyotidapoetiktafakkur,obrazyaratish san’ati va ramziy ifoda tizimi jihatidan yuksak darajaga ko‘tarilgan ijodkorlardan biridir.Uninglirikasinitahlilqilishshuniko‘rsatadiki,shoirijodidaobrazlar oddiy tasviriy vosita emas, balki murakkab badiiy-falsafiy tizimni tashkil etuvchi asosiyestetikbirliksifatidanamoyonbo‘ladi.Shayxzodashe’riyatidaharbir obraz o‘zining tashqi ko‘rinishidan tashqari, ichki ma’no qatlamlariga ega bo‘lib, uorqaliinsonruhiyolami,tarixiyxotira,jamiyathayotivazamonruhiuyg‘un holdaifodalanadi.Shayxzodalirikasidapoetikobrazlartizimiengavvaloko‘p qatlamliliktamoyiligaasoslanadi.Shoirtasvirlaganharbirdetal,harbirbadiiy unsurfaqatbittama’noniemas,balkibirnechama’noqatlamlarinio‘zida mujassametadi.Masalan,tabiattasvirlari yomg‘ir,shamol,quyosh,tun,tong, yulduzkabiunsurlar shoirijodidafaqattabiiyhodisaemas,balkiinson qalbidagio‘zgarishlar,ruhiykechinmalarva hayotiyfalsafaningramziy ifodasigaaylanadi.ShuorqaliShayxzodatashqiolamvaichkidunyoo‘rtasida uzviy badiiy bog‘liqlik yaratadi 5 . Shoirlirikasiningyanabirmuhimjihatishundaki,undaobrazlartizimi harakatda bo‘lgan badiiy jarayon sifatida tasvirlanadi. Ya’ni obrazlar statik emas, balki bir-biri bilan o‘zaro munosabatga kirishuvchi, rivojlanuvchi va o‘zgaruvchi badiiybirliklarsifatidanamoyonbo‘ladi.BuholatShayxzodashe’riyatiga dinamiklik,ichkimantiqvafalsafiyharakatchanlikbag‘ishlaydi.Harbirobraz keyingi obrazni tug‘diradi, har bir poetik detal yangi ma’no qatlamini ochadi. 5Sharafiddinov O. Sardaftar sahifalari (maqolalar, xotiralar). Toshkent: “Yozuvchi”, 1999. – 115-b. 15 Shayxzodalirikasidaramziylikalohidao‘rinegallaydivabuuningpoetik tiziminingmarkaziytamoyillaridanbirihisoblanadi.Shoirramziyifodaorqali konkret voqelikni abstrakt g‘oyalar bilan uyg‘unlashtiradi. Ramzlar yordamida u faqattashqihodisaniemas,balkiuningichkimohiyatini,falsafiymazmunini ochibberadi.Shusababliuningshe’riyatidaharbirobrazortidachuqurma’no yashiringan bo‘ladi. Masalan, yorug‘lik va zulmat obrazlari Shayxzoda lirikasida oddiy tabiat hodisasi sifatida emas, balki ezgulik va yovuzlik, ma’rifat va jaholat, umidvatushkunlikkabiqarama-qarshikuchlarningramzisifatidanamoyon bo‘ladi.Xuddishuningdek,tongvatunobrazlarihamvaqtningoddiybo‘linishi emas,balkiinsonruhiyholatiningo‘zgarishi,hayotiybosqichlarvatarixiy jarayonlarning badiiy ifodasi sifatida talqin qilinadi. Shoirlirikasidaramzlartizimifaqatqarama-qarshilikasosidaemas,balki uyg‘unlik tamoyiliasosidaham rivojlanadi.Ya’niayrim ramzlarbir-birini inkor etmaydi, aksincha to‘ldiradi va yaxlit badiiy ma’no yaratadi. Bu holat Shayxzoda she’riyatiningfalsafiychuqurliginiyanadaoshiradivaunioddiytasviriylirika darajasidan yuqori bosqichga olib chiqadi. Shayxzodapoetikobrazlartiziminingyanabirmuhimxususiyati tarixiy vazamonaviytafakkuruyg‘unligidir.Shoirobrazyaratishdatarixiyxotiraga tayanganholda,unizamonaviyma’nobilanboyitadi.Natijadatarixiyobrazlar faqato‘tmishgategishlibo‘libqolmaydi,balkibugungikunbilanhambevosita bog‘liqbo‘lganbadiiytimsollargaaylanadi.Buesauninglirikasidavaqtva makon chegaralarining kengayishiga olib keladi. Shayxzodaijodidainsonobrazimarkaziyo‘rinniegallaydi.Insonuning she’riyatidafaqatindividualshaxsemas,balkijamiyat,tarixvazamonbilan uzviybog‘liqmurakkabmavjudotsifatidatasvirlanadi.Shoirinsonruhiyatining eng nozik qatlamlarini ochishga intiladi. Uning lirikasida inson doimo izlanishda, o‘zinianglashjarayonidavahayotiyqarama-qarshiliklarichidatasvirlanadi.Bu esa obrazning psixologik chuqurligini oshiradi. 16 Shayxzoda lirikasida inson obraziko‘pincha ichkiziddiyatlar orqali ochib beriladi.Qahramonbirvaqtningo‘zidahamumid,hamtashvish,hamishonch, hamshubhaichidayashaydi.Ushbuichkikonfliktlarshoirshe’riyatinidramatik ruhbilanboyitadi.ShusababliShayxzodalirikasinifaqathissiyshe’riyatemas, balki falsafiy-psixologik she’riyat sifatida ham baholash mumkin. Shoirramziytizimidametaforavatashbehlarhammuhimo‘rintutadi. Metaforalarorqalioddiyhayotiyholatlarkengfalsafiyumumlashmalarga aylanadi.Masalan,hayotyo‘li,yo‘l,dengiz,kema,shamolkabiobrazlarinson taqdirivahayotiysinovlarningramzisifatidaishlatiladi.Bumetaforiktizim Shayxzoda she’riyatiga chuqur ma’no va intellektual yuklama beradi. Shayxzodaobrazlartiziminingmuhimjihatlaridanyanabiri uningichki mantiq asosida qurilganligidir. Shoir ijodida tasodifiy obrazlar deyarli uchramaydi. Har bir obraz oldingisi bilan bog‘langan, keyingisini tayyorlaydigan va umumiy g‘oyaviy tizimni shakllantiradigan badiiy birlikdir. Shu sababli uning she’riyatiyaxlitpoetiktizimsifatidaidroketiladi.Shayxzodalirikasidaramzlar faqat estetik vazifa emas, balki ma’naviy-tarbiyaviy vazifani ham bajaradi. Shoir ramzlarorqalio‘quvchinifikrlashga,tahlilqilishgavahayotiyxulosalar chiqarishga undaydi. Shu jihatdan uning she’riyati faqat badiiy zavq emas, balki intellektual va axloqiy tarbiya manbai ham hisoblanadi. MaqsudShayxzodalirikasidapoetikobrazlarvaramziyifodatizimi murakkab,ko‘pqatlamlivachuqurfalsafiymazmungaegabadiiytizimsifatida shakllangan.Shoirobrazlarorqalitarix,zamon,insonvajamiyato‘rtasidagi uzviybog‘liqlikniochibberadi,ramzlarorqaliesabubog‘liqlikniyanada chuqurlashtiradi.Natijadauningshe’riyatio‘zbeklirikasidanafaqatestetik hodisa, balki falsafiy tafakkur va ma’naviy kamolot manbai sifatida alohida o‘rin egallaydi. 17 2.2. She’riy nutq, badiiy til va uslubiy mahoratning o‘ziga xos jihatlari MaqsudShayxzodaijodio‘zbekshe’riyatidabadiiytilimkoniyatlarini kengaytirish,she’riynutqniyangiestetikbosqichgaolibchiqishvauslubiy mahoratniyuksakdarajadanamoyonetishbilanajralibturadi.Uningpoetik merosi shuni ko‘rsatadiki, shoir uchun til faqat fikr ifodalash vositasi emas, balki mustaqilbadiiyhodisa,ma’naviy-estetikkuchgaegatizimdir.Shayxzoda she’riyatida so‘z, ifoda va uslub bir-biri bilan uzviy bog‘langan holda, murakkab badiiyyaxlitliknihosilqiladi.Shayxzodashe’riynutqiningengmuhim xususiyatlaridanbiriuningichkimusiqiyligivaritmikmukammalligidir.Shoir harbirmisra,harbirtovushvaohangnipuxtao‘lchangantizimasosida joylashtiradi.Natijadauningshe’rlarinafaqatmazmunan,balkiohangjihatdan hamchuqurta’sirkuchigaegabo‘ladi.She’riynutqdagibumusiqiyliktasodifiy emas,balkionglibadiiytanlovnatijasidir.ShuorqaliShayxzodashe’riyati o‘quvchi ongiga emas, balki uning hissiyot olamiga ham bevosita ta’sir qiladi. Shoirbadiiytiliningyanabirmuhimjihatiuningobrazlilikkaboyligiva ifodaaniqligidir.Shayxzodatilnihaddantashqarimurakkablashtirmasdan,balki sodda,lekinchuqurma’noliifodalarorqalikattag‘oyaviyyuklamayaratadi. Uningshe’riynutqidaharbirso‘zo‘zininganiqo‘rnigaegabo‘lib,ortiqcha ifodayokitasodifiybirliklardeyarliuchramaydi.Buesauninguslubinitartibli, aniq va mantiqan izchil qiladi 6 . Shayxzodabadiiytiliningmuhimqirralaridanbirimetaforiktafakkurning kuchlirivojlanganligidir.Shoiroddiyso‘zbirikmalarinihamchuqurmetaforik mazmungaeg a ifodalarga aylan tira oladi. Metaforalarorqali u hayoti y hodisal arni, inson ruhiy kechinmalarin i va tarixiy jarayonlarni badii y umumlashtiradi.Shusababliuningshe’riynutqiko‘pqatlamlima’nogaega bo‘lib, har bir o‘qishda yangi mazmun ochib boradi.6 Xudoyberdiyev E. Adabiyotshunoslikka kirish. Toshkent: “Iqtisod-moliya”, 2007. – 304-b. 18 Shayxzodauslubiningyanabiro‘zigaxosjihatiintellektualvahissiy qatlamlarninguyg‘unligidir.Uningshe’rlaribirvaqtningo‘zidahamhissiyotga boy,hamchuqurfikriytahlilgaasoslangan.Shoiro‘quvchinifaqathisqilishga emas,balkifikrlashgahamundaydi.Buholatuningijodinioddiylirika doirasidan chiqarib, falsafiy she’riyat darajasiga ko‘taradi. Shayxzoda she’riynutqidasintaktik qurilishham alohidaahamiyatgaega. Umurakkab,ammomantiqanizchilgaptuzilmalaridanfoydalanadi.Ayrim hollarda uzun sintaktik konstruktsi yalar orqali fikrni bosqichma -bosqich rivojlantiradi,ayrimhollardaesaqisqavakeskinifodalarorqalidramatikta’sir yaratadi. Bu xilma-xillik uning uslubiga dinamiklik va ifoda boyligini beradi. Shoir badiiy tilida xalq og‘zaki ijodi unsurlaridan foydalanish ham muhim o‘rinegallaydi.Maqol,ibora,xalqonaifodalarShayxzodashe’riyatidatabiiy ravishda qo‘llanilib, unga milliy ruh va samimiyat bag‘ishlaydi. Shu bilan birga, u buunsurlarni shunchaki takrorlamaydi, balki ularnibadiiy qaytaishlash orqali yangiestetikdarajagaolibchiqadi.Natijadaxalqtilivaadabiytiluyg‘unlashib, boypoetiktizimhosilqiladi.Shayxzodauslubidatarixiyvazamonaviytil qatlamlarininguyg‘unligihamsezilarlio‘rintutadi.Shoirba’zanqadimiyso‘z vaifodalarniishlatsa,ba’zanzamonaviyleksikbirliklargamurojaatqiladi.Bu esauningtilinihamtarixiyxotiraga,hamzamonaviytafakkurgabog‘laydi.Shu jihatdanShayxzodabadiiytilivaqtchegaralarinikengaytirgan,ko‘pdavrli estetik tizim sifatida namoyon bo‘ladi 7 . Shoiruslubiningmuhimbelgilaridanyanabiridramatikifodakuchining mavjudligid ir. Shayxzoda she’riy nutqida dramatizm kuchli seziladi: qahramonlarichkidialogi,ruhiyziddiyatlarvakeskinemotsionalholatlartil orqalijonliifodalanadi.Buholatuningdramaturgsifatidagitajribasibilanham chambarc has bog‘liq bo‘lib, she’riyatg a sahnaviy dinamika olib kiradi.7 HamidovS.MaqsudShayxzodaijodidatarixiyshaxslarvaqahramonxarakteri.Toshkent:“Yoshlar nashriyoti”, 2015. - 42-b. 19 Shayxzodabadiiytilidatakror,parallelizmvakontrastkabiuslubiyvositalar hamkengqo‘llaniladi.Takrorlarorqalifikrningta’sirkuchioshirilsa,parallel konstruksiyalar orqali ritmik uyg‘unlik yaratiladi. Kontrast esa ma’no ziddiyatini kuchaytirib,poetikfikrniyanadachuqurlashtiradi.Buusullaruningshe’riy nutqini ifodali va ta’sirchan qiladi. Shayxzodauslubidaindividualmualliflikohangijudakuchli.Uning she’riyati boshqa shoirlardan farqli ravishda o‘ziga xos intonatsiya, fikrlash tarzi vabadiiyyondashuvgaega.Buindividualuslubuningharbirshe’ridasezilib turadivaunio‘zbekadabiyotidabetakrorijodkorsifatidanamoyonetadi.Shoir badiiytiliningyanabirmuhimjihatiumumlashmakuchiningyuqoriligidir.U konkretvoqeayokiholatdankengfalsafiyxulosachiqaradi.Buesauning she’riyatinifaqatindividualkechinmalaremas,balkiumumiyinsoniytajriba darajasigako‘taradi.ShusababliShayxzodashe’rlariharbiro‘quvchiuchun dolzarb va tushunarli bo‘lib qoladi. MaqsudShayxzodashe’riynutqi,badiiytilivauslubiymahoratio‘zbek she’riyatidayuksakbadiiy-estetiktizimnitashkiletadi.Uningijodidatiloddiy ifodavositasiemas,balkifalsafiyfikr,hissiykechinmavatarixiyongni birlashtiruvchikuchlibadiiymexanizmsifatidanamoyonbo‘ladi.Shayxzoda uslubianiqlik,obrazlilik,musiqiylikvaintellektualchuqurlikuyg‘unligiga asoslangan bo‘lib, bu uni XX asr o‘zbek she’riyatining eng yirik vakillaridan biri sifatida namoyon etadi. 20 Bob bo‘yicha xulosa MazkurbobdaMaqsudShayxzodalirikasiningpoetikxususiyatlari, xususan,uningobrazlartizimi,ramziyifodausullari,she’riynutq,badiiytilva uslubiy mahorati keng va tizimli ravishda o‘rganildi. Shayxzodaijodio‘zbekshe’riyatidabadiiytafakkur,tilimkoniyatlariva estetikifodadarajasiniyangibosqichgaolibchiqqanmuhimadabiyhodisa hisoblanadi.Shoirlirikasidapoetikobrazlarko‘pqatlamlivaramziyxarakterga egabo‘lib,ularorqaliinsonruhiyati,tarixiyxotiravazamonruhiuyg‘unholda ifodalanadi. Shayxzodaobrazlarioddiytasvirvazifasiniemas,balkichuqurfalsafiy mazmunni ochib beruvchi badiiyvosita vazifasinibajaradi. Ramziylik esa uning she’riyatidafikrniyashirin,ko‘pma’nolivaintellektualdarajadaifodalash imkoniniyaratadi.Bobdashoirningshe’riynutqivabadiiytilialohidatahlil qilindi. Shayxzoda uslubida musiqiylik, aniqlik, obrazlilik va intellektua l chuqurlik uyg‘unlashgan bo‘lib, bu uning she’riyatini estetik jihatdan mukammal tizimgaaylantiradi.Shoirtilimkoniyatlaridanustalikbilanfoydalanib,oddiy so‘zvaifodalarniham yuksakbadiiymazmunga egapoetikbirliklargaaylantira olgan. Shayxzoda uslubida xalqona ifoda, tarixiy va zamonaviy til qatlamlarining uyg‘unligi,metaforiktafakkurvadramatikifodakuchimuhimo‘rinegallashi aniqlandi.Buxususiyatlaruningshe’riyatinifaqathissiyemas,balkifalsafiyva intellektual jihatdan ham boyitadi. Bobda ko‘rib chiqilgan masalalar Maqsud Shayxzoda lirikasinin g murakkab,ko‘pqatlamlivachuqurestetiktizimgaegaekanliginitasdiqlaydi. Uningpoetikobrazlari,ramziyifodausullarihamdabadiiytilvauslubiy 21 mahoratio‘zbekshe’riyatidayangibadiiytafakkurshakllanishigaxizmatqilgan muhim omillardan biri sifatida baholanadi. 22 UMUMIY XULOSA MazkurkursishiMaqsudShayxzodaijodiningko‘pqirralimohiyatini, xususanuningshe’riyatidatarixiytafakkur,ruhiykechinmalar,hayotfalsafasi, poetikobrazlartizimihamdabadiiytilvauslubiymahoratningo‘zaro uyg‘unliginiilmiy-badiiyjihatdanyoritishgabag‘ishlandi.Tahlillarjarayonida shoir ijodi faqat adabiy hodisasifatida emas, balki XX asr o‘zbek adabiy-estetik tafakkuriningmuhimbosqichinibelgilaganmurakkabijodiytizimsifatida namoyonbo‘ldi.Shayxzodashe’riyatiningasosiyestetiktamoyillaridanbiri tarixiyxotiravazamonaviyongninguyg‘unlashuviekanligianiqlandi.Shoir tarixnimuzlatilganvoqeliksifatidaemas,balkiharakatdagima’naviykuch, bugungiinsontafakkurigata’siretuvchiomilsifatidatalqinqiladi.Shuorqaliu o‘tmishvahozirgizamono‘rtasidabadiiy-falsafiyko‘prikyaratadihamda adabiy asarni zamonlararo muloqot vositasiga aylantiradi. Shayxzodaijodidainsonomilimarkaziyo‘rinegallashikuzatildi.Uning lirikasidainsonshaxssifatidaemas,balkijamiyat,tarixvama’naviyqadriyatlar tizimi bilan uzviy bog‘liq murakkab mavjudot sifatida tasvirlanadi. Qahramonlarning ichki qarama-qarshiliklari, axloqiy tanlovlari va ruhiy izlanishlariorqaliinsononginingchuqurqatlamlariochibberiladi.Buesashoir ijodiningpsixologikvafalsafiyyo‘nalishinikuchaytiradi.Yanabirmuhimjihat Shayxzoda she’riyatida ramziy tafakkurning ustunligi ekanligi ma’lum bo‘ldi.U badiiyifodadabevositabayonusulidanko‘ra,ishora,ramzvametaforik umumlashmalargatayanadi.Buyondashuvshe’riymatngako‘pma’nolilik, ochiqtalqinimkoniyatlarivaintellektualchuqurlikbag‘ishlaydi.Natijada birgina obraz orqali keng falsafiy g‘oya ifodalanadi. Shayxzodaijodiningmuhimxususiyatlaridanyanabiribadiiytilning yuqori darajada ishlanganli gidir. Shoir so‘z imkoniyatla ridan nihoyatda ehtiyotkorlik va mahorat bilan foydalanadi, tilni estetik tizim darajasiga ko‘taradi. She’riynutqdagiohang,sintaktikqurilish,ritmikuyg‘unlikvaobrazliifoda 23 uninguslubiniindividualvabetakrorqiladi.Buesaunio‘zbekshe’riyatida o‘ziga xos poetik maktab yaratgan ijodkorlardan biri sifatida namoyon etadi. Shayxzoda asarlarida hayot falsafasi muhim o‘rin tutishi aniqlanadi. Shoir hayotni oddiy voqealar yig‘indisi sifatida emas, balki inson ma’naviy kamolotini belgilovchimurakkabjarayonsifatidatalqinqiladi.Vaqt,taqdir,adolat,ezgulik vainsoniylikkabikategoriyalaruningijodidabadiiy-falsafiyumumlashmalar darajasiga ko‘tariladi. Kursishiningumumiytahlilishuniko‘rsatadiki,MaqsudShayxzodaijodi o‘zbek adabiyotida yangi poetik tafakkurshakllanishiga kuchlita’sir ko‘rsatgan. Uningshe’riyatibadiiyobraz,ramziyifoda,tarixiyongvafalsafiymushohada uyg‘unlashgan yaxlit estetik tizim sifatida baholanadi. Shu bilan birga, shoirning ijodiymerosizamonaviyadabiyotshunoslikuchunhammuhimnazariymanba bo‘libxizmatqiladi.Yakuniyxulosasifatidaaytishmumkinki,Shayxzodaijodi milliy adabiyotimizda faqatbadiiyqadriyat emas, balkima’naviyva intellektual tafakkurnirivojlantiruvchimuhimomilsifatidahamo‘zo‘rnigaega.Uning asarlari o‘quvchini tarixiyxotira, insoniy mas’uliyat va hayot mohiyatini chuqur anglashgaundaydihamdao‘zbekshe’riyatiningestetikimkoniyatlariniyangi bosqichga olib chiqadi. 24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Ilmiy adabiyotlar 1. AhmedovS.,QosimovB.,Qo‘chqorovR.,RizayevSh.Adabiyot. Umumiy o‘rta ta’lim maktablari ning 5-sinfi uchun darslik. Toshkent: “Sharq”, 2015. – 176 b. 2. AxmedovR.O‘zbekdramaturgiyasidatarixiyvoqelikvabadiiy talqin. Toshkent: Fan, 2018. 3. EshchanovaG.She’riyasartahlilidanimamuhim?//Tilva adabiyot ta’limi. 2013, №8. – 33–34-betlar. 4. HamidovS.MaqsudShayxzodaijodidatarixiyshaxslarva qahramon xarakteri. Toshkent: “Yoshlar nashriyoti”, 2015. 5. HasanovM.So‘zmunchoq.Toshkent:“Mashhur-press”,2020.– 128 b. 6. Islo mov D. Badiiy vositalar orqali tarix va zamonni uyg‘unlashtirish. Toshkent: Akademik nashrlar, 2016. 7. KarimovaL.O‘zbekshe’riyatidatarixvazamonuyg‘unligi. Toshkent: “Ilm-fan”, 2019. 8. Maqs ud Shayxzoda . Tanlangan she’rlar va drama asarlari. Toshkent: O‘zbekiston nashriyotlari, 2005–2020. 9. O lim S. va boshqalar. Adabiyot. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darsl ik (I qism). Toshkent: “Yangiyo‘l Poligraf servis”, 2019. – 260 b. 10. Qodiro A. Shaxs va jamiyat munosabat i Shayxzoda asarlarida//O‘zbektilivaadabiyotijurnali.2017,№2.–12–20-betlar. 11. SharafiddinovO.Ijodnianglashbaxti.Toshkent:“O‘zbekiston”, 2004. – 464 b. 25 12. Sharafidd O. Sardaftar sahifalari (maqolalar, xotiralar). Toshkent: “Yozuvchi”, 1999. – 224 b. 13. Sobiro M. Milliy ruh va zamon tafakkuri Shayxzod a ijodida // Adabiyotshunoslik jurnali. 2020, №3. – 45–53-betlar. 14. TursunovF.Tarixiyobrazlarvazamonruhiniuyg‘unlashtirish adabiyotda. Samarqand: Samarqand universiteti nashriyoti, 2021. 15. Xudoyberdiyev E. Adabiyotshunoslikka kirish. Toshkent: “Iqtisod- moliya”, 2007. – 304 b. I. Internet manbalari 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 26

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SHAYXZODA IJODINING SHE’RIY TAFAKKUR MANBALARI

1.1. Shayxzoda dunyoqarashining shakllanishi va she’riy merosining badiiy ildizlari

1.2. Shoir lirikasida tarixiylik, ruhiy kechinmalar va hayot falsafasi

Bob bo‘yicha xulosa

II BOB. SHAYXZODA SHE’RIYATINING BADIIY-POETIK TABIATI

2.1. Shayxzoda lirikasida poetik obrazlar va ramziy ifoda tizimi

2.2. She’riy nutq, badiiy til va uslubiy mahoratning o‘ziga xos jihatlari

Bob bo‘yicha xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить