She`r tuzilishi va she`riy tizimlar” mavzusini o‘qitishda interfaol metodlardan foydalanish - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	552.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

She`r tuzilishi va she`riy tizimlar” mavzusini o‘qitishda interfaol metodlardan foydalanish

Купить

“ Sh e`r tuzilishi va she`riy tizimlar ” mavzusini o‘qitishda interfaol metodlarda n foydalanish ” MAVZUSIDAGI 1

MUNDARIJA KIRISH …………………………………………………………………..……….. 3 I BOB . “SH E`R TUZILISHI VA SHE`RIY TIZIMLAR ” MAVZUSINI O‘QITISH NING NAZARIY MASALALARI …………………. ..................... 7 1 .1. Шеър тузилиши ҳақида илмий назарий маълумот .........………… ……….7 I .2. Шеърий тизимларга оид мумтоз манбалар.................. …………..……. 14 II BOB . “ШЕЪР ТУЗИЛИШИ ВА ШЕЪРИЙ ТИЗИМЛАР ” MОДУЛИНИНГ O‘QUV-USLUBIY TA’MINOTИ ................................. .…. 3 4 2. 1. “Шеър тузилиши ва шеърий тизимлар ” mодулиning ma’ruza mashg‘ulotida интерфаол методларdan foydalanis h………………...……..… 3 4 2 .2. “Шеър тузилиши ва шеърий тизимлар” mодулининг amaliy мashg‘ulotida grafik organayzerlardan foydalanish ……………………………... ................... 63 2 .3. Nazorat topshiriqlari va mustaqil ta’lim yuzasidan ko‘rsatmalar ............

Mavzuning dolzarbligi. Ma’naviy hayotimizdagi katta o‘zgarish va yangilanishlar milliy merosimizni keng o‘rganish, tadqiq qilishda ham e’tiborli yutuqlarni qo‘lga kiritishga yo‘l ochdi. Mamlakatimiz Prezidenti I.Karimovning «Eng muhim vazifa shundan iboratki, o‘zligimizni teran anglab, mutafakkir bobolarimiz, aziz avliyolarimiz qoldirgan bebaho merosni avaylab-asrab, yanada boyitishimiz, ulug‘ ajdodlarimiz ishining munosib davomchilari bo‘lmog‘imiz darkor» 1 - degan so‘zlari adabiy merosimizga diqqat-e’tiborning ortganligi va milliy o‘zligimizni anglash davlat siyosati darajasiga ko‘tarilganligidan dalolat beradi, shuningdek, adabiy merosimizni har tomonlama puxta tekshirishga undaydi. «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonun va «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da har tamonlama barkamol shaxsni tarb

medodlar asosida har tomonlama ilmiy-estetik tahlil qilish , badiiy asarlarni qiyosiy tahlil qilish ko‘nikmasini shakllantirishdan iborat . Mazkur mavzu 5120100 – «Filologiya va tillarni o‘qitish (o‘zbek filologiyasi) ta’lim yo‘nalishi 2-kurs talabalari uchun mo‘ljallangan bo‘lib, mavzuni o‘qitishda grafikli organayzerlardan foydalanishning samarali yo‘llarini aniqlashtirish nazarda tutilgan. Bitiruv ishi maqsadidan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi: - Mavzuni o‘qitishda grafikli organayzerlarning ahamiyatini yoritish, ulardan samarali foydalanish haqida o‘quv-uslubiy tavsiyalarni bayon qilish; - Grafik organayzerlar va ularni mumtoz asarlar tahililida qo‘llashdagi o‘ziga xosliklarni o`rganis h ; - Grafik organayzerlarning mumtoz asarlarni o‘qitishdagi qulayliklarni yoritib b

uchun o‘qituvchi ijodkor bo‘lishi, adabiyot darslari esa badiiy matnning joziba qudratini oshirishga qaratilgan bo‘lishi va o‘quvchilarni badiiy hodisadan zavqlana bilishga yo‘naltirilgan bo‘lishi maqsadga muvofiqdir. Badiiy asar talaba - o‘quvchilarning ko‘ngil mulkiga aylanishi, ularning hissiyotlariga ta’sir etishi uchun o‘qituvchi badiiy asar bilan tarbiyalanuvchilar orasida vositachilik qiladi. Albatta, bunday vazifalarni amalga oshirish o‘qituvchining zimmasiga tushadi. Biz “ Alisher Navoiyning m a’rifiy-ta’limiy asarlari (Nazm ul-javohir”, “Arba`in)” mavzusini o‘qitishda grafik organayzerlardan foydalanish” mavzusidagi bitiruv ishi davomida mazkur mavzuni innovatsion texnologiyalardan foydalangan holda o‘tishning o‘ziga xos usullarini ishlab chiqishga harakat qildik. Bu esa tadqiqot

Ziyomuhammadov, Sh. Abdullayeva, R. J. Ishmuxammedovlarni ng 3 tadqiqotlari - dagi nazariy qarashlar metodologik asosi vazifasini o‘tadi. Tadqiqotning amaliy ahamiyati : t adqiqot natijasida “Alisher Navoiyning m a’rifiy-ta’limiy asarlari (Nazm ul-javohir, “Arba`in)” mavzusini o‘qitishda grafik organayzerlardan foydalanish” nomli bitiruv ishi yaratildi. Mavzuning amaliy-texnologik jihatlari takomillashtirildi. Mazkur bitiruv ishi natijalaridan oliy o‘quv yurtlarida ta’lim jarayonlarida foydalanish mumkin. Tadqiqotning tuzili va hajmi: I BOB 3 . Azizxo‘jayeva N.N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. - T.: O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot ja nashriyoti, 2006; Begim q ulov U.Sh. Pedagogik ta’limda zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etishning ilmiy-nazariy asoslari.

“ALISHER NAVOIYNING M A’RIFIY-TA’LIMIY ASARLARI” MAVZUSINI O‘QITISHNING USTIVOR YO‘NALISHLARI 1 .1. Alisher Navoiyning ma’rifiy-ta’limiy asarlari - “Arba ` in” va “Nazm ul - javohir”ning ilohiy-irfoniy manbalari. Alisher Navoiy hayoti, shaxsiy fazilatlari, faoliyati, ko‘p qirrali merosini bilish va anglashga intilish moziydan hozirgi kunga qadar davom etib kelmoqda. Chunki ulug‘ o‘zbek shoiri, nosiri, mutafakkiri, davlat arbobi, ma’rifatparvari, ijod ahlining murabbiysi, fuqaro g‘amxo‘ri, mamlakat yaxlitligi, tinchligi va osoyishtaligining tolmas kurashchisi Nizomiddin Amir Alisher Navoiy o‘zining ko‘p qirrali faoliyati bilan mamlakat va xalq taqdiri, ilm-ma’rifat, she’riyat va ma’naviyat tarixida alohida mavqega ega bo‘lgan benazir siymodir . Mustaqillik bizga barcha qadriyatlarimiz qator

ijtimoiy-falsafiy, axloqiy-ma’rifiy, diniy mavzulardan iborat bo‘lgan qit`alar, ruboiyilarini o‘z ichiga oladi. Mazkur qit`a va ruboiylarida ham ulug‘ shoirning asl orzusi - komil inson tarannum qilinadi. Alisher Navoiy bu maqsadini ham amalga oshirish uchun yana o‘sha ilohiy manba - Hadis va hikmatlarga murojaat qiladi. Albatta, hazrat Navoiy o‘zining ulug‘ muddaosini amalga oshirishsh uchun islom dinining mo‘tabar manbalaridagi g‘oyalarga tayanadi. «Arba`in hadis» yoki «Arba`in» deb nomlangan bu asar 886 hijriy - 1481 melodiy yilda yozilgan bo‘lib, uning yozilish sabablari Alisher Navoiyning «Xamsat ul-mutahayyirin» asarida shunday bayon qilingan: «Ul vaqtdakim (ya’ni 886 h.-1481 melodiy yildakim) alar (ya’ni Abdurahmon Jomiy) «Arba`in hadis»ni forsiy nazm bila tarjima qilib erdilar va m

Demak, asar xalqni jaholatdan qutilib, ilmli va ma’rifatli bo‘lishi kerakligi kabi olijanob niyat bilan yozilgan. Darhaqiqat, asarda pand-nasihat mavzusidagi qirqta hadis tanlanib, ular nihoyatda katta mahorat bilan o‘zbek tiliga talqin qilingan. Bu ishning qanday amalga oshirilganini aniq tasavvur ettirish maqsadida ulardan ayrimlarini nazardan o‘tkazish ma’qul. 1. Hadisning asli: Al-ilmu la yahillu man’hu, ya’ni ilm o‘rganishga mone’lik qilma. Abdurahmon Jomiyning sharhi: Ey garonmoya mardi donishmand, Ki turo ilmi din buvad ma’lum. Musta’idro az on mashav mone`, Mustahiqro az on makun mahrum. Alisher Navoiyning tarjima-sharhi: Ey xiradmand olimeki sanga Ilmdin ro‘ziy ayladi sone`. Kishi o‘rgansa, qilmag‘il mahrum, Yoki naf` olsa , bo‘lmag‘il mone` ( 268) . Keltirilgan misolda arab, fors

Hadisning asli: Xayr un-nasi man yanfa’uli-n-nasi, ya’ni insonlarning yaxshisi insonlarga foydasi tegadiganidir. Aburahmon Jomiyning sharhi: Ey ki pursi, ki behtarin kas kist? Go‘yam az qavli behtarin kason: Behtarin kas kase buvad, ki zi xalq Besh boshad ba xalq naf’rason. Alisher Navoiyning tarjima-sharhi: Xalq aro yaxshiroq, deding kimdur? Eshitib, ayla shubha raf’ andin. Yaxshiroq bil ani ulus arokim, Yetsa ko‘prak ulusqa naf’ andin ( 266) . Umumiy yo‘nalish, ya’ni tarjima-sharhlik nuqtai nazaridan bu misol ham avvalgisiga o‘xshash bo‘lsada, ammo bu misolning yana o‘ziga xos tomonlari ham bor. Bu o‘ziga xosliklardan birinchisi shundan iboratki, arab tilidagi matnda ohangdoshlik (nasi, nasi) ko‘zga tashlanadi. Hadis o‘z ruhi bilan savol – javob uslubini eslatadi. Ana shu uslub Jomiy va

Mazkur asarni yaratishda ulug‘ shoir “Arba`in” asarining yaratishdagi tajribalariga tayangan. Umumiy tuzilishi “Arba`in”ga yaqin, faqatgina unda payg‘ambar (s.a.v.)ning hadislari emas, islom dinining ravnaqida jonbozlik ko‘rsatgan Hazrat Ali hikmatlari asos qilib olingan. «Nazm ul-javohir»dagi arabcha hikmat va turkiy ruboiydan iborat tuzilishdagi birlik, Abdurahmon Jomiy yaratgan va Alisher Navoiy tomonidan erkin tarjima natijasida yuzaga kelgan «Arba`in» bilan aynan bir ko‘rinishga egadir. Tipologik jihatdan olib qaraganda, ulardagi tizim – arab tilidagi hikmat, forsiy yoki turkiydagi she’riy talqindan iborat bo‘ladi. Ma’lumki, Hazrat Ali xalifa bo‘lishi bilan birga o‘z davri xalqiga va kelgusi avlodlarga otashin nutqu da’vatlaridan tashkil topgan o‘gitlar, yo‘l-yo‘riqlar va hikmatlar bi

Hazrat Ali ijodiy merosi orasida el nazariga tushgan «Nasr ul-laoliy» asari o‘zbek adabiyotshunosligida maxsus tadqiqot manbai bo‘lgan emas. Alisher Navoiyning «Nazm ul-javohir»iga doir maqolalarda esa bu asarning faqatgina nomi tilga olib o‘tilavergan, xolos. Buning birinchi sababi «Nasr ul-laoliy»ning arab tilida yozilgani bo‘lsa; ikkinchidan, «Nazm ul-javohir»ning oxirgi paytlarga qadar arabcha qismi tushirib qoldirilgan holda nashr etilib kelinganidir. Aslida Alisher Navoiy asaridan qisqartirilgan ana shu arabiy hikmatlar «Nasr ul- laoliy»ning to‘la matni hisoblanadi. Ular «Nazm ul-javohir»ning qo‘lyozma nusxalarida har bir ruboiy oldidan arabiy hikmat tarzida kelgan. Endilikda Alisher Navoiy «Mukammal asarlar to‘plami»da «Nazm ul-javohir»ning nisbatan to‘la nashr etilishi sharofati bi

xil yo‘nalishlardagi hikmatli so‘zlarning qamrab olinishi besabab emas, albatta. Ulug‘ shoir davr ahlini illatlardan xoli ko‘rish va loqaydlikka keskin zarba berishni istaydi. Poklangan inson esa, din va i y mon nuridan bahramand bo‘lishga sazavordir. Chunonchi, «Nazm ul-javohir» dagi dastlabki aforizm va ruboiy vafo haqida. Tabiiyki, ular ham iymon nuri bilan yo‘g‘rilgan. La dina liman la amanata lahu – Amonati yo‘q kishining dini ham yo‘qdir. Kim olam aro diyonati yo‘qtur oning, Din nuktasida fatonati yo‘qtur oning, Dindor ulkim, xiyonati yo‘qtur oning, Yo‘q din angakim, amonati yo‘qtur oning (116). Ko‘rinadiki, ruboiyda iymon va din tushunchalari bir bahona bo‘lib, barcha insoniy fazilatlarning qamrab olinishi kishini hayratga soladi. Y a ’ni, ahdiga vafo – iymon; hayo, vafo, saxovat –

misrada «iymon» so‘zi kelyaptiki, bunday uslubiy jilo ham qalamga olingan mavzuning kengroq ochilishiga xizmat qiladi. Demak, Alisher Navoiy islomiy tamaddun manbalarida insonni komil bo‘lishlikka da’vat etuvchi barcha ezgu fikrlarni turli shaklda xalqqa yetkazishda hormay-tolmay ijodiy mehnat qilgan. I.2. Alisher Navoiyning ma’rifiy-ta’limiy asarlarining shakliy, g‘oyaviy, badiiy xususiyatlari Ma’lumki, har qanday ijodkor o‘z oldiga qo‘ygan maqsadiga hayotdan tanlagan voqealari, ulardan sizib chiqqan saboqlarni munosib shaklda mukammal badiiy ifodalay olsagina erishadi. Alisher Navoiy o‘z ijodiy maqsadini amalga oshirish uchun “Arba`in” uchun qit`a, “Nazm ul javohir” uchun ruboiy janrini tanlagan. Qit`a lug‘aviy ma’noda bo‘lak, parcha degan ma’noni anglatadi. U haqiqatan tuzilishiga ko‘ra

qonuniyatlardan ozod bo‘lib, qit`a tilidagi fazilatlar g‘azal tiliga nisbatan silliqlanmagan xalqning og‘zaki nutqiga favqulotda yaqin. Bundan tashqari, qit`aning obrazlar olami o‘ziga xos. U badihabop she’riy shakl bo‘lgan. Qit`a (ko‘pligi muqattaot) adabiy istilohda o‘zining mustaqil poetik belgilarga ega, ma’no yo‘nalishi aniq chegaralanmagan ikki va undan ortiq baytli she’rlar qit`a deyilgan. Haqiqatdan ham , qit`a kamida ikki bayt miqdorida bo‘lishi shart deb hisoblangan. Qit`aning hajmi xususida shuni aytish kerakki, o‘zbek adabiyotida umuman to‘rt baytdan ortiqlari kam uchraydi. Gadoiy, Lutfiy, Bobur, Ogahiy, Miriy va boshqa klassik shoirlarimizning qit`alari ikki, uch, to‘rt baytlidir. Masalan, Alisher Navoiyning “Xazoyin ul-maoniy” devonidagi 210 ta qit`adan 200 ga yaqini ikki, uc

Tiliyu ilgidin musulmonlar (143) . Alisher Navoiy qit`alarida poklik bilan nopoklik, ezgulik bilan razolat o‘rtasidagi ziddiyatlar kurashining turli lavhalarini ko‘rish mumkin. Komil inson timsolini yaratish har bir ijodkorning imkoniyatlari, iste’dod darajasi, ma’naviy- estetik darajasi, ma’naviy-estetik, qolaversa, ijtimoiy-siyosiy qarashlari bilan bog‘liq holda amalga oshadi. Demak, qahramon tabiatini o‘zgarishi shoir iste’dodi va ma’naviyatining kamolga eta borishi bilan bog‘liqdir. Asarning umumiy hajmi 108 baytdir. E’tiborli jihati, kirish (hamd va na’t) va yakuniy qismlar bir xil – 5 baytdan iborat. Asosiy qismda keltirilgan she’rlar shakl jihatidan qit`a singari bo‘lib, bunda faqat juft misralar qofiyalangan va toq misralar ochiq qoldirilgan: Tengridin rahm agar tama’ qilsang,

Nafsi ammorani zabun qilg‘ay (164) . Ba’zi bir qit`alarda hadislarning mazmuni oxirgi misrada o‘z ifodasini topgan. Masalan, “ Qarz - bu din uzra dog‘dur” degan hadisning sharhiga e’tibor qarataylik : Ahli din ul dururki qilg‘ay ado, Bot agar zimmasinda dayn o‘lg‘ay. Dayn adosi chu din alomatidur, Beadoliq ding‘a shayn o‘lg‘ay (164) . S h ayn – kamchilik, nuqson, dog‘ degan ma’nolarni anglatuvchi so‘z. E’tibor bersak, hadis ma’nosi qit`aning to‘rtinchi misrasida o‘z ifodasini topgan. Bunday hollarda Navoiyda hadisda ifodalangan g‘oyani o‘zining teran falsafiy mushohadalari bilan boyitish imkoniyati kengayadi. Umuman olganda, “Arba`in” asari insonning ma’naviyatini yuksaltirishga xizmat qiladi. Bu haqda shoir asarning xotima qismida aytib o‘tadi: Erur ul Arba`inning avvali hol,

bahri kafi sochibdur, forsiy uslub bila nazm silkiga tortadur. Va ul injularnikim, Mag‘rib daryosi yoqasig‘a to‘kulubtur, intizom rishtasig‘a chekadur» (123). Forsiyda «Nasr ul – laoliy»ga tarjima – sharhlar yozilganini e’tirof qilgan ulug‘ o‘zbek shoiri o‘sha muqaddimada mulohazalarini davom ettirar ekan, qayd qiladi: «Va parishon xotirg‘a va oshufta zamirg‘a bu orzu ko‘p dag‘dag‘a solur erdikim, turkiy tili bila men ham ul laoliyni (injularni) orosta qilg‘aymen» (123). Alisher Navoiy asrlarosha islomiy manbalar bilan bir qatorda avlodlar e’tiboridan tushmay kelayotgan nasrdagi arabcha durdona fikrlarni alohida e’tiborga oladi va ularni turkiyzabon kitobxonlarga nazm libosida yetkazishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi. Chunki nazm o‘zining jozibadorligi, rangin va ravonligi, darsxonasini

bo‘lganiga nima etsin» 6 . Asar tarjimonlari M.Faxriddinov va P.Shamsiyev Xondamir ta’kidiga «Navoiyga qadar bir necha o‘zbek shoirlari turkiy tilda ruboiy aytganlari ma’lum. Lekin Xondamir bu yerda ma’lum darajada mubolag‘a qilgan ko‘rinadi, aftidan, serma’no va eng go‘zal ruboiylarni Navoiy yaratgan, demoqchi bo‘lsa kerak»,- deya izoh berganlarida mutlaqo haq edilar. Turkiy tilda Navoiygacha Hofiz Xorazmiy va Lutfiy ruboiylari ham mashhur bo‘lganini hisobga olsak, Xondamirning yuqoridagi mulohazalari Navoiy ruboiylari g‘oyaviy - badiiy jihatidan mahoratining balandligiga berilgan yuksak bahosi deb ham qarash mumkin. Alisher Navoiygacha forsiy adabiyotda ruboiy o‘zining barcha janriy belgilari bilan to‘la shakllanib, barqarorlashib ulgurgan edi. Ehtimol, shuning uchun bo‘lsa kerak, bu ada

qanday g‘oyani shu forma ramkasida ajoyib ustalik bilan, yorqin bo‘yoqlarda, kishini hayratga soladigan darajada ta’sirli qilib bera bildi” (o‘sha manba). Navoiyshunos S.G‘aniyeva «Nazm ul-javohir»da «Hazrat Alining 218 hikmatining har biri ruboiyda to‘rt misrasi qofiya va radifli qilib beriladi» 8 , - deb yozadi. Xondamir (ruboiylarning hammasi qofiya va radifli deb) hisobdan adashgan bo‘lishi mumkin. Ammo gap faqat raqamlarda emas. Avvalo, shuncha ruboiyning to‘rttala misrasini qofiyalanadigan qilib, ruboiyi tarona shaklida berishning o‘zi ham shoirdan kattagina ijodiy tajriba, she’riy mahorat talab qiladi. Zero, ijodkorning salohiyati she’rlarda qo‘llanilgan qofiyalarning g‘oyaviy mohiyatini, timsollar qiyofasini ochishdagi ahamiyati, qofiya uchun tanlangan so‘zlarning ma’naviy teranlig

Til ranjiga qolmo q lig‘i imkon bo‘lmas, Ko‘p so‘zlaguchig‘a g‘ayri nuqson bo‘lmas, Har kimki xamush bo‘ldi, pushaymon bo‘lmas ( 1 05). Bu o‘rinda aforizm – to‘rtinchi misraga jo bo‘lgan. Bunday hollarda Navoiyda hikmatda ifodalangan g‘oyani o‘zining teran falsafiy musho hadalari bilan boyitish imkoniyati kengayadi. Masalan, tahlil qilayotganimiz ruboiyning uchinchi misrasi Hazrat Alining «Ayb ul-kalomi taviyluhu» – Gapning aybi uzunligidadir, degan aforizmining she’riy ifodasidir. Ko‘rinadiki, Alisher Navoiyda birgina hikmat doirasida bor gapni aytishning iloji bo‘lmagan va ulug‘ shoir yana bir hadisga murojaat qilish orqali vaziyatdan chiqib, go‘zal ruboiy bunyod etgan. Shuningdek, ruboiylarda ko‘zga tashlanadigan “o‘xshash” satrlar ulug‘ shoir topqirligi, mahorati tufayli turfa ma’nolar

Umr avvalida hisobi ofot ayla, Umr oxirida qazoyi mofot ayla ( 41). Bu o‘rinda Navoiy Hazrat A li hikmatini ikki misraga joylashtiradi. Ruboiyning qolgan ikki misrasidan juda unumli foydalangan ulug‘ shoir mazmunni hayratomuz kengaytirishga erishadi. Bandalik ishida vaqtni taqsimlab qo‘yish g‘oyasi «Nazm ul-javohir»dan oldin «Hayrat ul-abror»ning 17- maqolatida ham tilga olingan edi. Umr kunin qismat etibdir qazo, Har chog‘i bir ishga qilib iqtizo 9 . Mu qaddimaviy masnaviy satrlaridagi tasvir ga ko‘ra umr kunlarini taqdirning o‘zi qismlarga ajratib qo‘ygan bo‘lsa, «Nazm ul-javohir» tarkibidagi ruboiyda «Bandalik ishida vaqtni tegishli ishlarga ajratib qo‘yish» lozimligi aytilib, o‘quvchini yetakchi g‘oya mazmunini anglashga tayyorlaydi. Shoirning ikkinchi misrada keltirgan dalili o‘ta ish

Alisher Navoiy «Nazm ul-javohir» tarkibidagi ruboiylarda qofiyai tarona qo‘llashi, ko‘pgina to‘rtliklarning radifli bo‘lishiga erishishi, misralarni turfa badiiy san’atlar bilan bezashi barobarida, o‘sha badiiy yaratmalar tilining mumkin qadar sodda, aniq bo‘lishiga intilgan. S h u boisdan ham «Navoiy asarlarida badiiy vositalar kam ham emas, ortiqcha ham emas» - deb yozganida akademik A.Rustamov to‘la haqdir. Zero, Alisher Navoiy ruboiylarining ta’sirli va jozibali chiqqanining sirlaridan biri ham shunda. “Nazm ul-javohir” bag‘ridagi 268 ruboiydan 221 radifli bo‘lib, shundan 33 ikki so‘zli, 188 bir so‘zli radiflar, faqatgina 47 ruboiy esa radifsizdir. Rasulul-mavti al-valadatu - Tug‘ilish o‘limning elchi sidir . Tang‘a hayot jomidur komrason, Bo‘l tang‘a nishot komidin jomrason, Jong‘a ha

ruboiy bo‘la olmaydi. Vaznda ham «Nazm ul-javohir» ruboiylari hech bir e’tiroz uyg‘otmaydi. Ular o‘ziga xos vazmin va salobotli vaznlarda bitilgan. Ko‘p uchraydigan ruboiy vaznlaridan «hazaji musammani axrabi makfufi solimi abtar» vaznida bitilgan ruboiyni misolga olaylik . Subat ul-mulki fil-adli – Hukmronlikning mustahkamligi adolatdadir . Adl ayla/ki, ul xalq /hayoti bo‘l/mish, Xush ul ki/shikim, adl/ sifoti bo‘l/mish, H am mulk/ bila adl/ jihoti bo‘l/mish, Ham adl / bila mulk/ saboti bo‘l/mish (45) . Vazni: Maf’ulu/mafoiylu/mafoiylun/fa’ Ruboiyni o‘qiganda, har bir misraning oxirgi rukni «mish»da urg‘u hosil bo‘lib, ishontiruvchi bir ohang yaratadi. Javdat ul-kal a mi fil-ixtis a ri – So‘zning yaxshisi qisqasidir. Har kimsa/ki so‘z demak/ shiorida /durur, Ma’no gu/li nutqining /bahorid

Maf’ulu/mafoilun/ mafoiylun/ fa’ 2-misra: Maf’ulu/mafoiylu/ mafoiylun/ fa’ Bu ruboiyning asosiy vazni «hazaji musammani axrabi maqbuzi solimi abtar» bo‘lsa; 2-misra «hazaji musammani axrabi makfufi solimi abtar» vaznida yozilgan. Adabiyotshunos Sh.Shomuhammedov ruboiy vaznlari haqida shunday yozadi: «Aruzda ruboiyga maxsus 24 vazn ishlab chiqildi. Ular hazaj tarmog‘idan bo‘lib, har misrada 4, baytda 8 rukn, ya’ni musamman bo‘lmog‘i shart. Ruboiyda ishlatiladigan ruknlar o‘nta. Ularning hammasi فمعانلي zihoflaridan olinganligi uchun ruboiy vazni جزه bahriga kiradi. Mazkur o‘n rukndan 24 xil vazn yasaladi. Ularning 12 tasi لوعفم dan va qolgan 12 tasi نلوعفم dan boshlangani uchun ularni ikki shajaraga bo‘lib, axrab shoxobchalari ( برخا <هرجش ) va axram shoxobchalari ( مرخا <هرجش ) deganlar. B

Ta’kidlash joizki, hikmatga asoslangan she’riy asarlarda harakat qiladigan qahramonning xulqiy jihatlariga alohida urg‘u qilinadi. Boshqacha aytganda, ijodkor bunday she’rlarda nafosatdan ko‘ra, odob bobidagi orzularini birinchi o‘rinda qo‘yadi. Sundan, pandnoma ruboiylaridagi qahramonning siymosi diyonatli, halolu pok inson qiyofasida gavdalanadi. Ayni paytda, mazkur shaxsning aniq tarixiy sharoitda fikriy bedorlik, parhezkorlik, do‘stlik, mehr-muruvvat, rahm- shafqat kabi insoniy xislatlar sohibi sifatida tasvirlanishi keyingi davrlar adabiyotida insonga munosabat o‘sha zamon islomiy va umuminsoniy qadriyatlari asosida shakllanib borganidan dalolat beradi. Ma’lumki, voqelikni badiiy aks ettirishda, tasviriy vositalarning o‘rni beqiyos kattadir. Ular orasida badiiy san’atlar asarda mualli

kelingan. Quyidagi ruboiyda Rasuli akramning "Ilmu hunarni Xitoydan bo‘lsa ham borib o‘rganing",- degan muborak hadislariga ishora qilinishi bilan birga, Hazrat Alining aforizmi mazmuniga omexta, uyg‘un birikma hosil qilingan: S a l a mat ud-dini mavt ul-ulam a i – Dinning ra x nasi olimlarning o‘limidir . Ilm o‘ldi sharaf din aro har oying‘a, Bormoq bo‘lur o‘rgangali oni Ch ing‘a . Dinda ulamo mujib erur tazying‘a , O‘lmoqlik alarga ra x na soldi ding‘a ( 44) . Ikki purma’no hadisga ishora qilinadigan bu ruboiy misralari mag‘zida Navoiyning o‘zi «dinning ziynatlashuvi ulamo, olim sabablidir»,- degan g‘oyani ilgari suradi. Bu fikrni asoslash uchun esa yuqoridagi hadis va hikmatdan mohirona foydalanadi va o‘sha xayrli harakatlarida talmeh san’ati vosita vazifasini ado etgan. Ko‘rina

Gardunki erur tig‘zan johildek, Har kun anga uzundurur bir yildek, Tongdin oqshomg‘a qon to‘kar qotildek, Solimlig‘in andin el g‘animat bildik ( 90) . Bu o‘rinda faqat yetakchi g‘oyani tashuvchi (Hazrat Ali hikmati) misragina tashbihsiz qolgan, xolos. Qolgan (Navoiyning o‘ziga taalluqli) misralarda mushabbih – gardunning sifati; holati va qiladigan ishini ko‘rsatishda mushabbihun bihning turli ko‘rinishlari qo‘llanilgan va ular har birining mantiqiy asosga ega ekani ko‘rinib turibdi. Ravshan bo‘layotirki, adabiy asardagi to‘la ma’nodagi jozibadorlik, nafosat va g‘oyaviy-ma’naviy ta’sirchanlik badiiy san’atlar tufayli shakllanarkan, o‘sha yuksak shavqdan kitobxonni ham bahramand etadi. Ana shunday badiiy san’atlardan yana biri tazoddir. Arabcha «tazod» so‘zining lug‘aviy ma’nosi «zid qo‘yi

kecha-kunduz o‘z xususiyatlari bilan bir-biriga muqobildir. Buyuk salohiyat sohibi Alisher Navoiy o‘sha ilohiy sarchashmadan mohirona foydalanib, insonning ruhiy dunyosida kechadigan qarama-qarshi holatlarni tasvirlash orqali olam va odam dardini badiiy aks ettirib, olijanob insoniy xususiyatlarni ulug‘lashga qo‘l uradi. «Nazm ul-javohir»da ushbu ezgu maqsadni ro‘yobga chiqarishda tazod san’atiga qayta-qayta va muvaffaqiyatli tarzda murojaat qilinishi kuzatiladi. V a l aka man lam yu’aduka – Seni m ensimagan kishi – senga yordam beradi. Dard ahlig‘a lutfi jonfizo ko‘rguzgil, El qilsa yomon, yaxshi jazo ko‘rguzgil, Yo‘q, yoringa sidq ila safo ko‘rguzgil, Kim, aylasa xasmliq vafo ko‘rguzgil (112). Ta’kidlash joizki, "Nazm ul-javohir" ruboylarida qo‘llangan tazod san’ati insonning axl

Ma’lumki, tazod badiiy san’ati bir-biriga muqobil (zid) tushunchalar orqali hosil qilinsa-da, ammo ularning intiho-xulosasi yagona. Ya’ni, jaholatni qoralash orqali ezgulikni ulug‘lash, insonni odamiylik dargohiga boshlashdir. Yuqoridagi ruboiyda ham shoir tazoddan foydalanib, komil inson tarbiyasida shirinso‘zlilik, muloyimlik kabi fazilatlar o‘zak masalalardan ekanligini ta’kidlashga erishadi. Quyidagi ruboiyda ham Alisher Navoiy tazod san’atining go‘zal namunasini hosil qilgan. Buning uchun bir-biriga zid ma’noli so‘zlarni ruboiy misralari boshida takror holda qo‘llash shoirning ijodiy imkoniyatini kengaytirib yuboradi: Aqibat uz-zolimi vaxiymatun – Zolimning oxiri qo‘rqinchlidir. Odil ko‘z i ga bu ka’ba, ul dayr o‘lmas, Zolimg‘a jafo qilurda el g‘ayr o‘lmas, Odilg‘a bajuz xayr sori say

bag‘oyat go‘zal suratda namoyon bo‘lishiga ko‘maklashgan. Shu o‘rinda yuqoridagi badiiy parchalar uchun xos yana bir xususiyatni ta’kidlash joiz ko‘rinadi. Xoh nasriy va xoh nazmiy parcha bo‘lsin, ularda muayyan tasvir vositasi sof holda uchramaydi. Albatta, alohida olingan badiiy san’at boshqa bir tasvir vositasi bilan qorishiq holda kelib, shoir g‘oyaviy niyatini kitobxonga ravshan ko‘rsatishda yordam beradi. Ayni hodisa tazod san’ati uchun ham begona emas. Buni yuqorida tahlilga tortilgan «Nazm ul-javohir» ruboiylari misolida ham ko‘rish mumkin. «Nazm ul-javohir» asarida bundan boshqa badiiy tasvir va ifoda vositalari, badiiy san’atlar ham ko‘p uchraydi. Ammo shunisi aniqki, ularning qo‘llanilishida Navoiy me’yor doirasidan chetga chiqmagan. Ko‘rib turganimizdek, Alisher Navoiy mumtoz a

Umuman olganda, Alisher Navoiyning «Nazm ul-javohir»i dunyoviy-ilohiy yo‘nalishdagi ma’naviy gultasta bo‘lib, umumbashariy qarashlarni talqin etuvchi, insonparvarlik g‘oyalarini ulug‘lovchi asar sifatida katta ma’rifiy – falsafiy mohiyat kasb etadi. B ob bo‘yicha umumiy xulosalar : - Alisher Navoiyning “Arba`in” tarkibidagi qit`alarda teran falsafiy mulohazalar, aql va donishning asl javohirlari terib berilgan. Bu qit`alar Alisher Navoiy o‘zining eng ezgu va muqaddas axloqiy-didiaktik orzularini poetik bayon etib, odamlarni insonlik sharafini ulug‘lashga da’vat qilagan. Shoir g‘oyalarining o‘lmasligi ham ana shunda ; - Qit`a arabiy, forsiy va turkiy she’riyatda keng tarqalgan adabiy janr. Bu janr falsafiy g‘oyalarni yoritishda qulay bo‘lganligi uchun ham “Arba`in” da yetakchi mavqega ko‘ta

keyin asrlar davomida boshqalarga yo‘l ko‘rsatib turuvchi o‘ziga xos tamaddunni yuzaga kelishiga turtki bo‘ldi ; Xulosa qilib aytganda, i nson tarbiyasida odob - axloqqa doir fikrlar Payg‘ambarimiz hadislari va Hazrat Ali hikmatlarida sodda, ravon, tushunarli, mazmunan aniq, shaklan muxtasar tarzda berilgan bo‘lsa, Alisher Navoiy ularni rangin, chiroyli, yoqimli va ta’sirchan qilib, badiiy ifodalashga erishgan. Ulardagi insofu diyonatga, solih insoniy sifatlarni egallashga da’vat, ilm-ma’rifatli bo‘lishga qaratilgan ta’sirchan chaqiriqlar istiqlol va uning istiqboli uchun chuqur bilimli, zakovatli, yuksak ma’naviyatli avlodlarni tarbiyalashda muhim manba bo‘la oladi. II BOB “ALISHER NAVOIYNING MA’RIFIY – TA’LIMIY ASARLARI” MAVZUSINING O‘QUV-USLUBIY TA’MINOTI 2 .1. “Alisher Navoiyning m a

Adabiyot-inson ma’naviyati asoslarini tashkil etuvchi ruhiy qadriyatlarni shakllantirishga xizmat qiladigan san’at turi. Boshqa o‘quv mashg‘ulotlarida bilim berish ustuvor bo‘lsa, adabiyotda inson ning ko‘ngli bilan, tuyg‘ulari bilan ishlanadi. C h unki chinakkam inson iy likning asosiy belgisi boshqa odamlarning holatini tushunish, ularga tuyg‘udosh bo‘la bilishdan iboratdir. S h u man’noda biror o‘quv predmeti yoki biror san’at turi adabiyotning o‘rnini bosa olmaydi. Badiiy adabiyot o‘quvchilarning hissiyotlarini shakllantirib, tuyg‘ularini noziklashtirib, kechinmalarini teranlashtiradi. Adabiyot darslarida o‘qilgan asar bo‘yicha o‘quvchi va talabalarga tayyor xulosalar berilmasligi kerak. O‘rganilayotgan badiiy asardan har bir tarbiyalanuvchi o‘zicha ta’sirlanish, o‘zi istagan xulosaga

ularning mazmunini ochishga qaratilgan metodlarni qo‘llash va ta’lim oluvchilarni amaliy mashqlarni mustaqil bajarishga undash talab etiladi. O`quv maqsadlarini aniqlash, shakllantirish, tizimlashtirish, ketma-ket masalalar va savollar tarzida ifodalash o`qituvchi ishining eng murakkab va mas`uliyatli qismi hisoblanadi. Maqsadlarni aniq belgilash va tizimlashtirish, o`qituvchi faoliyatining keyingi bosqichlariga yo`naltiruvchi omil sifatida xizmat qiladi. Tahsil oluvchilar ongiga yetkaziladigan ta`lim maqsadlari ularni o`quv bilish faoliyatiga mo`ljal bo`ladi va ta`lim-tarbiya jarayonida ularning ongliligi va faolligini oshiradi. Mamlakatimizda ta’lim tizimida olib boriladigan islohotlar o‘quv jarayoniga nisbatan o‘zgacha mazmun, o‘zgacha talab, o‘zgacha pedagogik munosabatlarni taklif eto

1. “Arba`in” va hadislarni she’rga solish an’anasi. 2. “Nazm ul-javohir” asaridagi Hazrat Ali hikmatlariga munosabat. 3. “Arba`in” va “Nazm ul - javohir” asarlarida axloqiy va ta’limi masalalar. 4. Qit`a va ruboiylar badiiyati 1.1 O’quv mashg’ulotining maqsadi: “Arba`in” va «Nazm ul-javohir» asarlarini Qur’oni karim, Hadisi sharif kabi ilohiy-g‘oyaviy, «Nasr ul-laoliy» kabi adabiy sarchashmalar bilan qiyoslab tadqiq etish orqali ular o‘rtasidagi yaqinlik va ijodiy aloqani oydinlashtirish asosiy maqsad qilib belgilandi. Shu bila birga, ulug‘ shoirning islomiy manbalardagi ma’rifiy-ta’limiy g‘oyalarni she’riy yo‘l bilan sharhlashdagi o‘ziga xosligi, badiiy mahoratini tahlil qilish diqqat markazida tutildi. O‘qitish texnologiyasi: O`qitish usullari va texnikasi: muloqot, muammoli usul, insert

asarlarini o‘rganish orqali uning dinga bo‘lgan munosabati, e’tiqodi bilan bog‘liq muayyan ma’lumotlar olish bilan birgalikda, uning islom ilmlarining yetuk bilimdoni ekanligi to‘g‘risida tasavvur hosil qiladilar. Bu ulug‘ shoirning o‘z davri ijtimoiy hayotida tutgan o‘rni nechog‘lik muhim bo‘lganligini belgilab beruvchi o‘ziga xos omil ekanligi anlaydilar. Ma’ruza jarayonida ma’rifiy-ta’limiy masalalarga urg‘u berish orqali talabalarda yuksak insoniy fazilatlarni shakllantirish orqali tarbiyaviy maqsadlarga ham erishiladi. Bundan tashqari m azkur mavzu yuzasidan olingan bilimlarni amaliyotda qo‘llay bilish ko‘nikmalariga ega bo‘ladilar. Fanning qisqacha tavsifi OTMning va joylashgan manzili: Buxoro davlat universiteti M. Iqbol, 11-uy Kafedra: O‘zbek adabiyoti Filologiya fakulteti Ta’lim s

Fanning boshqa fanlar bilan bog‘liqligi: “Adabiyotshunoslik”, “Tarix”, “ Til tarixi” , “Hozirgi o‘zbek adabiy tili”, “Pedagogika”, “Etika va estetika”, “Jamiyatshunoslik”, “Falsafa”, “Huquqshunoslik” kabi fanlar bilan o‘zaro bog‘liq tarzda ish ko‘radi. Fanning mazmuni Mavzuning dolzarbligi va qisqacha mazmuni: Mavzuni o‘qitishdan maqsad – T alaba yoshlarni madaniy va ma’naviy ildizlardan uzilmaslik ruhida tarbiyalashga qaratilgan. Adabiy namunalarni o‘rgatish, o‘zlashtirish orqali ularning dunyoqarashini kengaytirish, tafakkur ko‘lamini yuksaltirish, komil ma’naviyatni shakllantir ish nazarda tutilgan: - Har bir talabada ulug‘ shoir Alisher Navoiy merosini o‘rganishga, shoir asarlari bag‘ridagi ilohiy-irofoniy, ma’naviy-axloqiy masalalarni chuqur o‘rgatish orqali, ularda xalqimizning boy t

maqomiga erishish singari malakalarga ega bo‘lishi kerak. Elektron pochta orqali munosabatlar tartibi Professor-o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi aloqa elektron pochta orqali ham amalga oshirilishi mumkin, telefon orqali baho masalasi muhokama qilinmaydi, baholash faqatgina universitet hududida, ajratilgan xonalarda va dars davomida amalga oshiriladi. Elektron pochtani ochish vaqti soat 15.00 dan 20.00 gacha “Alisher Navoiyning m a’rifiy-ta’limiy asarlari ( “Arba`in, Nazm ul-javohir” misolida) ” m a’ruza mashg‘ulotining texnologik modeli Darsni olib borish texnologiyasi Mashg‘ulot vaqti – 2 soat Talabalar soni – 75 tagacha O‘quv mashg‘ulotining shakli Ma’ruza-muloqot 1. “Arba`in” va hadislarni she’rga solish an’anasi. 2. “Nazm ul-javohir” asari da Hazrat Ali hikmatlariga 396 -mavzu: Alisher

Ma’ruza rejasi munosabat. 3. “Arba`in” va “Nazm ul - javohir” asarlarida axloqiy va ta’limiy masalalar. 4. Qit`a va ruboiylar badiiyati O‘quv mashg‘ulotining maqsadi: Navoiyning m a’rifiy-ta’limiy asarlari haqida ma’lumot berish. “Arba`in”, “Nazm ul-javohir” asarlarining yaratilishi va mazkur asarlarning navoiyshunoslikda o‘rganilishi hamda keyingi davrda olib borgan tadqiqotlarga asoslanib ma’lumot berish. Pedagogik vazifa : O‘quv faoliyatining natijasi: 1.Navoiyning kichik janrdagi lirik merosi haqida ma’lumot berish. 1.Talabalar S h arq adabiyotida Arba`in yaratishi an’anasining paydo bo‘lish sabablari, hadislarning she’riy shakllarining o‘ziga xosligi haqida ma’lumotga ega bo‘ladilar. 2. “Arba ` in”, “Nazm ul-javohir” asarlarining yaratilishi, mavzular olami, janr xususiyatlarini izohl

izoh va sharhlar muallifi : N.Rahmonov. – T.: Fan, 2005; 4. O‘zbek mumtoz adabiyoti namunalari/ Majmua (2–jild). Tuzuvchi, izoh va sharhlar muallifi: N. Rahmonov. – T.: Fan, 2007. 5. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi (Alisher Navoiy davri). O‘quv qo‘llanma. – T.: Akademnashr , 20 13 . Qo‘shimcha adabiyotlar : 6. Vohidov R., Eshonqulov H. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi. O’quv qo’llanma. – T.: Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti, 2006. 7. Adizova I. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi. O‘quv qo‘llanma. - T.: 2006. 8. S h arq mumtoz poetikasi H. Boltabo y ev talqinida.–T.: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi davlat ilmiy nashriyoti, 2008. O‘qitish usullari va texnikasi Ma’ruza , BBB, Konseptul jadval , Insert texnikasi. O‘qitish vositalari K ompyuter texnologiyasi (« Adabiyot tarixi » fanidan elektron o‘q

MA’RUZA MASHG‘ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI Ish jarayonlari vaqti Faoliyat mazmuni O‘qituvchi Talaba 1-bosqich. Kirish (10 daqiqa) 1.1 Ma’ruzaning mavzusi, rejasini e’lon qiladi, o‘quv mashg‘ulotining maqsadi va o‘quv faoliyat natijalarini tushuntiradi (1-ilova). 1.2. Adabiyotlar ro‘yxati bilan tanishadilar (2-ilova) 1.3. ”BBB” strategiyasining “Bilaman” ustunini to‘ldirishlarini so‘raydi (3-ilova) . Mavzu nomi va rejasini yozib oladi. Tinglaydilar, yozib oladilar, javob beradilar , fikr bildiradilar 2-bosqich. Asosiy jarayon (60 daqiqa) 2.1. Mavzu rejasining birinchi punkti haqidagi fikrlar talabalarga savollar berish bilan boshlanadi (4-ilova). Mavzuga oil bil i mlari BBB orqali aniqlanadi. Ularning bu masaladagi bilimlari darajasi aniqlangach, o‘qituvchi ma’ruzani davom ettiradi. 2.2 Ma

3-bosqich Y a kuniy bosqich (10 daqiqa) 3.1. Mavzu bo‘yicha talabalarda yuzaga kelgan savollarga javob beradi, yakunlovchi xulosa qiladi. 3.2.Talabalarning bahosini e’lon qiladi 3.3. Navbatdagi mashg‘ulotda ko‘riladigan mavzuni e’lon qiladi va “Insert” usulida jadvalga mustaqil ta’limga tayyorgarlik ko‘rishlarini so‘raydi (9-ilova). BBB” strategiyasining “ Bilmoqchiman ” ustunini to‘ldirishlarini so‘raydi Savollar beradi. Tinglaydi. Insert” usulida jadvalni to‘ldiradi. 3-4. Umumiy yakuniy xulosalar chiqariladi. Maqsad va vazifalarning bajarilganligi tahlil qilinadi, zaruriy maslahatlar beriladi, mustaqil ish topshiriqlari tarqatiladi, xulosalar chiqariladi. Vazi f alarni yozib oladilar “Alisher Navoiyning m a’rifiy-ta’limiy asarlari” ( “Arba`in, Nazm ul-javohir” misolida) ” mavzusi ning h

Baholash mezoni № Baholash turlari Maksimal ball Izoh 1 O`quv loyihasi topshiriqlari 2 ball 1 ball 2 Mustaqil ish topshiriqlari 0.5 ball 3 Amaliy mashg`ulotlardagi topshiriqlar 0. 5 ball Ma’ruza matni ALISHER NAVOIYNING M A’RIFIY-TA’LIMIY ASARLARI 5. “Arba`in” va hadislarni she’rga solish an’anasi. 6. “Nazmu-l-javohir” asarida Hazrat Ali hikmatlariga munosabat. 7. “Arba`in” va “Nazm-uljavohir” asarlarida axloqiy va ta’limiy masalalar. 8. Qit`a va ruboiylar badiiyati Tayach tushunchalar: Qur’on, Hadis, hikmat, hikmatlar to‘plami, qirq hadis, she’riy tarjima, erkin ijodiy tarjima, arba ` in, “Nasr ul-laoliy”, nazm va nasr. ( Tayanch so‘z va iboralar doskada, ekran orqali slaydlarda ko‘rsatiladi) “Arba`in” (“Qirq hadis”) – hadislarning she’riy tarjimasi bo‘lib, an’anaviy hamd va na’t bila

Navoiy ustozi Abdurahmon Jomiy sahih hadislardan 40 tasini tanlab olib, forsiy tilda “Arba`in” yaratganini, lekin turkiy kitobxon bu chashmadan bebahra ekanligini aytib, Jomiyning ruxsati bilan shu 40 hadisni turkiy tilga tarjima qilganligini yozadi: Forsiydonlar aylabon idrok, Oriy erdi bu naf’din atrok. Istadimki, bu xalq ham bori Bo‘lmag‘aylar bu naf’din oriy. Men demakni chu muddao aylab, Ul ijozat berib duo aylab. S h uningdek, muqaddimada Navoiy Jomiy o‘z asarini hijriy 886 (milodiy 1486) yilda yaratganligini, u ham tez orada ustozidan ijozat olib, asarni bir-ikki kun ichida tamomlaganini aytadi: Bir-iki kunki ehtimom ettim, Ko‘z tutardin burun tamom ettim. Ushbu ma’lumotdan Alisher Navoiy o‘z asarini Jomiy bilan bir davrda yaratgan degan xulosaga kelish mumkin. S h oir Payg‘ambarimi

yaxshisi – insonlarga foydasi tegadiganidir” degan hadisni Alisher Navoiy turkiy tilda shunday ifoda etadi: Xalq aro yaxshiroq, deding, kimdur? Eshitib, ayla shubha raf’ andin. Y a xshiroq bil ani ulus arokim, Ye tsa ko‘prak ulusqa naf’ andin (262) . Ko‘rib o‘tganimizdek, ushbu sharh orqali insonning ulusga – jamiyatga xizmat qilishi ulug‘lanyapti. Mashhur “Kurashda g‘olib chiqqan pahlavon emas, balki g‘azabi kelganda o‘zini y nga olgan odam pahlavondir” hadisini shoir shunday talqin qiladi: Emas ul pahlavonki o‘z qadrin Bosh uza eltibon nigun qilg‘ay. Pahlavon oni bilki y etsa g‘azab Nafsi ammorani zabun qilg‘ay (262) .. Mazkur hadis insonni o‘z nafsi – g‘azabi ustidan hokimlik qilishga chaqiradi. Alisher Navoiy buni tarjima qilish orqali kishi jahlga qul bo‘lib qolishdan saqlanishi kerak

uning har to‘rt misrasi bir xil qofiya va bir xil radiflidir. Ko‘rinishicha, ul hazratdan ilgari hech kim turkiy tilda ruboiy aytmagan, 16 har to‘rt misrasi qofiyadosh va radifdosh bo‘lganiga nima etsin». 17 Ushbu asar Alisher Navoiyning kam o‘rganilgan asarlari sirasiga kiradi. «Nazm - ul javohir» Alisher Navoiy tavalludining 525 yilligi munosabati bilan chop etilgan shoir asarlari 15 jildligining 15-jildida qisqartirilgan holida nashr qilindi. Asar matnini taniqli matnshunos olim P. Shamsiyev nashrga tayyorlagan. Kitob O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Til va adabiyot instituti tomonidan nashr qilinganligiga qaramay, asarning nasriy muqaddima qismi va har bir ruboiy uchun asos bo‘lgan arabcha hikmatli so‘zlar tushirib qoldirildi. Asar haqida to‘g‘ri tasavvur hosil qilish uc

qildim» degan fikriga asoslanib, shunday g‘oyani ilgari suradi, masalaga chuqurroq kirib borilmagan. «Nasr ul-laoliy»ni topib u bilan solishtirib ko‘rilmagan. Tadqiqotda asarning g‘oyaviy mazmuni uning asosidan ajratib olingan holda tahlil qilingan. Adabiyotshunos olima T. G‘afurjonova «Navoiy va adabiy ta’sir masalalari» to‘plamidagi «Nazm ul-javohir» nomli maqolasida bu asarning O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida saqlanayotgan, XIX asrga mansub 4 ta qo‘lyozma nusxasi haqida ma’lumot beradi. Asar haqida muallif: «So‘z boshida asar Alining «Nasr ul laoliy» degan arabiy hikmatlarning nazmdagi tarjimasi ekani ham qayd etiladi», deb yozadi. Ammo asarni tarjima desak, tarjima tanqidi prinsiplariga binoan uni asliyatdan ayru holda

to‘xtaladi. Har bir fikr sura va hadis va hikmatlardan parchalar keltirib isbotlab boriladi, ularning ta’sirchanligini oshirish uchun to‘rt misrasi ham qofiyadosh – taronayi ruboiylardan foydalaniladi. S h uningdek, muqaddimada shoir anchadan buyon Hazrat Alining o‘gitlarini she’rga solmoqchi bo‘lib yurganini, lekin negadir bunga jur’at qila olmayotganligini aytadi. S h oh Husayn Boyqaro “Risola” bitgach, unga javob tariqasida ushbuni yozishga qaror qiladi. Aynan “Nasr ul-laoliy”ni Husayn Boyqaro risolasiga javob tarzida tarjima qilishida ham ma’no bo‘lib, bu Hazrati Alining Islom olamida tutgan yuksak o‘rni bilan izohlanadi. Husayn Boyqaro darajasi Hazrati Alining maqomi bilan qiyos etiladi. Bundan tashqari, o‘sha davrda Hazrat Ali hikmatlari forsiy shoirlar tomonidan nazmga solinga

talqin beriladi. Biz bu o‘rinda tarjima emas, ko‘proq talqin atamasini ishlatyapmiz. C h unki Alisher Navoiy to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjimani emas, balki badiiy jihatdan boyitilgan fikrlarni taqdim etadi. “Nazmu-l-javohir”dagi ruboiylar mavzu jihatdan rang-barangdir. Ularda biz hayotning mohiyati, do‘stlik va sevgining ulug‘vorligi, insoniylikning qadr- qimmati to‘g‘risidagi nodir fikrlardan bahramand bo‘lamiz. Masalan, 100-ruboiyga hazrat Alining “Do‘stlarni ziyorat qilish muhabbatni oshiradi” degan o‘gitlari asos qilib olingan: Har kimki habibing o‘lsa evrul boshig‘a, Mahv o‘l yuzig‘a, jonni fido qil qoshig‘a, Tosh ursa, ravoningni tufayl et boshig‘a, Tajdidi muhabbat angla bormoq qoshig‘a (30) . Ko‘rib turganimizdek, Navoiy hazrati Alining fikrini talqin qilish barobarida bu fikrni to‘l

bilimdoni ekanligi to‘g‘risida tasavvur hosil qilamiz. Bu ulug‘ shoirning o‘z davri ijtimoiy hayotida tutgan o‘rni nechog‘lik muhim bo‘lganligini belgilab beruvchi o‘ziga xos omil ekanligi bilan ahamiyatli sanaladi. Foydalaniladigan adabiyotlar ro‘yxati: Metodologik adabiyotlar 1. Karimov I.A. Y u ksak ma’naviyat – y engilmas kuch. –T.: Ma’naviyat, 2008. 2. Karimov I.A. Adabiyotga e’tibor – ma’naviyatga, kelajakka e’tibor. –T.: O‘zbekicton, 2009. Asosiy adabiyotlar : 3. O‘zbek mumtoz adabiyoti namunalari / Majmua. (1– jild) Tuzuvchi, izoh va sharhlar muallifi : N.Rahmonov. – T.: Fan, 2005 . 4. O‘zbek mumtoz adabiyoti namunalari / Majmua (2–jild). Tuzuvchi, izoh va sharhlar muallifi: N. Rahmonov. – T.: Fan, 2007. 5. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi (Alisher Navoiy davri). O‘quv qo‘llanma. – T

8. Adizova I. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi. O‘quv qo‘llanma. - T.: 2006. 9. Болтабоев Ҳ. Мумтоз сўз қадри. - Т.: Адолат, 2004. 10. Шарқ мумтоз поэтикаси (тузувчи Ҳ.Болтабоев). – Т.: Ўзбекистон Миллий энциклопедияси нашриёти, 2008 . Internet saytlari 11. www. ziyo - net . uz 12. www. literature . uz 13. www. kutubxona.uz TAQDIMOT MATERIALLARI ILOVALAR 1-ilova 2-ilova 52ALISHER NAVOIYNING M A’RIFIY-TA’LIMIY ASARLARI REJA: 1. “Arba’in” va hadislarni she’rga solish an’anasi. 2. “Nazmu-l-javohir” asarida Hazrat Ali hikmatlariga munosabat. 3. “Arba’in” va “Nazm ul-javohir” asarlarida axloqiy va ta’limiy masalalar. 4. Qit’a va ruboiylar badiiyati . Tayanch tushunchalar:

3- ilova 4-ilova 53Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Navoiy Alisher. Mukammal asarlar to‘plami. XX jildlik. XV jild. Nazm ul - javohir. –T.: “Fan”, 1999. - 123-180- b. 2. O‘zbek mumtoz adabiyoti namunalari / Majmua. (1– jild) Tuzuvchi, izoh va sharhlar muallifi : N.Rahmonov. – T.: Fan, 2005 . 3. O‘zbek mumtoz adabiyoti namunalari / Majmua (2–jild). Tuzuvchi, izoh va sharhlar muallifi: N. Rahmonov. – T.: Fan, 2007. 4. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi (Alisher Navoiy davri). O‘quv qo‘llanma. – T.: Akademnashr, 2013. 5. Orzibekov R. O‘zbek adabiyoti tarixi. O‘quv qo‘llanma. - Samarqand: 2005. 6. Boltabo y ev H. Mumtoz so‘z qadri. - T.: Adolat, 2004. DARSNING SHIORI:

Ma’lumki, har q anday asarning badiiy tah lili eng zamonaviy texnologiya va usullarga tayansa, shuningdek, pedagogik jarayondagi barcha qatnashchilarning to‘la faolligi ta’minlansagina tegishli samara beradi . Y a ngi pedagogik texnologiyalar o‘quvchilar faolligini oshirishda muhim omil bo‘lib kelmoqda. Ularni nazariy tomondan puxta egallash, amaliyotda to‘g‘ri qo‘llay olish ta’lim samaradorligining rivojlanishiga o‘z ta’sirini ko‘rsatadi . O‘qitish jarayonida o‘quvchilarga shaxs sifatida qaralishi, turli pedagokik texnologiyalar hamda zamonaviy metodlarni qo‘llanishini mustaqil, erkin fikrlashga, kommunikativ qobiliyatning o‘sishiga, har bir masalaga ijodiy yondashishi , mas’uliyatni sezish, imliy tadqiqot ishlarni olib borish, tahlil qilish, ilmiy adabiyotlardan unumli foydalanishga, eng

psixolok jihatdan o‘rganishga, aqliy charchoqlikni oldini olishga, talabalarda yaratuvchanlik qobiliyatini shakllantirishga, muammoni echishga, y etuk mutaxassis bo‘lishga yordam beradi. Tanlagan mavzumizni o‘ qitish jarayonida qo‘llash mumkin bo‘lgan ba’zi bir ta’lim texnologiyalarini tavsiflab, ba’zilarini o‘tkazish tartibi to‘g‘risida metodik tavsiyalar berib o‘tamiz. 5-ilova B.B.B. usuli asosida bilimlarni sinash uchun tarqatma materiallar 55 “Bilaman – bilishni xoxlayman – bilib oldim” (B - B - B). matnni interfaol o`qitish – o`zlashtirish usularidan biri bo`lib, u ham insert usuli kabi jаdval ko`rinishida bajariladi va u quyidagicha qo`llaniladi: talabalarga biror mavzu e`lon qilinadi. Bu to`g’rida ular ma`lum bo`lgan axborotlarni jadvalning “Bilaman” qismiga, mavzu bo`yicha yana qan

Mavzu savollari Bilaman Bilishni xo x layman Bilib oldim 1 Hadis va hikmatni qanday farqlaysiz? + Islom mintaqasi adabiyotida hadislar asosida yaratilgan qanday asarlarni bilasiz? + Arba`inlar qanday shakllarda yartilgan ? + 2 Arba ` in nima ? + 3 “Nasr ul- laoliy” kimning asari ? + 4 “Arba ` in”larning paydo bo‘lishi sabablarini qanday izohlaysiz? + 56“ A lisher N avoiyning m a’rifiy-ta’limiy asarlari” mavzusiga oid bilimlar ”BBB” metodi orqali aniqlanadi

5 Nima uchun Alisher Navoiy “Arba ` in” uchun qit`a janrini tanladi ? + 6 Alisher Navoiydan keyin ham Arba`in yozish an’anasi davom etdimi? + 7. Arba`in shaklidagi asarlar qaysi adabiyot zaminida vujudga kelgan deb o‘ylaysiz? + + 6-ilova KONSEPTUAL JADVAL 57 Konseptual jadvalni tuzish qoidasi bilan tanishadilar. Taqqoslanadiganlarni aniq- laydilar, olib boriladigan taqqos - lanishlar bo‘yicha, xusu- siyatlarni ajratadilar. .KONSEPTUAL JADVAL O‘rganilayotgan hodisa, tushuncha, f ikrlarni ikki va undan ortiq jihatlari bo‘yicha taqqoslashni ta’minlaydi.Tizimli fikr- lash, ma’lumotlarni tizimlashtiradi, ko‘nikmalarni rivojlantiradi. Alohida yoki kichik guruhlarda konseptual jadvalni to‘ldiradilar. - Uzunlik bo‘yicha taqqoslanadigan (fikr,nazariyalar) joylashtiriladi; - Yotig‘i bo‘yicha taqqosl

Qiyoslanuvchi jihatlar Abdurahmon Jomiyning “Arba ` in” asari Alisher Navoiyning “Arba ` in” asari Alisher Navoiyning “Nazm ul - javohir” asri Y a ratilishiga asos bo‘luvchi manbalar Qur’on va Hadis Qur’on va Hadis , Abdurahmon Jomiy - ning “Arba ` in” asari Qur’on va Hadis, ”Nasr ul-laoliy” hikmat to`plami Y a ratilishi sabab bo‘luvchi omillar Muhammad (s.a.v)dan «Kimki mening hadis - larimdan 40 tasini yod bilsa, qiyomat kuni mening shafoatim ostida bo‘ladi», degan fikrlari sabab bolgan. «Arba`in» «qirqlik») janridagi hadis to‘p - lamlari tuzish xalq orasida sharafli va sevimli ishga aylandi hamda Abdurahmon Jomiy “Arba`in”idan ilhomlangani sababli mazkur asarni yara- tadi Fors-tojik tilida Hazrat Ali hikmat - larining she’riy shakl - dagi namunasi mav - judligi, hamda H usayin Boyqaroni

hadis» asarini yara - tadi. hadis» asarini yaratadi. Janri Qit`a Qit`a Ruboiy Tuzilishi va hajmi Muqaddima va 40 hadis va 40 hikmat . Muqaddima va 40 hadis va 40 hikmat Muqaddima va 268 hikmat, 268 ruboiy Mavzular olami Hadislardagi axloqiy- ta’li mi y masalarni tar g‘ib qilish Hadislarni she’riy sharhlash orqali umuminsoniy manfaatlarga urg‘u berish Axloqiy-ta’limiy, tarbiyaviy, ilohiy- irfoniy mavzularni xalqqa yetkazish 8 - ilova “Arba ` in” va “Nazm ul - javohir” asarlarini VENN diagrammasi asosida tahlil qilish 59 Bu metod grafik tasvir orqali o‘qitishni tashkil etish shakli bo‘lib, u ikkita o‘zaro kesishgan aylana tasviri orqali ifodalanadi. Metodning maqsadi: Mazkur metod turli tushunchalar, asoslar, tasavurlarning analiz va sintezini ikki aspekt orqali ko‘rib chiqish, ularning umum

9 – ilova ARBA`IN NAZM UL - JAVOHIR-Qirq hadis she’riy sharhalangan -Asarda Hadislar qit’a janrida sharhlanadi . Hazarat Ali hikmatlari she’riy yo‘l bilan sharhlangan ; -Hikmatlar ruboiy janri uchun asos bo‘lgan ; ruboiyning taronayi ruboiy , ruboiyi xossa shaklida berilgan Har ikkala asar hadislarni she’riy tarjimasi orqali yaratilgan. Har ikkala asar arabiy hikmat va muqaddima - dan iborat Talabalarning taxminiy fikrlari quyidagicha: Arba`in: - Arba`ining nomlanishida qirq so‘zi asos bo‘lgan; - Qirqta hadis sharhlangan ; 60

- Hadislar qit`a shaklida she’riy tarjima qilingan; - Axloqiy-ta’limiy mavzudagi hadislar tanlangan ; - Tanlangan hadislardagi g‘oyalar Alisher Navoiy qit`alarida kengtirilgan. Nazm ul-javohir: 268 ta hikmat sharhlangan; Hikmat va ruboiylar mavzu jihatdan turli xil; Ruboiylarda ko‘proq axloqiy sifatlarga urg‘u berilgan; Ruboiyning ikki xil turidan ham foydalanilgan. “Nazm ul-javohir” ruboiylarini asosiy manba bilan qiyosiy o‘rganishda VENN diagrammasidan foydalanish 10-ilovaЛайса аш -шадиду бисиръати иннама аш -шадид ул -лазийна ямлику нафсаҳу инд ал ғазаби .(Курашда ғолиб чиққан паҳлавон эмас , балки ғазаби келганда , ўзини босиб олган одам паҳлавондир .) Эмас ул паҳлавонки ўз қадрин Бош уза элтибон нигун қилгай . Паҳлавон они билки етса ғазаб Нафси амморани забун қилғай . •UMUMIYLIGI : 

- Hadisda g‘azabini y engan kishi pahlavon deyilsa, ruboiyda nafsi amorani yengan pahlavon deyiladi. - Navoiy ruboiysida hadisdagi g‘oyalar chegarasi kengaytirilgan .... 2.2 . “Alisher Navoiyning m a’rifiy-ta’limiy asarlari” mavzusining amaliy mashg‘ulotida grafik organayzerlardan foydalanish . Pedagogik texnologiya bu - o‘qituvchining o‘qitish (tarbiya) vositalari yordamida o‘quvchilarga muayyan sharoit va izchillikda ta’sir ko‘rsatish va bu faoliyatning mahsuli sifatida ularda oldindan belgilangan sifatlarni shakllantirish jarayon. Bugungi kunda oliy ta’lim jarayoniga kirib kelgan yangi o‘qitish texnologiyalari va faol metodlarini qo‘llash orqali bo‘lajak kadrlarning ijodiy fikrlash, mustaqil qaror qabul qilish, yangi bilimlarni mustaqil egallash qobiliyatini rivojlantirishga erishish mu

natijalarga erishishdir. Qisqa vaqt orasida muayyan nazariy bilimlarni o‘quvchilarga yetkazib berish, ularda ma’lum faoliyat yuzasidan ko‘nikma va malakalarni hosil qilish, shuningdek, o‘quvchilar faoliyatini nazorat kilish, ular tomonidan egallangan bilim, ko‘nikma hamda malakalar darajasini baholash o‘qituvchidan yuksak pedagogik mahorat hamda ta’lim jarayoniga nisbatan yangicha yondoshuvni talab etadi. Bugungi kunda bir qator rivojlangan mamlakatlarda bu borada katta tajriba to‘plangan bo‘lib, ushbu tajriba asoslarini tashkil etuvchi metodlar interfaol metodlar nomi bilan yuritilmoqda. Quyida amaliy mashg‘ulot jarayonida foydalanish mumkin bo‘lgan grafikli organayzerlar va ularni qo‘llashdagi o‘ziga xoslik borasida so‘z yuritamiz. MASHG‘ULOT VAQTI – 2 soat Talabalar soni: 25 ta MASHG‘UL

bilimlarni chuqurlashtirish va mustahkamlash. PEDAGOGIK VAZIFALAR: O‘QUV FAOLIYATI NATIJALARI: Hadis va hikmatlarni she’riy sharhlashni yuzaga keltirgan omillar, ijtimoiy-madaniy , axloqiy-tarbiyaviy muhitini belgilovchi sifatlarining xarakterli jihatlari xususida ma’lumot berish . X Y asrda fors-tojik va turkiy tilidagi adabiyot nam o yandalarining jahon madaniyati ravnaqiga qo‘shgan hissasi haqida tushuncha beradi. Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiy “Arba ` in”larining shakliy, badiiy xususiyatlari, mavzular olami yoritib beradi. “Nasr ul-laoliy” va “Nazm ul- javohir” qiyosi, asarda Hazrat Ali hikmatlariga munosabat. Islom dining asosiy sarchashmalari – Qur’on va Hadislardagi ilohiy-irfoniy, axloqiy-ta’limiy mavzularning kengligi, ularda umuminsoniy manfaatlarning targ‘ibiga qaratilgan m

ishlash O‘qitish vositalari Uslubiy majmua , proektor, markerlar, tarqatma materiallar O‘qitish sharoiti Texnik vositalar bilan t a’minlanganlik , guruhlar bilan ishlash uchun mo‘ljallangan auditoriya Nazorat va baholash Yozma (topshiriqlarni daftarga yozish) va og’zaki (izohlash, bayon etish va tushuntirish) nazorat; ikki ballik shkala asosida baholash. Ish bosqichlari va vaqti Faoliyat mazmuni Ta’lim beruvchi Ta’lim oluvchilar Tayyorlov bosqichi Mavzuni aniqlaydi, ta’limiy maqsadni belgilaydi va kutilayotgan natijalarni shakllantiradi. Belgilangan ta’limiy maqsadlarga erishishni ta’minlovchi o‘quv topshiriqlarini ishlab chiqadi. Amaliy mashg‘ulot mavzusi, rejalari va zaruriy adabiyotlar bilan tanishtiradi (1- ilova) Talabalarning individual va guruhdagi ish natijalarini baholash mezonlar

chiqadi 1. O‘quv mashg‘ulotiga kirish bosqichi Rejalashtirish (10 daqiqa ) 1.1. Mashg‘ulotning maqsadi va kutilayotgan natijalar va baholash mezoni bilan tanishtiradi (2-ilova). 1.4. Faoliyat kichik guruhlarda o‘quv topshiriqlarini bajarish orqali amalga oshirilishini e’lon qiladi. 1.5.Talabalardan ekspert guruh tayinlaydi Mashg’ulotga tayyorlanish jarayonida yuzaga kelgan savollar bilan murojaat qilishadi. 2. Asosiy bosqich (60 daqiqa ) 2.1.Birinchi topshiriqda talabalarni to‘rtta kichik guruhga bo‘ladi. Mashg‘ulotning o‘tkazilish tartibini yana eslatadi. O‘quv mashg‘uloti hamkorlikda o‘rganish prinsipi asosida o‘tkazilishini aytadi. Har bir guruh talabalarining soni 5 nafar talabadan iborat 2.1. Sharq adabiyotida Hadislarni she’riy tarjimalarining vujudga kelishi tarixi, janriy tarkibi v

(1 0 daqiqa) 3.2.O‘quv mashg‘uloti natijalarini sharhlaydi, guruhlar faoliyati bahosini e’lon qiladi. 3.3. Uy vazifasi uchun: Ikkala asardagi axloqiy – ta’limiy masalalarni o‘rganib, undagi muammolarni keys-stadi metodi orqali tahlil qilish toshiriladi ( 8-ilova). xatolarini daftarlariga tuzatadilar O’zlarini qiziqtirgan savollarga javob olishadi Adabiyotshunoslik ilmida mumtoz badiiy asar tahlili alohida tayyorgarlik talab qiluvchi ilmiy-amaliy jarayon bo’lib, buning uchun mumtoz poetikaga asos bo’lgan masalalarni o’rganish nazarda tutiladi. Ushbu bitiruvishida Alisher Navoiyning ma’rifiy – ta’limiy asarlari ni o’rganishda matn bilan ishlash texnologiyalaridan foydalanish jarayoni tahliliga bag’ishlangan bo’lib, zamonaviy adabiyotshunoslikda qo’llanilayotgan tahlil usullaridan foydalanila

adabiyot tarixida muhim o’rin tutgan badiiy asarlar tarkibini o’rganishga qaratiladi. Bundan tashqari, amaliy mashg‘ulot jarayonida “Nima uchun”, “Insert”, “Venn” “Klaster”, “Konseptual jadval” boshqa metodlardan foydalanish mumkin. Biz quyida mazkur amaliy mashg‘ulotni o‘tishda qo‘llanadigan grafikli organayzerlardan foydalanish bilan bog‘liq ko‘rsatmalarni bayon qilmoqchimiz. 68

AMALIY MASHG‘ULOTGA DOIR O‘QUV MATERIALLARI 1-ilova 2-ilova 69REJA: 1. S h arq adabiyotida Hadislarni she’riy tarjimalarining vujudga kelishi. 2.Hadis va hikmatlardagi g‘oyalarning qiyosiy tahlili va ularga Alisher Navoiyning munosabati. 3. “Arba ` n” va “Nazm ul-javohir” asarlarining badiiy xususiyatlari. TAYAN CH TUSHUNALAR: Qur’on, Hadis, nasriy hikmat, she’riy tarjima, qiriq hadis, Arba’in, Hadisi Usfuriy, Nasr ul-laoliy, Nazm ul-javohir, qit`a, ruboiy Foydalaniladigan adabiyotlar ro‘yxati: Asosiy adabiyotlar : 1. O‘zbek mumtoz adabiyoti namunalari / Majmua. (1– jild) Tuzuvchi, izoh va sharhlar muallifi : N.Rahmonov. – T.: Fan, 2005 . 2. O‘zbek mumtoz adabiyoti namunalari / Majmua (2–jild). Tuzuvchi, izoh va sharhlar muallifi: N. Rahmonov. – T.: Fan, 2007. 3. O‘zbek mumtoz adabiyoti ta

Rejadagi “Sharq adabiyotida Hadislarni she’riy tarjimalarining vujudga kelishi tarixi” masalasi “ Nima uchun” texnologiya asosida tahlilgan tortiladi. 3 - ilova Nima uchun? 70Nima uchun” sxemasi- muammoning dastlabki sabablarini aniqlash bo‘yicha fikrlar zanjiri.Tizimli, ijodiy, tahliliy fikrlashni rivojlantiradi lar va faollashtiradi. “Nima uchun” sxemasini tuzish qoidasi bilan tanishadilar. Alohida , kichik gurhlarda muammoni ifodalaydilar. “Nima uchun” so‘rog‘ini beradilar va chizadilar, shu savolga javob yozadilar. Bu jarayon muammoning dastlabki sababi aniqlanmagunicha davom etadi. Kichik guruhlarga birlashadilar, taqqoslaydilar, o‘zlarining chizmlarini to‘ldiradilar.Umumiy chizmaga keltiradilar. Nima uchun?» chizmasini tuzish qoidalari 1. Aylana yoki to‘g‘ri to‘rtburchak shakllardan

4-ilova Nima uchun? Nima uchun Nima uchun ? Nima uchun? 71She’riy shakl ta’sirchanligi uchun Nima uchun Sharq adabiyotida Hadislarni she`riy yo`l bilan sharhlash an`anasi vujudga kelgan deb o o`laysiz? S h e’riy shaklning o‘sha davrda ustuvor ekanligi Hadislar tag‘ibidagi eng qulay usul bo‘lganligi sabali Talabalarning taxminiy javoblari quyidagicha: 1.Hadislar Islom dining asosiy manbalari bo‘lganligi uchun 2.Payg‘ambar hadislari bo‘lganligi uchun 3.Nasriy hadislarni barcha tushunmaganligi uchun 4.S h e’riy shaklning o‘sha davrda ustuvor ekanligi 5.Omma orasida hadislarni targ‘ib qilish uchun 6.Hadislarni she’riy yo‘lda sharhlangan shakli yodda oson qolishi 7.She’rda hikmat mavjudligi sababli 8.She’riy shakl ta’sirchanligi uchun 9. Hadislar tag‘ibidagi eng qulay usul bo‘lganligi sabali. 1

5- ilova 72Amaliy mashg‘ulot rejasidagi “Hadis va hikmatlardagi g‘oyalarning qiyosiy tahlili va ularga Alisher Navoiyning munosabati” masalasi “Insert” metodi orqali tahlil qilinadi. Metodning maqsadi: Mazkur metod talabalarda yangi axborotlar tizimini qabul qilish va bilimlarni o‘zlashtirilishini yengillashtirish maqsadida qo‘llaniladi, shuningdek, bu metod talabalar uchun xotira mashqi vazifasini ham o‘taydi. Metodni amalga oshirish tartibi: - O‘qituvchi mashg‘ulotga qadar mavzuning asosiy tushunchalari mazmuni yoritilgan matnni tarqatma yoki taqdimot ko‘rinishida tayyorlaydi; - yangi mavzu mohiyatini yorituvchi matn ta’lim oluvchilarga tarqatiladi yoki taqdimot ko‘rinishida namoyish etiladi; - ta’lim oluvchilar individual tarzda matn bilan tanishib chiqib, o‘z shaxsiy qarashlarini maxsu

Matnni insert usulida o’rganganda quyidagi jadvaldan foydalanish mumkin «V» « - » « + » « ? » «ha»- o’qiganlaringizdan aniq bilgan yoki bilaman deb o’ylagan ma`lumot «manfiy» - o’qiganlaringiz, bilganlaringizga qarama-qarashi ma`lumot «musbat» “ _ “ o’qiganlaringiz orasida siz uchun yangi bo’lgan ma`lumot «savol» - o’qiganla ringizdan siz uchun tushunarli bo’lmagan yoki shu haqda ko’proq narsa bilishni istagan ma`lumot 6 - ilova Belgilar 1-matn 2-matn 3-matn “V” – tanish ma’lumot. Sukut, nafs “Ilm ortuqqim, ikki jahon shohlig‘i” haqida hadis mavjud Qarobot- qarindosh urug‘ “ ?” – mazkur ma’lumotni tushunmadim, izoh kerak. Nafs va sukutning bir-biriga aloqadorligini tushunmadim Payg‘ambarimznig ”Ilm ortuqqim, ikki jahon shohlig‘i ” degan hadislari bilan Hazrat Alining “ Avom kishining zohid

1 matn: Hikmat: Saloh ul-badani fis-sukuti –Tan sihatligi sukutdan Ruboiy: Dahr ichra sukut jomidin madhush o‘l Lab birla so‘zing yuziga burqa’po‘sh o‘l, Demonki, so‘z ayturg‘a balog‘at ko‘sh o‘l. Nafsinga saloh istar esang xomush o‘l. 2-matn Hikmat: Zuhd-ul omiy muzillatun – Avom kishining zohidligi – gumrohlikdir. Ruboiy: Kim bor esa Haqqa dargoh xoklig‘i, Ilm ortuqqim, ikki jahon shohlig‘i Olam fiqida bordur ogohligi, Omi kishi bo‘ldi zuhdu gumrohligi 3-matn Hikmat:Sill rahmaka taksuru hashamaka - Mehribon bo‘l – hurmatli bo‘lasan. Ruboiy: Har necha qarobatdin alam ko‘plugidir, Suhbatlari anduhu sitam ko‘plugudur, Fusulatlari garchi elga g‘am ko‘plugidur Qil vusulat alarg‘akim hasham ko‘plugidir. Umumun olganda, “Insert” texnologiyasi orqali mumtoz matnlar tahliliga e’tibor qaratish orq

Insert jadvali bilan ishlaganda talabalarning mantga munosabati o‘zgaradi. Insert jadvali bilan ishlash jarayonida “Tushunmadim” va “Qarshiman” bo’limlariga ko’proq e’tibor beriladi. O’quvchilar mavzuning qaysi qismlariga tushunmagan bo’lsalar o’qituvchi yoki boshqa o’quvchilar tomonidan tushuntiriladi. “Qarshiman” bo’limida esa nima uchun qarshi ekanligi ta’kidlanishi shart. Masalalarning shu shaklda qo‘yilishi talabada fikrlash qobiliyatini shakllantirib, matnda ilgari surilgan g‘oyalarni teran tushunishga yordam beradi. 7-ilova Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiy “Arba`in”lari hamda “Nazm ul javohir” VEN diagrammasi orqali qiyosiy o‘rganish 75Abdurahmon Jomiy "Аrba`in"i А. Navoiy "Аrba`in"i А. Navoiy "Nazm ul- javohir" аsari

Hadis: Lo yashba’ ul-mo‘minu duna jorihi - Mo‘min kishi qo‘shnisi och turib, o‘z qornini to‘yg‘azmaydi. Abdurahmon Jomiyning sharhi : Har ki dar xittai musulmoni, Boshad az gahdi din garmoya. Kay pisandad, ki xud bixuspad ser, Binishinad gurusna hamsoya (18. 61) (Har kimki musulmonlar mamlakatida din sofligiga ahamiyat beradigan bo‘lsa, O‘zi to‘q yotib, qanday chidagay, Qo‘shnisi och va nochor o‘tirsa). Alisher Navoiyning tarjima-sharhi: Kimki mo‘min durur qachon chidag‘ay, Kim o‘zi to‘qu qo‘shni bo‘lg‘ay och. Anga dog‘i kerak etursa nasib, Xonida gar qulochu xohi umoch. “Nazm ul-javohir”dagi hikmat: Tarahuma il-ayodiya al at-ta’omi barakatun - Qo‘llarning taom bilan mehribonchilik qilishi baraka keltiradi. Ruboiydagi sharhi: Mehmo n ning mehrin asrag‘il jon ichra, Ne’mat qalin

– o‘quvchilarni faollashtiradi; – ijodiy yondashtiradi; – vaqtni tejaydi; – qiziqishini orttiradi; – mustaqil fikrlashga undaydi; – idrok qilish ko‘lamini kengaytiradi. Bugungi kun talabidan kelib chiqib adabiyot fani o‘qituvchilari o‘z faoliyatlarida zamonaviy pedagogik texnologiyadan, xususan, grafikli organayzerlar bemalol, o‘zgalar yordamisiz foydalana olishlari lozim. Buning uchun o‘qituvchilar ma’lum bir ma’noda shu yo‘nalish bo‘yicha bilim, ko‘nikma va malakalarga ega bo‘lishlari zarur. 2 .3. Nazorat topshiriqlari va mustaqil ta’lim yuzasidan ko‘rsatmalar . I . Mavzu bo‘yicha nazorat savollari: 1. Hadis va himatlarning she’riy sharhlari ning paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan omillar nimalardan iborat deb o‘ylaysiz? 2. S h arq adabiyoti Alisher Navoiydan boshqa ijodkorlar ham hadislarni

8. Hazrat Ali hikmatlarining payg‘ambarimiz (s.a.v) hadislariga o‘xshashligini qanday as o slaysiz ? 9. Tanlangan mavzuning janr bilan aloqadarligini bormi, bor bo‘lsa qanday izohlaysiz? 10. Har ikkala asarda qanday mavzular y etakchilik qiladi? 11. Alisher N avoiydan keiyn ham turkiy adabiyotda anba’inlar yaratildimi? 12. Abdulla Oripovning “Haj daftari” to‘plamini Arba`inlarning davomi desa bo‘ladimi? II. Test nazorat savollari 1. Alisher Navoiyning "Nazm ul-javohir" asari… A. Nasriy debocha, 26 8 ruboiydan iborat. B. 260 ruboiydan iborat. C. She`riy debocha, 88 qit`adan iborat. D. G’azallardan iborat. 2. Hazrat Aliga nisbat beriladigan "Nasr ul-laoliy" hikmatlar to’plamining badiiy tarjimasi deya baholanuvchi asarni belgilang. A. "Siroj ul-muslimin". B. "Nazm

4 . Asosan ijtimoiy va axloqiy mavzulardagi she`rlar bitiladigan janrni belgilang . A. G’azal. B. Ruboiy. C. Qit`a. D. Tuyuq . 5. Arba`in» qanday asar? A.Ruboiylar majmuasi B. Abdurahmon Jomiy «C h ihil hadis»ining tarjimasi S. Q it`alar G. M aktublar sharhi. 6. Quyidagi ruboiyda sharhlangan hikmatni angiqlang. Avji sharaf uzra oftob o‘ldi hayo, Bo‘stoni saodatg‘a sahob o‘ldi hayo, Mazmum xasoilg‘a hijob o‘ldi hayo, El aybig‘a go‘yoki niqob o‘ldi hayo (51). A. Kishining hayosi uning pardasidir ; B. Tug‘ilish o‘limning elchisidir ; S. Kim sukut saqlasa, nadomat qilmaydi ; D. Ko‘p toatdan - oz ma’ rifat yaxshi . 7. Hadis deganda nimani tushunasiz? A. Nasihat. V. Hikmat. S. Didaktika . D. Payg‘ambarimizning aytgan so‘zlari . 8. O‘zbek adabiyotshunosligida kichik lirik janrlarni o‘rgangan olim

9. O‘tmishda goho qasida va g‘azaldan yulib olingan teran mazmunli she’riy parchalar ilmi va adabiyot ahli o‘rtasida “........” deb atalgan ? Nuqtalar o‘rniga kerakli so‘zni qo‘ying . A. G‘azal . B. Fard. S. Qit`a . D. Ruboiy . 10. a-a ; a-a- shaklida qofiyalanish ruboiyning qaysi turiga xos ? A. Ruboiyi tarona . B. Ruboiyi xossa . S. Ruboiy bu shaklda qofiyalanmaydi . D. G‘azalning qofiyalanish . Mustaqil ishni tashkil etishning shakli va mazmuni Talaba mustaqil ishni tayyorlashda modulning o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda quyidagi ishlarni amalga oshirishi maqsadga muvofiq bo‘ladi: • mavjud darslik va o‘quv qo‘llanmalardan “Alisher Navoiy ma’rifiy- ta’limiy asarlari” mavzusiga oid ma’lumotlarni o‘rganib chiqish; • Alisher Navoiy “Arba`in” va “Nazm ul-javohir” asarlarini o‘

Talabalar auditoriya mashg‘ulotlarida professor-o‘qituvchilarning ma’ruzasini tinglaydilar, asarlarni tahlil etadilar. Auditoriyadan tashqarida talaba darslarga tayyorlanadi, adabiyotlarni konspekt qiladi, uy vazifa sifatida berilgan adabiyotlarni, badiiy asarlarni o‘rganadilar. Bundan tashqari, Alisher Navoiy ruboiylaridan yod olish va tahlil qilish uchun qo‘shimcha adabiyotlarni o‘qib referatlar tayyorlaydi hamda mavzu bo‘yicha testlar yechadi. Mustaqil ta’lim natijalari reyting tizimi asosida baholanadi. Uyga vazifalarni bajarish, qo‘shimcha darslik va adabiyotlardan yangi bilimlarni mustaqil o‘rganish, kerakli ma’lumotlarni izlash va ularni topish yo‘llarini aniqlash, internet tarmoqlaridan foydalanib ma’lumotlar to‘plash va ilmiy izlanishlar olib borish, ilmiy to‘garak doirasida yoki

8-ilova 1. Qur’onu karim va Hadisi sharifda inson umrining g‘animatligi, undan unumli foydalanish haqida qimmatli fikrlar muvjud. “Nazm ul-javohir”da “Xotirjam bo‘l - rizqingini o‘zi seni topib oladi”, “Bu dunyoni oxirat uchun sotib yubor, foyda ko‘rasan” hikmatlari she’riy yo‘l bilan sharhlangan. Savol: Xotirjamlikni siz qanday tushunasiz ? Berilgan umrni oxirat uchun sotishning ostida qanday g‘oya yotibdi, deb uylaysiz? Mazkur hikmatlarning ma’nosini o‘ylab, mulohaza qilib ko‘ring. Siz nima deb o‘ylaysiz? 2. Hadislar to‘plamida shunday rivoyat keltiriladi: Abu Hurayra ikki kishini ko‘rib, ulardan bittasiga: “Bu kishi senga kim bo‘ladi?” –deb so‘radilar. U: “Bu – otam bo‘ladilar”, - degan edi, Abu Hurayra: “Unday bo‘lsa otangni ismini aytib chaqirma, yurishda undan ilgari yurma va undan y

Savol: Musulmonlarda farzandning ota oldidagi burch, majburiyat va hurmati qanday? “Nazm ul javohir”da “ Otangga rioyat qil- bolangdan qaytadi” hikmati sharhlangan. Hikmatni qanday tushunasiz? O‘ylab mulohaza qilib ko‘ring! Hikmatdagi g‘oya hamma payt va har doim ham o‘zini oqlaydimi ? Bugungi ta’limning me’yoriy hujjatlarida talaba mustaqil shug‘ullanishi uchun katta miqdordagi o‘quv soatlari ajratilgan. Bu tabiiy va shunday bo‘lishi maqsadga muvofiq. Chunki o‘qituvchi bir juftlikda juda katta hajmdagi materialni sig‘dira olmaydi. Shuning uchun talabalarga mustaqil ta’limning loyihasida testlarga javob topish, nazorat savollariga javoblar yozib kelish rejalashtirishni lozim topdik. Mazkur modulda keys-stadi topshiriqlarini hadislardan tuzish talabalar ruhiyati va ma’naviyatiga ijobiy ta’s

Nazm badiiy nutq shakllaridan biri, tizma, she’riy nutq (q. badiiy nutq). Nisbatan kam hollarda Nazm keng ma’noda qo‘llanib, umuman, she’riyatni bildiradi, bu keng ma’nodagi nasr bilan qarshi qo‘yilgan holda yuzaga chiqadi. Hadis payg‘ambarimiz Muhammad mustafo (s.a.v.) aytgan nasihat, o‘git va ko‘rsatmalardir. Qit`a Sharq mumtoz she’riyatida keng tarqalgan, ikki baytdan bir necha o‘n baytgacha (ayrim manbalarda 19 baytgacha deb belgilangan) hajmdagi, juft misralari o‘zaro qofiyalanib, toq misralari ochiq qoluvchi (b-a, v-a, g-a tarzida) she’r shakli; lirik janr. Ruboiy S h arq mumtoz she’riyatida keng tarqalgan lirik janr, hazaj bahrining axrab va axram shajaralarida yozilib, ko‘proq a-a- b-a tarzida qofiyalanuvchi to‘rt misrali mustaqil lirik asar. XULOSA 84

Ma’lumki, fan va texnika jadal sur’atlar bilan rivojlanayotgan bugungi kunda ko‘plab ilmiy bilimlar, tushuncha va tasavvurlar hajmi keskin ortib bormoqda. Bu bir tomondan, fan-texnikaning yangi soha va bo‘limlarining taraqqiy etishi tufayli uning differensiallashuvini ta’minlayotgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, fanlar orasida integratsiya jarayonini vujudga keltirmoqda. Bunday sharoitda, yuqori malakali pedagoglarga bo‘lgan talablar ortib borib, barkamol avlodni asrlar davomida shakllanib kelgan umuminsoniy va milliy qadriyatlar ruhida tarbiyalash layoqatiga ega, fanning fundamental asoslarini, pedagogika va psixologiya metodlarini mukammal egallagan, kasbiy tayyorgarligi yuksak darajada bo‘lgan hamda zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalarini amaliyotda qo‘llash ko‘nikma va malakasiga

Bundan tashqari zamonaviy o‘qitish texnologiyalari, ular bilan bog‘liq metodik yondashuvlar bo‘lajak o‘qituvchilarda zaruriy bilimlar, muhim qonuniyatlar, ko‘plab fundamental tushunchalarni nisbatan yengil, chuqur va mustahkam shakllantirish uchun qulay sharoit yaratadi. Oliy pedagogik ta’lim muassasalari talabalarida kasbiy tayyorgarlikni shakllantirish va uni rivojlantirish, mazkur jarayonga nisbatan tizimli, kompleks yondashuvni taqozo etadi. Bo‘lajak o‘qituvchining chuqur bilimga, samarali faoliyat yurita olish mahoratiga ega bo‘lishi ma’lum fan asoslari borasida unda yetarli nazariy hamda amaliy bilimlarning, ta’lim jarayonida yangiliklardan unumli foydalanish malakasining qanchalik shakllanganligiga bog‘liqdir. “Alisher Navoiyning ma’rifiy-ta’limiy asarlari” mavzusini tadqiqi qilish

texnologiyalarni samarali usullarini qo‘llay bilish mahoratiga ega bo‘lishlik taqozo etiladi. – O‘zbek filologiyasi ta’lim yo‘nalishida o‘qitiladigan “O‘zbek mumtoz adabiyoti” fanini o‘qitishda innovatsion ta’lim texnologiyalarining metod va usullari, tahliliy vositalaridan foydalanib mashg‘ulotlarni tashkil etish o‘qituvchining imkoniyatlarini yanada kengaytiradi. – Grafikli organayzerlar mumtoz matnlarni o‘rganishda eng qulay texnologiyalardan hisoblanadi. Ular mumtoz matnlarni qiyosiy tahlil qilish, matn bilan ishlashda o‘qituvchi va o‘quvchi munosabatini tiklashda qulay usullar hisoblanadi. – Grafikli orgayzerlar ning o‘ziga xos afzalligi shundaki, u o‘quvchi (talaba)lar tomonidan individual, guruh yoki jamoa tarzida aniq belgilangan vaqt oralig‘ida o‘rganilayotgan mavzu bo‘yicha axbor

– O‘zbek filologiyasi ta’lim yo‘nalishada tahsil olayotgan talabalarning aksariyati ijodkor, izlanuvchan talabalar bo‘lib, pirovard natijada ilmiy-tadqiqot ishlariga yo‘naltiriladi. Shu jihatdan, adabiy ta’lim jarayonida muammoli ta’lim, ilmiy-tadqiqotchilik metodlari, keyslarini tadbiq etish, mustaqil ta’limga e’tibor berib, mustaqil tadqiqotchilikka imkoniyat yaratish kelgusida iqtidorli mutaxassislarni tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Xulosa qilib aytganda, “ Alisher Navoiyning m a’rifiy-ta’limiy asarlari” mavzusini grafikli organayzerlar asosida tashkil etish orqali ta’lim maqsadlariga muvaffaqiyatli erishiladi va talabalarda hamkorlikda ishlash, muammolarni tahlil qilish, o‘z nuqtai nazarlarini aniq ifodalash, munozara qilish, ma’lumotni qabul qilish va baholay olish kabi ko‘n

ADABIYOTLAR RO‘YXATI: I. R ahbariy va m e’yoriy h ujjatlar 1. Karimov I. Y u ksak ma’naviyat- y engilmas kuch. –T:. “Ma’naviyat”, 2008 . 2. Karimov I.A. Adabiyotga e ’ tibor - ma ’ naviyatga, kelajakka e ’ tibor.- Toshkent: O‘zbekiston, 2009. 3. Barkamol avlod orzusi (“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”ni amalga oshirish borasidagi mulohazalar). –T.: “Sharq” nashriyot-matbaa konserni, 1998. 4. “ Ta’lim to‘g‘risida” O‘zbekiston Respublikasining qonuni. Oliy ta’lim me’yoriy hujjatlar to‘plami. –T.: “Sharq” nashriyot – matbaa aksiadorlik kompaniya bosh tahririyati, 2001- 3-15- betlar . II . Ilmiy adabiyotlar: 5. Abduqodirov A . N avoiy va tasavvuf // Adabiy meros . 1991.№ 2. 80 -b . 6. Adabiy turlar va janrlar (tarixi va nazariyasiga oid). 1-2 tomlar. –T.: Fan. 1991-1992 . 7. Alisher Navoiyni

14. Begimkulov U.Sh. Pedagogik ta’limda zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etishning ilmiy-nazariy asoslari. Monografiya. – T .: Fan, 2007 . 15. Valixo‘ja y ev B. Arba`in hadis va uning tarjimalari// Alisher Navoiyning adabiy mahorati masalalari. Maqolalar to‘plami. –T.: “Fan”, 1993, -126 - 135-b. 16. Vohidov R. S h arqning buyuk allomasi. –T.: “Fan”, 1989. 17. Vohidov R. Alisher Navoiy va ilohiyot.– Buxoro: Buxoro nashriyoti, 1994. 18. Golish L.V., D.M.Fayzullayeva. Innovatsion ta’lim texnologiyalari. T.: Iqtisodiyot, 2011. 19. Yo‘ldoshev J. G‘., Usmonov S.A. Pedagogik texnologiya asoslari. T.: O‘qituvchi, 2004. 20. Ziyomuhammadov B , Abdullayeva Sh . Ilg‘or pedagogik texnologiya: nazariya va amaliyot. T.: Abu Ali Ibn Sino nomidagi tibbiyot nashriyoti, 200 0. 21. Ziyomuhammadov B

29. Sharq mumtoz poetikasi (tuzuvchi H.Boltaboyev). – T.: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi nashriyoti, 2008 . II . Badiiy adabiyotlar : 30. Axloq-odobga oid hadis namunalari. –T.: “Fan”, 1990. -170 b. 31. Navoiy Alisher. Mukammal asarlar to‘plami. XX jildlik. XV jild. Nazm ul - javohir. –T.: “Fan”, 1999. -123-180- b. 32. Navoiy Alisher. Muhokamat ul-lug‘atayn, Arba`in, Siroj ul-muslimin, Munojot, Risolai tiyr andoxtan: (matn, izoh, tarjimalar)/ Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to‘plami, XX jildlik. XV I jildlik. -T.: Fan, 2000. 33. Muhammad payg‘ambar qissasi. Hadislar. –Toshkent: ”Kamalak”, 1991. 34. Muhammad ibn Abu Bakr.Hadisi Usfuriy.–T.: Muvarounnahr. 2002. 91

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar