Shimoliy yevropa mamlakatlari turizmi - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	448.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Shimoliy yevropa mamlakatlari turizmi

Купить

MAVZU: SHIMOLIY YEVROPA MAMLAKATLARI TURIZMI.
MUNDARIJA:
KIRISH. ……………………………………………………………..…..3
I.BOB. YEVROPA....................................................................................5
1.1 Yevropa haqida malumot ……………………………………………..5
1.2 Yevropa qit’asinining iqtisodiy rivojlanish bosqichlari ………….….13
II.BOB. YEVROPA QIT’ASINING IQTISODIY
TARMOQLARIGA UMUMIY TA’RIF...............................................20
2.1 Yevropa qit’asida integratsiyalashuv jarayononini rivojlanishi ..........20
2.2 Yevropa qit’asini subregionlarga ajralishi ..........................................30
XULOSA................................................................................................. 32
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR................................................33

KIRISH
Kurs ishi dolzarbligi: Yevropa jahon xo’jaligida dinamik holda rivojlanib
borayotgan mintaqa hisoblanadi. Ayni paytda Yevropa hududida maydoni, aholi
soni, davlat tuzumi, ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti turlicha bo’lgan 40 dan ziyod
mamlakatlar bor. Yevropa savdo, qishloq xo‘jaligi, sanoat rivojlanishi va
ixtisoslashtirilgan xizmatlar ko‘rsatishga asoslangan zamonaviy iqtisodiyotni
rivojlantirgan yirik jahon mintaqalaridan birinchisi bo‘ldi. Uning muvaffaqiyatli
modernizatsiyasi, qit'aning boy iqtisodiy resurslarga egaligi, malakali va oliy
ma'lumotli ishchi kuchining evolyutsiyasi va boshqa omillar bilan bog'liq. Yevropa
katta hajmdagi xomashyo va tayyor mahsulotlarning harakati va g'oyalar
almashinuvi jadal ro’y beradigan qit’a hisoblanadi. Yevropaning iqtisodiy
modernizatsiyasi XVII asrda qishloq xo'jaligi mahsulotlari ishlab chiqarilishining
sezilarli yaxshilanishi bilan boshlandi. Qishloq xo'jaligidagi bu ijobiy o’zgarishlar
natijasida to'plangan kapital va mo'l-ko'l arzon ishchi kuchi qishloq xo'jaligining
rivojlanishiga turtki bo'ldi. XVIII asrda sanoat inqilobi ro’y berdi. Inqilob Shimoliy
Angliyada 1730-yillarda jun va paxta yigirish va to qish uchun suvda ishlaydiganʻ
mashinalarning rivojlanishi bilan boshlangan. Asrning o'rtalariga kelib Jeyms Uott
bug' dvigatelini ishlab chiqdi. Bu vaqtga kelib Britaniya deyarli o'rmonlarni yo'q
qilgan edi va dvigatellarni ishlatish uchun ko'proq yoqilg'iga bo'lgan doimiy talab
ko'mirning ko'payishiga olib keldi. Ko'mir konlarida uzoq masofalarga ko'mir
tashish xarajatlarini minimallashtirish uchun zavodlar qurilgan. Borgan sari ortib
borayotgan qishloq aholisi yangi ishlab chiqarish maydonlariga oqib keldi.
Kurs ishi maqsadi : Angliyadan tashqarida sanoatlashtirish XIX asrda
Belgiya va Fransiyaning shimoli-sharqida boshlanib, temir yo l qurilishi bilan
ʻ
birgalikda Germaniya , Niderlandiya, Skandinaviyaning janubiy qismi va boshqa
hududlarga tarqaldi . 1870-yillarga kelib, Yevropa davlatlarining hukumatlari
zavod ishlab chiqarishining muhimligini tan oldilar va subsidiyalar ajrata
boshladilar. Biroq, ba’zi hududlarga sanoat rivojlanishi deyarli yetib bormagan edi,
jumladan Pireney yarimorolining ko'p qismi, Italiyaning janubi, Bolqon yarimoroli
hududlari, Boltiq dengizi , Finlyandiya va shimoliy Skandinaviyagacha cho'zilgan
3

ba’zi hudular. XX asrda Yevropa sezilarli iqtisodiy o'sish va farovonlik davrlarini
boshdan kechirdi va sanoat rivojlanishi butun qit'ada ancha keng tarqaldi. Biroq,
iqtisodiy rivojlanishning davom etishiga ma'lum darajada qit'aning ko'p millatli
xususiyati - davlatlar o'rtasidagi iqtisodiy raqobatni va ikki halokatli jahon urushini
keltirib chiqardi - shuningdek, Yevropaning ko'plab resurslarining tugashi va
xorijdagi iqtisodiy raqobatning kuchayishi tufayli ma'lum darajada to'sqinlik qildi.
Yevropa iqtisodiy hamjamiyatining tashkil etilishi bilan bunga o’xshagan
muammolar ancha kamaydi.
Kurs ishi mavzusi: Shimoliy yevropa mamlakatlari turizmi.
Kurs ishi tuzilishi: Kirish, ikkita bob va har bir bobda ikkitadan reja, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar.
4

I.BOB. YEVROPA
1.1 Yevropa haqida malumot
Yevropa qit’asining maydoni 10 mln. km.kv ni tashkil etadi. Shundan 5,9
mln. km.kv ga teng hududda (Rossiyadan tashqari) Yevropadagi barcha
mamlakatlar, shu jumladan, sobiq Ittifoq respublikalari joylashgan. Rossiya
Federatsiyasi jami hududning 4,1 mln. km.kv ga teng qismi Yevropa qit'asiga
to‘g‘ri keladi. Yevropa qit’asi shimoldan janubga (Shpitsbergen orollaridan O’rta
dengizda joylashgan Krit oroligacha) 5 ming km ga, g’arbdan sharqqa
(Portugaliyaning Atlantika okeani sohilidan Rossiyaning Ural tog‘laridagi Yevropa
- Osiyo qit’alari chegarasigacha) 6 ming km ga cho`zilgan. Yevropa aholisi
(Rossiya aholisini hisoblamaganda) 2012-yil boshida 600 mln. kishini tashkil etdi
yoki 1900-yilga nisbatan (300 mln) deyarli ikki martaga ko'paydi. Lekin, dunyo
aholisi sonidagi uning salmog`i XX asr ichida 18% dan 9% gacha kamaydi.
1-rasm. Yevropa tabiiy xaritasi
5

Yevropa nisbatan kichik qit’a bo'lsa ham, umumgeografik o‘rni bu yerda
xilma-xil iqlim mintaqalar va tabiat zonalarining shakllanishiga sabab bo'ldi.
Shuning uchun ham qit’aga xilma-xil tabiiy sharoit xosdir. Yevropa har xil relyef
shakllari - tekislik va pasttekisliklar, qir va tog'lar mavjudligi bilan ajralib turadi.
Yevropada 26 ta har xil morfostruktura, 9 ta tabiiy-geografik o‘lka ajratiladi.
Yevropada o'rtacha balandlikdagi tog'lar esa ancha katta maydonni egallaydi.
Ularning ko'pchiligidan dovonlar orqali transport yo'llari o'tkazilgan. Yevropa
hududi g`arb, shimol va janub tomonlardan dengiz va okeanlar suvi bilan o'ralgan.
Shuning uchun ham Yevropada (Rossiyani hisobga olmaganda) dengizdan 600 km
uzoqlikda bo'lgan joy yo`q. Jumladan, Buyuk Britaniyaning katta qismida aholi
dengizdan atigi 60-80 km ga teng uzoqlikda istiqomat qiladi. Boshqa qit’a va
materiklardan farqli o'laroq, Yevropa hududining 28%i inson tomonidan
o'zlashtirilmagan, xolos.
Yevropa mamlakatlari siyosiy xaritasining shakllanishidagi asosiy bosqichlar.
Dunyo siyosiy xaritasida Yevropaning o‘z o‘rni bor. XX asrning 80-
yillarida bu yerda 32 ta suveren davlat mavjud bo'lgan. 90-yillarning dastlabki
davrida esa mamlakatlarning umumiy soni 40 ga yetdi. Sobiq Ittifoq tarkibidan
Boltiqbo'yi davlatlarining ajralib chiqishi, Yugoslaviya va Chexoslovakiyaning
bo‘linishi qit’ada mamlakatlar sonini ko'payishiga sabab bo‘ldi. 1989-yilda ikki
nemis davlatlarining qo'shilib, yagona Germaniya Federativ Respublikasining
barpo qilinishi qit’a va jahon siyosiy xaritasida katta voqea bo'ldi. XX asrning
so'nggi 10 yilida Yevropa va jahon siyosiy xaritasida yana ham jiddiy o'zgarishlar
yuz berdi. Ittifoq parchalanib, 10 dan ortiq yangi suveren davlatlar vujudga keldi.
Shulardan Yevropa davlatlari qatoriga Ukraina, Belarus va Moldova qo'shildi.
Shunday qilib, Yevropada yangi XXI asr boshida (Rossiyani hisobga olmaganda)
jami 46 mamlakat mavjudligi qayd etildi.
Yevropa kichik mamlakatlar o'lkasidir. Aynan ana shu qit’ada jahondagi
«mitti» davlatlar (Andorra, San-Marino, Monako, Vatikan, Lixtenshteyn)ning
ko'pchiligi joylashganligi so'zimizga dalil bo'lishi mumkin. Maqomi noma`lum
6

Gibraltar (6,5 km.kv) va Daniya mustamlakasi Faryer orollari (1,5 km.kv) ham
juda kichik maydonlarga ega. Mazkur davlatlardan tashqari hududi nisbatan kichik
mamlakatlardan 12 tasining har birining maydoni 50 ming km.kv dan ham
kichikdir. Shular qatoriga Belgiya, Niderlandiya, Daniya (Grenlandiya orolini
hisoblamaganda), Chernogiriya, Shveysariya, Moldova, Slovakiya, Malta,
Makedoniya, Albaniya va Estoniya kiradi (taqqoslash uchun bir Moskva oblasti
maydoni 47 ming km.kv ni tashkil etishini aytib o'tish kifoyadir).
2-rasm. Yevropa siyosiy xaritasi
Qit’ada 12 ta mamlakat hududi 50 mingdan 100 ming km.kv gacha boradi.
Bunga Islandiya, Irlandiya, Avstriya, Serbiya, Vengriya, Chexiya, Latviya, Litva,
Xorvatiya, Bosniyiya va Gersegovina, Portugaliya, Cehrnogoriya mamlakatlaridan
iboratdir. Norvegiya, Shvetsiya, Finlandiya, Buyuk Britaniya, GFR, Italiya, Polsha,
Serbiya, Ruminiya, Bolgariya, va Gretsiyaning, ya’ni jami 11 davlatning maydoni
7

100 mingdan 500 ming kv km gacha o'zgaradi. Faqat Fransiya va Ispaniya
davlatlarining hududi 500 ming km.kv dan ozgaradi. Faqat Fransiya, Ukraina va
Ispaniya davlatlarining hududi 500 ming km.kv dan oshadi. Rossiya Federatsiyasi
maydonining kattaligiga binoan nafaqat Yevropa, balki butun dunyoda tengi yo`q
mamlakatdir. Yevropada har xil shaklga ega bo'lgan mamlakatlar mavjud.
Norvegiya qit’ada hududi meridian yo'nalishi bo`yicha eng uzun (1750 km)
joylashgan mamlakatdir. Shunday mamlakatlar qatoriga yana Shvetsiya (1600 km),
Finlandiya (1160 km), Fransiya (1000 km), Buyuk Britaniya (955 km), GFR (850
km) kiradi. Shu bilan birga Bolgariya va Vengriyada chekka nuqtalar orasidagi
masofa 500 km dan oshmasligini aytib o’tish joizdir. Niderlandiyada esa bu
ko‘rsatkich atigi 300 km ni tashkil etadi. Yevropa dunyodagi eng yirik iqtisodiy
markazlardan biridir. Uning jahon YIM dagi ulushi salkam 16805 mlrd. dollarni
yoki jahondagi jami 85539 mlrd. Dollarga teng YIM ning 19,6 foizini tashkil etadi.
Yevropaga jami jahon savdo aylanmasining 1/3 qismi to‘g‘ri keladi.
Eng muhimi shundan iboratki, Yevropada jahon tarixida birinchi bor
Yevropa Ittifoqi doirasida salkam o`ttizta davlatlar birlashtirilib, ulkan miqyosga,
yagona iqtisodiy va siyosiy makon shakllantirilmoqda.
Yevropa mamlakatlarining tabiiy resurslari
Yevropa tabiiv resurslaming barchasi bilan yaxshi ta’minlangan. Qit’a
mamlakatlari ushbu resurslardan o‘zining imkoniyatlari va ehtiyojlaridan, jahon
bozoridagi vaziyatdan mamlakatda shakllangan ijtimoiy-iqtisodiy holatdan kelib
chiqqan tarzda har xil darajada foydalanmoqda. Bunda iqtisodiy va ijtimoiy
omillardan tashqari tabiiy-geografik shart-sharoitlar ham muhim rol o`ynamoqda.
Yevropada yer va suv resurslaridan intensiv tarzda foydalanilmoqda. Qit’a tabiiy
sharoiti qishloq xo`jaligini rivojlantirish uchun umuman qulay hisoblanadi. Bu
o‘rinda O'rta Yevropa va Janubiy Yevropa Shimoliy Yevropadan keskin ajralib
turishini aytib o'tish lozim. Yevropa biologik resurslar, ayniqsa, o‘rmon resurslari
bilan nisbatan yaxshi ta’minlangan. Bu yerda Shimoliy o‘rmon mintaqasining bir
qismi (Rossiya, Finlandiya, Shvetsiya, qisman Norvegiya, Buyuk Britaniya)
8

joylashgan. Finlandiya va Shvetsiyadan tashqari mamlakatlardagi o'rmonlar,
asosan, yosh daraxtlardan tashkil topgan.
Agroiqlim resurslari O'rta Yevropa va Janubiy Yevropada qishloq xo'jaligini
intensiv rivojlantirishga imkon beradi. Yevropa - mineral resurslaring sanoat
ahamiyatiga ega bo'lgan konlari topilgan. Yoqilg'i-energetika resurslaridan
toshko'mir, qo'ng'ir ko'mir, yonuvchi slaneslar, neft, tabiiy gaz, gidroresurslardan
foydalanilmoqda. Toshko'mirning yirik konlari Germaniya (Rur, Saar), Buyuk
Britaniya va Ukrainada (Donbass) ochilgan. Zaxiralari Buyuk Britaniyada 190
mlrd tonnadan GFR da salkam 300 mlrd tonnagacha boradi. Qo'ng'ir ko'mirning
yirik konlari GFR va Polshada (185 mlrd. tonna) mavjud. Yonuvchi slaneslar
Boltqbo'yidagi Estoniya Respublikasida qazib olinadi. Yevropa neft va tabiiy
gazning ulkan konlariga ega bo`lmasa ham, har holda qit’alar ichida oxirgi o'rinda
qolmagan Bunda Shimoliy va Norvegiya dengizlari shelfining ahamiyati juda
kattadir. XX asrning 80-90-yillarida ushbu dengizlarning tubida dastlabki neft va
tabiiy gaz konlari ochildi. Hozirgi vaqtda qazib olinayotgan neft miqdori 300 mln.
t, gaz miqdori 200 mlrd. kub metr dan oshib ketdi. Neft va gaz konlarining asosiy
qismi Buyuk Britaniya va Norvegiyaga tegishli.
Neft va tabiiy gaz Niderlandiya, Belgiya, Ruminiya, Ukraina, Belarus,
Fransiya, Italiya mamlakatlarida ham qazib olinadi. Temir rudalarining yirik
konlari Shvetsiya (Kirunavara), Fransiya (Lotaringiya) va Ukraina (Krivoy Rog,
Kerch, Belozyorsk konlari)da joylashgan. Marganes rudasining yirik koni ham
Ukrainada ochilgan. Yevropada, xususan, Polsha, Bolgariya, Ruminiyada mis-
molibden, ruda konlari juda ko'p. Fransiya va Gretsiyada yirik boksit, Vengriyada
nefelin konlari topilgan. Simob rudalari Italiya, Ispaniya, Ukrainada qazib olinadi.
Polimetall rudalar konlari ko'pchilik mamlakatlarning hududlarida topilgan, lekin
ularning zaxiralari unchalik katta emas. Yevropada, xususan, Italiyada, Ukrainada
oltingugurt, Belarus, Ukrainada oltingugurt kaliy va osh tuzi konlari eng
salmoqlidir.
Yevropa mamlakatlari aholisi
9

Yevropada murakkab demografik vaziyat mavjud bo'lib, u mamlakatlar va
regionlarning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotiga juda katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Jahon
miqyosida eng past darajadagi tug'ilish va tabiiy o'sish mavjud bo`lgan Yevropaga
hozirgi vaqtda barqaror tarzda «Demografik qish» holati xosdir. Tug'ilish va tabiiy
o'sish sur’atlari XX asrning ikkinchi yarmida keskin qisqardi. Tug'ilish 26-28
promilledan 11-13 promillega, tabiiy o'sish 16-18 promilledan 2-4 promillega
tushib qoldi. Tug'ilish va tabiiy o'sish darajalarining keskin pasayishi har xil
sabablar bilan bog'langan.
Hozirgi vaqtda tug'ilishning nisbatan yuqori ko`rsatkichlari Irlandiya,
Luksemburg, Malta, Islandiya va Makedoniya mamlakatlarga xosdir. O'rtacha
tug'ilish darajasi Avstriya, Shvetsariya, Niderlandiya, Norvegiya, Portugaliya,
Gretsiya, Finlyandiya, Fransiya, Slovakiya, Shvetsiyada kuzatilmoqda. Shular
bilan birga, tug'ilish darajasi keskin pasayib, tabiiy o'sish manfiy ko'rsatkichga ega
(o'lganlar soni tug'ilganlar sonidan ortiq) bo'lgan mamlakatlar soni yildan-yilga
ko'payib bormoqda. Bolgariya, Xorvatiya, Latviya, Litva, Ukraina, Ruminiya,
Estoniya, Moldova Vengriya shunday mamlakatlar jumlasidandir. Mazkur
davlatlarda tug`lish yoshidagi ikki ayolga tug'ilgan ikki-uch bola to'g'ri kelmoqda,
xolos. Natijada, aholining mutlaq soni kamaymoqda.
Yevropa aholi o'rtasida umumiy o'lim koeffitsiyentining nisbatan yuqori
ekanligi bilan ajralib turadi. Aholining har 1000 kishiga nisbatan o'lganlar soni bu
yerda 2013-yilda 12 kishini tashkil etdi. Bu ko'rsatkich aholining yosh-jins
tarkibida keksa yoshdagilarning ulushi yuqori bo`lgan mamlakatlar (Germaniya,
Shvetsiya, Fransiya, Belgiya, Niderlandiya, Norvegiya, Finlandiya va b.) da yana
ham yuqori darajaga egaligi bilan ajralib turadi. Shu vaqtning o‘zida aholi
tarkibida bolalar va yoshlar salmog'i nisbatan katta bo'lgan mamlakatlar
(Portugaliya, Polsha, Gretsiya, Italiya, Albaniya)da umumiy o‘lim koeffitsiyenti
birmuncha past. Yevropa davlatlari (Albabaniyadan tashqari) aholi sonini tabiiy
takror barpo etilishining birinchi turiga mansubdirlar. So'nggi chorak asrda
Bolgariya va Vengriyada faol demografik siyosat olib borildi. Shunga qaramasdan,
aholining o'sish sur’atlari deyarli o'zgarmadi va uning darajasi pasayishda davom
10

etdi. Oqibatda, Vengriyada aholi soni 1980-2012-yillarda 245 ming kishiga
qisqardi. Ruminiyada har 1000 ta tug'ilgan go'dakdan 23 tasi bir yoshga yetmasdan
o'lmoqda. G'arbiy Yevropada bu ko‘rsatkich 5-8 bolaga to‘g‘ri keladi. Umumiy
tarzda shuni ta’kidlash mumkinki, XX asrning so'nggi 10 yili va XXI asrning
dastlabki davrida Sharqiy Yevropada qoniqarsiz demografik vaziyat yuzaga keldi.
Davlatlar Soni, mln.
kishi Ishchi kuchi
soni, mln. kishi Ulushi, %
Rossiya 142 75,2 52,8
Germaniya 81 44,0 54,3
Fransiya 66 29,6 44,8
Buyuk Britaniya 63 31,9 50,6
Italiya 61 25,3 41,5
Ispaniya 47 23,1 49,1
Ukraina 45 22,2 49,3
Polsha 38 17,9 47,1
Ruminiya 22 9,3 42,3
Portugaliya 11 5,5 50,0
Gretsiya 1 4,9 50,4
Belgiya 10 5,0 50,0
Vengriya 10 4,2 42,0
Chexiya 10 5,5 55,0
Belarus 10 5,0 50,0
Yevropa Ittifoqi 498 229,0 46,0
Yevropa jami aholi soni 715 344,6 48,2
11

Yevropa aholi migratsiyalarining ham yirik markazi hisoblanadi. Buyuk
geografik kashfiyotlar davridan beri Yevropa aholisi okean orti mamlakatlarda
ko'chib o'tadigan eng katta region hisoblanadi. Bir asr davomida (1815-1914-
yillar) emigratsiya 35-40 mln. kishini qamrab oldi. Ikkinchi jahon urushi davrida
ayrim davlatlardan yoppasiga aholining emigratsiyasi kuzatildi. XX asr 50-
yillarining o`rtalarida G`arbiy Yevropada emigratsiya immigratsiyadan ustun
kelardi, lekin keyinchalik ahvol keskin o`zgarib, G`arbiy Yevropa dunyodagi eng
ko`p aholini qabul qilish markaziga aylanib qoldi. 70-yillarning boshida
immigrantlar soni 10 mln. bo`lsa, 90-yillarning boshida ularning soni 15 mln.ga
yetdi.
G`arbiy Yevropaga aholining oqib kelishi sabablarini chet el va mahalliy
geograflar o`rganib, quyidagi xulosaga keldilar. Immigrantlar, asosan, katta pul
toppish hamda mehnat va hayotning qulay sharoitlari izidan keladi. Tahlil
natijasida aniq bo`ldiki, immigrantlarning aksariyat qismi yirik sanoat rayonlarida
va katta shaharlarda istiqomat qiladi. Masalan, Fransiyadagi immigrantlarning 37%
i Parijda, ularning 24% i esa Bryussel (Belgiya)da yig`ilgan. Buning asosiy sababi
past malakali, "kelgindi” ishchilar, eng avvalo, qurilish, tog`-kon sanoatida hamda
farrosh, gazeta sotuvchisi bo`lib ishlaydi. Masalan, Fransiyadagi "kelgindi”
ishchilarning 45% i qurilish sanoatida, 40% i yo`l ishlarida, 15% i avtomobilsozlik
sanoatida ishlaydi. Sharq davlatlari bilan bir qatorda Yevropani ham qadimgi
shaharlar vatani deb atasa bo`ladi. Bundan kelib chiqadiki, bu regionda,
boshqalardan farqli o`laroq, urbanizatsiya jarayoni ertaroq paydo bo`lgan. XX asr
boshidayoq butun jahon yirik shaharlarining 1/3 qismi Yevropaga to`g`ri kelar edi.
Hozirgi vaqtda bunday shaharlar soni 400 taga yetgan. Mamlakatlarning
urbanizatsiya darajasi 80% dan past emas. Yevropa mamlakatlarida aholini
taqsimlashning zamonaviy shakli – shahar aglomeratsiyasi vujudga kelgan va u
rivojlanib bormoqda. Ularning taqsimlanishi quyidagicha: Fransiyada – 74, GFR –
72, Buyuk Britaniyada – 68, Italiyada – 56, Ispaniyada – 37, Niderlandiyada – 22,
Shvetsiyada – 11 va Belgiyada 10 ta shahar aglomeratsiyasi joylashgan. Buyuk
12

Britaniyaning eng asosiy va katta London-Liverpul megapolisida 30 mln. kishi
istiqomat qiladi.
1.2. Yevropa qit’asinining iqtisodiy rivojlanish bosqichlari.
Bugungi kunda olimlar tomonidan islom madaniyati bilan Yevropa
madaniyatining o‘zaro munosabatlari masalasi imkon qadar tadqiq qilingan. G‘arb
olimlari negadir o‘zlarining bugungi madaniyatini qadim Yunon madaniyatining
bevosita davomi, deb da’vo qiladilar. Bu masalani rossiyalik ma’rifatparvar olim
Ismoil Gasprinskiy (1851-1914) maxsus o‘rgandi. Uning fikricha, yunon
madaniyati oldin islom dunyosiga yoyilgan va bir necha asr musulmonlar uni
taraqqiy ettirib, nuqsonlarini ozaytirib, Yevropaga yetkazgan. Amerikalik olim A.
Draber “Yevropa aqliy taraqqiyoti tarixi” kitobida Sokrat, Platon, Aristotel kabi
antik davr olimlarining asarlarini G‘arbga musulmonlar tanitganligi haqida gapirib,
“Yevropaning bugungi ulug‘ ziyosi musulmonlar yoqqan sham va chiroqlarning
yog‘dusidan maydonga kelgan” 1
, deb e’tirof etgan edi. Ma’lumki, yunon
madaniyati musulmonlar hayotiga VIII asrda Abbosiy xalifa Abu Ja’far Abdulloh
Al-Mansur zamonida kirib keldi. Ilm-fanni sevgan oqil xalifa hind olimlaridan ilmi
nujumni, yunonlardan fanlarning asoslarini o‘rganib, ularni tarjima qilishni o‘ylab
yurardi. 431 yili dunyoviy qarashlari uchun Efes ibodatxonasida sazoyi qilinib,
yurtidan badarg‘a bo‘lgan patriarx Nastor izdoshlari Eron, O‘rta Osiyo, Arabiston
shaharlarida darbadar kezib yurardilar. Iste’dodli nastoriylar guruhining daragini
eshitgan Abu Ja’far ularni darhol o‘z himoyasiga olib, tarjima ishlarini boshlab
yubordi. Qisqa muddatda antik davrning nodir asarlari arab tiliga o‘girilib,
Bag‘dod, Shom, Xorazm kutubxonalari ilm-hikmat xazinalariga yetkazildi.
Xususan, bu jabhada Xorun ar-Rashid, Ma’mun, Abu Ja’far kabi xalifalar himmat
va fidoyilik ko‘rsatishdi. Arablar Ispaniyasi Yevropa ilm-fani rivojiga ulkan xizmat
qildi. O‘sha davrda Andaluziya poytaxti Qurtabo xalifaligi xazinasi jami Yevropa
mamlakatlari xazinasini birga qo‘shganda ham ko‘proq edi. I.Gasprinskiy “Dorul–
rohat musulmonlari” asarida ta’kidlashicha, “1852 yilda Qurtabo kutubxonasida
600 mingta kitob bo‘lgan, butun o‘lkada esa 70 ta ulkan kutubxona ishlagan.
1
Qarang.: Qosimov B. Milliy uyg‘onish. –T.: Ma’naviyat, 2002. – B.181
13

Yevropaliklar Andaluziya maktab-madrasalariga kelib o‘qigan. Yevropa Qurtabo
madrasalaridan andoza olib, o‘z universitetlarini quradi...Xullas, insoniyat
taraqqiyotini yangi bir bosqichga ko‘targan Yevropa ilm-fanining tamal toshi olis
XII-XIII asrlarda Andaluziyada – musulmonlar Ispaniyasida qo‘yildi. Biroq har
narsaning o‘z kushandasi bo‘lganidek, mutaassiblik degan ofat juda qisqa
muddatda o‘lkadagi yuksak islom madaniyatini yo‘q qilib tashladi. Qirol
Ferdinand (1452–1505) Andaluziyani musulmonlar qo‘lidan qaytarib olgach,
o‘lkani johilona bir sur’atda musulmonlikdan “tozalash” boshlandi”.
Rivojlanish bosqichlari
Yevropa siyosiy tarixi IX asrda Angliyada ilk markazlashgan davlatning
shakllanishi bilan boshlangan edi. Normandiya qiroli Vilgelm Fotih Angliyani
1066 yilda zabt etganidan keyin markazlashgan davlat yaratish harakati yangi
bosqichga ko‘tarildi. XII asrda qirol hokimiyati yanada kuchaydi. 1689 yilga kelib
huquqiy hujjatlar to‘plamidan iborat “Huquqlar to‘g‘risida bill” qabul qilindiki, u
Angliya siyosiy tizimining shakllanishi va takomillashuvida hal qiluvchi omil
bo‘ldi (hozirgacha u Konstitutsiya rolini o‘ynaydi). Ta’kidlash joizki, aynan
mazkur hujjatning tarixiy ildizlariga muvofiq, AQShning Konstitutsiyasi dunyoga
keldi! Germaniya siyosiy tizimining shakllanishi davri ham o‘ziga xos tarzda
kechdi. “Germaniyada 1356 yilda imperator Karl IV davrida Oltin Bulla qabul
qilindi. “Bulla” so‘zining mazmuni keng, u birinchidan, “yumaloq muhr”ni
nazarda tutsa, ikkinchidan, “qonunlar to‘plami” degan ma’noni bildiradi. Aynan
ana shu 1356 yilda qabul qilingan Oltin Bullada imperatorni saylash qoidalari ilk
bor belgilab qo‘yilgan. Ana shu hujjatga ko‘ra, nemis kurfyurstlari, ya’ni knyaz
yoki beklari “Muqaddas nemis millati imperiyasi”ning imperatorini saylash
huquqiga ega bo‘lishgan. Rasman bu qoida to 1806 yilga qadar, ya’ni Napoleon I
tajovuzigacha davom etgan bo‘lib, ushbu tarqoq “imperiya” Muqaddas Rim
imperiyasi nomi bilan yuritilgan”.
Inqilobiy kashfiyotlar qit’aning rivojida yetakchi rol o‘ynagan. Misol uchun
1440 yilda nemis Iogann Gutenberg bosma stanokni kashf qilib, kitob chiqarishni
14

yo‘lga qo‘ygani, Xristofor Kolumb Amerikani ochgani (1492), Vasko da Gama
Afrikani aylanib o‘tib, Hindistonga boradigan dengiz yo‘lini kashf qilgani (1498),
F. Magellan o‘zining uzoq davom etgan sayohatiga asoslanib (1519–1522), Yer
kurrasining sharsimonligini isbotlagani, shuningdek, geografiya, geodeziya fan
sifatida e’tirof etilgani, kimyo va astronomiyada yirik yutuqlarga erishilgani
G‘arbning eng katta yutug‘i bo‘ldi. Jahonda modernizatsiyani tarixda ilk marta
G‘arb davlatlari boshlab berishdi. XVI asrning birinchi yarmida shakllanishga
ulgurgan reformatsiya (lot. “reformare”– “shaklini o‘zgartirmoq”, “tuzatmoq”)
harakati davrida protestantizmga asos solingani ma’naviy inqilobga teng hodisa
bo‘ldi. Xristianlikning pravoslav va katoliklikdan keyingi uchinchi ko‘rinishi
bo‘lgan protestantizm ( “rrotestants” –“norozilik bildiruvchi”, “oshkora isbot
qiluvchi”) Germaniyada dvoryanlar sinfining hukmron Rim papasiga qarshi
harakatidan boshlangan edi. So‘ngra, u Angliya, Shotlandiya, Daniya, Shvesiya,
Finlyandiya, Norvegiya, Gollandiya, Chexiya, Vengriya, Shveysariya va qisman
Germaniyada xristianlikning katolik tizimidan ajralib ketishiga sabab bo‘ldi.
Protestantizm ta’limoti tarixiy xizmati shundaki, u ruhoniy hokimiyatning
dunyoviy hokimiyatdan ustunligiga, katolik cherkoviga va Rim papasining
peshvolik roliga putur yetkazdi, shaxsiy e’tiqodni dindorlikdan yuqori qo‘ydi,
insonni feodal illatlardan ozod qilib, xususiy mulk hissini uyg‘otdi.
Olimlar va adiblarning vatanparvarligi
Endi ushbu qit’aning rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan olim va adiblarning
vatanparvarlik tashabbuslari (g‘oyalari, ta’limotlari) haqida hikoya qilmoqchiman.
Ingliz olimi Jon Lokk (1632–1704) 1688-1689 yillarda o‘zining siyosiy
kompromiss to‘g‘risidagi ta’limotini yaratdi. Olim xususiy mulkka ega bo‘lish
inson oilasining yashashi uchun zarur ehtiyojni ta’minlaydi, inson zarur narsalarga
ega bo‘lgan taqdirda, individual rivojlanishga e’tibor beradi, degan xulosaga
keladi. Chunki mulkka ega bo‘lish inson individualligi shakllanishiga yordam
beradi. XVII asrga kelib, Gollandiya va Angliya milliy sanoatni rivojlantirib,
Yevropada industrlashtirish davriga tamal toshini qo‘yishdi. Industrlashtirish
15

aslida, modernizatsiyaning birinchi talabi edi. Ko‘p o‘tmay, Fransiya, keyinroq
german davlatlari Prussiya, Avstro-Vengriya an’anaviy jamiyatdan zamonaviylikka
o‘tdilar. Modernizatsiyaga oid qarashlar jamiyatda shakllanmagani bois, ilmiy va
amaliy izlanish, ilg‘or davlatlar tajribasini o‘rganish masalasi ko‘ndalang turardi.
Bu borada fransuz ma’rifatchilarining qo‘shnilar tajribasini chuqur o‘rganishga
intilishini zo‘r harakat, deb baholaymiz. O‘sha davrda fransuzlar iqtisodiy, siyosiy
borada peshqadam Angliya va Gollandiya davlatlaridagi “noyob” modernizatsiya
yangiliklarini o‘zlashtirdilar. 1722 yilda fransuz adibi F. Volter(1694–1778)
Gollandiyaga ikkinchi marta borganida ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishdan ta’sirlanib,
ushbularni yozib qoldirdi: “Dunyoning yirik savdo portlari joylashgan shaharni
sinchiklab ko‘zdan kechirdim. Portda mingdan oshiq kemalar turibdi.
Amsterdamning besh yuz ming aholisi orasidan bironta bekorchi, kambag‘al, olifta
yoki bironta kalondimog‘ odamni ko‘rmadim. Biz piyoda, xizmatkor yordamisiz,
oddiy xalq ichida yurgan pensioneriy (shunday lavozim egasi–B.O.)larni uchratdik.
U yerda devor ustiga chiqib, shahzodani poylashmaydi. Mamlakatda mehnat va
kamtarlik hukmron”. Angliya hayoti bilan tanishgani borgan F. Volter 1726 yildagi
safari oxirida mashhur “Falsafiy maktublar” yoki “Ingliz millati haqida maktublar”
asarini bitdi. Bu gal adib milliy iqtisod qaysi yo‘ldan ketishini tahlil qilarkan:
“Angliya shahar ahlini boy qilgan savdo ularni ozod qilishga imkon bergan,
ozodlik, o‘z navbatida, savdoni kengaytirgan, shuning o‘zi davlatni ulug‘vor
qilgan. Savdo yordamida angliyaliklar dengiz kuchlarini o‘z amriga
bo‘ysundirgan” 2
deb yozadi. Fransuz faylasufi Sharl de Monteskyo (1689–1755)
ham Yevropaning o‘tmishi va hozirgi hayotini maxsus tadqiq qiladi. Adib
“Qonunlar ruhi haqida” asarida u shunday yozadi:“Inglizlar dunyoning boshqa
xalqlariga qaraganda, uchta elementdan unumli foydalangani, ya’ni buyuk
ahamiyatga molik din, savdo-sotiq va ozodlikni asraganini juda maqtaydi.
Tadqiqotiga manba to‘plash maqsadida butun Yevropani kezib chiqadi. Angliya
parlamentining qariyb 12 soatlik yig‘ilishida hukumat bilan muxolifat o‘rtasidagi
munozaraning guvohi bo‘ladi. Bu foydali safar Monteskyoda hokimiyatning
2
(Qarang.: Travin D., Marganiya O. Yevropeyskaya modernizatsiya: V 2 kn. Kn. 1 /. –M.: ACT, 2004. – S. 151-153)
16

bo‘linishi haqidagi nazariya g‘oyasini berdi. U qonun chiqaruvchi, ijro, sud
hokimiyatlari faqat qonun asosidagina hokimiyatni saqlab turishi mumkin, degan
xulosaga kelgan dunyodagi ilk nazariyotchi bo‘ldi. Lokk, Volter, Monteskyolardan
keyin siyosiy fikrlar rivojini J. Russo (1712–1778), E.Berk (1729–1797),
J.Medison (1751–1836) kabi olimlar ajoyib nazariyalari bilan boyitdilar. Shunday
qilib, bir asr mobaynida keng quloch yoygan ma’rifatchilik harakati fuqarolarning
ijtimoiy-siyosiy hayotini demokratik tartibotlar asosida qurishga ishontirdi. Ammo
o‘sha davrda Yevropa davlatlarida madaniyatlarning xilma-xilligi ayrim
muammolarni o‘rtaga qo‘ydi. Birinchidan, davlatlarda turli siyosiy modellar
(konstitutsion monarxiya, prezidentlik, parlament respublikasi); ikkinchidan,
parlament saylovini o‘tkazishning har xil mexanizmi (majoritar, proporsional,
aralash); uchinchidan, davlat birligini ta’minlashda yondashuvlar (unitar davlat,
federatsiya) modernizatsiya jarayoniga salbiy ta’sir o‘tkazardi. Yevropa barcha
muammolarni uyg‘unlashtirgan yagona g‘oyaga katta ehtiyoj sezardi. O‘shanda
nemis olimi Maks Veber (1864–1920) zamonaviy axloqiy nazariyalarni tahlil qilib,
protestant etikasi ruhi asosida kapitalizm rivojlanishi konsepsiyasini ishlab chiqdi.
U “Protestantcha etika va kapitalizmning ruhi” (1905) asarida barcha g‘oyalarini
ilgari surib, markscha ta’limotga qarshi chiqdi. Ko‘plab dinlarning “xo‘jalik
etika”sini qiyosiy tahlil qilib, “kapitalizm dastavval G‘arbda rivojlanishi mumkin”,
degan xulosaga keldi. Olim dinlar ichki mohiyatini tahlil qilib, din sanoat
kapitalizmi rivoji va ijtimoiy taraqqiyotga g‘ov bo‘lishini yaxshi tushundi,
boylikka egalikni Xudoning ne’mati, deb bilishga g‘arbliklarni da’vat etdi. Yirik
ingliz olimi Arnold Toynbi (1889–1975) 1934–1961 yillarda 12 jildlik“Tarixni
bilish” asarida evolyusion jarayonlar, Sharq va G‘arbning bir-birini boyitgan
umumiy jihatlarini yaxshi yoritadi. “Bu monumental asarda Toynbi ko‘p faktik
materiallar asosida 26 jamiyat va 21 sivilizatsiyaning vujudga kelishi, ravnaq
topishi va yemirilishi jarayonini tadqiq qildi”. Albatta, ular orasida O‘rta
Osiyonikiga ham alohida o‘rin ajratilgan edi. Toynbining birinchi xizmati, keyingi
avlodlarga bebaho o‘lmas asarini yozib qoldirgan bo‘lsa, ikkinchisi,
sivilizatsiyalarning sinishi, tanazzul bosqichlariga jamiyatdagi ichki portlash sabab
17

bo‘lishini, uchinchisi, sivilizatsiyalarni rivojlantiruvchi kuch ijodiy elita ekanligini
isbotlab berdi. Tarixiy epopeyada Gabsburg monarxiyasi davrida imperator Iosif II
ning qayta qurish, XIX asr boshida pruss iqtisodiy islohotlari, Rossiyada
krepostnoylik huquqining bekor qilinishi, Yaponiyada Meydzi inqilobi, Eronda
“Oq inqilob” elitaning tashabbusi, tashkilotchiligi va kuch-qudrati tufayli ro‘y
bergani tadqiq etildi.
Modernizatsiyaning to‘rtta bosqichi
Uzoq izlanishlardan keyin Yevropada modernizatsion islohotlarning
shakllanish bosqichlarini tahlil qilib, quyidagi xulosaga kelindi:
Modernizatsiyaning birinchi to‘lqini, bu qit’ada XVIII asrning ikkinchi yarmidagi
“ma’rifatparvarlik absolyutizmi” davriga to‘g‘ri keladi. O‘sha paytdayoq fransuz
ma’rifatchilari inson aqli va ongining mamlakat rivojidagi roliga yuksak baho
bergan, shu tufayli madaniyatning barcha jabhalarida yuksalish bo‘lgandi. Ikkinchi
to‘lqini, XIX asrning ikkinchi choragida hukumat konstitutsionalizmi
islohotlaridan boshlandi. U Bavariya, Saksoniya, kamroq darajada Prussiyada
zarur yo‘nalishda rivojlanib, tugal shaklni hosil qildi. Ammo Rossiyada bu jarayon
dekabrchilar qo‘zg‘olonidan (1925) keyin vaqtincha to‘xtab qoldi va u keyingi
rivojlanishdan chekindi. Uchinchi to‘lqini, ma’rifatparvarlikdan keyin
shakllanishga ulgurgan “paternalizm” (lot. otaga qarashli degani) qarashlari bilan
bog‘liq holda kechdi. Dastlab Italiyada ishlatilgan bu atama kattaning kichikka,
qarindoshning qarindoshga, ustozning shogirdga va yaqinlarga nisbatan
g‘amxo‘rligi asosida faoliyat yuritishning go‘zal bir ko‘rinishi edi. Keyin u butun
qit’aga tarqalib, ish beruvchilarning o‘z hamyurtlariga ijtimoiy munosabatlarda
xilma-xil moddiy-ma’naviy rag‘batlantirish vositasiga aylandi. Aslida, u ish
beruvchilar bilan ishchi-xizmatchilar o‘rtasida tuzilgan konsensus bo‘lib, ijtimoiy
tengsizlik va adolatsizlikka qarshi bosh ko‘tarmaslikka,Vatan ravnaqi uchun birga
ishlashga chaqiriq edi.
To‘rtinchi to‘lqini, XX asr o‘rtalarida o‘rtaga tashlangan yagona umumiy
bozorni shakllantirish va erkin savdoga qaytish g‘oyasida mujassamlashdi.
Ikkinchi jahon urushidan so‘ng, Yevropadagi ahdlashuvchi mamlakatlar nafaqat
18

o‘rtadagi bojlarni qisqartirdilar yoki bekor qildilar, balki o‘z suvereniteti bir
qismini o‘z xohishlari bilan saylov organiga saylanadigan vakillariga topshirdilar.
Mintaqa integratsiyalashuvi mohiyati shunda namoyon bo‘ldi. Yevropadagi
shiddatli rivojlanishni kuzatib yurgan AQSh korchalonlari o‘z gegemonligidan
foydalanib, jahonning liberallashuvida “Pax Americana”ni amalga oshirish uchun
qulay fursat kelganini anglab, qat’iy harakatni boshladilar. Shu maqsadda 1944
yilda Nyu-Gempshir shtatidagi Bretton-Vud shahrida konferensiya tashkil qilinib,
Xalqaro valyuta-moliya institutlari: Xalqaro valyuta fondi, Jahon banki tuzildi
hamda Tarif va savdo to‘g‘risidagi (1947) Bosh kelishuvga erishildi. Tarixiy
konferensiya Jon Meynard Keyns (1883–1946) iqtisodiy doktrinasining triumfi
(tantanasi) bilan boshlandi. London qirollik jamiyati, Britaniya lordlar Palatasi
parlamentining a’zosi bo‘lgan Keyns Davlatlararo xalqaro moliyaviy boshqarish
institutlarini tuzish va xalqaro moliya tizimini qayta tashkil qilish g‘oyasini bergan
shaxs sifatida tarixga kirdi. O‘shanda tuzilgan xalqaro tashkilotlar G‘arb
gegemonligining moliyaviy ustunligi missiyasini hozirga qadar bajarib kelmoqda.
Haqiqatan ham, G‘arb davlatlarining ko‘p asrlik kolonial siyosati uzil-kesil
inqirozga yuz tutganidan so‘ng (XIX asr ikkinchi yarmi), qit’ada
modernizatsiyalash jarayoni har jihatdan jadallashdi. Kolonialtizimning yemirilishi
Yevropani zaiflashishiga emas, balki jiddiy iqtisodiy yuksalishiga turtki berdi.
O‘sha paytda Yevropaga dunyoning turli qit’alaridan kelib joylashgan muhojirlar
soni ko‘payib borardi. Jumladan, Hindiston, Pokiston, Bangladesh, Jazoirdan
Angliya, Fransiya, Gollandiya, Belgiya hamda Skandinaviya mamlakatlariga
muhojirlarning to‘xtovsiz nolegal oqimi kela boshladi. Ammo Yevropa bundan
ham o‘z manfaati yo‘lida foydalandi. Sobiq koloniyalarning xomashyo resurslarini
ekspluatatsiya qilish, qazib olish sanoatini milliylashtirish natijasida ularning
narxlarini oshirishdi. Shu tariqa, muhojirlar mehnati evaziga G‘arbiy Yevropada
yer tabiiy resurslarini o‘zlashtirish tezlashdi, qishloq xo‘jaligi ham rivojlandi.
19

II.BOB. YEVROPA QIT’ASINING IQTISODIY TARMOQLARIGA
UMUMIY TA’RIF.
2.1 Yevropa qit’asida integratsiyalashuv jarayononini rivojlanishi.
Yevropa bugungi dunyoda iqtisodiy, fan-texnika va madaniy salohiyatining
ulkanligi va serqirraligi, industrial tarmoqlar, aholi va shaharlarning juda yuqori
darajada konsentratsiyalashganligi, rivojlangan infratuzilmasi bilan alohida ajralib
turadi. Yevropada qadimgi va yangi davrlar, an’anaviy sohalar va eng yangi
texnologiyalar, tarixiy shaharlar va o‘ta madaniy landshaftlar, bahaybat aeroportlar
va transkontinental tezyurar magistrallar o'zining yorqi n ifodasini topgan. Yer
quruqlik yuzasining atigi 5% ni egallagani holda, Yevropa (Rossiyasiz) jahon
aholisining 8% ni o'zida jamlaydi. Bu yerda iqtisodiy va demografik salohiyati
ulkan davlatlar - GFR, Fransiya, Buyuk Britaniya va Italiya bilan bir qatorda mitti
mamlakatlar Vatikan, Monako, San-Marino va boshqalar keng tarqalgan.
Yеvrора dunyoning yuqori darajada urbanizatsiyalashgan regionidir. Shahar
aholisining salmog`i 65-68% dan (Janubiy Yevropa davlatlari) 74-92% gacha va
hatto, 100% gacha (G`arbiy va Shimoliy Yevropa mamlakatlari) boradi. Yevropa
Ittifoqining o‘zida salkam 50 ta millioner shahari mavjud. Yevropaga jahon
miqyosida YIM ning 19,6%i (AQSHga 18,3 %, Yaponiyaga 5,3%), jahon
eksportining 12,1%i (AQSHga 8,2%, Yaponiyaga 4,8%) to‘g‘ri keladi. Dunyoda
YMD eng katta 10 ta mamlakatning 5 tasi, 100 ta eng yirik TMK (Transmilliy
korporatsiya)ning 28 tasi, 20 ta eng salmoqli bankning 11 tasi ham Yevropada
joylashgan. Dunyodagi jami horijiy investitsiyalarning salkam yarmi Yevropa
davlatlari tomonidan jalb qilinadi (ushbu ko'rsatkich AQSH bo'yicha 20% ga teng).
Milliy (global) raqobatbardoshlik reytingiga binoan (2008-2009-yy.) Yevropa
mamlakatlari quyidagi o`rinlarni egallaydi: Shveysariya 2 (AQSHdan keyin),
Daniya, Shvetsiya, Finlandiya, Germaniya va Niderlandiya tegishli tarzda 3,4,6,7
va 8-o`rinlarni. Yevropada jahonning yetakchi bank-moliya markazi - London
joylashgan. U barcha ko'rsatkichlar bo'yicha Nyu-York va Tokio shaharlaridan
oldinda turadi. Yevropa jahon xo'jaligida sanoat va qishloq xo'jaligi ishlab
chiqarishi, tovarlar va xizmatlar eksporti, oltin va valuta zaxiralari, xalqaro turizm
21

rivojlanganligi bo'yicha yetakchi o'rinlarni egallaydi. Regionning iqtisodiy
salohiyatini «Katta sakkizlik»ka kiruvchi to'rt davlat - Germaniya, Fransiya, Buyuk
Britaniya va Italiya belgilab beradi. Aynan ana shu davlatlar ulkan ishlab chiqarish
soha va tarmoqlariga ega. Biroq, ular о`rtasida «kuchlar» nisbati oxirgi o‘n yil
ichida o'zgardi. Hozir asosiy rolni Germaniya o'ynamoqda. Mazkur mamlakat
reindustrializatsiya yo`lidan ildam sur`arlarda rivojlanmoqda. Boshqa davlatlar
ichida Ispaniya, Niderlandiya, Shvetsariya, Belgiya va Shvetsiya katta iqtisodiy
salohiyatga ega. Ularning iqtisodiyotlari to`rt yirik davlatlardan farqli o`laroq,
Yevropa va butun dunyoda tan olingan alohida tarmoqlarga ixtisoslashgan.
Iqtisodiy ochiqlik Belgiya va Niderlandiyada keng tus olgan. Qit`ada Sharqiy
Yevropa mamlakatlari iqtisodiyoti ham munosib o`rin egallaydi. Ushbu
mamlakatlarda XXI asrda ham bozor tamoyillariga asoslangan tizimga o`tish
davom etmoqda.
Sanoati va qishloq xo`jaligi
Yevropaning xalqaro-geografik mehnat tizimidagi o'rni va ahamiyati 200
yildan ziyod davr mobaynida sanoat orqali belgilanadi. Hozirgi vaqtda ham sanoat
yuqori sur’atlarda rivojlanishda davom etmoqda. Mashinasozlik Yevropanmg
yetakchi sanoat tarmog'i hisoblanadi. Mazkur tarmoq butun sanoat mahsulotining
1/2 qismini, eksportning 2/3 qismini tashkil qiladi. Ayniqsa, avtomobilsozlik
yuksak darajada rivojlangan Dunyoda «Renault» (Fransiya), «Wolkswagen»,
«Mercedes-Benz» (GFR), "Fiat” (Italiya), "Volvo” (Shvetsiya), «Tatra» (Chexiya)
kabi avtomobil markalari mashhurdir. Myunxen, Tuluza, Manchester, Bryussel
shaharlari harbiy sanoat markazlari bo'lib hisoblanadi. Mashinasozlik, avvalo,
mehnat resurslari, ilmiy baza va rivojlangan infratuzilmaga asoslanadi. Lekin,
sanoat bulardan ham ko'proq yirik shaharlar va aglomeratsiyalarga, poytaxtlarga
intiladi. Jumladan, Buyuk Britaniyada elektrotexnika, elektronika, kosmik va
aviaraketa sanoati tarmoqlarining rivojlanganligi bo'yicha London,
avtomobilsozlik bo’yicha Birmengem, to'qimachilik mashinasozligi bo'yicha
22

Manchester, kemasozlik bo'yicha Glazgo shaharlari va rayonlari alohida ahamiyat
kasb etadi.
Yevropada sanoat tarmoqlari ichida mashinasozlikdan keyin ikkinchi o'rinda
kimyo va neft-kimyo sanoati turadi. Qit’ada nafaqat regionning, balki butun
dunyoning eng «kimvolashgan» davlati - GFR joylashgan. Ikkinchi jahon urushiga
qadar kimyo sanoati, asosan, kon kimyo xomashyosiga asoslangan holda
rivojlangan edi. Kaliy va osh tuzlari, oltingugurt va boshqa shu kabi xomashyodan
foydalanilardi. Qit’ada neft va tabiiy gaz konlarining ochilishi neft-kimyo
tarmog'ining rivojlanishiga sabab bo'ldi. Yevropaning g'arbiy hududlarida
joylashgan Temza, Sena, Reyn, Elba, Rona kabi daryolar nomlari bilan bog'liq
holda neftni qayta ishlovchi markazlar barpo etildi. Eng yirik neft-kimyo tarmog`i
Niderlandiyaning Rotterdam shahri rayonida joylashgan. Qit’aning shaiqidagi neft
va gaz magistral quvurlari o'zining yonida neft va tabiiy gazni qayta ishlovchi
korxonalar va neft-kimyo majmualarining vujudga kelishiga sabab bo'ldi. Chexiya,
Slovakiya, Polsha va Vengriyadagi neftni qayta ishlovchi korxonalar ham
quvurlarga yaqin hududlarda barpo qilingan. Bolgariyadagi neft-kimyo majmuasi
Qora dengiz sohilida joylashgan.
Yevropaning ko'pchilik davlatlarining yoqilg`i-energetika xo'jaligida neft va
tabiiy gaz muhim o'rin egallaydi. Mazkur xomashyo turlari regionning ehtiyojini
to'la-to'kis qondirmaydi. Yetishmagan xomashyo boshqa mamlakatlardan, avvalo,
Rossiyadan hamda Shimoliy Afrika va Fors ko'rfazidan import qilinadi.
Yevropaning Polsha va Chexiya davlatlarida toshko'mir va qo'ng'ir ko'mir katta
miqdorda qazib olinadi. Jahon miqyosida yoqilg'i-energetika balansida muhim rol
egallagan qo'ng'ir ko'mir havzalari qatoriga Balxatuv (Polsha), Shimoliy Nesh
(Chexiya), Post Lauziya va Galle-Leypsig (Germaniya) havzalari kiradi. Issiqlik
elektr stansiyalarining ham ko'pchiligi ko'mir havzalariga tortiladi. Lekin
IESlarining asosiy qismi dengiz portlari va katta shaharlarda barpo etilgan.
Elektroenergetika tizimida AESlar muhim o'rin egallaydi. Bu o'nnda, ayniqsa,
Fransiya, Belgiya, Germaniya, Buyuk Britaniya, Chexiya, Slovakiya, Vengriya,
23

Bolgariya davlatlari ajralib turadi. Ularning hududlarida 80 dan ortiq AES
joylashgan.
Dunay va uning irmoqlarida hamda Rona, Reyn, Dnepr, Dnestr va boshqa
daryolarda ayrim GES lar va ularning kaskadlari barpo qilingan. Metallurgiya
tarmog'i Yevropada yuz bergan fan-texnika inqilobidan ham ilgari shakllangan.
Qora metallurgiya, avvalambor, yoqilg'isi va xomashyosi mavjud bo'lgan
Germaniya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Ispaniya, Belgiya, Lyuksemburg, Polsha,
Chexiyada rivojlandi. Rangli metallurgiyaning asosiy tarmoqlari aluminiy va mis
sanoatidir. Aluminiy ishlab chiqarish xomashyo va elektr elektroenergetikaga boy
Fransiya, Italiya, Vengriya, Ruminiya, Gretsiya, Germaniya mamlakatlarida
rivojlangan. So‘nggi paytlarda aluminiy korxonalari, asosan, rivojlanayotgan
mamlakatlardan (Surinam, Yamayka, Gvineya, Gviana, Hindiston) olinadigan
xomashyoga tayanmoqda. Mis sanoati Germaniya, Fransiya, Buyuk Britaniya,
Italiya, Belgiya, Polsha hamda Bosniyava Gersogovinada rivojlangan.
Yevropada yengil sanoat o'zining oldingi ahamiyatini birmuncha yo'qotdi.
Eski to'qimachilik rayonlari hisoblanmish Buyuk Britamyadagi Lankashir va
Yorkshir, Polashadagi Ludz hozirgi vaqtda ham faoliyat ko'rsatmoqda. Lekin
so'nggi yillarda yengil sanoat Janubiy Yevropaga ko`chayotganligi ta’kidlab o'tish
lozimdir. Janubiy Yevropa regioni arzon ishchi kuchiga boy. Ana shunday
mamlakatlardan biri Portugaliya Yevropaning asosiy tikuvchilik fabrikasi bo‘lib
qoldi, Italiya esa poyabzal ishlab chiqarishda dunyoda AQSHdan keyin ikkinchi
o'ringa chiqib oldi. Yevropa mamlakatlarida sanoatning boshqa tarmoqlari ham
yaxshi rivojlangan. Qishloq xo'jaligi mahsulotlarining yalpi hosili va turlari
bo'yicha Yevropa mamlakatlarining ko'pchiligi o'zlarining ichki ehtiyojlarini to'la
qondiradi va ularning qolgan qismini eksport qiladi.
Ikkinchi jahon urushidan keyin mamlakatlarning agrar munosabatlarida, yer
egaligi va unga ishlov berish tizimida universal mayda dehqon xo'jaligidan katta
ixtisoslashgan yuqori tovar ahamiyatga ega xo`jalikka o`tish bilan bog'liq bir qator
o'zgarishlar bo'lib o'tdi. Qishloq xo'jaligi korxonasining asosiy shakli sifatida
yuqori darajada mexanizatsiyalashtirilgan fermer xo'jaligi qabul qilindi. Bu o'rinda,
24

ayniqsa, chorvachilik tarmog'ida katta ijobiy o'zgarishlar yuz berganini ta’kidlab
o'tish zarurdir. Binobarin, chorvachilik Yevropaning juda ko'p mamlakatlarida, shu
jumladan Daniyada yuqori darajada rivojlangan bo'lib, u xalqaro ixtisoslashuv
tarmog`iga aylandi. Daniya sariyog', sut, pishloq, cho'chqa go'shti, tuxum
yetishtirish va eksport qilish bo'yicha dunyoning eng yirik davlatlaridan biriga
aylandi. Uni Yevropaning «sut fermasi» deb atalishiga ham sabab shudir.
Dehqonchilik aholining asosiy ehtiyojlarini qondiribgina qolmasdan, balki
chorvachilik tarmog'iga ham xizmat qiladi. Hosildor yerlarning aksariyat qismi
madaniy ekinlar yetishtirishga ajratilgan. Janubiy Yevropada dehqonchilik
chorvachilikdan ustun ahamiyatga ega. Italiya, Ispaniya, Portugaliya, Gretsiya va
boshqa mamlakatlar boshoqli (bug`doy, arpa, suli, sholi) va moyli (zaytun daraxti,
kungaboqar) ekinlarini yetishtirish bo'yicha dunyoda yuqori o'rinlarni egallaydi.
Yevropa mamlakatlari transporti
Yevropa mamlakatlari yuqori darajada rivojlangan transport infratuzilmasiga
ega. Regionda transportning deyarli barcha turlari taraqqiy etgan. Dunyodagi jami
aloqa yo‘llari, transport korxonalari va transport vositalari birgalikda jahon
transport tizimini tashkil qiladi, Jahon transport tizimida 100 mln. dan ortiq,
Yevropa mamlakatlarida 20 mln. kishi ish bilan band. Yevropa mamlakatlarida
о`rtacha yiliga 20 mlrd. t yuk va 200 mlrd. kishi transportning barcha turlari
yordamida tashiladi. Ushbu jarayonda 130 mln. avtomobillar, salkam 10 ming
dengiz kemalari, 2 mingdan ortiq samolyot, 40 ming lokomotiv ishtirok etadi.
Yevropada yo`lovchi tashish transportida avtomobil transporti yetakchilik qiladi.
Unga jami tashilgan yo‘lovchilarning deyarli yarmi to‘g‘ri keladi. Dengiz
transporti yuk tanishda tengsiz hisoblanadi. Uning jami tashilgan yukdagi ulushi
62 foizni tashkil etadi. Yevropada temiryo`l transporti Rossiya, GFR, Fransiya va
boshqa ko'pchilik mamlakatlarda rivojlangan. Rossiyada 87 ming km, GFR da 44
ming km va Fransiyada 33 ming km temiryo'l qurilgan. Temiryo`llarning katta
qismi elektrlashtirilgan. Fransiya va Buyuk Britaniya o`rtasida tunnel orqali
o`tuvchi tezyurar poyezdlar qatnaydi.
25

Ma’lumki, avtomobil transportining rivojlanishi unda mavjud mashinalar
soniga bog'liq. GFR (35 mln. dona), Italiya (31 mln. dona), Fransiya (28 mln.
dona), Buyuk Britaniya (24 mln. dona), Rossiya (18 mln. dona), Ispaniya (16 mln.
dona) davlatlari yetakchilik qiladilar. Yevropada quvur transporti ham yuqori
darajada rivojlangan. G'arbiy, Sharqiy, Shimoliy va Janubiy Yevropa
mamlakatlarining ko‘pchiligi bir-biri hamda Rossiya bilan neft va tabiiy gaz
quvurlari orqali bog`langan. Neft va gaz quvurlari Shimoliy va Norvegiya
dengizlari akvatoriyalarida ham faoliyat ko'rsatmoqda. Hozirgi vaqtda Yevropani
Markaziy Osiyo bilan bog`lovchi "Nabukko” gaz quvuri barpo qilinmoqda.
Yevropa mamlakatlarida dengiz transporti ham, ichki suv transporti ham
rivojlangan. Dengiz transporti Niderlandiya, Fransiya, Buyuk Britaniya, Italiya,
Rossiya, Polsha, Shvetsiya, Norvegiya va boshqa mamlakatlarda rayonlararo va
xalqaro ahamiyatga ega.
Dunyoda yuk aylanmasi yiliga 200 mln. tonnadan yuqori bo'lgan dengiz
portlari ichida Rotterdam porti (300 mln. t) nafaqat Niderlandiyada, balki butun
dunyoda tengi yo‘q hisoblanadi. Ichki suv yo'llari Rossiya, GFR, Niderlandiya va
qator boshqa mamlakatlarda yuqori darajada rivojlangan. Havo transporti Buyuk
Britaniya, Fransiya, GFR va Rossiyada yaxshi rivojlangan bo'lib, bir yilda 60 mln.
yo'lovchini tashuvchi London, Frankfurt-Mayn, Parij shaharlari keskin ajralib
turadi.
Mintaqaviy iqtisodiy integratsiya xususida so‘z borganda, eng avvalo, G
‘arbiy Yevropa mamlakatlarining bu borada erishgan yutuqlari va hozirgi kunda jo
‘shqin rivojlanayotgan Sharqiy, Janubiy-Sharqiy Osiyo mintaqalari tasavvurimizga
keladi. Lekin, integratsiya jarayonlarining shakllanishi, ya’ni amalga oshirish
chora tadbirlari va tashkiliy tuzilmalarni bunyod etishdagi qiyinchiliklar,
muzokaralar mazkur jarayonning ko‘rinar ko’rinmas jihatlaridir. Jahon xo‘jaligi
integratsiyalashuvining turli darajada rivojlanishiga qaramasdan, unga undovchi
maqsadlar bir-biriga o‘xshash bo‘lib, deyarli barcha integratsion guruhar quyidagi
maqsadlarni ko‘zlaydilar:
26

1. Iqtisodiyot ko‘lamini kengaytirishdan olinadigan manfaat (Bozor
chegaralarining kengayishi, transaksion xarajatlaming pasayishi, investitsiyalar
oqimining ortisli, Markaziy Amerika va Afrika davlatlari guruhida yaqqol
ko‘rinadi).
2. Qulay tashqi siyosiy muhitning shakllanishi. (Ishtirokchi mamlakatlar
siyosiy, harbiy, ijtimoiy va boshqa noiqtisodiy sohalardagi ham jihatlikka o‘zaro
tushunish va hamkorlik asosida erishadilar. Masalan, Yevropa Ittifoqidagi katta va
kichik davlatlar tajribasi shundan dalolat beradi).
3. Savdo siyosati masalalarini birgalikda hal etish. (Ishtirokchi mamlakatlar
BSTdagi ko‘p tomonlama muzokaralarda kuchli pozisiyaga erishadilar. Xususan,
Ylga a’zo davlatlarning guruh sifatidagi harakati).
4. Iqtisodiyotni tarkibiy qayta qurishda ko‘maklashuv. (Guruhdagi
rivojlangan ishtirokchi davlatlarning bozor islohotlari, ularning kapital va
texnologiyalaridan foydalanish imkoniyati. Masalan, Yevropa Ittifoqi doirasidagi
integratsiya.)
5. Milliy sanoat tarmoqlarini qo‘llab-quvvatlash. (Yirik mintaqaviy bozor
shakllanishi asosida erishiladi. Masalan, Lotin Amerikasi davlatlaridagi integratsya
jarayonlari).
Yevropada integratsiya jarayonlarining rivojlanish bosqichlari G‘arbiy
Yevropa mintaqasi davlatlari o‘rtasidagi o‘zaro savdo sotiq aloqalari o‘ta jadal
rivojlangan hudud sifatida hamda xalqaro savdo tarixi nuqtayi nazaridan e’tiborga
loyiqdir. XVI-XIX asrlarda Buyuk Britaniya, Fransiya, Ispaniya, Portugaliyaning
kolonializm siyosati davridayoq savdo va ishlab ehiqarishni rivojlantirishda asosiy
e ’tibor arzon xomashyo hamda ishchi kuchidan foydalanishga qaratilgan ho'Isa,
XIX asrning ikkinchi yarmiga kelib, mintaqaviy savdo-sotiq aloqalarini
kengaytirishga qaratildi. Bu davrda, ya’ni 1870-yillarda Germaniya markazlashgan
davlat sifatida shakllandi. Fan va texnika yutuqlarini ishlab chiqarishga joriy etish,
yuqori darajada texnik qurollangan milliy sanoatni shakllantirish - bevosila
iqtisodiy o‘sish omili bo‘lib xizmat qildi. Birinchi jahon urushi ham «bo‘lingan
dunyoni qaytadan bo‘lish» masalasini hal eta olmadi. Germaniyaning harbiy sanoat
27

kompleksini rivojlantirishi va qo'shni davlatlarni bosib olishi xavfi kuchayib bordi.
Ikkinchi tomondan, xususiy mulkchilik batamom bartaraf etiladigan, «proletar
diktaturasi»ga asoslangan iqtisodiy tizimni «eksport qilish» xavfi barcha Yevropa
mamlakatlarini tahlikaga solar edi. Shu sababdan, iqtisodiy integratsiyaning
zaruriy shart-sharoitlari Ikkinchi jahon urushiga qadar shakllanmagan edi. Ikkinchi
jahon urushidan keyin barcha davlatlar mislsiz iqtisodiy inqirozga uchradilar.
Aksariyat mamlakatlar duchor bo‘lgan ishsizlik va kambag'allik, mahalliy
sanoatning batamom barbod bo‘lganligi qichqa muddatlarda tiklanishni, umuman,
imkoni yo‘qligidan dalolat edi. Shu davrda barcha taraqqiyparvar kuchlar G‘arbiy
Yevropa mamlakatlarining mafkuraviy asoslarini erkinlashtirish va mamlakatlar
o‘rtasidagi hamkorlikka tayanadigan xalqaro iqtisodiy tartibotni ta’minlash
zarurligi xususidagi g'oyalarni ilgari sura boshladiiar. Yevropaniog qayta tiklanish
va iqtisodiy rivojlanishida «Marshal rejasi» muhim rol o‘ynadi va uning doirasida
G ‘arbiy Yevropada barqaror o‘sish va savdo-sotiq aloqalarini keng koMamda
amalga oshirishda katta yordam ko‘rsatiladi. Bundan tashqari, mustamlaka
imperiyalarining yemirilishi natijasida sobiq metropoliyalar tashqi iqtisodiy
strategiyalarini qayta ко‘rib chiqib, qo‘shnilari bilan aloqalarini chuqurlashtirishga
majbur bo‘lgan edilar. Yevropada iqtisodiy integratsiyaning hoshlang'ich muddati
sifatida 1950-yil 9-may sanasi e’tirof etiladi. Fransiya Tashqi ishlar vaziri
R.Shumanning 1950-yil 9-mayda Parijda bergan bayonoti bu o‘rinda tarixiy
ahamiyatga ega. U Fransiya bilan GFRdagi jami ko‘mir va po‘lat ishlab
chiqarislmi umumiy bosh rahbariyat tomonidan boshqariladigan bo’lishini taklif
etdi. Natijada 1951-yilning aprelida Yevropa ko’mir va po‘lat birlashmasi
(YeKPB) ta’sis etilishi to‘g‘risida Parij shartnomasi imzolandi. Uning larkibiga
oltita davlat-Belgiya, Niderlandiya, Lyuksemburg, GFR, Fransiya, Italiya
davlatlari kirdi. Shartnoma 1953-yildan boshlab kuchga kirdi. Messin
konferensiyasi (1955-yil iyun) Yevropa Ittifoqi tuzilishiga yangi turtki berdi. Unda
Yevropa integratsiyasi to‘g‘risidagi Benilyuks memorandumi muhokama qilingan
edi. G‘arbiy Yevropadagi integratsion jarayonlarda 1957-yil 25 martda Rim
shahrida bo‘lib o‘tgan konferensiya va unda qabul qilingan shartnomalar alohida
28

o‘rin egallaydi. Unda Messin konferensiyasining asosiy qoidalarini hayotga tatbiq
etish choralari aniq belgilangan bo‘lib, bojxona ittifoqi tuzish va umumiy siyosat
yuritishga, ayniqsa qishloq xo‘jaligida hamkorlik qilishga asoslangan Yevropa
iqtisodiy Hamjamiyati (YelH), Atom energiyasi b'yicha Yevropa Hamjamiyati
(Yevroatom) ta’sis etilgan edi. Kuchga kirgan Rim shartnomalari YeKPB, YelH va
Yevroatomni birlashtirgan edi. Yevropada savdo-sotiqni rivojlantirish maqsadida
1960-yil mart oyida Yevropa Erkin Savdo Assotsiatsiyasi tuzildi va unga YeKPB
va Yevroatomga a’zo bo‘lmagan davlatlar: Avstriya, Buyuk Britaniya, Daniya,
Norvegiya, Portugaliya, Shveysariya, Shvesiya kirdi. Garchi assotsiatsiyaning
faoliyati 1973-yilgacha samarali kechmagan bo‘lsada, Yevropa Hamjamiyati
davlatlaridagi integratsion jarayonlar o‘ta jadallashgan davrda hamjamiyatga a ’zo
bo’lmagan davlatlar ham savdodagi to‘siqlarni olib tashlab, boj tariflari bo’yicha
deyarli bir xil darajalarni qo‘llay boshladilar. Bu Yevropa bo‘ylab tovar va
xizmatlar harakatida erkinlik, yagona bojxona hududidek. makonni shakllanishida
muhim rol o‘ynaydi. YelFI to‘g‘risidagi shartnomada a’zo mamlakatlar doirasida
kvotalarning bekor qilinishi va davlatlararo savdo yo‘lidagi boshqa to‘siqlarning
bartaraf etilishini, tovarlar, shuningdek, shaxslar, kapital va xizmatlar erkin
harakatda bo‘lishini ko‘zda tutadigan bojxona ittifoqi tuzishdan iborat asosiy
maqsad ko‘rsatilgan. Shartnoma qishloq xo‘jaligi, tashqi savdo, ijtimoiy va
qonunchilik sohalarida umumiy siyosatning aniq yo‘nalishlarini rasmiylashtirishni
nazarda tutar edi. Lekin, YeM to‘g‘risidagi shartnomada makroiqtisodiy va
moliyaviy siyosat masalalari xususidagi mezon hamda ko'rsatkich Ishlab
chiqilmagan edi. Bundan tashqari, ittifoqdosh davlatlardagi ijtimoiy va tashqi
siyosat muammolari ham shartnoma doirasiga kiritilmagan edi. 1960-1970-yillarda
Yevropa mamlakatlarining aksariyati qishloq xo'jalik mahsulotlarining yirik
importyori hisoblanardi. Qishloq xo‘jalik mahsulotlari savdoga tegishli tariflar
bilan himoyalangan bo‘Isa-da, asta sekinlik bilan ko‘pgina davlatlar oziq-ovqat
mahsulotlari bilan o‘z milliy ishlab chiqarish quvvatlari evaziga mamlakatni to‘liq
ta’minlash darajasiga yaqinlashdi. Shubhasiz, bu integratsiya asosida chuqur
o‘ylangan agrar siyosat va uni qo‘llab-quvvatlash dastaklari hamda tegishli chora-
29

tadbirlar natijasi bo'ldi. YelHni tuzish rejalariga ko‘ra, hamjamiyatga a’zo davlatlar
o‘rtasida bojxona ittifoqi tuzishni 1970-yilniitg 1 yanvarigacha tugallash vazifasi
belgilangan edi. Mazkur jarayon deyarli dastlabki a’zo davlatlar miqyosida hal
etilgandi. Lekin 1973-yildan hamjamiyatga Buyuk Britaniya, Daniya, lrlandiya
davlatlari a’zo bo‘lib kirdi va ushbu jarayonni mazkur yangi davlatlarda ham amal
qilishi uchun tegishli vaqt talab qilindi. Yevropa Ittifoqining kengayishi masalalari
alohida e’tiborga loyiq bo’lib , bu masalalar ilk bor 1969-yil Gaagada o‘tkazilgan
konferensiyada muhokama etildi. 1973-yil «oltilikka» Buyuk Britaniya, Daniya,
lrlandiya qo‘shilgan bo‘Isa, 1981-yil Gresiya, !986-yil Ispaniya va Portugaliya,
1995-yil Avstriya, Finlyandiya va Shvetsiya davlatlari qo'shildi. Bu davrda sobiq
«sotsialistik lager» tuzilmasi batamom o‘z mavqeini yo‘qotgandi. Avstriya,
Finlyandiya va Shvetsiya davlatlari kichik davlatlar sanalsa-da, ulardagi
makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar ittifoqdagi mamlakatlarning ko‘rsatkichlaridan
uncha katta farq qilmasdi. Bundan tashqari, ushbu davlatlar tashqi savdo
aylanmasining 50-60 foizi YelH davlatlari hissasiga to’g‘ri kelardi. Ittifoq miqyosi
kengayishi 5 bosqichda kechgan. 1990-yiiIarda ko‘pgina Sharqiy va Markaziy
Yevropa davlatlaridagi tub o‘zgarishlar va bozor munosabatlarining qaror topishi
Yelning kengayishi uchun shart-sharoitlar vujudga kelayotganligidan dalolat berar
edi. Bundan tashqari, xalqaro vaziyat, siyosiy vazifalar ham o‘zgarayotgan edi. Yel
miqyosida Iqtisodiy-Valyuta Ittifoqi (IVI) tuzilishini jadallashtirish vazifalarini hal
qilish uchun ham qulay shart-sharoit yaratildi. Jumladan, 1990-yillarning boshida
«sovuq urush» tugallandi, Yel ko‘plab xalqaro muammolarni hai qilish
javobgarligini o‘z zimmasiga oidi.
Yevropa Ittifoqining shakllanishi, yagona Yevropa akti, Maastrix va
Amsterdam shartnomalari
1991-yilda Maastrix (Niderlandiya Qirolligi) hamda 1997-yilda
Amsterdamdagi yig‘ilishlarda qabul qilingan shartnomalar hozirgi Yevropa
Ittifoqining shakllanishida alohida o‘rin tutgan. 1991-yilning dekabrida qabul
qilingan Yevropa ittifoqi to'grisidagi Maastrix shartnomasi Yevropa integratsiyasi
30

qaror topishida muhim ahamiyat kasb etib kelmoqda. Maastrix shartnomasining
maqsad-mohiyati quyidagilardan iborat:
-yaratilgan yagona bozor yo’lidan og‘ishmay borib, iqtisodiy va valyuta
ittifoqi tomon intilish;
31

2.2 Yevropa qit’asini subregionlarga ajralishi.
Yevropa – Yevrosiyo materigining g‘arbiy qismini egallagan qit’a. Yevropa
hududining maydoni 10 mln km² ga teng. Shundan 4,1 mln km² Rossiyaning
Yevropada joylashgan qismiga to‘g‘ri keladi. Yevropa siyosiy xaritasida 44
mustaqil davlat (Rossiya bilan birga) joylashgan. Bundan tashqari, Turkiya va
Qozog‘iston davlatlari ham qisman Yevropada joylashgan, ammo xalqaro
statistikasida ular Osiyo qit’asi tarkibiga kiritilgan. Yevropa davlatlari odatda 4 ta
yirik subregionlarga bo‘linadi: Shimoliy, G‘arbiy, Janubiy va Sharqiy Yevropa.
Chexiya va Slovakiya respublikalari Chexoslovakiya davlati tarkibidan
ajralib chiqdi. Jahon hamjamiyati tomonidan to‘laligicha tan olingan oxirgi
siyosiy-geografik o‘zgarish 2006-yildagi Serbiya va Chernogoriya
federatsiyasining tarqalishi bo‘ldi. Ahamiyatlisi shundaki, Bolqon yarimorolidagi
ayrim davlatlarning mustaqillikka erishish jarayoni tinch ravishda kechmasdan,
harbiy ziddiyat, millatlararo va dinlararo fuqarolik urushlarni keltirib chiqardi.
Bunday urushlarning eng qonlilari Bosniya va Gersegovina hamda Xorvatiya
davlatlarida 1992–1995-yillarda sodir bo‘ldi. Sobiq Yugoslaviya hududida,
xususan Serbiya va Makedoniya davlatlarida, geosiyosiy vaziyat haligacha to‘liq
barqarorlashgani yo‘q. Sharqiy Yevropa subregionining yana bir xususiyati bironta
ham monarxiya davlati yo‘qligidan iborat. Rossiya hamda Bosniya va Gersegovina
hududiy-davlat tuzilish jihatidan federativ, boshqa davlatlar esa unitar tuzilishga
ega. Subregion hududi asosan, ulkan Sharqiy Yevropa tekisligidan iborat bo‘lsada,
yirik tog‘ tizimlari ham mavjud. Tog‘lar Chexiya, Slovakiya, Ruminiya, Albaniya
va sobiq Yugoslaviya davlatlari hududining katta qismini egallaydi. Foydali
qazilmalardan neft va tabiiy gaz (Rossiya, Ruminiya), tosh va qo‘ng‘ir ko‘mir
(Ukraina, Rossiya, Polsha, Chexiya, Slovakiya, Serbiya), temir rudalari (Rossiya,
Ukraina, Polsha), rangli metallar (Albaniya, Serbiya, Bosniya va Gersegovina,
Ruminiya), kaliy tuzlari (Belarus, Rossiya), torf (Belarus, Rossiya) zaxiralarini
alohida ko‘rsatib o‘tish mumkin. Sharqiy Yevropaning tog‘li mamlakatlari
gidroenergiya resurslariga boy bo‘lib, ulardan samarali ravishda foydalanilmoqda.
Shuning uchun ham Slovakiya, Bosniya va Gersegovina, Ruminiya, Albaniyaning
32

energetika balansida GES ulushi yuqori. Aholi daryo vodiylari, dengiz bo‘ylarida
hamda yirik sanoat rayonlarida zich joylashgan. Urbanizatsiya darajasi, Moldova,
Bosniya va Gersegovina hamda Sloveniyadan tashqari, 50 foizdan yuqori, ayrim
davlatlarda esa 70 foizdan ham ortib ketadi. Lekin o‘rtacha olganda, boshqa
subregionlarga nisbatan Sharqiy Yevropaning shaharlashuv darajasi biroz pastroq.
33

XULOSA
Xulosa o`rnida shuni aytish mumkinki: eng yirik shahar aglomeratsiyalari
Moskva, Sankt-Peterburg, Praga, Kiyev, Budapesht negizida, Ukrainadagi
Donetsk-Dneprbo‘yi va Polshadagi Sileziya sanoat rayonlarida, Rossiya hamda
Bolgariyaning Qora dengizbo‘yi sohillarida shakllangan. Sharqiy Yevropa
davlatlarida oxirgi yillarda shakllangan demografik vaziyat inqirozli ko‘rinishga
ega bo‘lib, tug‘ilishning o‘lim darajasidan pasayib ketganligi bilan tavsiﬂanadi.
Shuning uchun ham Sharqiy Yevropadagi aksariyat mamlakatlar aholi soni tez
sur’atlar bilan kamayib borayotgan davlatlar qatoriga kiradi. Aholining milliy
tarkibida slavyan xalqlari yetakchilik qiladi. Slavyan xalqlari guruhiga rus, ukrain,
belarus, polyak, bolgar, serb, xorvat, chex, slovak, bosniyalik, sloven,
makedoniyalik, chernogoriyaliklar kiradi. Sharqiy Yevropa mamlakatlarining
ijtimoiy-iqtisodiy darajasi bir-biridan ancha farq qiladi. Garchi bu yerdagi hamma
mamlakatlar o‘tish iqtisodiyotidagi davlatlar safiga kiritilgan bo‘lsada, Sloveniya,
Chexiya, Vengriya, Slovakiya, Xorvatiya, Polsha kabi davlatlarning aksariyat
iqtisodiy ko‘rsatkichlari Yevropadagi rivojlangan davlatlar pog‘onasiga
yaqinlashgan bo‘lsa, Albaniya, Makedoniya, Moldovaning ijtimoiy-iqtisodiy
ko‘rsatkichlari birmuncha past bo‘lib, ko‘proq rivojlanayotgan mamlakatlarning
darajasiga tortadi. Sharqiy Yevropa mamlakatlarining xalqaro ixtisoslashuvi asosan
ko‘p tarmoqli sanoat, jumladan, yoqilg‘i-energetika (Rossiya, Polsha, Chexiya,
Ruminiya), qora metallurgiya (Rossiya, Ukraina, Polsha, Serbiya, Chernogoriya),
rangli metallurgiya (Serbiya, Chernogoriya, Albaniya), kimyo (Rossiya, Belarus,
Ukraina, Polsha), mashinasozlik (Rossiya, Ukraina, Belarus, Polsha, Chexiya,
Slovakiya, Vengriya, Sloveniya), yengil sanoati (Rossiya, Polsha, Chexiya), oziq-
ovqat (Chexiya, Ukraina, Bolgariya, Serbiya, Ruminiya, Makedoniya, Moldova)
ishlab chiqarishlari bilan belgilanadi. Ba’zi davlatlar dehqonchilik va chorvachilik
mahsulotlarining eksporti bilan ham ajralib turadi (Vengriya, Polsha, Serbiya,
Bolgariya).
34

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Xojiyev.B Yu.Shodmonov SH.SH. Iqtisodiyot nazariyasi 2018-783
Bet
2. Mambetjanov Q.Q. Ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot nazariyasi. 2015
3. Vaxobov A.V. Tadjibayeva D.A Xajibakiyev SH.X Jahon iqtisodiyoti
va xalqaro iqtisodiy munosabatlar 2015-548 bet.
4. Xajiyev.B.D Yusupov R.A Sharipov Q.B Global iqtisodiy rivojlanish.
2019
5. Q. Allanov X. Abdunazarov “IQTISODIY GEOGRAFIYA”.
6. Aganbegyan. Jahon taraqqiyoti bo'yicha fundamental ishlar. //
MEiMEO jurnali. M., 2012. No 2.
7. Belyaev M.I. Milogiya. M., 2009. www.milogiya. people.ru
8. Bragina E. Ommaviy qashshoqlik Afro-Osiyo hududining hodisasi
sifatida. // MEiMEO jurnali. M., 2012. No 3.
9. Bulatov A.S. Jahon iqtisodiyoti. // Iqtisodchi M., 2005 y.
10. Jahon banki. Jahon taraqqiyoti hisoboti 2014. Iqtisodiy geografiyaga
yangi qarash.
Internet saytlar:
1. http://www.worldeconomics.com/
2. www.economist.com
3. www.tradingeconomics.com
4. https://gtmarket.ru
5. https://www.bricsmagazine.com/ru/articles/konets-globalizatsii
6. https://www.destatis.de/DE/Home/_inhalt.html
7. https://en.m.wikipedia.org/wiki/Germany
8. https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Germaniya
9. https://tradingeconomics.com/germany/unemployment-rate
10. https://tradingeconomics.com/germany/government-budget
11. https://tradingeconomics.com/germany/inflation-rate
36

SHIMOLIY YEVROPA MAMLAKATLARI TURIZMI.

Купить