Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 76.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Shukrulloning «Kafansiz ko‘milganlar» asarida qatag‘on fojialari aksi

Купить
KURS ISHI MAVZU: SHUKURULLONING “KAFANSIZ KO‘MILGANLAR” ASARIDAQATAG‘ON FOJEALARI AKSI MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………….3 I BOB. SHUKURULLO ASARLARIDA IJTIMOIY HAYOT……………...5 1.1.Shukrullo ijodi va romanlaridagi dramatik lavhalar…………...…………….5 1.2.“Kafansiz ko‘milganlar” asari va o‘rganilishi……………………………….11 I bob yuzasidan xulosa…………………………………………..………………16 II BOB. “KAFANSIZ KO‘MILGANLAR” ASARIDA URUSH MAVZUSI VA ASARDA UMUMBASHARIY G‘OYALAR……………………..………18 2.1. Urush mavzusining “Kafansiz ko‘milganlar” asarida yoritilishi….………...18 2.2. “Kafansiz ko‘milganlar” asarida qatag'on fojealari tasviri…..………………21 II bob yuzasidan xulosa…………………………………………………………..24 UMUMIY XULOSA…………………………………………………………….26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..28 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi . XX asrning birinchi yarmi o‘zbek xalqining tarixida chuqur iz qoldirgan eng og‘ir va murakkab davrlardan biri bo‘lib, ayniqsa 1930-yillardagi siyosiy qatag‘onlar jamiyat hayotining barcha qatlamlariga keskin ta’sir ko‘rsatgan. Bu fojealar nafaqat davlat arboblari va ziyolilar, balki oddiy insonlarning taqdirida ham qaytarilmas iz qoldirdi. Ushbu og‘riqli tarixiy jarayonning badiiy adabiyotda aks etishi xalqning milliy xotirasini tiklash, o‘tmish saboqlarini anglash va ma’naviy o‘zlikni mustahkamlashda alohida ahamiyat kasb etadi. Shukurulloning “Kafansiz ko‘milganlar” asari ana shunday tarixiy jarayonning badiiy talqinini o‘zida mujassam etgan muhim adabiy manbalardan biridir. Asarda qatag‘on yillarining zulmi, begunoh insonlarning ayblovsiz jazolanishi, ma’naviy ezilish va ruhiy parchalanish kabi fojeiy voqealar hayotiy faktlar asosida yoritilgan bo‘lib, mavzuning bugungi kunda ham dolzarbligini belgilab beradi. Qatag‘on davrining asl mohiyatini badiiy-estetik yondashuv asosida tadqiq qilish, bu jarayonning inson ruhiyatiga ko‘rsatgan ta’sirini anglash, milliy tariximizning yashirin sahifalarini adabiyot vositasida yoritish bugungi o‘quvchi va tadqiqotchilar uchun ham muhimdir. Ma’naviy xotira tiklanishi jarayonida badiiy asarlarning tutgan o‘rni, ayniqsa Shukurullo kabi ijodkorlarning shaxsiy tarix va milliy fojeani o‘z boshidan o‘tkazgan holda yaratgan asarlarining ilmiy bahosi yanada dolzarb ahamiyat kasb etadi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi ga nazar tashlanadigan bo‘lsa, o‘zbek adabiyotshunosligida qatag‘on mavzusi yuzasidan bir qator ilmiy maqolalar, tadqiqotlar, adabiy tahlillar mavjud. Lekin aynan “Kafansiz ko‘milganlar” asarini mustaqil holda, kompleks tarzda, shaxsiy kechinmalar, tarixiy voqealar va badiiy tasvir vositalari nuqtayi nazaridan chuqur tahlil qilish hali yetarli darajada to‘liq 3 yoritilgan emas. Shuning uchun ushbu mavzuni o‘rganish mavjud ilmiy izlanishlarni boyitadi va yangi ilmiy yondashuvlarni talab qiladi. Kurs ishining obyektini Shukurulloning “Kafansiz ko‘milganlar” asari hamda unda aks etgan qatag‘on fojealarining badiiy tasviri tashkil etadi. Kurs ishining predmetini esa asarda yoritilgan tarixiy voqealarning badiiy talqini, shaxs va jamiyat munosabatlari, ruhiy fojeaning adabiy ifodasi hamda yozuvchi uslubining o‘ziga xos jihatlari belgilaydi. Ushbu kurs ishining maqsadi Shukurullo asarida qatag‘on davri fojealarining qanday tasvirlanganini, badiiy-estetik yondashuv orqali qanday umumlashmalar berilganini va adibning tarixiy haqiqatga munosabatini ilmiy asosda tahlil qilishdan iborat. Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat:  qatag‘on davrining tarixiy sharoiti va uning adabiyotdagi aksini o‘rganish;  “Kafansiz ko‘milganlar” asarining mazmun-mohiyati va g‘oyaviy yo‘nalishini tahlil qilish;  asarda qatag‘on fojealarining tasvirlanish uslubini, badiiy vositalarini aniqlash;  shaxsiy tragediya va jamiyat fojeasi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ochib berish;  Shukurullo ijodining mazkur mavzudagi ahamiyatini adabiy jarayon kontekstida baholash. Yuqoridagi jihatlar ushbu kurs ishining ilmiy ahamiyatini belgilaydi hamda qatag‘on davri adabiyotining badiiy-estetik tahlilini chuqurlashtirishga xizmat qiladi. Kurs ishining tuzilishi. Kirish, 2 bob, 4 paragraf, 3 xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati. 30 b. 4 I BOB. SHUKURULLO ASARLARIDA IJTIMOIY HAYOT 1.1. Shukrullo ijodi va romanlaridagi dramatik lavhalar O‘zbek adabiyotining taniqli vakillaridan biri, iste’dodli shoir, nosir, dramaturg, publisist va tarjimon sifatida o‘zbek adabiy-badiiy merosida o‘zining salmoqli ijodiy faoliyati bilan alohida o‘ringa ega bo‘lgan Shukrullo Yusupovningumr manzarasi ijodiy olamiga monand – sabr, ilhom va iztiroblar bilan to‘la bir umid yo‘li bo‘ldi. Adib qariyb bir asrlik hayoti mobaynida to‘qson to‘qqiz bahorni qarshi oldi. Shukrullo Yusupov 1921-yilning 2-sentyabrida Toshkent shahrining Shayxontohur dahasida tug‘ilgan. Maktab ta’limidan so‘ng pedagogika bilim yurtida, Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat pedagogika institutida, Davlat universititi qoshidagi aspiranturada tahsil olgan. Kasbiy faoliyati davomida turli gazeta va jurnallarda, nashriyotlarda ishlab, o‘qituvchilik ham qildi, Yozuvchilar uyishmasida adabiy maslahatchi sifatida ish olib bordi. Adib shoir sifatida o‘nlab she’riy to‘plamlar va bir qancha dostonlar muallifi bo‘lsa, nosirlikda o‘zining qissa va romanlari, dramaturg sifatida o‘zbek teatrlarda sahnalashtirilgan bir qancha dramalari, shuningdek, publisistik maqolalari bilan e’tiborga tushgan. Asarlari rus, arab, turk, ozarbayjon, qoraqalpoq, qozoq, qirg‘iz singari qator tillarga tarjima qilindi. Ijodkor Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Respublikasi Davlat mukofoti lauriati (1994). «Do‘stlik» (1994) va «El-yurt hurmati» (1999) ordenlari bilan mukofotlangan. U O‘zbekiston xalq shoiri (1981), O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi (1977), Hamza nomidagi Respublika Davlat mukofotlari bilan taqdirladangan. Siyosatning qora dahshati boshqa yozuvchi, shoirlar, ijodkorlar, umuman, ziyoli qatlam vakillari qatori Shukrulloning hayotida 5 ham o‘zining ayanchli ta’sirini ko‘rsatmay qolmadi. 1951 yilda O‘zbekiston davlat nashriyotida ishlab yurgan payt “millatchilik” va “sovetlarga qarshi targ‘ibot qilganlik”da ayblanib, hibsga olinadi va 25 yillik qamoq jazosiga mahkum etiladi. “Bordiyu kimdir menga bu ko‘rgiliklar biron payt ota-onangning dilini ranjitganing, ozor berganing uchun desa, ularning oyoqlariga yiqilib tavba-tazarru qilishga, hatto har qanday jazoga ham rozi bo‘lardim. Ammo o‘z vatanim, xalqimga aslo xiyonat qilgan emasman! Agar shundoq bo‘lganda o‘limimga rozi edim” 1 , – deya yozadi adib. Tergov jarayonida adibga turli xil be’mani tuhmatlardan iborat ayblar qo‘yilib, uni imzo qo‘yishiga, iqror bo‘lishiga majburlanadi. Bulardan ayrimlarini ijodkor o‘zining “Kafansiz ko‘milganlar” nomli avtobiografik romanida shunday eslaydi: “Men xalq dushmani, ashaddiy millatchi, sovetlarga qarshi harakatlari uchun qamalib ketgan Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Usmon Nosirlarning millatchilik, hayotimizdan nolishdan iborat, pessimistik asarlarini sevib o‘qib, ularning millatchilik, sovet davlatiga qarshi, tuhmatdan iborat g‘oyalarini o‘tirishlarda tanishlarim orasida bilim yurtida o‘qigan davrimdan targ‘ib qilib kelganman” kabi mutlaqo tuhmatdan iborat, o‘ylab topilgan uydirmalardan iborat gaplarni o‘qidim.” 2 Jazoni Sibirdagi lagerlarda o‘tagan Shukrullo Stalin o‘limidan so‘ng ozod etiladi va oqlanadi. Yillab ma’naviy va ruhiy, jismoniy qiynoqlarda ezilgan, dunyoda adolat bir kuni, albatta, qaror topishiga ishonib, turli qamoq va lagerlarda surgunlik va tutqunlikka sabr qilib kelgan shoir o‘z ona vataniga qaytganidan so‘ng, ruhiy tushkunliklar ta’siriga qaramasdan o‘zining ijodkorlik faoliyatini to‘xtatib qo‘ymaydi, aksincha, lirika bilan bir qatorda nasriy va dramatik janrlarga ham qo‘l uradi. Turkiston ziyolilarining ayanchli taqdiri, qorong‘u kunlari, darbadarlik va sargardonlikda, surgun yillaridagi og‘ir mehnat sharoitida, xo‘rlik va jabr- zulmlar iskanjasida kechirgan azob-uqubatli hayotiga sabab bo‘lgan Sovet hukumati 1 Shukrullo. Kafansiz ko‘milganlar. Toshkent:Yangi asr avlodi,2020.11-b. 2 Shukrullo. Kafansiz ko‘milganlar. Toshkent:Yangi asr avlodi,2020.50-b. 6 siyosati, uning “millatchi”, “bosmachi”, “vatan xoini”, “chet el josusi”, “xalq dushmani” kabi asossiz “unvonlari” ga musharraf bo‘lgan XX asr ma’rifatparvar ziyolilari va ularning keyingi avlodi hisoblangan 30 - 40 - yillarning adabiy vakillari, zamonaning “beayb aybdorlari” hisoblangan siyosat qurbonlari, ularning yaqinlari, farzandlarining qora kechmishiga shunchaki ko‘z yummasligi, bu davrning asl yuzini ko‘rsatib berishni o‘zining kasbiy burchi ekanligini anglagan Shukrullo o‘z boshidan kechirgan voqealari asosida bir asar yaratishni ko‘ngilga tugadi va yillar o‘tib bu maqsadini amalga oshiradi. Yozuvchi ushbu asarini 1951- yilda yozishni boshlaydi va 1989-yilda “Kafansiz ko‘milganlar” nomi ostida o‘z taqdiri misolida avtobiografik romanni yozib tugallaydi. Yurtimiz mustaqillikka erishgachgina, 1991-yilga kelib, roman “Adabiyot va san’at” nashriyotida chop etiladi. “Kafansiz ko‘milganlar” asari Şuayip Karakaş tomonidan turk tiliga tarjima qilinadi. Asar so‘zboshisida roman haqida shunday deyilgan: “Boshidan o‘tkazgan qiyinchiliklarini, to‘g‘rirog‘i, xo‘rliklarini eslash insonni yana bir karra og‘ir azobga ro‘baro‘ qiladi. Uni yozish esa... Qatag‘onlik davri tasviri, undan ham og‘iri - o‘zining «xalq dushmani» deb ayblanishi haqida yozish, mahbusligini eslash, qamoq voqealari, lager hayoti, so‘zsizlik... bularning haqqoniy tasviri Shukrulloning «Kafansiz ko‘milganlar »ida yaqqol ifodalangan. Asarning yana bir ahamiyatli jihati - uning mazkur mavzudagi yagona asarligida. Ushbu xotira-roman o‘quvchiga qatag‘on davri haqida tirik lavhalarni namoyish etadi.” 3 Bu romanda Turkiston ziyolilarining, umuman, Turkiston xalqining eng qorong‘u kunlari haqida hikoya qilinadi: „Bu asar ozod Turkiston yo‘lida qizillarning o‘qlariga nishon bo‘lgan „Kafansiz ko‘milganlar“ – „Tirik ruhlar“ – Mahmudxo‘ja Behbudiy, Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy, G ozi Yunus o‘g‘li, Usmon Nosir,ʻ Ubaydulla Xo‘jayev kabi ma’sum va mazlum millionlarning aziz xotiralariga bag‘ishlanadi…“ Romanda qatag‘on davrining dahshati bir necha odamlar taqdiri asosida yoritib beriladi. Sobiq ittifoqi rahbarlarining xalq orasida har qanday erkin 3 Shukrullo. Kafansiz ko‘milganlar. Toshkent:Yangi asr avlodi,2020.5-b. 7 fikrli, o‘qimishli, so‘z erkinligiga ega, mustaqillik va erkka intiluvchi ilm ahllarining ildizini quritish, millatni qoloqlikka, erksiz tobe’likka, millatni butun boshli o‘tmishi, tarixidan mosivo qilish yo‘lida o‘ylagan rejalarini bir ma’noda amalga oshirganligi, shuningdek, adolatsiz tuzumning insonlarning qon-qonigacha singitib yuborgan ishonchsizlik, umidsizlik hissi, loqaydlik, beparvolik, zo‘ravonlik, xoinlik kabi illatlari kishilar kechmishi zamirida o‘z ifodasini topadi. Roman davomida asli haqiqat, adolat nima-yu kimlar haq, kim nohaqligi, kimlar adolatga munosibligi-yu, lekin qay ahvolda qolgani, hammasi ham so‘zlangani kabi chin, ko‘rilgani kabi to‘g‘ri bo‘lmasligi haqidagi muallifning qarashlari bayon etiladi. Yozuvchi romanda shunday yozadi: “ - Abdulla Qodiriy, Usmon Nosir degan yozuvchilarni eshitganmisan? Fayzulla Xo‘jayev, Akmal Ikromovdek buyuk rahbarlarni-chi? Ularni kim otgan? Nega? Bilasanmi?.. Mana yoningda o‘tirgan Shukrullo «xalq dushmani» bo‘lib, necha yilga hukm qilingan, necha yil qamoq lagerlarida o‘tirib chiqqan, bunga ham ishonmaysanmi? Bir necha o‘limlardan qanday qilib qolgani, xo‘rliklarini eshitganmisan? Yigit еlka qisdi. Nahotki hozirgi bu avlod buyuk iste’dod, bilim sohiblari bo‘lgan bobolarining vatanga, xalqiga xoinlikda ayblanib otilganiga ishonib kelgan bo‘lsalar! O‘tirganlardan biri bu avlod qonli tarixini bilib qo‘ysin, gapiring, degandek menga qaradi. Aytib bering, deyish oson. Har qanday dahshatli, fojiali voqealarni ham ertak eshitgandek eshitish mumkin. Ammo qamoqlarda tilka-pora bolgan bu yurak, qaqshagan bu asablar tuhmat va haqoratlar azobini qayta xotirlashga endi bardosh bera olarmikanlar! 4 Asar davomida muallif keltirib o‘tgan obrazlarning har biri real voqeliklarga asoslangan, haqiqatda mavjud shaxslar bo‘lib, muallif bilan bir davrda yashab o‘tgan tarixiy shaxslar timsoli sifatida gavdalanadi. Roman markazidagi bosh qahramon muallifning o‘zi va uning atrofidagi epizodik obrazlar: yaqinlari, oila a’zolari, surgun yillarida ma’lum sabablarga ko‘ra muallif bilan 4 Shukrullo. Kafansiz ko‘milganlar. Toshkent:Yangi asr avlodi,2020.12-b. 8 hamsuhbat bo‘lgan shaxslardir. Roman boshida muallifni tergov uchun qamoqqa olib o‘zining aybsizligini o‘ylab, bu adolatizliklar uning yoshlik chog‘laridanoq sodir bo‘lib kelishi, esini taniganidan buyon xavf-xatar ichida hayot kechirishi, mahallasining Mamanbey ismli g‘alamis “ ayg‘oqchi komissiyasi” sababli otasining ayblov bilan olib ketilishi, bu kimsa ko‘plab beayb kishilarning qamalishiga, quloq qilinishiga, surgun bo‘lishiga sabab bo‘lgani va oxir oqibat o‘zi ham urush yillarida “ortiqcha zoborniy olib sotish”da aylanib qamalishi va qamoqda necha xo‘rliklar bilan o‘lib ketganligini yodiga oladi. Uyida yig‘i - faryodlari bilan qolgan xotini va farzandlari, opasi haqida, ularning kelajagi haqida qayg‘urar ekan, xotinining bolalik chog‘larida ham dunyodan ro‘shnolik ko‘rmagani, olti yoshida otasi quloq qilinib, uzoq bir shaharga oilaviy surgun qilinganligi, u е rda ota-onasidan ayrilgani, hozir esa bu ayolning uch farzandi bilan yolg‘iz o‘zi qolganli, bunday ahvolga tushib ezilgan oilalar qanchadan qancha ekanligini o‘ylab, “qamoqdagi birdan bir hamrohi xayol” bilan dunyoning adolatsizligidan dardlashadi. “Tergovchining, sen hayotimizdan noligansan, menga qayg‘uli she’rlar yoqadi degansan, deb qo‘ygan aybnomasiga javoban bu gaplarim haqmi, tuhmatmi, mendan emas, yigirmanchi yillarning oxirida begunoh quloq qilinib, o‘z yurtidan judo bo‘lgan, xazondek to‘zib, 1932 - 1933-yillarda ochlikdan ko‘chalarda shishib o‘lganlardan so‘ra! Yo‘q, faqat bulardan emas, 1937-yillarda qatl etilgan minglab, millionlarning faryod urgan ruhlaridan, tirik е tim qolgan farzandlaridan so‘ra, ular rozimikan? - degim kelardi. Ammo aytib bo‘larmidi? Bordi-yu bu gaplarimga ishonmasang, bunday azob-uqubatlar, nohaqliklarni o‘z boshidan kechirgan xotinimdan so‘ra, degudek bo‘lsang - o‘sha kuni xotiningni ham xalq dushmani deb yoningga olib kelishlari muqarrar edi.” 5 Qamalganlar orasida ilm ahllari, shoir va yozuvchilar, tanqidchi olimlar aka- uka Abdurahmon, Abdunabi Alimuhammedovlar, Shuhrat, Mirzakalon Ismoiliy, Meli Jo‘ra, shuningdek, o‘sha davrdagi Qozog‘iston gimni muallifi Qayum 5 Shukrullo. Kafansiz ko‘milganlar. Toshkent:Yangi asr avlodi,2020.24-b. 9 Muhammadxonovlar bilan birgalikda partiyaga jon-jahdi bilan yillab xizmat qilib kelgan, biroq qanaqadir ayblar qo‘yilib, shuncha mehnati evaziga umrining so‘ngini qamoqda, surgunlarda o‘tkazayotgan partiyaning keksa hodimlari, generallar, huquqshunoslar ham anchagina edi. Xususan, 50-60 yoshlardagi Raim ismli sobiq partiya xodimi, Tojixon Shodiyeva ismli ayol, kommunistik partiya a’zosi toshkentlik Nasriddin Xo‘jayev, “Inqilobning birinchi yillaridayoq otilib chiqib partiyaga kirganlardan, Endi haqiqiy ozodlikka erishdik, butun orzu- umidlarimiz endi ro"yobga chiqadi, deb, yigirmanchi, ottizinchi yillarda joni-jahdi bilan jonbozlik ko‘rsatganlardan. Mana endi е lkasida ko‘rpa-yostiq bilan kirib kelib, men bilan zixi pachoq mis toboqda bo‘tqa е moqda”, 6 muallifning xolasining o‘g‘li huquqshunos Ubaydulla Xo‘jayev, partiyadan baxt topaman deb xorlikda o‘lgan tog‘asining o‘g‘li Bahovuddin “Jasadini olib kelishganda kiyimlarining cho‘ntagidan bitta besh so‘mlik, bitta uch so‘mlik g‘ijimlangan pul chiqdi. Ta’na emas, axir tobutini o‘rashga uyidan 4 metr surp chiqmadi. Bobosi Zaynuddin maxsum o‘lganda tobutga yopilgan mallani xaloyiq tabarruk deb yirtish qilib olgan bo‘lsa, tobutini butun shahar ko‘tarib ketsa-yu, davlat xizmati uchun jonini ayamay, mol-u mulk, qarindosh - urug‘ demay xizmat qilgan bu odamni o‘z shahrida musofirdek mahallaning besh-o‘n odami olib borib joyiga tiqib kelsa!” Shuningdek, ikkinchi jahon urishida mardlarcha ishtirok etib, o‘z fidoiyligini ko‘rsatgan insonlarning “vatan xoini”, “josus” deb atalishi fojea edi. Jazoga hukm qilinganlar orasida aqlga sig‘maydigan darajada ahmoqona ayblar bilan qamalganlar ham anchayin topilar edi. Masalan, qizil va qora xo‘rozni urishtirishayotgan paytda 70 yoshlarlardagi keksa bir cholga “Kimning xo‘rozi е ngadi, qizilimi, oqimi, sen qaysi birining tarafdorisan?” - degan so‘roviga: “Ko‘rinishdan qizilga qaraganda oqi zo‘rroq ko‘rinadi, oqi е ngadi, men oq tarafdoriman”, - degan gapni aytgani bo‘libdi. Uning bu gapidan tergovchi o‘zicha xulosa chiqarib: “Haqiqatan ham Xorazm shohi Junaydxonga mening xeshligim 6 Shukrullo. Kafansiz ko‘milganlar. Toshkent:Yangi asr avlodi,2020.59-b. 10 bo‘lgani rost, shuning uchun ham men xo‘roz urishtirish paytidan foydalanib qizillardan, ya’ni sovet hukumatidan ko‘ra oq poshsho yaxshi edi, bir kunmas bir kun oq poshsho е ngadi, demoqchi bo‘lganman”, deb yozib, undan qo‘l qo‘yishni talab qilgan” ligi haqidagi aybnomalarni eshitib, kishi hayron bo‘lmay iloji yo‘q. Shuningdek, maktabdagi hali balog‘atga е tmagan bir bolaning siyosiy mahbus sifatida qamallishi, bunga sabab esa “Birdan bir dardkashim siyosiy ayb bilan qamalgan 20 yoshlar chamasidagi yigitcha bo‘lib qoldi. Bu bechora qishloqi yigitning gunohi, xalq dushmani bo‘lib qamalishiga sabab o‘rta maktabda shanbalik qilingan kuni Stalinning byustini bir joydan ikkinchi joyga qo‘yaman deb ko‘tarib ko‘rsa, nihoyatda е ngil unnab, juda е ngil ekan, kallasining ichi bo‘sh ekan, degan bir og‘iz to‘g‘ri gapni aytgani bo‘libdi. Keyinchalik bir sabab bilan oralari buzilib qolgan maktabdoshlaridan qaysi biri bu gapni tegishli joylarga malum qilib, KGB qoshidagi maxsus komissiyaning qarori bilan xalqlar dohiysini masxaralash, unga tuhmatda ayblanib o‘n yil ozodlikdan mahrum etilibdi. Bu voqea yuz berganda u hali balog‘atga е tganmi, е tmaganmidi? Nahotki, bu bola sho‘rlikning Stalinda qasdi bo‘lgan bolsa!” 7 . Mafkuraning chirkin “qatli om” sifati ayni o‘rinlarda ochib berilgan 8 . 1.2. . “Kafansiz ko‘milganlar” asari va o‘rganilishi Zamonaviy o‘zbek adabiyotida hujjatli-badiiy nasr namunasi sifatida xotira- romanlar va xotira-esselar ko‘p emas. Faqatgina Stalin davridagi qatag‘onning dahshatli, notinch yillarini boshdan kechirgan ayrim yozuvchi va olimlar — masalan, Shukrullo, Said Ahmad, Matyoqub Qo‘shjonov — xotira-roman va xotira-esselar qoldirganlar. Ayniqsa, “abadiy muzlar mamlakatidagi qiynoqlardan omon qaytgan yozuvchilar orasida faqat Shukrullogina boshidan kechirganlarini yozib qoldirishga jur’at etdi” [1] va u 1937-yilgi qatag‘on voqealarini aks ettirgan 7 Shukrullo. Kafansiz ko‘milganlar. Toshkent:Yangi asr avlodi,2020.116-117-b. 8 Saidakbarova M., Robiyaxon S. Qatag‘on davri voqeliklarining shukrulloning “Kafansiz ko‘milganlar” romanida aks ettirilishi. // Shaxs ma’naviyatining shakllanishida til va adabiyotning roli Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi. 11 “Kafansiz ko‘milganlar” hamda “Tirik ruhlar” (Ubaydulla Xo‘jayev haqida — S.K.) nomli xotira-romanlarini yaratdi. Shukrulloning “Kafansiz ko‘milganlar” xotira-romani O‘zbekistonda bir necha bor nashr etilgan. Asar Ahsan Botur va Shuayib Qaraqosh tomonidan turk tiliga tarjima qilinib, Turkiyada uch marta chop etilgan. Akademik Baxtiyor Nazarov ushbu asar haqida quyidagilarni yozadi: “Do‘stim Tohir Qahhorning xabar berishicha, yaqinda Turkiyada jahon adabiyotlarida qatag‘onga uchragan qahramonlarning hayoti va taqdirini aks ettiruvchi asarlardan iborat ko‘p jildli to‘plam nashr etilgan. Turkiy tillarda ijod qilgan mualliflar orasidan ushbu majmuaga Shukrulloning ‘Kafansiz ko‘milganlar’ romani kiritilgan. Bu holat Shukrulloning Turkiyada ham mashhur va e’tiborli adib ekanini yana bir bor tasdiqlaydi, shu bilan birga, u yerda uning asarlarining badiiy qiymati va ahamiyatini xalqaro darajada baholay oladigan mutaxassislar hamda adabiyot ixlosmandlari borligini ko‘rsatadi. ‘Kafansiz ko‘milganlar’ romani Germaniyada nemis tilida, shuningdek, rus tilida ham nashr etilgan.” [3] Darhaqiqat, olim ta’kidlaganidek, Shukrulloning “Kafansiz ko‘milganlar” va “Tirik ruhlar” xotira-romanlari turkiy xalqlar adabiyotida ham, jahon adabiyotida ham keng tanilgan va e’tirof etilgan. Shu bois bu ikki asar qisqa vaqt ichida dunyoning turli tillariga tarjima qilingan. “Kafansiz ko‘milganlar” romani sovet tuzumi davridagi qatag‘on yillarini haqqoniy va hujjatli tarzda tasvirlagani, shuningdek, muallif-qahramon boshidan kechirgan voqealarni xotira uslubida bayon qilgani bilan butun dunyo kitobxonlari e’tiborini tortdi. Yuqorida ta’kidlanganidek, “Kafansiz ko‘milganlar” asarining har ikkalasida ham hujjatli-badiiy xotira nasriga xos asosiy belgilar yaqqol namoyon bo‘ladi. Ularda mualliflik *“men”i, “muallif-qahramon” ( Kafansiz ko‘milganlarda) obrazlari, muallifning o‘tmishga murojaati va uni baholashi, shuningdek, tarixiy shaxslarning hayot yo‘li va fojeali taqdirlarining aniq va ravshan tasviri muhim o‘rin tutadi. “Kafansiz ko‘milganlar” xotira-romanida 12 borliqning badiiy tasviri hikoya qilish usuli asosida yaratiladi, ya’ni syujet muayyan bitta aniq voqea rejasiga ko‘ra emas, balki hikoyalash jarayoni asosida shakllanadi. Voqealar birinchi shaxs — “men” nomidan bayon qilinadi va natijada asarda o‘tmish, hozirgi zamon va kelajak orasida vaqt erkin harakatlana oladigan alohida bir makon vujudga keladi. “Kafansiz ko‘milganlar” asarida qatag‘on siyosatining fojealari o‘sha davrdagi KGB (Davlat xavfsizlik qo‘mitasi) arxivlaridagi sud-tergov hujjatlari, tarixiy ma’lumotlar, qahramonlarning tarjimai hollari, og‘zaki xotiralar, hayotiy, adabiy va publitsistik faktlar orqali ochib beriladi. Romandagi hujjatli faktlar ijtimoiy- siyosiy voqelikni va tarixiy davr manzarasini haqqoniy yoritish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Ma’lumki, hujjatli-badiiy nasr hujjatli-faktografik material bilan o‘ziga xos badiiy tasvir usulining sintezini o‘zida mujassam etadi. Hujjatli-badiiy nasrda yozuvchi real voqelik faktlarini erkin tanlash va baholash huquqiga ega bo‘lib, aynan shu holat hujjatli adabiyot bilan badiiy adabiyot o‘rtasidagi mushtaraklik nuqtalarining yuzaga kelishiga asos bo‘ladi. Asardagi hujjatlilik muallif nuqtayi nazari orqali mantiqan boyitilib va sayqallanib, ma’lum bir badiiy yaxlitlik kasb etadi hamda chin falsafani anglash vositasiga aylanadi. Shunday qilib, tasvirning asosi hujjatlar va faktlar bo‘lsa-da, ular badiiy ijod qonunlariga muvofiq ravishda qayta yaratiladi. “Kafansiz ko‘milganlar” asarida bir qator hujjatlar, birinchidan, voqelikni, vaziyatni yoki qahramonlarni tavsiflovchi badiiy detal sifatida; ikkinchidan, ayrim epizodlarda syujetning bevosita asosi sifatida; uchinchidan esa muallif pozitsiyasini ifodalash vositasi sifatida xizmat qiladi. Jumladan, “Kafansiz ko‘milganlar” asaridagi “Jiyanim Badriddin haqida hikoya” bobida unga “aksilinqilob, millatchilik va trotskiychilikning tizimli targ‘ibotchisi” degan ayblov qo‘yilgan sud hujjati keltiriladi. Bu hujjat bir tomondan voqelik va qahramonni xarakterlovchi badiiy detal vazifasini bajarsa, ikkinchi tomondan muallifning shu voqelikka bo‘lgan munosabatini ifodalovchi vosita sifatida namoyon bo‘ladi. 13 Umuman olganda, bu asar haqida ilmiy tadqiqotlar kamdan kam olib borilganligiga guvoh bo‘lamiz. I bob yuzasidan xulosa Shukrullo ijodi o‘zbek adabiyotida ijtimoiy hayotning murakkab, ko‘p qirrali jarayonlarini chuqur tahlil qilishi bilan ajralib turadi. Adibning asarlarida tasvirlangan ijtimoiy manzara nafaqat tarixiy davrning tashqi ko‘rinishi, balki inson ruhiyati, jamiyatning ichki ziddiyatlari, ma’naviy inqiroz va ijtimoiy beqarorlikning badiiy ifodasidir. Shukurullo jamiyatdagi muammolarni yuzaki emas, balki shaxsiy fojialar, oilaviy ziddiyatlar, insonning ijtimoiy tizim bilan to‘qnashuvi orqali yoritadi. Bu esa uning badiiy dunyosiga ichki teranlik va realizm ruhini olib kiradi. Ijtimoiy hayot talqini adib asarlarida bir necha darajada namoyon bo‘ladi: avvalo, zamonning tarixiy voqealari qatag‘onlar, siyosiy tazyiq, ijtimoiy tengsizlik, ma’rifat va jaholat o‘rtasidagi kurashlar aks etadi; ikkinchidan, bu jarayonlarning inson xarakteriga, ruhiy holatiga ko‘rsatgan ta’siri tasvirlanadi; uchinchidan, adib jamiyatning ma’naviy-axloqiy ahvolini badiiy tahlil qilib, yaxshilik va yovuzlik, adolat va zo‘ravonlik, erkinlik va tazyiq kabi tushunchalarning zamon bilan bog‘liqligini ochib beradi. Shukurullo qalamiga mansub asarlarda ijtimoiy hayot har bir qahramonning o‘ziga xos taqdiri orqali gavdalanib, butun jamiyatning umumiy manzarasini yaratishga xizmat qiladi. Adibning realistik kuzatuvlari, tahliliy qarashlari, ijtimoiy adolatga bo‘lgan ishonchi va fojeiy voqealarga shaxsiy munosabati uning badiiy uslubini mustahkamlaydi. Shukurullo jamiyatning og‘riqli nuqtalarini badiiy vositalar orqali ochib berar ekan, o‘quvchini fikrlashga, tarixiy saboqlarni anglashga undaydi. Ayniqsa, adib asarlarida ko‘tarilgan ijtimoiy masalalar bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan bo‘lib, inson huquqlari, shaxs erkinligi, adolat va ma’naviy uyg‘onish masalalarini yoritishda muhim manba vazifasini o‘taydi. 14 Umuman olganda, Shukurullo asarlarida ijtimoiy hayot tasvirining o‘ziga xosligi — uning hayotiylikka asoslangan, ruhiy kechinmalar bilan boyitilgan, tarixiy haqiqatga tayanilgan va badiiy talqin bilan mukammal uyg‘unlashganligidadir. Bularning barchasi adib ijodining o‘zbek adabiy jarayonidagi o‘rni, qiymati va ta’sir darajasini yanada oshiradi hamda uning asarlarini ijtimoiy-estetik jihatdan bebaho manbaga aylantiradi. II BOB. “KAFANSIZ KO‘MILGANLAR” ASARIDA URUSH MAVZUSI VA ASARDA UMUMBASHARIY G‘OYALAR 2.1. Urush mavzusining “Kafansiz ko‘milganlar” asarida yoritilishi 15 “Kafansiz ko‘milganlar” asarida urush mavzusi tarixiy voqelikni bayon qilish bilan cheklanmay, inson taqdirini izdan chiqaruvchi fojea sifatida yoritiladi. Muallif jang sahnalarini markazga qo‘ymasdan, urushning oddiy odamlar hayotiga keltirgan ruhiy va ma’naviy zarbalarini tasvirlashga e’tibor qaratadi. Asarda urush insonni insonligidan ayiruvchi, uning orzu-umidlarini so‘ndiruvchi kuch sifatida namoyon bo‘ladi. Shu bois urush qahramonlik manbai emas, balki insoniyat uchun og‘ir sinov va yo‘qotishlar manbai sifatida talqin etiladi. Asar voqealarida front ortidagi hayot manzaralari alohida ahamiyat kasb etadi. Ochlik, beva qolgan ayollar, otasiz ulg‘ayayotgan bolalar taqdiri orqali urushning jim, ammo yanada ayovsiz qiyofasi ochiladi. Bu tasvirlarda balandparvozlik yo‘q, aksincha, sokin va ta’sirchan ohang hukmron bo‘lib, urushning kundalik hayotga singib ketgan fojeaviy mohiyati ochib beriladi. Aynan shu sukunat ichidagi iztirob o‘quvchiga kuchli ruhiy ta’sir ko‘rsatadi 9 . Asar nomida mujassam bo‘lgan “kafansiz” so‘zi chuqur ramziy ma’noga ega. U urush sharoitida inson qadrining yo‘qolishini, o‘limning oddiy hodisaga aylanishini anglatadi. Kafansiz dafn etilgan insonlar obrazi urushning nafaqat jismoniy, balki ma’naviy halokat keltirganini ko‘rsatadi. Muallif bu ramz orqali urushni inson sha’ni va or-nomusini poymol qiluvchi kuch sifatida ochib beradi.Qahramonlar ruhiy holati tasviri asarda muhim o‘rin tutadi. Urush ularning ichki olamida qo‘rquv, sukut va umidsizlikni chuqurlashtiradi. Tashqi harakatlardan ko‘ra ichki kechinmalar tasviri ustuvor bo‘lib, bu urushning ko‘zga ko‘rinmas, ammo eng og‘ir oqibatlarini ochishga xizmat qiladi. Shu tariqa asar urushni inson ruhiyatini yemiruvchi kuch sifatida talqin etadi. Umuman olganda, “Kafansiz ko‘milganlar” asarida urush mavzusi keskin tanqidiy va insonparvarlik ruhida yoritilgan. Muallif urushni ulug‘lamaydi, balki uning inson hayoti va qadriyatlariga yetkazgan zararini ochib berish orqali tinchlik 9 Mirzayev S. XX asr o‘zbek adabiyoti.Toshkent: Tangi asr avlodi, 2020. 132-B. 16 va insoniylik g‘oyasini ilgari suradi. Asar o‘quvchini urush fojealarini anglashga, inson qadrini ulug‘lashga chorlaydigan badiiy xulosa bilan yakunlanadi. Asarda urushning yana bir muhim jihati insoniy munosabatlarning sinovdan o‘tishi orqali ochiladi. Og‘ir sharoitlar odamlar orasidagi mehr, sadoqat va vijdon tushunchalarini keskin qarama-qarshiliklar ichiga tortadi. Ba’zi qahramonlar fojea qarshisida ma’naviy bardoshlilik namunasini ko‘rsatsa, boshqalari vaziyat ta’sirida loqaydlik yoki ichki sinish holatiga tushib qoladi. Shu orqali muallif urushning faqat tanani emas, balki insoniy munosabatlar tizimini ham izdan chiqarishini ko‘rsatadi. Urush sharoitida vaqt va hayot qadri o‘zgacha tus oladi. Asarda kunlar bir-biriga o‘xshash iztirobli kutishlar bilan o‘tadi, kelajak esa noaniq va mavhum bo‘lib qoladi. Qahramonlarning orzu va rejalari urush girdobida yemirilib, yashash faqat tirik qolish bilan cheklanadi. Bu holat orqali muallif urush inson hayotining tabiiy oqimini buzib, uni ma’nosiz takror va azobga aylantirishini badiiy asosda ochib beradi. “Kafansiz ko‘milganlar”da xotira va unutish muammosi ham urush mavzusi bilan chambarchas bog‘langan. Halok bo‘lganlar, bedarak ketganlar va izsiz yo‘qolgan insonlar xotirasi tiriklar ongida og‘ir yuk bo‘lib qoladi. Ularni munosib dafn etish imkonining yo‘qligi esa nafaqat jismoniy, balki ma’naviy qarzdorlik hissini kuchaytiradi. Muallif shu yo‘l bilan urushning eng og‘riqli oqibatlaridan biri inson xotirasining jarohatlanishini tasvirlaydi. Asar davomida urush insonni tanlovlar oldida qoldiruvchi kuch sifatida ham namoyon bo‘ladi. Hayot va o‘lim, sukut va qarshilik, vijdon va qo‘rquv o‘rtasidagi ichki kurash qahramonlar ruhiyatida keskin kechadi. Bu tanlovlar ko‘pincha ochiq qahramonlik bilan emas, balki ichki iztirob va sukut bilan ifodalanadi. Shu jihatdan, muallif urush sharoitidagi axloqiy masalalarni soddalashtirmaydi, balki murakkab va ziddiyatli holda ko‘rsatadi. 17 “Kafansiz ko‘milganlar” asarida urush mavzusi keng ijtimoiy, ma’naviy va ruhiy qatlamlarda yoritilib, u insoniyat tarixidagi eng ayovsiz hodisalardan biri sifatida talqin etiladi. Asar urush fojealarini eslatish orqali tinchlikning qadriga yetish, inson sha’ni va hayotining muqaddasligini anglash zarurligini o‘quvchi ongiga chuqur singdiradi. Asarda urush muhitida shakllangan sukut alohida badiiy ma’no kasb etadi. Qahramonlar ko‘pincha o‘z dardini so‘z bilan emas, ichki jimlik orqali kechiradi. Bu sukut qo‘rquvdan emas, balki aytilmagan iztiroblarning og‘irligidan tug‘iladi. Muallif aynan shu jimlik orqali urushning eng dahshatli qirrasini insonning gapirishga ham majoli qolmagan holatini ko‘rsatadi. Natijada urush shovqin- surondan ko‘ra, chuqur va ezuvchi sukunat bilan ifodalanadi 10 . Urush sharoitida adolat va haqiqat tushunchalari ham nisbiylashib boradi. Asarda inson taqdiri ko‘pincha tasodif yoki buyruq ixtiyoriga topshirilgani tasvirlanadi. Kimning yashashi, kimning halok bo‘lishi insoniy mezonlar bilan emas, urushning shafqatsiz qonunlari bilan belgilanadi. Bu holat muallif tomonidan tanqidiy ruhda ochilib, urushning adolatni inkor etuvchi tizim ekanini anglatadi. “Kafansiz ko‘milganlar”da tabiat tasvirlari ham urush mavzusini chuqurlashtirishga xizmat qiladi. Tabiat o‘zining odatiy sokinligi bilan insoniy fojialarga befarqdek tuyuladi, ammo ayni paytda bu sokinlik urushning g‘ayriinsoniyligini yanada keskinroq ochib beradi. Tirik hayot davom etayotgan bir paytda, insonlarning kafansiz dafn etilishi o‘quvchini chuqur mulohazaga chorlaydi. Tabiat va inson fojiasi o‘rtasidagi bu zidlik asarning badiiy ta’sirini kuchaytiradi. Asarda urush insonning o‘zini anglash jarayoniga ham kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Qahramonlar urush tufayli hayot, o‘lim va vijdon haqidagi tasavvurlarini qayta ko‘rib chiqishga majbur bo‘ladi. Oldin oddiy bo‘lib tuyulgan 10 Valixo‘jayev B. O‘zbek adabiyotshunosligi tarixi. T.: 1993. 18 qadriyatlar urush sharoitida eng muhim mezonga aylanadi. Shu tariqa urush insonni ichki o‘sishga majbur qiluvchi, ammo bu o‘sish og‘riq va yo‘qotishlar evaziga kechadigan jarayon sifatida tasvirlanadi. Asar yakuniga tomon urush mavzusi umidsizlik bilan cheklanib qolmay, ma’naviy uyg‘onish ehtiyoji bilan bog‘lanadi. Muallif bevosita xulosa chiqarmasdan, o‘quvchini o‘zi fikr yuritishga undaydi. Inson xotirasi, vijdoni va tiriklik mas’uliyati oldinga chiqadi. Shu ma’noda, “Kafansiz ko‘milganlar” urushni fosh etuvchi asar bo‘lish bilan birga, insoniylikni asrashga chaqiruvchi badiiy ogohlantirish vazifasini ham bajaradi. 2.2. “Kafansiz ko‘milganlar” asarida qatag'on fojealari tasviri Shukrullo uchun qo‘yilgan yana bir ayblov y е lpig‘ich haqidagi aytgan latifasi bo‘lib, kishini taajjublantirmay iloji yo‘q. Muallif kolxoz raisining uyiga sovg‘a tariqasida ikkita y е lpig‘ich olib boradi, rais uni ishlatayotganida sochilib ketadi va buni shoirga hazilomuz qilib aytib beradi. “Shuning uchun ertasiga y е lpig‘ich sotgan do‘kondorga uchrashib, voqeani aytdim. Gapimni eshitgan do‘kondor: - Aka, y е lpig‘ich sochilib ketgan bolsa, bizda ayb yo‘q, y е lpig‘ichni tuta bilish kerak, qani, qanday qildingiz, ko‘rsating-chi, - deb so‘rab qoldi. Men y е lpig‘ichni olib o‘zimni qanday qilib y е lpiganimni aytdim. U esa: - Mullaka, y е lpig‘ichni tutishni bilmapsiz, y е lpig‘ichni bunday tutmaydi. Sizga o‘xshab y е lpig‘ichni ochib е lpisa, albatta, sochilib ketadi, bu ahvolda sizga bir kunda o‘nta y е lpig‘ich ham kamlik qiladi. Yelpig‘ich sochilib ketmasin desangiz, y е lpig‘ichni ochib mana bunday qilib qo‘lingizda tutib uni qimirlatmasdan kallangizni o‘zini ikki yoqqa qimirlatsangiz y е lpig‘ich sochilib ketmasdi... Ha, akajon, y е lpig‘ichni tuta bilish kerak, dedi jiddiy. Avvaliga gapiga jiddiy quloq solib, keyinchalik bu andijonliklarning mehmonlarga qilgan hazili ekanini anglagach, rosa kulishdik. 19 Choy quyib, hol-ahvol so‘rashdik” 11 . tergovchi bu voqeadan shunday xulosa chiqaradi: “«Men bu latifani to‘qib chiqarishimdan maqsad sovet davlati sifatsiz mol chiqarib, xalqni aldash bilan shug‘ullanadi, bu bilan men sovet savdo sistemasiga tuhmat qilmoqchi bolganman». Bunga nima deysiz! Sovet savdo sistemasiga tuhmat etish!” 12 Bunday bo‘lar-bo‘lmas tuhmatlar bilan jazolashdan, o‘ldirish, qamash, surgun qilishdan ko‘zlangan maqsad millat odamlariga gapirish uchun so‘z bermaslik, ularni qo‘rquvda ushlab turish, o‘z dardini aytishga yo‘l qo‘ymaslik, “baxtliman, qornim to‘q, ustim but” deyishga majburlash, har qanday “tili bor” kishini yo‘q qilish, xalqni ozodlik mafkurasi asosida birlashishdan to‘sish edi. Muallif “Kafansiz ko‘milganlar” romanining muqaddimasida Navoiyning quyidagi baytlarini keltirib o‘tishi bejiz emas: Navoiy g‘amga qoldi o‘z kalomi jonfizosidin, Aningdekkim, е tar bulbulga mehnat o‘z navosidin. Millat ziyolilarining boshiga е tgan mehnat-u g‘amlarga ham, albatta, ularning ziyodan bahramand bo‘lgani, o‘z “kalom”lari bilan bu nurni xalqqa ham ulashmoqchi bo‘lganliklari sabab bo‘ldi. XX asr mustabid tuzimida hukmron bo‘lgan qatag‘on, quloq, qamoq, surgun tushunchalari bu davrda butun boshli millat fojeasiga aylanib ulgurgan edi. Bu faqatgina bir kishining o‘z yurtidan yiroqda, undan ayro azob-uqubat tortishi emas, ona vatanning o‘z fidoiy farzandlaridan judoligi ham edi. Bu haqida Naim Karimov shunday deydi: “Mustabid tuzum davrtidagi eng dahshatlli narsa xalqning guli bo‘lgan kishilarni terib olish, davlat miqiyosida fikrlovchi kishilarni yo‘q qilish, xalqni ommaga, ommani esa podaga aylantirish edi. Bu faqat ayrim shaxslarga emas, balki butun-butun xalqlarga qarshi ongli ravishda, rejali asosda tashkil etilgan jinoyat edi” 13 . “Qora mashina” ning tunda qishloqlarda “ov”ga chiqishi, insonlarning na tunida na kunida halovat bo‘lmagani, har lahza, har daqiqada qaysidir norasida o‘z otasidan, kimdir o‘z bolasidan, 11 Shukrullo. Kafansiz ko‘milganlar. Toshkent:Yangi asr avlodi,2020.71-72-b 12 Shukrullo. Kafansiz ko‘milganlar. Toshkent:Yangi asr avlodi,2020.73-b. 13 Shukrullo. Kafansiz ko‘milganlar. Toshkent:Yangi asr avlodi,2020.4-b. 20 sevikli yoridan ayrilgani, insonlarni farzand dog‘ida kuyganliklari, tirik y е timga aylangan bolalar, sarson kezgan sargashtalar, bemahal o‘limlar, besabab tuhmatlar, og‘ir mehnatlar, achchiq xaqoratlar – bularning barchasi o‘tgan asrning qora chizgilar bilan bo‘yalgan mash’um hayot lavhalaridir. Siyosatning qirg‘in mashinasi hamma joyni qamoqxonaga aylantirganligi ham tarixdan ma’lum. Asarda shunday eslanadi: “Qadimda qamoqxona Toshkentning qayerida bo‘lganini hech kim aniq aytib berolmaydi. Chunki o‘g‘rining o‘zi bo‘lmasdi. To‘g‘ri, bo‘lardi, bo‘lganda ham bitta-yarimta ot o‘g‘risi bo‘lardi. Bir yil, ikki yilda bitta- yarimta o‘g‘irlik bo‘ladimi, bolmaydimi, buning uchun maxsus qamoqxona, maxsus mirshabxona yo‘q edi. Shuning uchun bitta jazo - xalq ichida olomon qilish bolgan. Zindonlar-chi? Zindonlar bolgan. Zindonlar podsholar yashagan poytaxtlarda bolgan. Unga qancha odam sig‘ardi! Ikki-uch yil mobaynida bir necha odam zindon qilingan degan gapning o‘zi ham eshitgan quloqqa u mahallarda dahshatli tuyilardi. Endichi? Nima desam?.. Hozirgi vaqtda qamoq degan so‘z odamlarga kurort, sanatoriy degandek oddiy gap bolib qolgan. Chunki qadimda biror xonlik, biror hokimlikda bitta zindon, biror qamoqxona bo‘lsa, endi, har bir deparaning o‘zida yuzlab, minglab odamlar sig‘adigan qamoqxonalar qilingan. Hatto, hozir ayrim tashkilotlarning shaxsiy qamoqxonalari ham bor. Masalan, melisaning o‘z qamoqxonasi bor. Davlat xavfsizlik qo‘mitasining o‘ziniki alohida! Qadimda gohida ot o‘g‘risi uchrasa yoki bitta-yarimta pichoqlashgan bolsa, endi qamoqning ham, jinoyatning ham, jabr-zulm, inson xo‘rliklarining ham ming bir xili paydo bolgan.” 14 Hukumat surgun qilingan, turli siyosiy ayblar bilan qamalgan kishilarning oilalarini ham o‘z holiga tashlab qo‘ymagan. Ularga ham tinimsiz tazyiq, xo‘rliklar orqali ta’sir o‘tkazgan. Bolalar maktabda ustozlaridan, tengqurlaridan “xalq dushmanining bolasi” degan xaqoratlarni eshitishgan bo‘lsa, erlarining jazosi sababli xotinlarni ham ma’lum sohalarda ishlashiga yo‘l qo‘yilmagan. Ochlik, bir luqma ovqatga muhtojlik ko‘p oilalarning qirilishiga olib 14 Shukrullo. Kafansiz ko‘milganlar. Toshkent:Yangi asr avlodi,2020.78-79-b. 21 kelgan. Bunday og‘ir kunlarga sabr-matonat bilab bardosh bergan, 3-4 ta bolani ayol boshi bilan ocharchilik zamonida imkoni boricha qornini to‘q, ustini but qilishga jon-jahdi bilan kurashgan millat onalari, jafokash ayollar ham ko‘p bo‘lgan. “Mana kechagida xotining sakkizta yog‘liq patir yopib, bir oz mayiz va chaqilgan yong‘oq, ikki-uch pachka «Saratov» maxorkasini kiritibdi. Albatta, senga patirni е yishdan ham ko‘ra sevikli xotiningning unga tekkan qo‘llari, bolalaring ko‘z oldingga kelib, yurak-bag‘ring ezilgani rost. Har burdasi tomog‘ingga tiqilib, ko‘z yoshlaring bilan zahar bo‘lib yutilmoqda. Bu bevaqt ayriliq alami chidab bo‘lmas darajada albatta og‘ir. Axir, qamalganingda oilangga pul bosib ketmagan eding-ku! Bu qaysi pulga kelgan? Uch bolani boqish osonmi? Ijod qilaman, doston yozaman deb litfonddan ming so‘m pul olib, hali tolaguningcha yo‘q edi, rahm qilmay uni qistab kelsalar kim to‘laydi! Sen sovet adabiyoti haqiqatni, kishilarning dard-alamlarini kuylaydigan adabiyot deyilishiga ishonsang, shu ayriliqlarni, shu sog‘inchlarni, shu to‘kilgan ko‘z yoshlaringni she’r qilib yozaolasanmi? Matbuotda bosishlariga ishonasanmi?” 15 Umuman olganda, og‘ir siyosiy tuzim, qoloqlik, jaholat, ilmsizlik, oqni qoradan farqlamaslik, o‘g‘rilik va talonchilik kundalik yumushga aylangan, din, imon-e’tiqod tushunchalariga bolta urilgan bu davr “Ayshni nodon surib, kulfatni dono tortadur” degan zamona edi. Xalq orasida o‘g‘rilikning avj olishi, eng yaxshi odamlarning esa xalq dushmani sifatida qamalishining asosiy sababi ham inqilobdan so‘ng siyosatda yo‘l qo‘yilgan “rejalashtirilgan” xatoliklar ekanligi tarixiy haqiqat. Xalqni boy- kambag‘alga ajratish, bu bilan hamma baxtli yashaydigan kommunistik jamiyat tuzish go‘yoki odamlarni “susambil”ga ishontirishdek gap edi. Aslida esa bu tabaqalanish ham ko‘plab xoinliklarga, birovning moli va jonidagi omonatlarga xiyonat qilinishga olib keldi. Kimningdir uyi boshqasidan bir qarich baland bo‘lsa, uni yuqoriga е tkazish, birovni dindor deb, birovni boy deb mol-mulki, uy-joyidan mahrum qilib, hech vaqosiz, butun boshli oilalarni surgun 15 Shukrullo. Kafansiz ko‘milganlar. Toshkent:Yangi asr avlodi,2020.92-b. 22 qilish bir ma’noda kimlarningdir kundalik vazifasiga aylanib qoldi. “Xalqni birovlarning haqidan qo‘rqmaslik, quloq qilinib begona yurtlarga surgun qilinganlarning ko‘z yoshlari, nolalariga rahm qilmaslikka o‘rgatdik. Mana shu siyosat mehr-shafqatning orada ko‘tarilishi, yo‘qolishiga sabab bo‘lmadimikin? Xohlagan odamni xohlagan paytda qamash, surgun qilish, mol- mulkini tortib olish kabi adolatizliklar, sud, tergov organlaridagi qonun buzilishlari yoshlar o‘rtasida kelajakka ishonchsizlik uyg‘otmadimi? Nohaq qamalganlarning oilalari, do‘st-yaqinlari, qarindosh-urug‘larida davlat siyosatiga nisbatan ishonchning susayishiga, halol bo‘lib jon kuydirganingning foydasi yo‘q, halol bo‘lganlar nima bo‘lyapti, o‘zingni o‘yla, bir amallab kuningni ko‘rsang bo‘ldi, deyishga sabab bo‘lmadimikin!” 16 Insondan o‘z boshiga tushgan og‘ir musibatlarni, azobli lahzalarni, xo‘rlik va xaqoratlarni qayta eslash, qo‘liga qalam olib, uni qog‘ozga muhrlash uchun ham katta kuch talab etiladi. Bunga sabab o‘sha xotiralarni unutishga bo‘lgan urinishlardir. Shukrullo Yusupov ham “Kafansiz ko‘milganlar” romanini yozishda o‘tmishini qayta eslashi, u qora kechmishlarni hayolida yana gavdalantirishi, so‘zga sig‘mas satrlarni qog‘ozga tushirishida ko‘pgina qiyinchiliklarga uchrashiga qaramasdan boshlagan ishini oxirigacha yakunlaydi. Bu roman qatag‘on siyosatining dahshatini bir ma’noda akslantirgan o‘zbek yozuvchilari tomonidan yaratilgan yagona asar ekanligi va tarixiy haqiqatlarni yuksak poetik mahorat vositasida talqin etilishi bilan o‘zbek adabiyotida alohida o‘rin tutadi 17 . 16 Shukrullo. Kafansiz ko‘milganlar. Toshkent:Yangi asr avlodi,2020.144-1145-b. 17 Saidakbarova M., Robiyaxon S. Qatag‘on davri voqeliklarining shukrulloning “Kafansiz ko‘milganlar” romanida aks ettirilishi. // Shaxs ma’naviyatining shakllanishida til va adabiyotning roli Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi. – 318-327-B. 23 II bob bo‘yicha xulosa “Kafansiz ko‘milganlar” romanida urush va mustabid tuzum fojealari faqat tarixiy voqelik sifatida emas, balki inson taqdirini chilparchin qiluvchi, uning ruhiy va ma’naviy olamini yemiruvchi kuch sifatida badiiy talqin etiladi. Muallif jang maydonidagi qahramonliklarni ulug‘lashdan ko‘ra, urushning oddiy inson hayotiga olib kirgan iztirob, yo‘qotish va ruhiy sindirishlarini markazga qo‘yadi. Front ortidagi ochlik, bevalik, yetimlik, sukut va umidsizlik manzaralari orqali urushning eng ayovsiz, ko‘zga tashlanmaydigan qiyofasi ochib beriladi. Asarda “kafansiz” ramzi urush sharoitida inson qadrining yo‘qolishini, o‘limning oddiy hodisaga aylanishini ifodalaydi. Bu obraz orqali muallif urushni nafaqat jismoniy, balki ma’naviy halokat manbai sifatida talqin etadi. Qahramonlarning ichki kechinmalari, sukut, qo‘rquv va umidsizlik tasviri urushning inson ruhiyatiga yetkazgan eng og‘ir zarbasini ko‘rsatadi. Shu jihatdan roman tashqi voqealardan ko‘ra ichki fojiaga tayanib, urushning ko‘zga ko‘rinmas, ammo eng dahshatli oqibatlarini ochishga xizmat qiladi. Shuningdek, asarda qatag‘on siyosati, tuhmat, qamoq, surgun, “xalq dushmani” tamg‘asi ostida inson sha’nining toptalishi keng badiiy va publitsistik ruhda yoritilgan. Shukrullo taqdiri misolida butun bir avlod ziyolilarining boshiga tushgan kulfatlar, ularning so‘z erkinligidan mahrum etilishi, qo‘rquv muhitida yashashga majbur bo‘lgani ochib beriladi. Qatag‘on faqat ayrim shaxslarga emas, balki butun millat ongiga qaratilgan ongli va rejali siyosat sifatida fosh etiladi. Roman urush va mustabid tuzum sharoitida insoniy munosabatlarning, mehr-oqibat, vijdon va sadoqat tushunchalarining sinovdan o‘tishini ham chuqur 24 ko‘rsatadi. Ayrim qahramonlar ma’naviy bardoshlilik namunasini ko‘rsatsa, boshqalari ichki sinish holatiga tushadi. Bu orqali muallif urush va zulm insonni nafaqat jismonan, balki axloqan ham parchalashini badiiy asosda ochib beradi. Umuman olganda, “Kafansiz ko‘milganlar” romani urush va qatag‘on fojealarini keskin tanqidiy, insonparvarlik ruhida yoritgan, tarixiy haqiqatni badiiy haqiqat darajasiga ko‘targan yirik asardir. Muallif urushni ulug‘lamaydi, balki uning inson sha’ni, vijdoni va hayotiga yetkazgan beqiyos zararini ochib berish orqali tinchlik, adolat va insoniylik g‘oyalarini ilgari suradi. Asar o‘quvchini o‘tmish saboqlarini unutmaslikka, inson qadrini ulug‘lashga va ma’naviy hushyorlikka chorlovchi kuchli badiiy ogohlantirish sifatida alohida ahamiyat kasb etadi 25 UMUMIY XULOSA Shukurulloning “Kafansiz ko‘milganlar” asari o‘zbek adabiyotida qatag‘on fojealarini badiiy talqin qilishning eng yuksak namunalaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Asar zamirida yotgan tarixiy haqiqat, insoniy fojeaning ko‘lami va ruhiy iztirobning badiiy talqini nafaqat muallifning shaxsiy hayot tajribasi, balki butun bir xalq boshidan o‘tgan dahshatli davrning badiiy xotirasiga aylanadi. Ushbu kurs ishida amalga oshirilgan ilmiy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, “Kafansiz ko‘milganlar” faqat tarixiy voqeani qayd etuvchi asar emas, balki qatag‘on yillarining ma’naviy, axloqiy va ruhiy oqibatlarini chuqur yoritgan, falsafiy mazmun bilan boyitilgan adabiy hodisadir.Yozuvchi asarda qatag‘on davri fojealarini yoritishda voqealarning tashqi tomongina emas, balki ichki mohiyatini, insonning ruhiy sindirilish jarayonini, aybsiz aybdorga aylantirilgan odamlarning iztirobi va jamiyatdagi shafqatsiz mexanizmlarni ko‘rsatadi. Bu jarayon faqat siyosiy repressiyalar bilan chegaralanmay, balki insonning o‘zligini yo‘qotishi, qo‘rquv, ishonchsizlik, umidsizlik va ruhiy parokandalik kabi holatlar bilan uzviy bog‘liq ravishda tasvirlanadi. Shukurullo o‘z badiiy iste’dodi orqali bu holatlarni nafaqat aks ettiradi, balki ularni sezdiradi, o‘quvchiga his qildiradi. Asarning kuchi ham ana shu ruhiy ta’sirchanlikda mujassamdir.“Kafansiz ko‘milganlar”da tarixiy faktlar bilan badiiy tasvir uyg‘unlashib, qatag‘onning ijtimoiy ildizlari, uning jamiyat tabiatiga ko‘rsatgan zarbasi, inson sha’ni va erkinligining toptalishi badiiy dalillar orqali ochiladi. Asardagi obrazlar, ularning hayotiy taqdirlari, ayblanmasdan ayblangan insonlarning beayb qurbon bo‘lishi, oilalarning parokanda qilinishi, jamiyatning axloqiy tanazzuli bularning barchasi o‘sha dahshatli davrning ichki manzarasini yaratadi. Muallifning maqsadi qatag‘on voqealarini shunchaki eslatish emas, balki uning bedona ta’sirini, insoniyatga yetkazgan zarbini anglatishdir. 26 Lingvopoetik tahlillar esa shuni ko‘rsatadiki, asarda ishlatilgan til vositalari metaforalar, ramzlar, sintaktik bo‘linishlar, emotsional rang-baranglik tarixiy fojeaning badiiy kuchini yanada oshiradi. Tilning bunday maqsadli qo‘llanilishi asarni nafaqat tarixiy dalil, balki yuksak adabiy yodgorlik sifatida qadrlashga asos yaratadi. Shukurullo til orqali nafaqat voqealarni, balki ularning almislab bo‘lmaydigan ruhiy jarayonlarini, inson iztirobining ichki tovlanishlarini tasvirlaydi. Yakuniy xulosalar shuni ko‘rsatadiki, Shukurullo o‘z asari orqali millat boshidan o‘tgan fojiani unutmaslikka, ma’naviy xotirani tiklashga, tarixiy adolatni anglashga chaqiradi. “Kafansiz ko‘milganlar” tarixiy tajribaning og‘riqli saboqlarini yoritish bilan birga, bugungi jamiyat uchun ham ahamiyatini yo‘qotmaydigan muhim xulosalarni beradi: shaxsning qadri, inson sha’ni, erkin fikrning ahamiyati, adolatning ustuvorligi va tarixiy haqiqatni unutmaslik tamoyillari. Ushbu kurs ishi “Kafansiz ko‘milganlar” qatag‘on davri haqida yaratilgan eng ta’sirchan, badiiy jihatdan yetuk asarlardan bo‘lib, o‘zbek adabiyotida milliy xotira, tarixiy haqiqat va insoniylik g‘oyalari asosida bunyod etilgan noyob adabiy merosdir. Asarning badiiy, lingvopoetik va g‘oyaviy qimmati uni nafaqat adabiyot tarixida, balki jamiyatning ma’naviy hayotida ham muhim o‘rin egallashiga sabab bo‘ladi. 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Asosiy ilmiy adabiyotlar 1. Arnold I.V. Лингвокультурология: Теория и практика. — Москва: Наука, 2010. 2. Baker, Mona. In Other Words: A Coursebook on Translation. — Routledge, 2011. 3. Begali Qosimov, Sharif Yusupov, Ulug‘bek Dolimov, Shuhrat Rizayev, Sunnat Ahmedovning «Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti» kitobi.Toshkent, «Ma’naviyat» nashriyoti, 2004. 4. Jadid ma’rifatparvarlik harakatining g‘oyaviy asoslari. Toshkent islom universiteti nashriyot-matbaa birlashmasi Toshkent,2016. 5. Jadidlar ilm-ma’rifat va ma’naviy merosining yoshlar ta’lim-tarbiyasidagi ahamiyati mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallariToshkent –20204. O‘zbek adabiyoti tarixi. 5 jildlik. T.: 1978-1983. 6. Mirzayev S.XX asr o‘zbek adabiyoti.Toshkent: Tangi asr avlodi, 2020. 7. Saidakbarova M., Robiyaxon S. Qatag‘on davri voqeliklarining shukrulloning “Kafansiz ko‘milganlar” romanida aks ettirilishi. // Shaxs ma’naviyatining shakllanishida til va adabiyotning roli Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi 8. Shukrullo. Kafansiz ko‘milganlar. Toshkent:Yangi asr avlodi,2020. 9. Shukrullo. Kafansiz ko‘milganlar. Toshkent:Yangi asr avlodi,20207. Shukrullo. Kafansiz ko‘milganlar. Toshkent:Oltin qalam nashriyoti, 2024. 10. Valixo‘jayev B. O‘zbek adabiyotshunosligi tarixi. T.: 1993. 28 11. Yusupova U., Ziyodinov M. O‘zbek romanlari nemischa tarjimalarining lingvomadaniy tadqiqi (Uchqun Nazarovning “Chayon yili” va Shukrulloning “Kafansiz ko‘milganlar” asarlari asosida). // Zamonaviy filologiya muammolari - Проблемы современной филологии – Problems of modern philology 2025- yil 3-son. – 31-34-B. II. Elektron manbalar 12. http://www.lеx.uz 13. http://www.sharqyulduzi.uz . 14. http://www.ulugbekhamdam.uz 15. http://www.wikipedia.org/wiki/model.html . 16. https://tafakkur.net . 17. https://www.Dissnаtib.ru 18. https://www.Dissеrcаt.com . 19. https://www.gazeta.uz/oz/2018/11/15/shukrullo/ 29

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SHUKURULLO ASARLARIDA IJTIMOIY HAYOT

1.1.Shukrullo ijodi va romanlaridagi dramatik lavhalar

1.2.“Kafansiz ko‘milganlar” asari va o‘rganilishi

I bob yuzasidan xulosa

II BOB. “KAFANSIZ KO‘MILGANLAR” ASARIDA URUSH MAVZUSI VA ASARDA UMUMBASHARIY G‘OYALAR

2.1. Urush mavzusining “Kafansiz ko‘milganlar” asarida yoritilishi

2.2. “Kafansiz ko‘milganlar” asarida qatag'on fojealari tasviri

II bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить