Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 279.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 24 Сентябрь 2019
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Литература

Продавец

Bohodir Jalolov

Шукур Холмирзаев ҳикояларида инсон

Купить
Шукур Холмирзаев ҳикояларида инсон руҳияти тасвири 1 МУН ДАР ИЖА КИ Р И Ш . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 I- б о б . ШУКУР ХОЛМИРЗАЕВ ҲИКОЯЛАРИГА ХОС БАДИИЙЛИК ВА ПСИХОЛОГИК АСОСЛАНГАНЛИК I.1. АДИБ ҲИКОЯЛАРИДА ЯНГИ ДАВР ВА АДАБИЙ ҚАҲРАМОН КОНЦЕПЦИЯСИ I . 2 . ЁЗУВЧИ ҲИКОЯЛАРИДА МИЛЛИЙ РУҲИЯТ МАСАЛАЛАРИ II -б о б. ШУКУР ХОЛМИРЗАЕВ ҲИКОЯЛАРИДА ДАВР ЯНГИЛАНИШЛАРИ ҲАМДА ҚАҲРАМОНЛАР (ИНСОН) РУҲИЯТИДАГИ АЛОҚАДОРЛИК II . 1 . ИНСОН РУҲИЯТИНИНГ МАИШИЙ ТУРМУШ БИЛАН АЛОҚАДОРЛИГИ ИФОДАСИ II . 2 . ИЖТИМОИЙ ҲАЁТДАГИ ЎЗГАРИШЛАРНИ ҚАҲРАМОНЛАР РУҲИЯТИГА КЎЧИРИШНИНГ БАДИИЙ УСУЛЛАРИ УМУМИЙ Х УЛ О СА Л А Р АДА БИЁТ ЛА Р Р Ў ЙХ А ТИ 2 К ИР И Ш М а в з у н и н г д ол з а р б л иги . ХХ аср тар и х м у л кига а йла н иб б ў л д и. Э н д и ў тм и ш ў з х у л ос а л а р и б ил а н эр т ан г и к у н н и нг қ а н д а й б ў л иш и г а х и з м ат қ и л а д и . Ад а биётш у н о с, ёз у вчи ва ш о ир У л у ғ б ек Ҳ а м д а м та ъ б и р и би л а н а й тг а нда, «Буг у н в а эр т ан и н г и л д и з л ари ҳам и ш а айн а н К е ч а н инг б ағ р ид а қои м д и р» . Э рт а нги к у н нин г қ а н д а й л иги ке ч а га боғ л иқ эк ан , т а би и й к и , ў тм и шга холис к ўз би л а н б оқиш, у н ин г қ анд а й к ечган и н и , х у с у сан, а д а б и ё т да г и и фо д а сини и з ч ил л ик б и лан ўр г а н иш ал оҳ и д а а ҳ а м и я т ка с б этад и . Бугунги кунда адабиётимизда инсон руҳиятини тадқиқ этиш ҳам устувор масалалардан биридир. Пре би р шод и ё на л и к д и р. С е н э с а – Т у ро н з ам и н номли бир м а д а н ий ма м л акат н и н г ма д а н ий фу қа р о си с а н а й с ан ўзи н г н и . Э нди сен айт г и н- ч и, би р а диб с и ф ати д а , а в вало, н и ма л ар қи л д и н г, н и м а л арга э р и ш д ин г - е т и ш д и н г?» д е г а н сав о лга ж а в о би да т а ъ к ид л а га н идек, « А на шун д а н к е й и н д у нё г а к ў з им қай т а о ч илганд е к – и н с о ниятни ян г итдан к ў раёт г анд е к б ў л д и м : и н с о н ият б у э ът и қ о д л а р с и з я ш олмас э к ан, бу э ът и қ о д л а р – ун и нг т адр и ж и й т а ко м илини н г м аъ на в и й ҳ о с илал ар и э к анки, б ун г а а қ ли м ет г уни г а қ а д а р ша к ко клар с аф и д а э к а н ман. Б у – м е н и н г и л к и н ч и ду н ёв и й ют уғ им - т о пи л д и М .А б д у р а ҳ м он ов а « Р у ҳ ий д у н ё тас в и р и »2 р и с о ла с ид а А бд у лл а Қ од и р и й , О йб ек , А б д у лл а Қа ҳҳо р к а б и ё з у в ч и ла ри ми з ни н г та ҳ л и л г а т ор т и л га н а с а р лар и даг и қ а ҳр а м он л а р р у ҳ и я т и н и п с и х о л о ги к ж иҳ а тд а н ас о с ла ш т а м ой и лла ри н и ан иқ л а р эка н , а й н и чо ғ д а ў з б е к к и шис и р у ҳ и я т и а к с э т га н ў ри н л а р г а ҳ а м а л о ҳ и д а т ўх т ал и б ў т ад и . Ол и м Ҳ . У м у р овн и н г « Б а д и и й п с и х о л о г и з м в а ҳ оз и р г и ў з б е к р о м а н ч и л и г и » н о мл и м о но г р а фи я с ид а ҳ а м ў збек о н а р у ҳ и ят г а э ът иб о р қ а р а ти л а д и . Ш у н и нг д ек , ф и л о л о ги я ф а н л а р и но м з о д и Ш . До н иё р о в а « Ш у к у р Х о л м и у ч у н қ у й ид а г и ч а в а з и фа л а р б е лг и ла б о л и н д и : – б а д и и й а с ар д а п си х о л о ги к а с о сл а н г а н л и к н ин г ў р н и , х у с у сан , қ а ҳр а м он л а р тас в и ри н и яр ати ш д а ул а р н и н г ф а о л и я т и б и ла н р у ҳ ият и у й ғ у н л и г ин и та ъ м и н л а ш н и н г аҳ а м ия т и г а д и ққа т н и қ а р а тиш . Ш у к у р Х о лм ир з ае в и ж о д и д а ҳ а м и н со н г а , а вв а л о , о да м с и фа т ид а б а ҳ о б е ри ш к ў зг а т а ш л ана д и , а д и б н и м у а л л и ф н и н г с у я б-қ ў л тиқ л аш и б и л а н « яш а йд ига н » қ а ҳр а м о н э м ас , б а л к и ў з и у ч у н ў з и ж а в об г а р б ў лг а н о бр а зл а р қ и з и қ т и р а ди . Ш у б о и с ҳ а м Ж а л и л ( « Т а б ас с у м ») , Қ ую н қўр б о ш и ( «Та б асс у м» ), Э мат б у от д а, ж у млада н , “ Ша р қ ю л д у зи”, “ Ё ш л и к ” ж у рн ал л а ри , “ Ўзб е к и с т он ада б и ё т и ва са н ъа т и”, “ Ё з увчи” г а зетал а р и д а чо п этилган а д а бий - и ж т имо и й мазм у н д а г и мақ о лал а р ига м у рожаат қ ил и нд и. Малакавий ишнинг и л м и й я нги л и г и . А д и б Ш у к у р Холм и рзаев и ж о д и а д а б и ё т ш у н ос ли к да к ў п жиҳа т д а н ў рган и л г а н . А ди б н ин г б ад и и й и дро к принципл а р и , тас в и р лаш т ам о й и лл а р и ҳ а қ и да м а хс у с м о н о г р а ф и я л а р ҳ а м ёзилга н . Ш у н да й б ў лс а да, ёз у вчи ҳи ко яла р и д а ў з бе к ка х ос б ел г илар қ а нд а й акс этт и р и лг а н и, б у н д а қандай б а ди и й-эсте т ик та м о й и л л а р га та ян илга н и алоҳ и да та д қ и қ эти л га н и й ў қ . И 1 -б о б. ШУКУР ХОЛМИРЗАЕВ ҲИКОЯЛАРИГА ХОС БАДИИЙЛИК ВА ПСИХОЛОГИК АСОСЛАНГАНЛИК И н с он – м у р ак к аб х и лқат. Б и о л о г и к н уқтаи н аз а р д а н қ а р а л га н д а о дам, га р ч и, б е н иҳ оя м у ра к к а б х у с у си я тларга эга б ў л с а ҳ ам, б у т к у л а н гла н ма йд иг а н м у аммо эмас. Қ о лаверс а , т об о ра м у каммалашаётг а н зам о навий ф ан б у б о р а д а г и с авол л а р г а б и р ин-ке т ин ж а в о б т опиб б ераёт и р . Бироқ ин с о нга « м у ра к к аб » с и ф а т и б у н ин г у ч у нг ин а б е р и лм а й д и , у т у ш у н и лиши м у шк у л р у ҳ ия тга эгал и ги у ч у н ҳа м дои м о қи й и н , г о ҳи д а еч и м с из са в ол л ар ма н б а ид и р . Нега к и, ин с он р у ҳ и я ти си рла р ини а н иқ л а ш б ен и ҳоя қ и йи н иш. «М у ра к каб т у йғу ва к е чи х у с у си д а ф ик р юр и та ё т и б. Қ аҳ ра м о н л а р р у ҳ ия т ини а со с ли рави ш да к ўрсатиш у ч у н у н и нг и м о - и ш о ра с и, г а п- с ўзид а н т о р т иб қила ё тган ҳ а р б ир и ш и, хатти - ҳарака т иг а ч а х а р а к т е р ҳ а қи қ а т ига м ос т а рз д а и фо далаш л о з и м. А д и б Ш у к у р Х о лм и р заев н и ш ах снинг ички о ла м и жи лол а р и қ из и қ т и р г а н и у ч у н ҳа м н аф а қат ба д иий а с а р л а р и д а б у м а сал а нинг е ч и м и н и и зл а д и , ба лки и лм и й - п у бли ц истик ч и қи ш л арида ҳ ам иж од к о р шахс и яти, у м уман, Ш а х с тий н а т и ҳ а қ ида залв о рли ф и к р л а р бил д и рд и2 . Инс о н д е ган шарафли но м н и б е з аг у в ч и с ў з ва амал б и рл и г ига “ п ри нци п иал масала” д еб қа р аг а н Ш у к у р Х о лм и р у чу н ҳара к а т қ и л а д и . А й т мо қ ч и б ў л га н ф и к ри н и ҳ аё т ма те р и алл а ри н и н г б ев о с и т а т а св и р и о р қ а л и и ф о д а э т а д и . М е ъ ё р н и ях ш и ҳ и с қи л и б , в о қе а н и ба т а фси л т а с в и р л а й д и , и кк и н ч и д а р а ж а д а г ил а р г а к ў п ў р и н б е ри б ў т и р м а й д и . Ш у са б абд а н в о қ е а л а р л ў н да-лў нд а бў л и б , к и т обх о н г а б о р и б е т ад и . Б а ъ з а н а в т о р т а н л а н г а н воқ е а – ф и к р н и т а с д и қл а ш г а ож и з ли к қи л с а , ҳ а р а ка т қ и л у вч и шахс л ар н и н г ў т м и ш и г а м у р о ж а а т э т а д и в а ш а хс л а р ф ао л и ят и н и ма н т и қ а н д а л и л л а ш у чу н ҳа р ак а т қ и л а д и . Х у лл а с , к ў п г и н а ё ш пр о з а и к л а р и м и з д а б ў л г Қа ҳ р а м о н л а р р у ҳ и я тини п с ихоло г ик ж и ҳ а т д а н асос л аш д а тасви р л а ш во си т а л а р и, ж у м л а д а н , б а д ии й дета л лар ҳ ам м у ҳи м р о ль ў й н а йди. Ш у к у р Х о лм и р заев “ Ш у к у р Б у рҳ он” с а рл а вҳали эс с ес и да б у ю к а кт ё рни н г б у б о р а да г и к у затишлари н и хотирл а б ш у н д а й ёз а д и : « С аҳ на га т у р л и о д а м ла р қ а тор и б и р ж улд у р к и й и м л и к и ш и к и р иб к ел д и. Ш у к у р ( Б у р ҳ он о в – О. С . ) уни к ўр иб: « Б и р г а д о д а », деб ў й л а д и. Аммо у ки ш и томош а б и н га о р қ а ў г ир г а н м а ҳ а л д а у н и нг ф ат и л а - ф а т и ла со ч ига и л а ш иб т у рган у з у н х а с г а к ўз и т ушди-ю: «Б у о д а м с о мон х о н ада ё т г а н , ҳ о зир т у р и б к ел я пт и, у сти- б о б е ри лг а н та о м н и атай т ў к и б ташлаши, шу та риқ а а жал и ни чор ла ш ига н и м а са б а б б ў л д и ? А д и б Жал и л о т а н и н г қ а л т ис қ а ро р и н и ҳ а р ж и ҳ а т д а н а с о сла йд и. А в в ало, Ж а лил б ек – Жа л ил а ка – Ж алил о т а б у т у н у м р и д а в о м ида т ў ғри с ў з л и к ка, ҳ ал оллик к а инт и л г а н и , ях ш ил и кка хиёнат қ илмаг а ни, б ир овни н г ҳ а қ и д а н , лафзс и зл и к д ан қ ўрқ қ а н и б оис ш у ндай йў л т у т ди . У « Қиз и л к алт а к ч ил а р» с а ф ига қ ўш и ли б, қ у л о қ ла р ни т у гатга н да ҳ ам, В атан у р у ши д а қа т нашг а н д а ҳ ам қ илган х из м ат л ари эва з ига б ит т а ни шо н, н ишон н е, ё р лиқ ҳ ам о л ма й д и к и... б у нинг б ои с и ҳам ўша – Ж а л ил ак а нинг та б и ат и да г и кам т а р и н л и к к и ш и с и с и ф а т и да к ўрсат а д и , қ о лаве р с а , Жал и л о та ни нг ҳ а ётга, ў з и г а б ў лг а н м у н ос а б а т и н и ҳ ам о шк о р этади. Р у с ё з у в ч и си Лев Толст о йн и нг ф и к ри ч а , « та с в и р л а н а ёт г а н в оқеа ш у даража д а а сосл а н г ан б ўл и ш и к ера кк и, у н и н г б ош қ а ч а б ў лиши м у мкин л и г и к и то б х он н и нг х а ё л и дан ҳ ам ўт м а с ин » . « Т аба с с у м» ҳ и к о я с и д а ёз у вчи Ж а л и л о тага хос р у ҳ ия т ни и ш он а р ли ч изг а ни у ч у н ҳ ам қаҳр а м о нни н г ў з ини ў з и ў лим г а ҳ у км этга н и и шон а р ли чи қ қ а н. Ж алил о та б у б и л ан таш в ишла рд а н х ал о с б ў л ишнинг о с он йўл и ни та н л ама д и, й ў қ, а к с и н ча, М ўм и н к аб и о лч о қла рн и н г ноп о к қ они б и л а н ў з и нинг т о з илдек о ғ и р, қ о р а м т и р бул у т л а р а й л а н а р , лекин э т а к д а ги па х т аз о р яқ қо л кўзга т ашл а н а р э д и. Иккин ч и т е рим д а н ч иққ а н. К ў п ғ ў з алар б арг т ў киб, с а р ғ а йиб қ о л г а н » . А ммо орадан б и р о з вақт ў т иб Эрга шн и н г н и г оҳи т ева р а к д а г и б у т к у л бо ш қа н а р сал а р ни па й қай б о шл а й ди: « Бу н инг у с т и г а ҳа в о ю м шоқ . Ғ ўз алар ю в и лган, н а мх у ш. Бар г л ари, поял ар и с а р иқ . А р и қ ч а д а т и н и қ з и л ол с ув о қ я п т и ... . Ҳ о лб у ки, о ра д а н унч а л и к к ў п ва қ т ў т гани й ўқ. Э р г а ш н и нг ҳ а в о нинг юмшоқл и г и н и , ар и қчадаги т и ниқ зи л ол с у в ни ( ҳат т о, «сар ғ а й иб қо л г а н » би л а н «с а р и қ» сиф а т л а р и ҳ а м б и р-б и ридан ф а рқ л и маъ н ҳ а қ и қ а т ни сў зл а й о л иши о с о н эмас. Тўғри, ў з и ни ў з и мақт о в ч и , ҳ ат т о , т ан қ ид қ ил у в ч и лар к ў п б ў л ад и, аммо у л ар н инг к ў н г л и т у б ид а б у н д ан шуҳрат ор т т ири ш д а й н и ят я ш и р ин иши м у мк ин . “ Яшил “ Н ива” қаҳ р а м о н и ҳа м ҳ и коя н и н г бо ш и д а н о х и ри га дов у р ў зи ҳ а қи да ҳи к о я қ и л а д и . Ш у н и нг у ч у н ҳ ам у н ин г : "... б из т о м он н инг о д ам л а р и ан ч а с е р а нд и ш а кел а д и . Бу н и н г т а р и х и й и л д и з л ар и б о р : би з к ат т а л а р г а , х у с у сан , ё ш и у л у ғ л а р у л а в о зи м л и ш а х с л а р г а т а ъз и м қ и л и б ў р г ан г а н м и з " , – д е я ў з ин и н г ҳ а р а к а тл а р ин и о қ л а г а н д а й б ў л и ш и , та ғ и н , с а н ъ а т ш у н ос қ а ҳра м он и – б ем о р ёз у вч и б у ҳ а қд а ш у нда й д е йд и : “ Ё зу в чи л и к к а с б и б а ъза н ша ф қа т с из л и к н и т а л а б э т а д и . Д е й л ик , а йб д о р н и сўро қ қили шя п т и . У н и н г қ ар и н д о ш л ар и й иғ л а япт и , т омо ш а б и н ла р ҳ айр а тд а . Т е рговч и э с а п и н а к б у змай д и . Ё з у в ч и ҳа м б а ъ за н ш у н д а й ҳо л г а т уша д и . Би р оқ , сиз н и и ш о н т и р и б а й т ам а н , у н и н г т ергов ч и д а н ф а рқ и б о р – у қийн а л и б , ў р т а ни б к у за т а д и , “ с ў р о қ қ и л а д и ” . А мм о , т аби ий , б ун и с и р т иг а ч иқарм а й д и ”1 . Б у и қ ро р л а р ни , би р ин ч и н а в б а т д а , ё з ув ч и Ш . Х о л м ир заев нин г ў з и г а н и с б ата н т ат би қ эт и ш м у мк и н . З о та н , “ Я ш и л “Н и в 1 .1. АДИБ ҲИКОЯЛАРИДА ЯНГИ ДАВР ВА АДАБИЙ ҚАҲРАМОН КОНЦЕПЦИЯСИ Ҳ аё т д ои ми й ҳ а р а ка т д а , тў хт а б қ о лм а й д и . З а м о нами з г а б ер и л аё т га н с и фа тл а р ор а с и д а ши д д а т , а х б о р о тла рн и н г к ў п л и г и в а а лм а ш ин у в и ни н г те з к ор л и г и к аб и л а р са но қ ни н г б о ш и д а т у р г а н би р п а л л а д а ин с о н э ҳ т иёж л а р и н и н г ҳ а м т е з - те з ў зг а ри б т у р иш и г а а жаб л а н и б б ў л ма й д и . Ш у нд а й экан , к еч а к ў п чи л и к н и тў л қ и н л ант и р г а н ҳ о д ис а б у г у н э ъ т иб о рд а н қо л и ш и м у м к и н . А м м о ҳ а ё т д а ў з г а р м а с , с о б и т т у ш у н ч а ла рд а й ў қ эма с . Х у с ус а н , б у нд а н ми н г й и л а вв а л ва т а н иг а х и ё н а т қи л га н со т қ и н г а б ў лг кў п да н -к ў п с а л б и й ж и ҳ а тл а р и д а н б и р и – а д а би ё т ё л ғ о н ҳаё т тас в и р л а р и д а н и б о р а т б ў л и б қ о л ди . Ба д и и й а д а б и ё т у р у шда н қо чг а н 18 бо л ас и д а н в о з к еч г а н ко м м у ни с т о та л а р , о н а л а р , қ а р а шл а р и т ў ғ р и к е лм ага н и бои с о та -о нас и д а н ю з ў г ир г а н б о лал а р о бр а з и г а т ў л и б- т о шд и . Э н г ё мо н и б у нд а й қа ҳр а м о н л а р ти п и к о бр а з с и фа т и д а т ақ д и м эт и л а р , у л а р н и н г т ас в и р и д а м и л л ий , м а ҳ а л л и й р у ҳ ия т бор - й ў қ л и г и э ъ т ибор г а о л и н м ас д и . Н афақа т б и р о д а м , б а л к и б у т у н б ош л и м и лл а т в а у н ин г ў т м и ш и г а ҳ а м ш у нд а й « м е зо н л ар » а с о с ид а қ а р а л д и . К и м к и б о й , ў з и г а т ў қ , м о л - ҳо л и к ў п бў л с а , д е мак , экс п л у ат а то р , э з ув ч и , б и р о вл а р н и н г м е ҳн ат и эв а зиг а к у н к ў р у в ч и ; ки м к и б и р б у р қи ёфас и н и б о р и ч а и ф о д ал а ш н и ў з и н и н г ма ъ на в и й б у р ч и д е б ҳ и с об л а г а н , Сў зг а б ў лг а н э ҳ т и ро м и н и б и р з у м ҳ а м у н у т м ага н ёз у в ч и ўн л а б б а д и и й б а р кам о л ҳ и к о я лар , қ исса л а р , р о м а н л а р , д р а ма ла р , эссе ла р ёзи б қ о л д и р д и . У н и н г а с а р л а р и д а м и л л а т и ми з ни н г қ о н -қ о н и д а а с р л а р м о ба й н и д а я ш а б , т аъ би р ж ои з б ў л с а , м и л л а т ни н г ми л л а т си фа т ид а г и ж и пс л и г и , ях л ит л и ги н и та ъ м и н л а б к е л аё т г а н қ а д р ият ла р ўз и ф о д ас и н и т о п д и . Ад и б он а- В а т а н и н и , х а л қ ин и с у й г а н и у ч у н ҳ а м у ҳ ақ д аг и ҳ а қ и қ а т н и б о ри ч а к ўр са т и ш г а , ҳ е ч б и р ж и ҳ а т н и б ў О д а мз о д та би а т и ж у д а м у р а к к а б , шу б ои с д у н ё д а г и эн г м у ш к у л иш ҳ а м ин с о н н и ан г л аш д ир , д ес а к м у бо ла ғ а бў л м а йд и . К иш и х ас т а л икк а у ч р а г а н д а у н и н г д а рд иг а т и б б иё т а н и қ таш х и с қ ў й и ш и м у мки н . А м мо и н со н р у ҳ ияти , у н и н г и чк и о л ами г а ни сбат а н б у н да й қ а тъ и й « ҳ у к м» ч иқа р и б б ў л май д и . Қ о л а ве р са , кў з у қо ш , у м у ман , ташқ и ш а м ой и л и қ у й и б қ ў й г а н да й ў х ш а ш и к к и к иши н и у ч р а ти ш м у мк и н , л ек и н о ла м д а би р х и л р у ҳ и я тл и , ф е ъ л -а тв ор и б и р - би р и н и к и д а н а с л о ф а р қ қи лм а й ди г а н ки ш и ла рн и т о п и ш ни н г и л о ж и й ўқ . Р у ҳи я т н и н г с и р -с ин о а т г а бо й л и г Ҳ и ко я Ж а л и л о т а н и н г у м р шо м ид а г и ҳ ола т и т а с в ир и би л а н б о шл ан а д и . У – б е м ор , н е в а р а с и С а д аф н и н г й и ғ л а б ай т и ш ича , р ак . Ё з у в ч и те в а р а к - ат р о ф н и ў з и «кў р м а йд и » , б а л к и х а с тан и н г н и г о ҳ и б и л а н т а с в ир л а й д и , ш у н и н г у ч у н Ж а л и л о т а д е р а з а д а н қа р а б , о лт м и ш г а к ир г а н «э н г қ а р и ё н ғ о қ » н и к ў р а д и , би р вақ т д а э к и лг а н т у тн ин г к ес и л и б к ет г а н и н и эс ла й д и . Ч у нк и х а с т а к иши н ин г қ а л б и д а г и ма ҳ з у н л ик , и л о ж с и зл и к , д ар д м а н л и к б е их т и ё р те в а р а к - ат р о ф д а н у м р н ин г ў т и ш и г а гў ё р ам з б ў л у в ч и и ф од а л а р н и қ ид и р а д и . У м у ман , 22 м у алл и ф қ аҳ р ам о н р у ҳи я т и н и т а с в и рла р э кан , у н и н г кўн гл и д а к еча ё т г а н к е ч ин м а л а р н и н г и ш о на р л и , та б и и й ч и қиш и д а қ ан д а й д е та л л а р , т а св ир и й вос и т а л а р ке р а к б ў л и ш и н и ан и қ ҳ ис о б г а о л а ди . А са р да қ асам д ет ал и қ а ҳра м он л а р р уҳ и ят и ни оч и б б е р у в чи а со с и й б ад и ий в о ситал а рд ан б ир и дир. Ас л и да , қасам о ддий т у ш у н ч а эмас. Х алқим и з нинг а х ло қ и й , ди н ий қ ар а ш л а р и б и л а н у йғ у нлашган мазк у р т у ш у нча ма р д л и к, қ ат ъ и я т, б и р сў зл и л ик к а би с иф а т л а р нинг к а ф о ла т и дир . Қасамга с о д и қ л и к қанчал и к у л у ғ ланса, қ аса м х ў р л и к д а н ш у нч а л и к ў р г а н илади. Қа с а м ини б у зган о дам а й н и қ с а, ё р қ и н н а м о ё н б ў ла д и. А в вал ҳ ам а й т илга н и д е к, ма ф к у ра тал а б и би л а н ёзилг а н а к с ар аса р л а р да б у т ои ф а д а г и қ а ҳр а м о нлар ж у да ҳ ам жоҳ и л в а ва ҳ ш ий қ и л иб кў р с атила р , у л а рн инг қ илаётг а н и шл а р и , хатти - ҳ аракатл а р и ҳ ам ш у нга м у в о ф и қ бў л а р ди. Н о пок, ва ҳ ший, ша ф қат с из ли к т и м с оли б ў л га н « бо с м ачил а р» н инг қи л а р и ши бо с иш, т а л аш, эзиш, б ир о вн и н г ҳа қ ини т о р т и б о ли ш д а н и б о р ат, д е б та ъ кидлан ар д и . Ш у к у р Х о лми р заев эса « Т а б ас с у м » да Қ у ю н қ ў р б о ш ини ч ин э ъ ти қо дли, мард, қ а т ъ и я тли, б ир с ў з л и ин со н с и фат и да кўрс а т д и . Жалил б ек «б а л а нд б ўйли, ч а к м о н кий г ан, б а рваста» Қ Б у н ин г у ч у н ў қ у в чи а с а р д а г и в о қ еала р ни ў з т а на с и д а ҳис қ или ш и, қаҳр а м о н л а р билан б ирга я ш аши, к у л иш и , йи ғл а ши, бир с ў з б и л а н а й т г а н д а , у ларга и ш они ш и к е р а к. Ш у к у р Холм ир з а ев аса р л а р и д а г и қ аҳра мо нл а р т у т у м лар и , ў й - х а ёл л ар и , х ат т и - ҳ а р а катл а р и п с ихол ог и к ж и ҳ ат д а н ас о сл а н г а ни у ч у н ҳ ам и ш о н а р л и д и р . А д иб қ аҳ р а м он л а р и з и мма с и г а ке р а г и д а н о р т и қ юк о р тм а га н и ба ро бари д а у нинг т ў ла қ о нли н а м о ё н б ў л и ш и у ч у н за р у р жиҳ а тл арни ҳ ам у н у тм а й д и. «Ўзб е к х а р а кт е ри » д а г и Б о ти р чўпон н инг аёл и ни « Б у л у т т ў сган ой » ҳи к о я с и қ а ҳ р а м они Г у л са р а бил а н ё б о р ли г и к ў рсатил а д и. 26 1.2 -б о б. ЁЗ У ВЧИ Ҳ И КОЯ ЛАР И Д А МИЛЛИЙ Р У Ҳ И Я Т М А С А Л АЛАРИ « Б и з д а э с к и з а м о нл а р д а н б ер и , ф ра к к и й г а н э р к а к ё к и к о рс е т ки й г а н а ё л – р у с э м а с , р ус ли к х у с у си я т и н и ф а қа т з и п ун , ч и п т а к ав ш , б ў з а в а а чиг а н к а р а м бо р ж о й д а с е з и ш м у м к и н , д ега н ж у д а ҳ а м т аажж у б ф ик р ў р н а ш и б қо л г а н »1 , – д е б ё зг а н э д и а т оқл и р у с а д а б иё т ш у н о с о л им и В . Г . Б ел ин с кий . Ш у қ а р аш д а н ке л и б ч и қ с а к , ў з б е к к и ш ис и р у ҳ ия т ин и б ади и й а са р д а и ф од а э т и ш у ч у н у нин г б о ш и г а дў ппи , эгни г а ч о п о н к и йди р и ш ё к и бо ш и г а р ў м о л ўр ат и б , э т а г и е р с у п у р а д и г а н э нги л - б о ш б и л а н я ми л лат и м и з нин г ми н г й и л да н ор т и қ р о қ э ъ т иқо д қ и л и б ке л г ан и – и сл о м и й т у ш у нч ала р б ар о бари д а м о ҳ и ят а н д и н и й бў л м а га н у р ф - о д атла р и , б айра м у ан ъ ан ала р и ҳ а м та қиқ л анди . Ма с ала н , И с л о м д ини н и н г ё й и ли ш и д а н и лга р и ҳа м н и ш о н л ан га н Н ав р ў з б ай р ам и «эс ки л и к с а р қ и т и » д е я қ о р ала н д и . Ҳ о л б у к и , бу айё м , Ш у к у р Х о л м ир за е в т а ъ б и р и б и л а н а й тг анда , ми л л а т и м и з ни н г « ма н г у й ў л дош » и э д и . . . Ё з у вч и ми л л а т нин г қ он- қ о ни д а яш а й д и г а н , у н у т и л и б к е т и ш и а м р и ма ҳ о л б ў лга н , йўқ о л и ш и – ў з л икда н к е чи ш д а й б а ҳ о л анади г а н у р ф - о д ат л ар , ж у м ла д а н , На к и й инга н . А зам а т л а р . Й и г и т л а р н ин г к ў п и о л а ч оп о нд а , бе лл а р и д а – по пу к л и б ел боғл а р . 29 Ч о л ла р н и н г а к с а ри с и к ў к и ш - о д м и ч ак м о нд а , сал л ала р и о п п о қ . Я н г и бўз д а н ў р а ш га н . К ел и н чак л а р .. . ним а л а р н и к и й и ш м а га н ! У с т ма - у с т кўйла к к и йг а нл а р ин и е н г л а р и д а н б ил с а б ўл а д и : у с т к и к ў й л а к н и н г е н г и ти р с акк а ч а ш и м а р и л г а н , о с т ки с и н и н г е н г и б и л а кд а , э н г о х и р г и с ини н г е н г и , д е й л ик , о си л и б т у р а д и . Н ег а ш у н до қ к и й и н и ша р д и ? Ҳ а м о н а қ л и м е т м ай д и . Й ўғасам , о д д и й ку нл а р д а – о д д и й ки й и н и ш а р , Шў р о н и н г б ай р ам л а р и , ҳ а тт о О к т яб р ь б а й р а ми д а ҳа м б ит т а д а н ор т и қ к ўйла к к и й га н к е л и нч а кн и к ў р гани м й ў қ . Н аврўз д а э с а . . қ и л а д и . Та в ак к ал – а ё л л ар ҳ а қ и д а ў й л ар эк а н, у л ар ни нг ҳамма с и г а би р хил к ў з би л а н қ а раш х а т оли г ини анг л ай бо шл а й д и . Б у ни у н ин г қ у й ид а г и с ў зла р и д ан ҳ а м бил иш м у мк и н : « А йт м о қ ч и , м ен Г у л с а ра уч у н ич а ман . .. Қ у в в а т, с из ҳ ам х оним у чун и ч ин г . – Ниҳ о ят и й м а н иб ж и л май д и. – М е н « н ом а р д » д ед и м б у к иш и н и. Ас л и д а х у р с ан д м а н, ху д о у р с и н- а ... З ў р а ё л э к ан с и з . Ч е с ни ай т ая п м а н»1 . Тавакка л н и н г « зў р » деган э ъ тиро ф и б а м и с о л и қ и л и чи с и н г а н д а й қ ат ъ и я ти р а д этил и б, пе ш о н а с и г а э ш ик ё п и лг а н йиг и т н и н г б у н да н х а фа б ў ли ш ў р н иг а , но м у сини ҳи м оя қ илг а н а ёл н и ай л а н а д и, у л а р нинг й ўлига ю р м ай д и. Айни в ақ т да т и р ик ч и л и к к ў й и д а п ас т к а ш ф о ҳ и ша л а р да й т а н и ни с от а д и . Ғ оят со ҳ и б ж амол, фа р ос а т л и , т а л а нт л и, н омус л и , а й ни в а қ т д а, б е номус б у а ёл р у ҳ ият и н и н г ҳ а қ қо н и й т а с в ири ки т о б х о н ни л а рзага с о л а д и, у ни б е ф а р қ л ик ҳо лати д ан чиқа р и б , м у н о сабат б ил д ир иш га ма жб у р э т а д и»1 . Г у л са р а н инг эзг и н ка й ф и я т и б е и х т и ё р к и т о б х он га ҳ ам ю қ а ди . Ў қ у в ч и б у с о ҳ ибж а мол а ё л н и нг т а б и а т и д аги т у ш у на р с и з қи р рал а р т ў ғ р исида ўй ла й бо шл ай д и : а ё л б о йл и к ни я хши к ў р а д и , я х ш и е б, ч ир ой л и к ийи н и ш н и и ст а йди, айни п а й т да «з ў р» л б е р ган и нинг и сбо т и ҳа м эди. Ш у к у р Хо лм и рзаев « Б у л у т т ў с г а н ой » а са рид а б и р қ а р а шда к е ч и к кан м у ҳ а б б ат т у йғу л а р и ни т ас ви рлаёт г а н дай т у юл са ҳ а м , аслида қ аҳ ра м он л ар феъ л -ат в ори о рқали жа м и я тда р ўй б е р г а н ў зг а ри шл а р ни у сталик билан к ў р са т и б б е р а д и . 33 2 . ШУКУР ХОЛМИРЗЕВ ҲИКОЯЛАРИДА ДАВР ЯНГИЛАНИШЛАРИ ҲАМДА ҚАҲРАМОНЛАР (ИНСОН) РУҲИЯТИДАГИ АЛОҚАДОРЛИК Ша р о и т – ки ши н и ў з г а р т ир у в ч и к у ч л и о м и л . З е ро , ва з и я т о д а м н и ж и д д и й с и н о в д а н ў т ка з а ди . М у а й я н ш а рои т д а к и м н и н г қа н д а й о дам л иг и яқ қ о л к ў р и на д и . « Э р бо ш и г а и ш т у ш с а , э т и к б и л а н с у в к ечар , от б о ш и г а иш т у ш са , с увл и қ б и л а н с у в и ча р » , д е г а н л а р и д а й , ф а в қ у л о д д а ҳ о л а тла рд а ж а с у р л и к ҳ ақ и д а б он г у р аё т ган л а р н и н г ҳ а м м ас и ҳ а м ж ўм а р д б ў лм а й , а кс и нча , қ ў р қ о қ в а о ж и зл и ги ; в а тан п а р в а р л и к тў ғр ис и д а в о и зл и к қи л аё т га н л а рн и н г қ а л б и д а ў з г ач а м ақ с а д л а р Й и ги т м о м о с и н и н г ў зи г а оғ и рл и к қ илаётг а нин и , т ў ғ р и ро ғ и, у н г а б е р аётг а н бир б у рда но нини мин н ат қи л аётга н и н и к ў н г л ига к елт и р ади-ю, шу аснода ў зидан ў зи к ўнгли қо л а д и. С аб аб и , Ма қ с а д б ева у нинг у ч у н н а ф а қ а т м о м о , б алки ҳ а м о та, ҳ ам она ў р н ида Ў с а р би л а н у ка с и К е н ж а н и кат т а қ и лг а н, қий и н ч ил и кларга б ар д о ш б е рг а н а ё л. Ш у н и н г у ч у н ҳа м Ў с а р м о м о сид а н қ у т у л и ш, ҳ а, ай на н , қ у т у л иш м а с алас и ни қ а н д ай ҳа л э т и ш н и би лм ай д и ва а йни ч о ғ д а б у ф и к р н и мияси г а к елт и р га н и у ч у н ў зини ке ч ир олма йд и. У м у ман, «қа ди м д а н қ о лг а н а ф с о на» д а г и бер а ҳм ў ғ илга а й ла н аётг а н эс а да, Ў с т у т и шга ў р г а нг а н, ғ у р у р и т оп талг а н жойда я ша ш д а н ў ли м ни а фз а л би л а диган ха л қ н инг вак и л л а р и к у н келиб о т а- о н а с и ни қ а р о всиз қ ол д ириш г а ҳ ам м а ж б у р бўлга н и а с а р да и ш онар л и та р з д а тасв и рл а н г а н . Ўсар мом о с и ни ҳ а л и у р ф бўлмаг а н, кў пч и л ик о в о з ас и ни г и н а э шит г ан « қа р иялар у й и »га т аш л аб к е л иш т ў ғ рисида ўйлашга ҳ а м қ ўрқа д и. Шу б оис у б у «гап»ни хо т и н ига а й т т и р и ш ни иста й д и . Аё л и Ҳо ж а р н и нг қ у й ид а г и га п л а ри э с а « қ а р и ял ар у й и » д е г ан т у ш у н ч а б и р за м о нлар х ал қ им и з у ч у н қа н ч алик ёт, у нга м и л л ати м из н инг м у н ос а б а т и нечоғ л и қ аниқ бў лг а н ини кўрс а т а ди: « - Уф, энди би р мар т а о и ж т имоий а ҳ в оли, ш у н ин г та ъ с иридаги ма ъ нав и яти к ит о бх он н и ш у б ҳа лант и р м а й д и . « Қ у ёш- к у ф а лак д а к ез и б ю р иб д и ...» ҳ ик о я си ҳам м у стақ и л л и к н и н г и л к йи л л а рида г и ў з б е кл ар т у р м у ши д а н ҳи к оя қи л ад и. Адиб асар қ а ҳрам он и Қ у д ра тнинг ниго ҳ и б и л а н н иҳ о я т э р и ш илган м у стақ и л л и кн и н г («Бу, О з од л и к дег а н э дик, етиш д и к ! » ) к и ш илар р у ҳи я ти д а а кс эт и ш ини к у з атар эка н , ай н и ч о ғ да « акс таъ с и р » – ў зг а р ишла р д а м и лл ий р у ҳ и я т н и нг ҳ а м ў рни б орл и г и ни ас о сл а б к ўрсат а д и. А в в а л о , ш у н и т а ъ к и д л а ш к е рак к и , ё з у вч и б о ш қ аҳра м о нин и б е жи з и ж о дк о р л а р т о и ф а с и д а н т а н л а м аг ан . И к и мл а рни н г д ир э с к и т у з у мни а р м о н би л а н эслаг а н и га ҳ ам т аб иий ҳ о л, т ў ғр и роғ и , « б ир к ам д у нё...» д е б б а ҳ о б е рмоқ л о з им. « Қ у ёш- к у ф а лак д а кезиб ю р ибд и .. . » ҳи к оя с и қ а ҳрам он и Қ у д р ат н и нг қ у й и д а г и с ўзла р и и шонг а н э ъ т и қ о ди п у чга чи қи б, с ар о б г а а йла н г а н ид а н и зт и р о б д а қ о лг а н к иши ҳолат и ни и ш о н ар л и а к с этт и р а ди: «С оц и а ли з м н и н г бар б од бў л ган и га а ч инм а й м а н. Б и роқ у б и л а н б и р г а м ен и н г ҳ а м н и м а л ар и мд и р б ар б од б ў л г а н и г а а м и н м а н: м ен ино н ган қа д р и я т л а р пу ч г а ч иқ д и... Г ўёки б уг у н г и к у н г а ча б еҳу д а яша г а н эк а н м ан... Б и л аман: и н со н н и м а г а д ир и нт и л и б Бош қ а б ир т о и фа, қ а ҳ р а м о н нинг х о т ини ай т м о қ ч и , « қ итм и р, о д а м ни н г қ ў ли г а қ а рай д ига н » , « п у л кўр м а г а н» о д амл а р тоиф а с и э с а м у стақ и л л икни ў зи ч а қ а б у л қ и лга н , эрки н л и к н и бе б ошлик д е б т у ш у н г ан бўл и б, б у н д а й к и ш илар со ц иализм д а в р и д а у ни мақ т а б, истиқ л олга к е лг а ч, б у ни о л қ ишл а б кет и ш д а н о рла н ма й д и г ан б еқ ар о р , олғ и р к и мсал а рди р . Учин ч и т оифага м а н с у б М и с и р бў лса « Бир қў й б ир т е ри нинг и ч и д а н еча б о р о з и б, с е м и р а д и», д е г ан қ а р а шда г и, т у з у мга б аҳ о б е р и ш д а н кў ра у б е р ган до и р а да и ш л аш н и маъқ у л би ла д иг а н м е ҳн а т каш, т а дбирк о р, о м и л к о р к и ш и . У н инг у ч у қарға л ар ҳ а м б ор э к а н. Қ ув - қув қ и л и б , бир и н и н г к ети д ан бири у ч и б ў та д и . У м у ман, жо н л и - ж о нивор ж у фт- ж уфт б ў л а ёт г ан п а йт. Ҳ а т т о г у жум ни н г ч а ка л ак шо х л а ри ор а с ида ҳам ж ибл а ж и б о н л ар б и р - би р ини қ у в л аб ю р и ша д и . Қ а н ақа қ и л иб шун д а й тез у ч и ш ади? Ҳай ро н м а н ! Б и р м а ҳ а л д енг, б и р - би р и н и қ ув л аб и к к и т а о п п оқ к а п алак к ел д и . Шунд о қ оё ғ им о с т ид а , э н ишда. Қ и й ғо с г у л л а г ан з и р алар у с тида п и л д ир а б уча б о ш л ашди. В о й, шундай чи р о й л и, ш унд а й ч ир о йли! »1 . Уш б у тасв и р о д д и й о дам н инг к у з ат у в и эмас, б ал к и ю к сак т у йғ у ли, таъсирча н , ҳи с с и ё тг а б е ри л у вчан и жо д ко р киш и н и нг н и г кир и т а о л а д и в а к и ри т а о л г а н и н и ҳ ам и с б отл а ш д ан иб оратд ир »1 , д еб ё з а д и о лим М. Қўш ж он о в зи ё лила р нинг и ж тимо и й -маъна в и й ф у н кци я си ҳ а қ ида ф и к р ю р ит а р эк а н. Х у д д и ш у н д ай, ё з у в чи Ш у к у р Холми р з аев н инг «Т а б ас с у м » , «Ўзбе кн и нг со ддаси», « Ўзбек х а р а кт е р и», «Қ у ёш- к у ф а лак д а кез и б ю ри бди.. .» , «Б у л у т т ўс ган ой» к а б и қ а т о р ҳи к о я л а р и д а ў з бек м и л л а т и ни м аси билан бош қ а м и л л атл а р о р а си д а йў қ о л и б кет м а й ди – а ж р а л иб т у р ад и , х ал қ нинг я ш овч а н л и г и ни та ъ м ин э т у в чи р у ҳий , м а ъ нав ий , а х л о қи й қадрият л ар ни м а л а рда на м о ё н бўлади, д ег а н с а в ол л арга ж а в о бл а рнинг б ад и ий тал қ 2 . 1 . ИН С О Н РУ ҲИ Я ТИНИН Г МА И Ш ИЙ Т УРМУШ Б ИЛА Н А Л О Қ А Д О Р ЛИ ГИ И ФО Д А СИ И н с о н в а ж а м и я т м у но с а б а т и г а т у р л и ча ё нд а ш у вл а р м а в ж у д . Қи з иғ и , б у нд а й қ а р а шл а р д а а кса р ҳ о лла р д а ми л л а тл а р н ин г ў з а р о ф а р қ л а н иш и ҳ а м се з и л ад и . Ж у мл а д а н , ў з б е к л а р у ч у н ж а м и я т н и н г р о л и , а ҳа ми я т и ж у д а к а т т а . Ғ а р б к ишис и эс а и н ди в и д у а л и зм г а м ой и л . Ғ а рб л ик л а р ки ш и , а вв а л о , ў з и у ч у н я ш аш и к е р а к л и гиг а у р ғу б е р а ди , б у н ин г у ч у н ш а рои т г а мо с ла ш и ш эма с , ша ро и т н и ў з и г а м о с ла ш т ир и ш л о з и м , де б у қти ри ш а ди . Ш у б ои с , ғ а р б л ик л а р т у р м у ши д а б о ш қа ла р г а ў х ш Ё з у вч и Ш у к у р Х о лм и р з а е в и жо д ид а ў з бе кла р т у р м у ш т а р з и би л а н у л а р нин г р у ҳ ия т и ўр та си д аг и а л о қ а л а р но з и к и ф о д а э т и л ади . А д и бн и н г « . . . И кк и к ў р г а н б и л иш » , «П одачи» , « А р п ал и қ и шл о ғ и д а » , « Ў з б е книн г со д да с и » , « Ў з б е к х а р а к те р и » си н га р и ас а р л а р и д а я ша ё тга н м у ҳи т и м а ъ на в и й о л а м и д а с ез и л а р л и и з қ о л д и р га н , ш у б и л а н б ирг а , я ш а ш т а р з и д а р у ҳ и й қ а р а ш л а р и н а моё н б ў л адиг а н ки ш и л а р т а св и р л ан г анин и кў р а ми з . “ Ўзбек х а р а кте ри ” ҳ и кояси м ил л а тнинг м а иший т у р м у ш и д аги жиҳатла рн и кў р са т иш и г а кў ра б е н а зи р а сар д и р . Ҳи к ояда ў з бе к она а н д қўймас л ик к е р а к. Бу ж у да м у ҳ им – п ринц и пиал ма са ла. Ўша ш ар о ит о д а м л ари н и тас вир лаган д а ҳ а м уларга ў та м аҳл и ё б ў л иб к е т и ш я р амай д и – з еро, у ла р ҳ а м ка тт а ў з б ек х ал қ и н инг бир б ў л аги ( и л о ж и б ў л са м а ҳ а лл и й шар о итни та с в и р л аш ор қ а л и бутун Ўз бе к исто н га т ат и г у л и к – унинг э л л ар и ва элат л ари у чун м уш та рак бў л ган туй ғ у ла р н и би р ин ч и п л а н га чи қа ри б т а с в и р л а ш л о зим )»1 . Ё з у в ч инин г у шбу фи к рл а р и и сб оти « Ўзб е к ха р акт е ри » ҳ и кояс и да я қ қ ол кў з га таш л а н а д и. Ҳ и к оя д а қ аҳ р а м он л ар т у р м у ши н инг ҳ а мм а д а н ал оҳ и д а а ж р а л и б т у р у в чи қ и рр а л а р и эмас, б а л ки б о ш қа ҳ у д у д лар д а ги к иш и л ои ла с и да г и к и ш ил а р ҳа ё т и б у н д а й “ ме з он ” га м ос т у шма й д и. Ч у нки ў з бе ко на т у р м у ш – қ а н оати, б о ри г а ш у к у р қи л иши б и л а н г ў за л . Қ о рин н и н г эм а с, кўнг и л т ўқ л иги н и м у ҳ и м би лг а н, ж и с мо ний о чл и к д а н эм а с, м а ън ав и й қаш ш оқликд а н қўр қа д иг а н ў з б е к к и ш иси охир г и б и р б у р д а нони н и ҳ ам бў л иш и шд а н о ғ р ин ма й д и , т о пг а ни ни ў р т ага қўй и ш га ў з и да к у ч т оп и б ги н а қ о лм а й, б у н д а н р о ҳат л ана б и л а ди ҳам. Ҳ и к оя д а қ у р у қ чо й с ў р аг а н Ў р мо н ж он н и н г с ўр о в и га Б о т и р чў п онн и нг аёли м у н ос а бат ин и қа р а н г : “– Бор, б о р , – а ёл э т а г и н и ап и л - тап ил туш и риб, тар о қ ни таш л а б , кулба г а ки риб к е ў з и д а н кў р а ў з г а н и ў й л а й д и, ўйлай о л а ди . Йў қ са, болас и д а н қи зғ а нг а н тан си қ та о м ни м е ҳ м онига и лина д иг а н к и ш и нинг х ат т и - ҳарака т ини қ а н д а й т у ш у н и ш м у мкин? Ш у к у р Х о лми р за е в ў з б ек м ил л ати т у рм у ш та р зи д а ги б у н д а й жиҳатла рн и синч ко в л ик б илан к у за т ади, за р у р ж о й д а ў р и нли и шла т а д и. О лт и н зарр а л а р и д а н йи ғ ил и б- й иғ и л и б о лт и н г у л ҳ ос и л бўлган и д ай , ёз у в ч и н и н г т у р м у ш д аги ноз и к жи ҳатла рн и к у за т у в и к у н к ели б , м и л л ат ҳ а қ и д а а ниқ тасавв у р б е р у вчи у м у м лашма л а р г а а й ла н а д и. Ё з у в ч ин и нг « Н от а н и ш од а м» ҳи к о я с и д а о в г а б ор а ёт г ан қ а ҳ р ам о н ёмғ и р да қ о лг ан д а келт и р и лди...» , – дейди қ а ҳ р а м о н. Б ол аси та т и б к ўрма г ан т а н с иқ т а о м н и ме ҳ м онига т у т иш – мез б он ў з бе к ка та н иш бўлган х у с у си я т. Б у – ме ҳ м он и нинг кўн гл ига қараб, у н ин г ин ж им а с л иги у ч ун ҳ а р не га т а йё р мез б оннинг р у ҳ и й т у т у ми. Х у лл ас, “ . . . Икки кўрг а н б и л иш” ҳи к о я с и д а г и б ек а нинг т у т у ми «Ў зб е к х а ра к т е р и» ҳ ик о яс и д а г и Б о т ир ч ў п он н и н г а ё л и т у т у ми д ан ф а р қ ла н ма й д и. « Ўз б ек х а ра к т е р и» д а ёз у в ч и га Б о т и р ч ў пон оила с ини к у з атиш, у ҳ а қд а ў қ у в ч ид а м у айян тасавв у р ҳ о с ил қ и л иш д а Э р г а ш н и н г хо л ис к у з ат у в и тасв и ри қ ў л к е л ади. М а ҳор а т л и а диб б у ўр и н да ҳ ам бош қ а ҳ р а м он , ҳ Ум у ма н , ҳ и к о я да ў з б е к а ё л и нинг к ечмиши ор т и қ ч а та ф с илоту б а ё нлар с из, с од д а, лек и н а ниқ к ўр с ат и лади: “ а ё л тонг о тм а с д ан у й ғ о н ар д и : с и г и р соғар, э ри н и к у з а та д и, к ейин ўр мак т ў қ и й ди... К ун к ў т а ри ла ве рг ан д а а ри қ н и н г у б е т и д аг и п ах та зорга ту ш а ди: к е ч гача б и р қо пни т и к к а қи ли б қўяди. К е ч а си ҳ ам аллама ҳ а л гача у ла р н инг к ул б а с идаги ё л ғ из д е ра з а д а н а р и қ бўйига н у р т уш и б т у ра д и” . Х у лл ас, А ломатх о н1 ҳ ам чи д олма й д и г а н т у рм у ш ташвишл а р и ... У ш б у тасв и р ш у нч а ки а хб о ро т б е р и ш э м ас, б алки э р та-ю к еч меҳнат д ан б ў шам а й д и г а н, эри, б о ла л ари хизма т ини ҳ а ётини н г мазм у ни са н а йдиг а н ў чўпон н инг “ қўш- қ ўш ё п г ан н он ” қў й г ани ( ў з б е к н и н г да с т у рхо нини н он с и з тасавв у р эт о лмаг а н и м из ш у нч а л и к к и , б у н еъмат н и муқаддас с а н а й ми з , д ем а к, б о ш қа ег у ликлар б ў лмаг а н та қ д ир д а ҳ а м да ст у рх о н д а, ал б атта, н он бў л иш и г а ҳа р акат қи ла м из. Б о т ир ч ў п оннинг н он н и қ ўш - қўш қ ў й и ши н ин г ас о с ий с а б а би ҳ а м ш у дир ), б ир т а қс и м ча оқ қа н д , ик к и ҳ о в у ч жий да бил а н ма й изни соч и б т а ш л ага н и зами р и д а ҳ ам но чо р ли к ни яшир и ш, о и л а д а г и қ и й и н чи л и к л а рни б о шқал а р га с ез д ирм а слик к а и н т илиш я ш ири н . Ш у н да й ўр и н л а р д а ёз у в чи и жт и м о ий ҳ а ё т да г и во қ ел икла р ни н г о қ и б а т и н и г ина к ў рсата д и атвор и дан ха б а р д ор миз) ў лароқ д аст у р х он д а н қ ўл т о р т и ш и қ а нча л ик таб и и й бў л с а, у ни к у затиб т у р ган б е к а н и н г ( у н ин г р у ҳ и я т и д ан ҳ ам х а бар д орм и з ) “Шу у к а миз ҳ еч н а р с а та т и м а д и д а... Ё б и зни пи с а нд қ и л м а я пт и ми?” – д е я х а ф а б ўли ш и ш у нчал и к а с осл и дир. Қа д р и ни ў л ч овла рд ан юксак т у тган, ум у ман, ода м и й л икни модди я т та р о зи с ида тор т иш м у мкин бўлг а н н а р салар б и л а н т е нгл а штири ш ни х аё л и г а ҳ ам к ел т и р ма й диг а н ки ш ига б епис ан д л и к , о ёқ у ч и да к ўр сат и ш ж у да о ғ и р бо т а д и. Шу бои с ҳ а м ме ҳ м они у ч у н бо р и ни да ст у рх он г а т ў к иш н и б у р ч д е б би л а диган Б о т и р ч ўпо н , аё л и ва ў ғли Э р гашв о йни учун методик қўлланма. – То шкен т: «Ша рқ», 2005, 56-бет. 51 2 .2. И ЖТ И М ОИ Й Ҳ А ЁТ ДАГИ ЎЗ Г АР И ШЛ А Р Н И Қ АҲ Р А М ОНЛА РИ РУҲ И Я ТИ ГА КЎЧ И Р И Ш НИН Г БА ДИИЙ УС У Л ЛА РИ Экст р е ма л , ф авқ у лодда ҳо лат л а р да о д ам р у ҳ ия т ига х ос а сл ж и ҳат л ар яққол р оқ на м о ё н б ў лад и . « Ҳ а р би р та ш қи з ар б а т а ъ си р и д а характе р л а р н и н г янг и -я н ги қ ир р а л ари н а мо ё н б ўл а д и. Ту й ғ улар таш қ и ду н ё та а сс ур отл ари г а эмоц и о н ал р еа к ц и я с и ф ати д а н а м о ё н бў л ади »1 , д еб ёз а д и а д а б и ётш у нос о лима М. А б д у р аҳ м о н о ва. Д ар ҳ а қ иқат, ки ш и қ а лтис ва з ия тл арда а с л и д а г и д а й – т у рли « қ о ли п л а р» га, «шак л лар»га кир м ай, мос л ашм а й, б о р и ча кў р и н ад и. Са б а би ш ош қ инч ҳ о лат л а р да к и ш ини н г ўй л а б ў т и р и ш 2 Холмир заев Ш. Са йланм а. IV жил дли. 1-жилд. – Тош кен т: «Ша рқ», 2003, 70-бет. 53 ў т ир олмасли г и ан и қ. Бироқ шу вақт д а о тани с и н о в ч и бош қ а в о қеа с о ди р бў л а ди: «Уй о сти д ан б и р ов те п г а н д а й с а п ч иб туш д и. Ён - вери д а н номаъл у м қўл л ар қи т и қ л аёт г ан к а б и сил к и на бо ш л а д и » . Ав в а л о , ё з у вчи з и лзилани н г д а ҳшат ин и, қ ўрқ ин чли т итраш и ни и к к итагина ҳ о лат т асв и р и ни бе р иш бил а н и ф о д а эти ш нинг у д д а с и д а н ч и қ қа н . Ч у н к и те п г а н да ҳа м, қ и тиқ л аг а нда ҳ а м к и ш и к ес к ин ҳ а р а к ат л ар қ и л а д и. Б и н о нинг «кес к и н » ҳа р а кати эса к и ш ида қўр қ у в у йғ о ти ш и т а б ии й. Ч у нки т е бран и б т у р ган у й ҳ а р д ақиқ а да қ у л а б т у шиш и , бо с и б қ олиши м у мк и н. Шу б оис ҳам ш и р а н и н г ў з и н и эш и кка у ри ш и ҳ ам и қ ў л и ни ю в иб қ ў л т иғ и г а у ри ш и га с а б а б бўла д и. Ои л аси ш а ъ н ига д оғ т у шиш ин и и стама г ан бобо ў т б о ш и с и н ин г п о к но м ига и с нод келт и р а диг а н йў л т у тги с и к елм а гани у ч у н к елини н и х у шламаган э д и. Аммо қ ал т ис в а х ат а р ли вази я т у ндаги асл ин со н и й , ў з б е к и т у йғ у л ар н и у й ғотиб ю б орд и . У келин н и, у н ин г б ол а л а р и ни қ у тқа р и шни ў з и нинг а ра зл арид а н м у ҳи м ро қ ҳи со блашга к у ч то п ди . Ё з у в чи ҳ и к о ядаги ҳар б и р жи ҳатни п у хта ўйлаг а н. Ма с ал а н, б о бо ни н г т ў й к у ни мисг а рл и к д ўк о н и д а ўт и ри ш и б е ж из эмас. Ч у нки м и с га р л а р н ин г тақ и р -т у қ у ри о р ас и д а т ў йни н г ш о в қ ини, к а рн а й-с у рн а й н и н г ш ў х - ш одо н н ҳ а р қ а н ч а ж а ҳ л л а н мас и н, а ч чиқ л ан м а с и н , ам м о бо ла с и д а н в оз к е ч о лм ай д и. Т у р с у н б о й ни т ў қа й д а кў рг а н о н и д а н б о ш л аб у ни д еб яш айд и. О х и р г и д а м ида ҳ ам б о ла с ига и лҳ а қ бў л иб к ўз юм а д и . Ўғл и дан н а ф р атл ан ган, н о м у с д о ғ ида к у й г ан И к р о м жон ҳ ам Т у р с у н б ойни с ў нгги йўлга к у з атар э к ан, э з ил и б- эзилиб й иғл а йди, о тал и к т у йғ у л ар и ни я ш и р о л м а й д и . Б у н д ай ж и ҳ а тл а р ў з б е клар р у ҳ и я т и н и и фода эт а д и. Ў з и д а ша к л л а нган ах л о қ и й м е з о н л а р г а қа р ш и б о ро лм а ган ў з б е к, айни ч о ғ д а , б о ла с идан ҳа м к еч о лм а й, и кки ўт о рас и да қ ол а д и ... « Бир г у зар о д а мла р и » д а Са м ад ў ғ и л к ўра «О таж он , нима б ўл япти ? » – дег а н сўр о ғ и Ғол и б о т а ни д а р ро в ў з и г а келт и ради. «Ол , б о лангни!» – дег а нича дев о р га т а р м а ша д и, ош о л м ай с ў к ин и б д а р ч а д а н чиқ и б к е т а ди . Б о бонинг б иринчи са ф а р д е в орд а н қ и йналм а й о ш и б ў тг а ни у н ин г н ев а р алари у ч у н қа нч ал и к ж он и қ и ш и, у л а рд ан қ ат т иқ х а в о т и р о лаётг а нини к ў р са т а ди . Ўз б ек о иласида г и э р билан а ёл н и н г б и р -б и р и г а м у н о с а ба т и д а м ил ли й р у ҳи ятимиз қ и рралари я н а д а ани қр оқ н а м о ён бўла д и. Ч и н ў з бек э р к а г и аёлини рўз ғ ор н и о б од қ или ши дан б о ш қ асига йў ла т ма йд и, яъ ни а ё л л ар би л а н эр к акл а р нинг юм у ш ла р и а н и қ. Аёл у ч у н ҳа м э ри г а м у омала қ и ли А д абиётш у н ос л игимиз д а Ш у к у р Х о лми р з аев и жо д и д а а к с эта д и г а н ма ҳ алл и й р у ҳ ия т иф о дал а р и б е жиз т а ъ ки д л а нм а йди. Ч у н к и ё з у в чи м у ай я н ҳ у д у д да ги к и ш илар т у рм у ши н и та с в и р лар эк а н, у ерда г и о дамла р н и нг у рф- о дат л а р и, а нъала р и д а ги ҳ ав а с этг у лик ж и ҳ а тла р н и маҳ о р ат би л а н и ф о д ал а й д и . Ад ибн и н г ў з и м у н а қ қ и дни н г са в о л л а р ига ж ав об б е р а р эк а н, б у б о р а да, ж у м л а д а н , ш у н да й де й ди: « .. .м а ҳ аллий ш ар о и т ни та с в и р л аш ва ў ш а шар о ит о д а мла р и н и т а с в ир л аш орқа л и б у т ун Ў з б е к ист о нга т а т и гу л ик – ун и н г э лл ар и в а э ла т л а ри у чун м у ш тар ак бўлган ту й ғу л арни би ри н чи пла н г а 1 Норматов У. Ижодко рнинг дахлсиз дун ёси. – Тошкент: «Мумтоз сўз», 2008, 128-бет. 59 – Т у р , м е н к иг изн и ш ип и ра м а н !» . Ҳ о л б у ки , А бд у р а с у л « ке т » д е яё т га н Э шқ у вв ат у н г а б е ш и кк е р т и қ и л и нга н қ и з н и “ й ў л д а н у рди ” , “ н о м а р д н и н г и ш и н и қ и л д и ” . А м м о анд иша , ў й ла б га п и ри ш , м у н о са б а т и н и о ч и қ - ой д и н б и л д и р и ш д а н т и й и л и ш қ о н - қ о н и г а с и н г и б к е т г а н А бд у р а с у л : “ Т у р ! К е т ! Уй им д а н чи қ! ” – д е б , кў н г л ид а г и н и о ш к о р а би л д и р о л ма й д и . Ч у н к и м е ҳ м о н г а ҳ у р м а т к ў р са т и ш , у й иг а к е л г а н к и ш и г а д а р д и н и б и лд и р ма с л и к з а р у р л и г и у н и ш у нг а м а ж б у р э т д и . Шу б о и с ҳ а м у к игизн и с у п у риб , жўр а с и н и у й и д а н чи қа р а ё тг а н иг а и ҳо л а т д а ва з и я т ў з г а ча : о т ас и қ и йи н ҳ о л д а қо л га н и н и кўр г а н ме ҳ р и б о н ҳ а м ж а с у р қ и з ў з и а р а л а ш мас а бў лм ас л иг и н и анг ла йд и : От а в а қ и з ўр т а с ид а г и х у дд и ш у н д а й но з и к м у но с а б а т Ш . Х о лм ир з ае в н ин г “ А рп ал и қи шл о ғ ид а ” ҳ а м м а ҳ о р а т би л а н тас в ир л а н а д и . О н а с ид а н а ж р а л га н Б одо м г у л о т ас и н и н г қў л ид а к ат т а б ў л а д и . Ҳ и к о я д а вақт - с о а т и е т и б у нг а со в ч и к е л га н ид а б у х а б а рн и қ изиг а қ а н д а й етк а зишн и б и лм а й , би р х аё л и қў ш н и к а м п и р д а н ҳ а м к ўма к сўр а м о қ ч и б ў л ган , и з ти р о б д а қо л г а н Ше р а л и б о й , к ўн гл и д аги н и о т а с и г а о ч и ш г а а н д и ш а й ў л б От а ў р н и д а н т у рди: – Ў й л аб о л, ў й л аб ол ... Л а б з и д а н қайт г а н қа в м и д ан қайт г а н б ў л а д и , б о л а м ... – д е б чи қ иб кет ди ». Ё з у в ч ин и нг “ Қ и з қи п-қиз а р иб э ш и к ка ю зл а н д и ” ё к и “ От а б о ши н и эг д и ” каби и ф од ал а р ида ў з б е к о та с и ва ў зб е к қи з и м у н о с а б ати ни т асв и р лаёт г а н и а н и қ се з ил и б т у р ади. Лаф з и н и ҳ ар на р са д а н у ст у н қўй г а н Шера ли бой а й н и п а й т да фа р з а н д и нинг б а х т ига з омин бўли ш ни ҳа м ис та ма йди. Ш у н ин г у ч у н у н ин г г а пларида а й н и з ид д и ят у йғ у н лаш и б кет а ди: “ Ў й лаб о л, ў й л а б о л... Ла б з и д ан қ а й т г а н қ а в м и д ан қа йтган б ў лад и , б о л а м ... ”. Қ и з – Б одомг у л о т а си н инг р а ъ й и г а У М У М И Й Х У Л О С А Л А Р Ўз б ек а д а би ё т и н и нг й и рик в а кил л а р и д а н б ир и ёз у в чи Ш у к у р Х о лм и р заев ас о сан ҳик о я н а в ис сифат ид а маш ҳ у р б ў л д и . Ж а ҳон а д аб иёт и д аг и н аз а рий қарашла р н и ч у қ у р ў з л ашти р га н а д и б бош қ а л ард а н ў рга н г а н л а ри н и ў з и нинг иж од ида м а ҳ о р ат б илан қ ў л л а й бил д и. Ё з у в чи а с а р л а рида у с л у би й я н г иликл а р га инт и лиш н и ҳ ам, ш ак л ан б ет а кр о р ли к ка қ и з и қ ишни ҳ а м у ч р атам и з. А д иб о р а м изд а ги о д д ий к иш и л а р т а св и р и ни яра т са д а, б у нд а н м у ҳ и м у м у м л ашмалар, ч ин ҳ аёт и й х ул о салар чиқ а р ади. Шу б оис Ш у к у р Х о лм и р заев а са р л а р ида г и қ а ҳ р а мо н л а р н и н г ж о н л и, ишонар л и т 1 Норматов У. Ижодко рнинг дахлсиз дун ёси. – Тошкент: «Мумтоз сўз», 2008, 127-бет. 64 к и ш илар ҳаёт и д а г и з о ҳ иран к ўр и нма с , а ммо ботин а н к атта та ъ с и р к у чига эга бў лг а н м ил л ий ва ма ҳ алл и й қ ад р ия т л а р , ан ъ а н а л а р н и ҳ а м ў з ас а рла рид а кўрс а т иб б е р ади. Х о лис та с в и р лаш – қ а ҳ р а м о нн и нг х а т т и-ҳа р а кат л а рини у н ин г и ч к и д у нё с и – ф и к р ла ш и, э ъ ти қо д и , у р ф - о д атл а р га м у н о с а б а т и д а н к ел и б ч и қ и б и ф о д ал а ш – Ш у к у р Холми р з аев и жодин и нг м у ҳ и м ж иҳат л арид а н б и р и д ир . А д и б қ а ҳ р а м о нл а р и тасвир и да ҳ аёт ҳ а қ и қ а т ига з и д ўр и н л а р га й ўл қ ў й м а й ди, ҳ а р бир перс о н а ж н и « ўз и га ў з и ж а в о бг а р» та р з и д а кўрс а т а д и. Ум у ма н , ў з б ек а д аб иётин и нг ет у к н амоёндаси Ш у к у р Хо л м ке ч г а н д о лға л и в о қеалар т ў ғр исида г и « Т а б ас с у м » , «Қо р а к а м а р», «Қил кўприк» к а б и а с а р ла ри да Инсонга х о л ис б аҳ о б е р и ш там о й или к ў з г а ташлан а д и . Ё з у в чи қ аҳра м о н л а р ни ат а й кўк ка к ўт а р и б ма қ т ама й д и , шу би л а н б и р га у л а рн и нг н у қс он л а р и д а н ҳ ам к ў з ю ммаслигига амин бўлдик  – м ил л и й л ик қ а ҳрам о нни н г, аввало, р у ҳ и я т и – ўйл а ш, фикрл а ш, м у н ос а б ат б ил д ириш т а рзида в а ш у нга м у в о ф и қ га п - с ўз и , х ат т и- ҳ а р а к атл а р и д а нам о ён бўлади. Ш у к у р Х о лм и р заев н и н г « Ўзбек х аракт е ри » , «Н авр ў з, Навр ў з» с ин г а р и ас а рлари қ а ҳ р а м о н л а р ини н г ич к и о ла м и ҳ а м , ташқи ша м ойил л а ри ҳ а м ў з б е к о н ад и р . х а р а к т е р и», «Ўзб е к б об о », « О зо д л ик» к а б и ҳи к о я л а рида а н а шу ж иҳа тл а р ё р қ ин г авд а л а нт ир и лад и  – м а ъ л у мки, о дам р у ҳ и ят и га х ос асл ж и ҳа тл а р э к стр е ма л , ф авқ у лод д а ҳо лат л а р да я қ қ о л р оқ н а мо ё н бўл а ди. Б о шқа ч а а йтг а н д а, к и ш и қ а лт и с вазиятл а р д а а с л идаг и д ай – т у р ли «қ о л и плар»га, «ш а кл л а р » га к и р м а й , м о слаш м ай, б о р и ч а к ў р и нади. С а б а би ш ош қ инч ҳолатларда к и ш ин и н г м у л о ҳ аза ю р итишг а , м у ш оҳ адага и м кони бўлм а йди. Шу б ои с ҳ ам жа м и я т д а и ж т имоий ва з и я т ке с к ин ў з га р га н д а т у рли хи л к а й ф и я т даги ин со нл а р а н и қроқ кў зга т аш л ан а д и , б у н д ай п ал л а л а р да бар қ а ро р в а қтда г ига Ф О ЙДА Л АН И Л Г А Н А Д АБИ ЁТ Л А Р Р ЎЙ Х АТ И 1 . И.Каримов. Юксак маънавият енгилмас куч. Тошкент. Маънавият. 2008 2. Й ў лдошев Қ. “ Ал п о миш” тал қ и н л а р и. – Т о шк е нт, «Ма ъ н ави я т » , 2 0 0 2. 3. Й ў лдошев Қ. Ё ниқ с ўз. – Т о ш ке н т, « Я н г и аср ав ло д и », 2 00 6 . 4 . Й ў лдошев Қ., Қ одиров В.. А д а б ий сабо қ л а р 7 . Ум у мта ъл им макт а бла р ининг 7 - синф ад аб иёт д а р слиги у ч у н мет о дик қ ў л л анма. – Т о шк е нт, « Шарқ», 2 0 0 5 . 5 . Н ор ма т ов У. Иж о д к орн и нг д а хлс и з д у нёс и . – То ш кент, « М у мтоз с ў з » , 2 0 0 8 . 6 . Н ор ма т ов У. У ми дба х ш та м ойил л ар. – Т о шк е нт, 2 000. 7 . Сатт о р о в а Г . М ил л ий х а р а к т ер ва б ад и и й тал қ и н . – Т о ш кент, «Ф а н », 200 7 . 8 . Ум у ро в Ҳ. Ад а б и ёт 16 . А бд у л ла Қа ҳ ҳ о р с аб о қ л а р и (А б д у лл а Қа ҳ ҳ о р ҳ а қ и д а хо т и р ал ар) // Ўз б ек т или ва а д а б и ёти, Т ош к е н т, 19 87 й и л, № 4 . 17 . Й ў лдошев Қ. Й и ри к ш а х слар тасв ир и йў л ида // Ў з б е к т или ва а д а б и ё т и, Т о ш ке н т, 1 99 8 йил, № 4 . 18 . Й ў лдошев Қ. Шах с ни т асв и р лаш – бо ш мақ с ад / / Ў з бек т или ва а д а б и ё т и, Т о ш ке н т, 1 98 8 йил, № 5 . 19 . Й ў лдошев Қ. Ў қ иш ҳ ам, ё зиш ҳ ам к ў н гил ройиши / / Г у л и с т о н , Т о шк е нт, 2 007 й ил, № 1. 2 0 . Мама ж онов С. Ҳа қ иқат и з л а б... / / С а од ат, Тошке н т, 1 9 9 0 й ил, № 2 . 2 1 . Н ор ма т ов У . Уч ҳ и к оя – у ч д у нё / / Ё з у вчи , Тошк е нт, 1999 йил, 26 ма й . 2 2 . О зод ват а н о д ами ( д ав р а с у ҳ бати) / / Ўз б екис т он а д а б и
Купить
  • Похожие документы

  • Fitrat dramaturgiyasi
  • «Saddi Iskandariy» dostoni
  • Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
  • Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
  • Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha