Shukur Xolmirzayev "O‘zbeklar" hikoyasining sotsiolingvistik tahlili - Лингвистика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	70000UZS
Размер	49.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Май 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Лингвистика

Продавец

Dilshoda Umaraliyeva

Дата регистрации 24 Май 2026

0 Продаж

Shukur Xolmirzayev "O‘zbeklar" hikoyasining sotsiolingvistik tahlili

Купить

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
MUNDARIJA
KIRISH
I BOB. SOTSIOLINGVISTIKA: N AZARIY ASOSLAR VA
METODOLOGIYASI
1.1. Sotsiolingvistikaning pred meti va tadqiqot yo’nalishlari
1.2. Badiiy matn sotsiolingvisti k tahlilning ob’ekti sifatida
1.3. Shukur Xolmirzayev ijodini ng sotsiolingvistik konteksti
II BOB. “O’ZBEKLAR” HIKOYASINING TIL VA JAMIYAT
MUNOSABATLARI NUQTAYI NAZARIDAN TAHLILI
2.1. Hikoyaning syujet-kompozitsion qurilishi va ijtimoiy muhit tasviri
2.2. Asarda murojaat birliklari, nutq odobi va kommunikativ etiket
2.3. Qishloq nutqi, og’zaki uslub va ijtimoiy tabaqalanish belgilarining ifodasi
III BOB. ASARDA MILLIY XARAKTER, IJTIMOIY ONG VA
LINGVOPRAGMATIK QATLAMLAR
3.1. “Uyat”, “andisha”, “mehmondo’stlik” tushunchalarining nutqiy ifodasi
3.2. Til, axloq va ijtimoiy mavqe munosabatlari
3.3. “O’zbeklar” konseptining sotsiolingvistik mohiyati
IIV BOB. TIL VA MADANIYAT SIMVOLIZMI HIKOYADA
4.1. Madaniy kodlar va milliy mentalitet ifodalari
4.2. Nutq etiketining sotsiolingvistik tahlili
4.3. Kodni almashtirish (code-switching) hodisasi
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
KIRISH
Zamonaviy tilshunoslikda badiiy adabiyotni sotsiolingvistik nuqtai nazardan
o’rganish tobora muhim ilmiy yo’nalishga aylanmoqda. Chunki badiiy matn
nafaqat estetik hodisa, balki muayyan tarixiy davr jamiyatining, uning ijtimoiy
munosabatlari, milliy qadriyatlari va til hodisalarining bir necha qatlamli
aksiksidir. Ushbu kurs ishi ana shu ilmiy yo’nalish doirasida yozilgan bo’lib,
o’zbek nasrining yirik namoyandasi Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar»
hikoyasini sotsiolingvistik metodologiya asosida tahlil qilishga bag’ishlangan.
Shukur Xolmirzayev (1940–2005 ) o’zbek adabiyotining XX asr ikkinchi
yarmidagi eng salmoqli qalamdoshlaridan biri hisoblanadi. Uning ijodi, ayniqsa,
qisqa nasriy asarlari — hikoya va qissalari — o’zbek turmush tarzi, milliy
psixologiya va insoniy munosabatlarning nozik jihatlarini yuqori badiiy mahorat
bilan tasvirlashi bilan ajralib turadi. «O’zbeklar» hikoyasi esa adibning o’zbek
milliy o’zligi, an’anaviyligi va zamonaviylik kurashini eng teran aks ettirgan
asarlaridan biri sifatida alohida e’tiborga loyiqdir.
Sotsiolingvistika — til va jamiyat o’rtasidagi munosabatlarni o’rganuvchi
tilshunoslik sohasi bo’lib, u tilning ijtimoiy funksiyalari, nutq xulq-atvori, kod
almashish, ijtimoiy tabaqalanish, til siyosati va boshqa masalalarni qamrab oladi.
Ushbu fan yo’nalishi XX asr o’rtalarida, ayniqsa, Uilyam Labov, Joshua Fishman,
Dell Hymes kabi olimlarning ishlari bilan mustaqil fan sifatida shakllandi. O’zbek
tilshunosligida ham so’nggi o’n yilliklarda sotsiolingvistik tadqiqotlar faollashib
bormoqda.
Mavzuning dolzarbligi shundaki, o’zbek badiiy adabiyotini sotsiolingvistik
jihatdan o’rganish hali ham yetarlicha tadqiq etilmagan soha hisoblanadi. Ko’plab
filologik tadqiqotlarda asarlar lingvopoetik yoki stilistik nuqtai nazardan tahlil
qilinadi, ammo ulardagi til hodisalarining ijtimoiy konteksti, ijtimoiy stratifikatsiya
bilan bog’liqligi va madaniy-mentalitet masalalari chuqur o’rganilmaydi. Ushbu
kurs ishi mazkur bo’shliqni to’ldirishga da’vo qiladi.
2

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
Kurs ishining asosiy maqsadi — Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar»
hikoyasidagi til hodisalarini sotsiolingvistik nazariya va metodlar yordamida tahlil
qilish, hikoyada aks etgan til va jamiyat munosabatlarining mohiyatini ochib berish
hamda asardagi milliy o’zlik, madaniy kod va nutq etiketi masalalarini ilmiy
jihatdan ko’rib chiqishdir.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilangan:
• Sotsiolingvistikaning nazariy asoslarini va badiiy matn tahlilida
qo’llaniladigan metodologiyasini o’rganish;
• Shukur Xolmirzayev ijodining sotsiolingvistik kontekstini — ya’ni yozuvchi
yashagan davrning til muhitini, ijtimoiy-siyosiy holatini tahlil qilish;
• «O’zbeklar» hikoyasidagi personajlar nutqini ijtimoiy tabaqalanish nuqtai
nazaridan o’rganish;
• Hikoyada milliy o’zlik va o’zbek tilining ifodalanishini aniqlash;
• Asardagi dialektal va sotsiolektal qatlamlarni tasniflab tahlil qilish;
• Madaniy kodlar, milliy mentalitet ifodalari va nutq etiketini sotsiolingvistik
nuqtai nazardan ko’rib chiqish;
• Hikoyada kodni almashtirish hodisasini aniqlash va uning ijtimoiy
funksiyalarini sharhlash.
Kurs ishining ob’ekti — Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasi va
unda aks etgan til hodisalarining majmui. Tadqiqotning predmeti — asardagi
sotsiolingvistik hodisalar: ijtimoiy tabaqalanish va nutq xususiyatlari o’rtasidagi
munosabat, milliy o’zlik va til, madaniy kodlar, nutq etiketi hamda kod almashish.
Ushbu kurs ishi Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasini
sotsiolingvistik metodologiya asosida birinchi bor keng qamrovli tarzda tahlil
qiladi. Ilgari ushbu asar, asosan, adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan ko’rib
chiqilgan; tilshunoslik tadqiqotlari esa hikoyaning stilistik xususiyatlarini
o’rganish bilan chegaralangan edi. Mazkur ishda asardagi ijtimoiy tabaqalanish,
3

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
kod almashish va madaniy kodlar kabi hodisalar birinchi marta tizimli tahlil
qilinadi.
Kurs ishida quyidagi ilmiy metodlardan foydalanildi: tavsifiy-tahliliy metod,
matn tahlili (discourse analysis), sotsiolingvistik kuzatuv va tasnif, qiyosiy-
tipologik metod, etnografiya va nutq hodisalari tahlili. Bundan tashqari, pragmatik
va kognitiv tilshunoslik elementlaridan ham qo’shimcha vosita sifatida
foydalanildi.
Kurs ishi kirish, uch bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan
iborat. Birinchi bob sotsiolingvistikaning nazariy asoslarini va badiiy matn
tahlilida uning imkoniyatlarini ko’rib chiqadi. Ikkinchi bob «O’zbeklar»
hikoyasida til va jamiyat munosabatlarini tahlil qiladi. Uchinchi bob til va
madaniyat simvolizmine bag’ishlangan. Xulosa qismida asosiy natijalar
umumlashtiriladi.
4

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
I BOB. SOTSIOLINGVISTIKA: NAZARIY ASOSLAR VA
METODOLOGIYA
1.1. Sotsiolingvistikaning predmeti va tadqiqot yo’nalishlari
Sotsiolingvistika til va jamiyat o’rtasidagi munosabatlarni o’rganuvchi
fandir. U tilning ijtimoiy mohiyatini — til qanday sharoitlarda ishlatiladi, kim
qanday gapiradi, nutq xulq-atvori ijtimoiy omillar bilan qanday bog’liq ekanligini
tadqiq etadi. Ferdinand de Sossyur tilni ijtimoiy hodisa deb belgilagani,
keyinchalik Bernstein, Labov, Fishman, Hymes va boshqalar tomonidan
sotsiolingvistika mustaqil fan sifatida shakllantirildi.
Uilyam Labov — zamonaviy sotsiolingvistikaning asoschilaridan biri —
o’zining 1960-yillardagi tadqiqotlarida nutq variativligining ijtimoiy
determinantligini isbotladi. 1
Uning New Yorkdagi sotsiofonikaologik tadqiqotlari
til va ijtimoiy sinf o’rtasidagi mustahkam aloqani ko’rsatdi. Labovning variatsion
sotsiolingvistikasi hozirgi kungacha eng ta’sirchan metodologik yo’nalishlardan
biri bo’lib qolmoqda.
Basil Bernstein esa nutq kodlari nazariyasi bilan sotsiolingvistikaga katta
hissa qo’shdi. Uning «cheklangan» va «kengaytirilgan» kod farqlanishi ijtimoiy
tabaqaning nutq xulq-atvoriga ta’sirini tushuntirishda muhim vosita bo’ldi.
Bernsteinning fikriga ko’ra, quyi ijtimoiy tabaqa vakillari ko’proq cheklangan
koddan, ya’ni qisqaroq va kontekstga bog’liq nutq shakllaridan foydalanadi, yuqori
tabaqa esa kengaytirilgan koddan — aniq, ijtimoiy kontekstdan nisbatan mustaqil
nutqdan — foydalanadi. 2
Joshua Fishman tilni saqlash va til siljishi (language maintenance and shift)
masalasini sotsiolingvistik tadqiqotning markaziga qo’ydi. Uning domenlar
nazariyasi — turli ijtimoiy sohalarda (oila, maktab, din, ish joyi) qaysi tildan
1
Labov, W. (1972). Sociolinguistic Patterns. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
2
Bernstein, B. (1971). Class, Codes and Control. Vol. 1. London: Routledge.
5

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
foydalanilishi haqidagi kontseptsiya — ko’p tilli jamiyatlarni o’rganishda
fundamental ahamiyat kasb etadi.
Dell Hymsning nutq hodisalari etnografiyasi (ethnography of speaking)
yondashuvi esa til va madaniyat o’rtasidagi munosabatni ochib berdi. Uning
SPEAKING modeli — nutq hodisasining turli komponentlarini (holat,
ishtirokchilar, maqsad, nutq akti, ohang, vosita, me’yor, janr) qamrab oluvchi tahlil
sxemasi — badiiy matnlarni sotsiolingvistik o’rganishda ham samarali
qo’llaniladigan metodologik vositadir. 3
O’zbek sotsiolingvistikasida ham so’nggi o’n yilliklarda sezilarli yutuqlarga
erishildi. Hamid Zulfiyev, Aziz Mamatov, Saodat Matchonova va boshqa
olimlarning ishlari o’zbek tilining ijtimoiy funksiyalarini, uning ko’p tilli O’rta
Osiyo muhitidagi o’rnini va sovet davri hamda mustaqillik yillarida tilning
o’zgarish jarayonlarini tahlil qildi. Bu tadqiqotlar badiiy adabiyotda
sotsiolingvistik hodisalarni o’rganish uchun ham nazariy asos yaratib berdi.
Sotsiolingvistik yo’nalish Asosiy vakillari
Variatsion sotsiolingvistika W. Labov, P. Trudgill
Nutq kodlari nazariyasi B. Bernstein
Tilni saqlash va siljish J. Fishman
Nutq hodisalari etnografiyasi D. Hymes
Diskurs tahlili N. Fairclough, J. Gumperz
Interaksion sotsiolingvistika E. Goffman, J. Gumperz
3
Hymes, D. (1974). Foundations in Sociolinguistics: An Ethnographic Approach. Philadelphia: University of
Pennsylvania Press.
6

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
1-jadval. Sotsiolingvistikaning asosiy yo’nalishlari va vakillari
1.2. Badiiy matn sotsiolingvistik tahlilning ob’ekti sifatida
Badiiy adabiyot — jamiyatning o’z-o’zini aks ettirishining eng murakkab va
ko’p qatlamli shakllaridan biridir. Adib o’z asarida nafaqat individual his-
tuyg’ularni, balki muayyan ijtimoiy muhitni, ijtimoiy tiplarni, ularning nutq xulq-
atvorini va madaniy kodlarini ham obrazli tarzda ifodalaydi. Shu sababli badiiy
matn sotsiolingvistik tadqiqot uchun boy va qimmatli manba hisoblanadi.
Badiiy matnni sotsiolingvistik o’rganishda uning ikki qatlami farqlanadi.
Birinchisi — matnning referentsial qatlami, ya’ni asarda tasvirlangan ijtimoiy
voqelik, personajlar o’rtasidagi munosabatlar, ularning ijtimoiy holati va til xulq-
atvori. Ikkinchisi — matnning intertekstual va metadiskursiv qatlami, ya’ni asar
o’zi yozilgan davr adabiy-lingvistik an’analari va diskurs me’yorlari kontekstida
qanday o’rin tutishi.
Badiiy matndagi dialoglar, personajlar nutqi, narativ ovoz va muallif nutqi
o’rtasidagi munosabat sotsiolingvistik tahlilning asosiy ob’ektlari hisoblanadi.
Mikhail Baxtin o’zining polifoniya va dialogizm kontseptsiyasida badiiy asarning
turli ovozlarning to’qnashuvi va muloqoti sifatida ko’rib chiqilishi kerakligini
ta’kidladi. Ushbu yondashuv sotsiolingvistik nuqtai nazardan ham juda samarali,
chunki u har bir nutq pozitsiyasining ijtimoiy joylashuvini tahlil qilish imkonini
beradi.
O’zbek adabiyotini sotsiolingvistik o’rganishda bir qator o’ziga xos
xususiyatlarni hisobga olish zarur. Birinchidan, o’zbek adabiy tili va xalq
shevalarining munosabati, ya’ni qaysi personajlar adabiy tilda, qaysilari shevada
gapirishi muhim sotsiolingvistik ma’lumot beradi. Ikkinchidan, sovet davri va
undan keyingi davr o’zbek badiiy adabiyotida ikki tillilik (o’zbek-rus) hodisasi
muhim o’rin tutadi. Uchinchidan, an’anaviy va zamonaviy nutq etiketining
qarama-qarshiligi ko’p o’zbek asarlarida muhim badiiy-ijtimoiy muammo sifatida
ko’tariladi.
7

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
Badiiy matnni sotsiolingvistik o’rganishda metodologik ehtiyotkorlik talab
etiladi: adib ijtimoiy voqelikni to’g’ridan-to’g’ri aks ettirmaydi, balki uni badiiy
tarzda qayta ishlaydi. Shu sababli matn tahlilida adabiyotshunoslik va tilshunoslik
metodlarining uyg’unlas htirilgan qo’llanilishi maqsadga muvofiqdir.
1.3. Shukur Xolmirzayev ijodining sotsiolingvistik konteksti
Shukur Xolmirzayev 1940-yilda o’zbek madaniyati va an’analarining
mahkam saqlanib qolgan muhitida tug’ildi. Uning bolaligi va yoshligi, bir
tomondan, kuchli mahalliy o’zbek an’analari, ikkinchi tomondan, sovet
mafkurasining tobora kuchayib borgan ta’siri ostida kechdi. Bu ikki kuch —
an’ana va zamonaviylik, mahalliy va markaziy, o’zbek va rus — uning barcha
ijodida doimiy kuchlanish manbaiga aylandi.
Adib ijod qilgan 1960–2000-yillar O’zbekiston ijtimoiy-lingvistik jihatdan
juda murakkab bir davr edi. Sovet davrida o’zbek tili rasmiy maqomda saqlanib
qolsada, rus tili ta’lim, fan, siyosat va shahar hayotida ustunlik qilardi. Bu holat
o’zbek ziyolilarida ikki tillilik (bilingualism) va kodni almashtirish (code-
switching) hodisalarining keng tarqalishiga olib keldi. 1989-yilda o’zbek tilining
davlat tili maqomini olishi, keyinchalik O’zbekiston mustaqilligining e’lon
qilinishi til siyosatida tub burilish yasadi.
Xolmirzayev ijodida o’zbek qishlog’i va shahri, ziyoli va oddiy mehnat
odami, an’anaga sadoqat va modernizatsiya bosimiga duchor bo’lgan insonlar
tasvirlangan. Uning asarlarida til sotsiolingvistik nuqtai nazardan boy material
beradi: personajlar nutqidagi ijtimoiy tabaqalanish, dialektal xususiyatlar, nutq
etiketining an’anaviy shakllari va ularga nisbatan zamonaviy munosabat.
Adibning o’zi ham sovet davrining ziyoli o’zbek erkaklariga xos ijtimoiy-
lingvistik portretni aks ettiradi: o’zbek tilida ijod qilgan, ammo rus tilini ham
professional darajada bilgan, ikki madaniyat — sharqiy an’anaviy va sovetchasiga
modernizatsiyalashgan g’arbiy o’rtasida yashovchi adib. Bu holat uning asarlariga
noyob sotsiolingvistik renk beradi.
8

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
9

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
II BOB. “O’ZBEKLAR” HIKOYASINING TIL VA JAMIYAT
MUNOSABATLARI NUQTAYI NAZARIDAN TAHLILI
2.1. Hikoyaning syujet-kompozitsion qurilishi va ijtimoiy muhit tasviri
Hikoya birinchi shaxs tilidan bayon qilinadi. Bu usulning afzalligi shundaki,
voqelik tashqi kuzatuv sifatida emas, bevosita shaxsiy tajriba, hissiy qabul va ichki
mulohazalar orqali beriladi. Narrator paxtaga chiqqan talaba bo’lib, voqealarni
nafaqat ko’radi, balki doimiy ravishda ularga baho beradi. Uning “qadrdon”,
“azizim” kabi murojaatlar bilan o’quvchiga yuzlanishi hikoyani jonli suhbat tusiga
kiritadi. Bu esa asarning og’zaki-estetik tabiatini kuchaytiradi va sotsiolingvistik
tahlil uchun qulay zamin yaratadi. Syujet markazida paxta mavsumiga yuborilgan
talabalar hayoti turadi. Ular qishloq chekkasidagi og’ir sharoitda yashaydi: joy
sovuq, oziq-ovqat kam, kiyim-bosh nam, mehnat esa mashaqqatli. Shu fon ichida
cho’pon Botir va uning oilasi bilan munosabatlar rivojlanadi. Hikoya tashqi
tomondan sodda voqeaga qurilgandek ko’rinsa-da, aslida ijtimoiy tengsizlik,
axloqiy sinov, saxovat va vijdon azobi kabi murakkab ma’nolarni o’zida mujassam
etadi. Hikoya davomida qahramonlarning nutqi, ayniqsa, muhim semantik yukni
ko’taradi.
Asardagi qishloq muhiti faqat tasviriy detal emas, balki nutq va muomala
madaniyatini belgilovchi omildir. Qishloqcha, loysuvoq uylar, tomlarga bostirilgan
pichan, ariq bo’yi, qo’ra, o’rmak, mayda mol, sho’rva, palov, nam sarg’ish
g’o’zalar kabi detallar makonning sotsial tabiatini ochadi. Bunday muhitda
yashayotgan odamlarning tili ham tabiiy ravishda sodda, to’g’ridan-to’g’ri,
xalqona va mehnat bilan qorishiq bo’ladi. Yozuvchi muhit va nutq uyg’unligini
juda nozik beradiki, o’quvchi til orqali makonni his qiladi. Talabalar guruhi ichida
ham ijtimoiy va nutqiy tabaqalanish mavjud. Farg’onalik, toshkentlik, armiyadan
kelgan, texnikumni bitirgan, “uddaburon”, “pishiq” yigitlar bilan qishloqdan
to’g’ri kelgan, uyatchanroq, ichki sezgirligi kuchli narrator o’rtasida farq seziladi.
Bu farq faqat xarakterda emas, nutqda ham namoyon bo’ladi. Ayrim personajlar
10

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
kinoya, qo’pollik, yengil hazil, ijtimoiy moslashuvchanlik bilan gapiradi; narrator
esa ko’proq kuzatuvchan, hissiy, izohli va ichki ziddiyatga boy uslubda fikr
yuritadi. Asar manbasi Botir cho’pon oilasi esa boshqa bir kommunikativ
maydonni ifodalaydi. Ularning nutqi kamtar, xizmatga tayyor, mehmonni hurmat
qiluvchi, qashshoqlikni yashiruvchi, ammo izzatni saqlovchi uslub bilan ajralib
turadi. Hikoyada aynan shu oilaning til va muomala xulqi markaziy ahamiyat kasb
etadi. Chunki asardagi “O’zbeklar” konsepti muallif tomonidan aynan shu oilaning
nutqiy xatti-harakatlari misolida ochiladi. Hikoyadagi dramatik nuqtalardan biri –
yo’qolgan qo’zining o’g’irlanib yeyilishi voqeasidir. Bu hodisa syujetning axloqiy
cho’qqisi hisoblanadi. Voqeada talabalar ochlik va mashaqqat tufayli o’zini
oqlashga urinadi, ammo narratorning ichki noroziligi va Botir oilasining keyingi
bag’rikengligi voqeani oddiy “o’g’rilik syujeti” darajasidan yuqoriga ko’taradi.
Ana shu joyda til vositasida ochilgan ijtimoiy ma’no kuchayadi: o’g’rilikni
oqlovchi nutq bilan kechiruvchi, mehmonni baribir siylovchi nutq to’qnashadi.
Asardagi qishloq muhiti faqat tasviriy detal emas, balki nutq va muomala
madaniyatini belgilovchi omildir. Qishloqcha, loysuvoq uylar, tomlarga bostirilgan
pichan, ariq bo’yi, qo’ra, o’rmak, mayda mol, sho’rva, palov, nam sarg’ish
g’o’zalar kabi detallar makonning sotsial tabiatini ochadi. Bunday muhitda
yashayotgan odamlarning tili ham tabiiy ravishda sodda, to’g’ridan-to’g’ri,
xalqona va mehnat bilan qorishiq bo’ladi. Yozuvchi muhit va nutq uyg’unligini
juda nozik beradiki, o’quvchi til orqali makonni his qiladi. Talabalar guruhi ichida
ham ijtimoiy va nutqiy tabaqalanish mavjud. Farg’onalik, toshkentlik, armiyadan
kelgan, texnikumni bitirgan, “uddaburon”, “pishiq” yigitlar bilan qishloqdan
to’g’ri kelgan, uyatchanroq, ichki sezgirligi kuchli narrator o’rtasida farq seziladi.
Bu farq faqat xarakterda emas, nutqda ham namoyon bo’ladi. Ayrim personajlar
kinoya, qo’pollik, yengil hazil, ijtimoiy moslashuvchanlik bilan gapiradi; narrator
esa ko’proq kuzatuvchan, hissiy, izohli va ichki ziddiyatga boy uslubda fikr
yuritadi. Botir cho’pon oilasi esa boshqa bir kommunikativ maydonni ifodalaydi.
Ularning nutqi kamtar, xizmatga tayyor, mehmonni hurmat qiluvchi, qashshoqlikni
11

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
yashiruvchi, ammo izzatni saqlovchi uslub bilan ajralib turadi. Hikoyada aynan shu
oilaning til va muomala xulqi markaziy ahamiyat kasb etadi. Chunki asardagi
“O’zbeklar” konsepti muallif tomonidan aynan shu oilaning nutqiy xatti-
harakatlari misolida ochiladi. Hikoyadagi dramatik nuqtalardan biri – yo’qolgan
qo’zining o’g’irlanib yeyilishi voqeasidir. Bu hodisa syujetning axloqiy cho’qqisi
hisoblanadi. Voqeada talabalar ochlik va mashaqqat tufayli o’zini oqlashga
urinadi, ammo narratorning ichki noroziligi va Botir oilasining keyingi
bag’rikengligi voqeani oddiy “o’g’rilik syujeti” darajasidan yuqoriga ko’taradi.
Ana shu joyda til vositasida ochilgan ijtimoiy ma’no kuchayadi: o’g’rilikni
oqlovchi nutq bilan kechiruvchi, mehmonni baribir siylovchi nutq to’qnashadi.

2.2. Asarda murojaat birliklari, nutq odobi va kommunikativ etiket
“O’zbeklar” hikoyasining sotsiolingvistik qimmatini belgilovchi eng muhim
qatlamlardan biri murojaat birliklari va kommunikativ etiket formulalaridir.
O’zbek til madaniyatida murojaat shakli odamlar o’rtasidagi masofa, hurmat
darajasi, ijtimoiy mavqe va hissiy yaqinlikni belgilab beradi. Hikoyada “opa”,
“uka”, “aka”, “og’ajon”, “xojayin”, “qadrdon”, “azizim” kabi birliklar faol
qo’llanadi va har biri konkret pragmatik vazifani bajaradi. Masalan, cho’ponning
xotini talabalarga “uka”, “og’ajon” deb murojaat qiladi. Bu birliklar bevosita
qarindoshlikni emas, balki o’zbek muomala madaniyatidagi ijtimoiy qarindoshlikni
bildiradi. Ya’ni notanish odam ham muloqot jarayonida qarindoshlik terminlari
orqali “o’zimizniki”ga aylantiriladi. Bu hodisa sotsiolingvistik jihatdan birdamlik
strategiyasi sifatida talqin etilishi mumkin. Nutq egasi bu orqali ijtimoiy masofani
qisqartiradi, ishonch va iliqlik hosil qiladi. Hikoyadagi “Hormang”, “bor bo’ling”,
“bemalol”, “rahmat”, “baraka topinglar”, “xush kepsizlar” kabi etiket formulalari
ham juda xarakterlidir. Ular o’zbek xalqining mehnatga hurmat, mehmonni
ulug’lash va iltifot orqali muloqot qilish an’anasini ko’rsatadi. Qashshoqlikda
yashayotgan oila hatto bir hovuch choy yoki yarim palak tarvuzi bor bo’lsa ham,
uni tortinmay emas, aksincha, iltifot va fazilat sifatida taqdim etadi. Bu o’rinda til
12

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
moddiy imkoniyatdan ustun turuvchi ma’naviy boylikni namoyon etadi.
Narratorning o’quvchiga “qadrdon”, “azizim” deb murojaat qilishi esa matnning
ichki kommunikativ tuzilishini belgilaydi. Bu murojaatlar orqali hikoya rasmiy
hikoya uslubidan ko’ra suhbatga yaqinlashadi. O’quvchi uzoq kuzatuvchi emas,
go’yo suhbatdoshga aylanadi. Bu usul milliy og’zaki hikoyachilik an’analariga
yaqin bo’lib, tilning ijtimoiy tabiatini kuchaytiradi. O’quvchi bilan hissiy masofa
qisqaradi, shuning uchun hikoyada ilgari surilgan xulosalar didaktik hukm emas,
suhbat davomida yetilgan mushohada sifatida qabul qilinadi. Asarda taklif va rad
etish odobi ham diqqatga sazovordir. Botir cho’pon oilasi taklifni bir necha bor
takrorlaydi, mehmonga borish rad etilsa ham, yana muloyim tarzda iltimos qiladi.
Narrator esa ichki istihola sabab taklifni qabul qilishda qiynaladi. Ammo o’zbek
pragmatikasida taklifni rad etish ko’pincha shaxsga emas, uning uyiga, izzatiga,
niyatiga nisbatan sovuqlik sifatida anglashilishi mumkin. Hikoyada aynan shu
nozik nuqta fojiali tushunmovchilikka sabab bo’ladi: narrator hurmat qilgani uchun
tortinadi, mezbon esa bu holatni “pisand qilmaslik” deb qabul qiladi. Bu esa
sotsiolingvistika uchun tipik pragmatik mos kelmaslik holatidir. Hikoya
yakunidagi “Siz bizni yaxshi ko’rmaysiz”, “boshdan yomon ko’rib edingiz”, “ana
u yigitlar boshqacha” kabi replikalar ana shu pragmatik uzilishning natijasidir. Bu
gaplar yuzaki qaraganda oddiy ranjish ifodasiga o’xshaydi, aslida esa o’zbek
muomala madaniyatida iliqlikni qabul qilish ham axloqiy javobgarlik ekanini
ko’rsatadi. Ya’ni mehmondo’stlik faqat mezbonning fazilati emas, uni qabul qila
bilish ham muomala madaniyatining bir qismidir. Hikoyaning kuchi shundaki,
muallif bu haqiqatni moralizatsiyasiz, faqat nutqiy vaziyat orqali ochib beradi.
2.3. Qishloq nutqi, og’zaki uslub va ijtimoiy tabaqalanish belgilarining
ifodasi
Asarda qishloq nutqiga xos birliklar nihoyatda tabiiy ishlatilgan. “Xush
kepsizlar”, “kepam”, “shu yerning odami”, “bir otar”, “qo’ra”, “iturzum”,
“jiyaningiz”, “cho’pon bo’laman deydi”, “qadam ranjida qilsangizlar” kabi
birliklar qahramonlarning hududiy va ijtimoiy mansubligini ko’rsatadi. Bu birliklar
13

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
sun’iy folklor unsuri emas, balki real ijtimoiy nutqning badiiy qayta tiklangan
ko’rinishidir. Ular asarga tabiiylik va milliy rang beradi. Asar manbasi
Qishloq nutqining asardagi vazifasi ikki tomonlama. Birinchidan, u makonning
jonliligini kuchaytiradi. O’quvchi qahramonlarning qaerda yashayotganini, qanday
ijtimoiy muhitda ekanini aynan nutq orqali his qiladi. Ikkinchidan, bu nutq axloqiy
baholashning ham vositasiga aylanadi. Muallif qishloq tilini sodda, lekin samimiy
va ichki tozalik bilan bog’laydi. Shahar yoki “uddaburon” yigitlar nutqida esa
ko’proq kinoya, hisob-kitob, pragmatik moslashuv seziladi. Demak, til birliklari
axloqiy xarakterologik yuk ham ko’taradi. Asarda sovet davriga xos leksik qatlam
ham uchraydi: “kolxoz”, “brigadir”, “komsorg”, “medpunkt”, “analgin”,
“fizkultura”, “student”, “bak”, “kommunistik jamiyat odami axloq kodeksi” singari
birliklar hikoyaning tarixiy zamini va ideologik fonini belgilaydi. Mazkur birliklar
muhim sotsiolingvistik ahamiyatga ega, chunki ular xalqona qishloq nutqi bilan
yonma-yon qo’llanib, tilning gibrid tabiatini ko’rsatadi. O’zbek sovet davri
qishlog’i faqat an’anaviy leksika bilan emas, ma’muriy-siyosiy va ruscha
o’zlashmalar bilan ham yashagan. Bu holat sotsiolingvistik nuqtayi nazardan ikki
madaniy maydonning kesishuvini bildiradi. Bir tomonda davlat, tizim, tashkilot,
reja, paxta, mehnat safarbarligi bilan bog’liq rasmiy diskurs bor; ikkinchi tomonda
esa oila, mehmon, non, palov, qo’zi, andisha, qadr-qimmatga asoslangan xalqona
diskurs mavjud. Hikoyada ana shu ikki diskurs bir xil ijtimoiy makonda
to’qnashadi. Natijada qahramonlar nafaqat moddiy, balki nutqiy jihatdan ham ikki
olam orasida yashayotgani seziladi. Talabalar nutqi ijtimoiy tabaqalanishning yana
bir ko’rinishini ochadi. Ular orasida tilga munosabat ham turlicha. Kimdir “bizning
yozuvchilarimiz yolg’onchi” deb fikr yuritadi, kimdir “shoir” so’zini kinoyali
tarzda ishlatadi, kimdir hazil bilan, kimdir qo’pollik bilan gapiradi. Nutqdagi bu
tafovutlar ma’lum bir yoshlar muhitining ichki ierarxiyasini ko’rsatadi. Qaysi yigit
“pishiq”, qaysisi “uyatchan”, qaysisi “qitmir”, qaysisi “polvon” ekani nutq orqali
ham belgilanadi. Bu jihat tilning shaxsiy identitet yaratishdagi rolini yaqqol
14

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
namoyon etadi. Asar manbasi Asarda bolakay Abduqodirning nutqi ham alohida
tahlilga loyiq. Uning sodda, bevosita, ba’zan kattalarcha fikr bildiruvchi gaplari
qishloq bolasining ijtimoiy erta ulg’ayishini ko’rsatadi. U “qo’zi sotadi”,
“hektarchi”, “kelasi yildan paxtaga chiqamiz”, “kitob o’qiyman” kabi replikalari
bilan bolalik va og’ir hayot tajribasining qo’shaloq izini olib yuradi. Bunday nutq
bolalikning o’yin maydoni emas, mehnat va yetishmovchilik ichida
shakllanayotgan ijtimoiy shaxsni ko’rsatadi.
15

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
III BOB. ASARDA MILLIY XARAKTER, IJTIMOIY ONG VA
LINGVOPRAGMATIK QATLAMLAR
3.1. “Uyat”, “andisha”, “mehmondo’stlik” tushunchalarining nutqiy ifodasi
“O’zbeklar” hikoyasining markaziy ma’no qatlamlaridan biri “uyat”,
“andisha” va “mehmondo’stlik” tushunchalaridir. Bu tushunchalar asarda abstrakt
axloqiy kategoriya sifatida emas, balki jonli nutq, pragmatik vaziyat va muloqot
odobi orqali namoyon bo’ladi. O’zbek madaniyatida uyat faqat shaxsiy hissiyot
emas, ijtimoiy boshqaruv vositasi hamdir. Inson o’z xatti-harakatini ko’pincha
qonun yoki buyruq emas, aynan “uyat bo’ladi” tamoyili asosida tartibga soladi.
Hikoyada ham talabalarning paxta terishda “el qatori” ishlashi, uyatni o’limdan
qattiqroq deb his qilishi shu holatni ko’rsatadi. Narratorning Botir oilasi
dasturxoniga qo’l uzatishga qiynalishi ham uyat va andishaning o’ziga xos
ko’rinishidir. U kambag’al oilaning nonini yeyishni istamaydi, chunki u buni o’z
vijdoni oldida noqulay deb biladi. Bu holatda uning maqsadi mezbonni kamsitish
emas, aksincha, hurmat qilishdir. Biroq o’zbek pragmatikasida bunday tortinish har
doim ham shunday talqin qilinmaydi. Mezbon tomoni uchun mehmonning
tortinishi ba’zan “uyimizni mensimadi”, “bizni past ko’rdi” mazmunini anglatishi
mumkin. Hikoyadagi dramatik kuch aynan shu pragmatik tafovutdan kelib chiqadi.
Mehmondo’stlik esa asarda moddiy boylikka bog’liq emasligi bilan diqqatga
sazovor. Botir cho’pon oilasi qashshoqligiga qaramay mehmon kutishdan, iltifot
qilishdan, choy berishdan, palov pishirishdan, uyga taklif etishdan tiyilmaydi. Bu
o’rinda mehmondo’stlik iqtisodiy imkoniyat emas, ma’naviy instinkt sifatida talqin
qilinadi. Hikoyaning yakuniy xulosasida ham narrator aynan shu jihatni
“O’zbeklar”ning eng muhim belgisi sifatida ta’kidlaydi. Demak, asarda
mehmondo’stlik ijtimoiy institut sifatida til orqali yashaydi: taklif, duo, iltimos,
minnatdorlik, xizmatga tayyorlik va kamsuqumlik bu institutning nutqiy
16

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
tayanchlaridir.
Shuningdek, asarda kambag’allikni yashirish hodisasi ham muhim sotsiomadaniy
semantikaga ega. Narrator o’zbekning “o’zi yemay mehmoniga tutishi”,
“kambag’alligini yashirishi” haqida mulohaza yuritadi. Bu o’rinda til odobi
ijtimoiy niqob emas, balki qadriyatni himoya qilish vositasidir. Kambag’allik tan
olinadi, lekin u muloqotda markazga chiqarilmaydi; aksincha, izzat va
bag’rikenglik oldinga suriladi. Bu jihat o’zbek nutq madaniyatida sha’nni saqlash
va mehmon oldida yorug’ yuz bo’lishning ramziy shaklidir.
3.2. Til, axloq va ijtimoiy mavqe munosabatlari
Hikoyada til bilan axloq o’rtasidagi bog’liqlik juda murakkab tarzda
tasvirlangan. Yozuvchi yaxshi odamni “musi chadek beozor” yoki mutlaq oq
rangda bo’ladigan mavjudot sifatida ko’rsatmaydi. Aksincha, hayotning og’ir
sharoiti odamlarni ziddiyatli qiladi: ochlik, sovuq, mashaqqat ayrim talabalarni
o’g’rilikkacha olib boradi. Biroq aynan shu voqeada ham ularning nutqi o’zini
oqlash, vaziyatni izohlash, mas’uliyatni yumshatish yo’lida faol ishlaydi. “Hayot
majbur qiladi”, “Botir bir qo’zidan ayrilsa ochdan o’lmaydi”, “kolxoz padariga
la’nat” singari fikrlar og’ir sharoitda axloqiy me’yorning nutq orqali qayta talqin
qilinishiga misoldir. Bu holat Bourdieu nazariyasidagi til va ijtimoiy kuch
munosabatlari bilan hamohang tarzda talqin qilinishi mumkin. Har bir nutq akti o’z
ichida faqat ma’no emas, ijtimoiy pozitsiya ham tashiydi. Hikoyada “uddaburon”
yigitlar nutqida ijtimoiy moslashuvchanlik, vaziyatni o’z foydasiga burish, o’zini
oqlash kabi strategiyalar kuchli. Narratorning nutqida esa ichki vijdon va axloqiy
qarama-qarshilik ustun. Botir oilasi nutqida esa ijtimoiy past mavqega qaramay,
axloqiy balandlik va izzat hissi seziladi. Demak, til bu yerda shaxsning nafaqat
ijtimoiy manzili, balki ma’naviy og’irlik markazini ham ko’rsatmoqda. Alohida
e’tiborli jihat shundaki, hikoyadagi eng kambag’al obrazlar – cho’pon oilasi –
nutqiy jihatdan eng “boy” ma’naviy maydonni egallaydi. Ular kam gapiradi, biroq
gaplarida iltifot, saxovat, sabr, qadr va kechirim kuchli. Aksincha, talabalarning
ba’zi faol, hazilkash va “pishiq” vakillari nutqiy jihatdan chaqqon bo’lsa-da,
17

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
axloqiy nuqtayi nazardan zaiflashadi. Bu esa hikoyaning chuqur sotsiolingvistik
xulosasini beradi: nutqning ijtimoiy prestiji bilan ma’naviy qiymati har doim ham
bir-biriga teng kelmaydi. Asarda muallif sotsial pozitsiyani til orqali sezdirishning
nozik usullaridan foydalanadi. Masalan, Botir cho’pon “Shu, labz ekan, ukalar”
deya gap boshlaydi. Bu formulada bir vaqtning o’zida kamtarlik, va’da, izzat,
iltimos va mehmonni qadrlash mavjud. Bunday ko’p qatlamli nutq birgina
informatsion vazifani bajarmaydi; u mezbonning dunyoqarashini ifodalaydi. Shu
sababli hikoya qahramonlarini tahlil qilishda ularning nima deganidan ko’ra,
qanday degani ko’proq ahamiyat kasb etadi.
3.3. “O’zbeklar” konseptining sotsiolingvistik mohiyati
Hikoya nomining o’ziyoq muallifning diqqat markazida milliy xarakter
masalasi turganini ko’rsatadi. Ammo asardagi “O’zbeklar” biologik, etnografik
yoki shioriy ko’rinishda emas, kundalik muloqot va axloqiy odatlarning nutqdagi
ko’rinishi sifatida namoyon bo’ladi. Ya’ni “o’zbeklik” bu yerda avvalo muomala
usuli, til odobi, qadr-izzatni saqlash, mehmonni qarindoshdek qabul qilish,
kambag’allikni oshkor etmaslik, ranjishni ham muloyim aytish va kenglik
ko’rsatish tarzida ifodalanadi. Narrator hikoya oxirida o’zbekning “bag’ri
kengligi”, “mehmondo’stligi instinkt kabi mavjud qolganligi” haqida xulosa qiladi.
Bu xulosa tasodifiy emas. U butun asar davomida yig’ilgan nutqiy dalillarning
mantiqiy natijasidir. Cho’pon oilasi hech qachon o’z saxovatini baland ovozda
da’vo qilmaydi; ular buni amalda va nutqda tabiiy bajaradi. Aynan shu “tabiiylik”
O’zbeklarning asosiy belgisi sifatida talqin etiladi. Demak, milliy xarakter katta
shiorlarda emas, “keling”, “bemalol”, “baraka toping”, “xafa bo’lmang”, “sizlarga
rahmat” kabi oddiy ko’ringan, ammo ma’naviy yukdor birliklarda yashaydi.
Hikoyadagi yana bir muhim nuqta – milliy xarakter idealizatsiya qilinmaydi.
Muallif talabalarning ayrim salbiy xatti-harakatlarini, ichki qo’rquvini, yolg’onini,
o’g’riligini, befarqligini yashirmaydi. Demak, “O’zbeklar” faqat fazilatlar
jamlanmasi emas, balki tarixiy va ijtimoiy bosimlar ostida yashaydigan murakkab
insoniy holatdir. Lekin shu murakkablik ichida ham bag’rikenglik,
18

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
mehmonnavozlik va izzatni saqlab qolgan qatlam borki, muallif aynan shuni milliy
mohiyat deb biladi. Bu yondashuv asarning badiiy va ilmiy qimmatini oshiradi.
Sotsiolingvistik nuqtayi nazardan aytganda, hikoyada “O’zbeklar” til va muomala
orqali ishlab chiqiladigan kollektiv identitetdir. Bu identitet quyidagi nutqiy
xususiyatlarda namoyon bo’ladi: qarindoshlik terminlari orqali yaqinlik yaratish;
mehnatga va mehmon га hurmatni etiket formulalar bilan ifodalash; g’urur va
kamtarlikni bir vaqtning o’zida saqlash; rad etishni ham iltifot bilan berish; aybni
oshkor qilmasdan kechirish; kenglikni balandparvoz emas, oddiy so’zlar bilan
ko’rsatish. Shunday qilib, hikoya milliy xarakter masalasini til, jamiyat va axloq
birligida yoritadigan yuksak sotsiolingvistik matn sifatida baholanishi mumkin.
19

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
IIV BOB. TIL VA MADANIYAT SIMVOLIZMINING HIKOYADA AKS
ETISHI
4.1. Madaniy kodlar va milliy mentalitet ifodalari
Madaniy kod (cultural code) sotsiolingvistikada ma’lum madaniyatning
a’zolari uchun umumiy bo’lgan ramziy tizim, belgilar va ma’nolar majmui deb
tushuniladi. Rol Bartning semiologik kontseptsiyasida kodlar madaniy matnni
o’qishning kalit elementi hisoblanadi. 4
Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasida
o’zbek madaniy kodlari nihoyatda boy va ko’p qatlamli tarzda ifodalangan.
Mehmondo’stlik kodi hikoyaning bosh madaniy osi hisoblanadi. O’zbek
madaniyatida mehmon qabul qilish, dastarxon tuzish va mehmon bilan muloqot
qilish — bu shunchaki ijtimoiy akt emas, balki madaniy marosim (ritual)
hisoblanadi. Hikoyada qabul qilish sahnasi sotsiolingvistik jihatdan boy material
beradi: qanday so’zlar aytiladi, qay tarzda taklif qilinadi, kim qayerga o’tiradi,
qanday tartibda ovqatlaniladi — bularning barchasi madaniy kodning bir qismidir.
Ushbu mehmondo’stlik kodining verbal ifodalari — «uyingizga xush
kelibsiz», «yo’ldan charchadingiz», «bir piyola choy» kabi formulali iboralar —
sotsiolingvistik jihatdan «nutq formulalari» (speech formulas) yoki «rutinalar»
(routines) deb tasniflanadi. Ular individual ijod emas, kollektiv lingvistik xotirada
saqlanuvchi va avloddan avlodga o’tuvchi til birliklaridir.
Ehtirom kodi — katta yoshlilarni hurmat qilish va bu hurmatning til orqali
ifodalanishi — hikoyaning yana bir muhim madaniy osi. O’zbek tilida hurmat
kategoriyasining grammatik ifodalanishi (siz/sen farqi, fe’l shakllari, so’z tanlash)
juda rivojlangan. Hikoyada yosh personajlarning katta yoshlilar bilan muloqotida
ushbu til vositalarining qo’llanilishi aniq va ta’sirchan tarzda ko’rsatilgan.
Jamoaviylik kodi o’zbek madaniy tafakkurining asosiy xususiyatlaridan
birini aks ettiradi. Hikoyada individual qaror qabul qilish jarayonida jamoa
4
Bernstein, B. (1971). Class, Codes and Control. Vol. 1. London: Routledge.
20

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
fikrining ahamiyati, «odamlar nima deydi» degan tashvish, jamoat mulohazasining
shaxsiy qarorga ta’siri kuchli ifodalangan. Bu jamoaviy (collectivist) madaniyat
xususiyatidir, u individual (individualist) madaniyatdan nutq xulq-atvori jihatidan
ham sezilarli darajada farq qiladi.
Geert Hofstededan keyin madaniyatlararo tadqiqotlarda muhim o’rin tutgan
«past kontekst — yuqori kontekst» madaniyatlari farqi Xolmirzayev hikoyasida
ham aniq ko’rinadi. O’zbek madaniyati klassik «yuqori kontekst» (high-context)
madaniyatiga mansub bo’lib, unda ko’p narsalar aytilmasdan tushuniladi, so’zsiz
kommunikatsiya muhim, va kontekst xabarning asosiy qismini o’z ichiga oladi.
Hikoyada bu holat bir qator dialoglar va sahnalarda yaqqol namoyon bo’ladi.
4.2. Nutq etiketining sotsiolingvistik tahlili
Nutq etiketi — muloqotda ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi til
formulalari va muloqot qoidalarining yig’indisi. Sotsiolingvistikada nutq etiketi
jamiyatning ijtimoiy tuzilishi, qadriyatlari va madaniy me’yorlarini bevosita aks
ettiradi. O’zbek nutq etiketi o’zining boyligi, nozikligi va ko’p qatlamliligi bilan
ajralib turadi.
«O’zbeklar» hikoyasida nutq etiketining turli shakllari uchraydi.
Salomlashish rituali ayniqsa diqqatni tortadi. O’zbek salomlashuvi — «assalomu
alaykum» va uning javobi «va alaykum assalom» — oddiy aloqa o’rnatish akti
emas, balki ijtimoiy va ma’naviy munosabatning muhim belgisidir. Hikoyada
salomlashuv qismlari Qahramonning mahalliy muhitga qo’shilishi va ajralishining
simvolik belgilariga aylanadi.
Murojaat shakllari sotsiolingvistik jihatdan eng ko’p ma’lumot beruvchi
kategoriyalardan biridir. O’zbek tilida murojaatning bir necha qatlami mavjud: ism
bilan murojaat, unvon (aka, opa, amaki, hoji va h.k.) bilan murojaat, birgalikdagi
faoliyatga asoslanuvchi murojaat (qo’shnim, hamqishlog’im va h.k.), hurmat-iltifot
belgilarini o’z ichiga olgan murojaat. Hikoyada Qahramonga turli personajlar
21

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
tomonidan qilingan murojaatlar uning o’sha jamoadagi joylashuvini va turli
kishilar bilan munosabatini aks ettiradi.
«Yuz» (face) kontseptsiyasi — Erving Goffman va keyinchalik Penelope
Brown hamda Steven Levinson tomonidan rivojlantirgan nazariya — hikoyada
nutq etiketini tushunishda muhim vosita hisoblanadi. 5
O’zbek madaniyatida «yuz»
— ya’ni ijtimoiy obro’ va hurmat-e’tiborni saqlash — juda muhim. Hikoyada ba’zi
so’roq va muloqot sahnalari bilvosita nutq (indirect speech), mavhumlashtirish
yoki diplomatik iboralar orqali tashkil etilgan. Bu yuz saqlash strategiyasining
badiiy ifodasi.
Iltimos va rad etish aktlari o’zbek nutq etiketida o’ziga xos tarzda ro’yobga
chiqadi. O’zbek madaniyatida to’g’ridan-to’g’ri rad etish odatda qo’pol
hisoblangani uchun bilvosita rad etish shakllari ko’p qo’llaniladi: «ko’ramiz», «bir
o’ylab ko’raylik», «inshoollo» kabi formulalar. Hikoyada ham bu kabi nutq aktlari
sotsiolingvistik tahlil jihatidan qiziqarli material taqdim etadi.
Ta’ziya va tabrik formulalari ham hikoyada sotsiolingvistik ahamiyatga ega.
O’zbek madaniyatida bu formulalar juda aniq va majburiy talablarga ega bo’lib,
ularning to’g’ri yoki noto’g’ri qo’llanilishi ijtimoiy baholash ob’ektiga aylanadi.
Hikoyada bir personajning qishloq hayotidagi oddiy marosimda bu formulalarni
bilmasligi yoki noto’g’ri qo’llashi uning ijtimoiy kelmasligini ko’rsatadi.
4.3. Kodni almashtirish (code-switching) hodisasi
Kodni almashtirish — ikki yoki undan ko’p til yoki dialekt biluvchi
shaxsning muloqot jarayonida bir tildan ikkinchisiga o’tishi — zamonaviy
sotsiolingvistikaning eng ko’p o’rganilgan hodisalaridan biridir. John Gumperz,
Shana Poplack, Carol Myers-Scotton va boshqa olimlarning ishlari ushbu
hodisaning murakkab ijtimoiy va kommunikativ funksiyalarini ochib berdi.
5
Brown, P. & Levinson, S. (1987). Politeness: Some Universals in Language Usage. Cambridge: CUP.
22

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
«O’zbeklar» hikoyasida kod almashish hodisasi bir necha shaklda kuzatiladi.
Birinchisi — o’zbek va rus tili o’rtasidagi almashish. Hikoyada ayrim personajlar,
ayniqsa shahardan kelganlar yoki ma’lum ijtimoiy mavqega ega kishilar, suhbatda
ba’zan rus tilidagi so’z, ibora yoki gaplarni kiritadi. Bu holat sovet davri ziyoli
o’zbeklarining sotsiolingvistik portretini aks ettiradi.
Gumperz kod almashishning ikki asosiy turini ajratdi: situatsion almashish
(situational switching) va metaforik almashish (metaphorical switching) 6
.
Birinchisida mavzu, suhbatdosh yoki vaziyat o’zgarganda til ham o’zgaradi.
Ikkinchisida esa ijtimoiy munosabatni, hissiyotni yoki munosabatni ifodalash
uchun til almashtiriladi. Hikoyada Qahramon rayondan kelgan rasmiy bilan
suhbatida rus tiliga o’tishi situatsion almashish misolidir.
Ikkinchi turdagi kod almashish — adabiy o’zbek tili va mahalliy sheva
o’rtasida almashish — hikoyada ham kuzatiladi. Qahramon dastlab adabiy tilda
gapirsa, qishloq muhiti va oqsoqollar bilan muloqotda o’zini o’zi shevaga
moslashtira boshlaydi. Bu Howard Gilning akkomodatsiya nazariyasi
(accommodation theory) doirasida tushuntirilishi mumkin: suhbatdoshga
yaqinlashish maqsadida til shakli o’zgartirish.
Uchinchi tur — rasmiy va norasmiy nutq uslublari o’rtasida almashish.
Hikoyada personajlar rasmiy yig’ilishlarda bir xil, do’stona suhbatlarda boshqacha
gapiradi. Bu diglossik (diglossia) holat sotsiolingvistikada alohida o’rin tutadi.
Fergyuson va Fishman tomonidan o’rganilgan diglossia kontseptsiyasi — «yuqori»
va «quyi» tilning turli vaziyatlarda qo’llanilishi — hikoyada ham o’z aksini topadi.
Kod almashishning pragmatik funksiyalari hikoyada juda boy ifodalangan.
Myers-Scotton tomonidan ishlab chiqilgan «markerli va markerlanmagan
almashish» (markedness model) nazariyasi bo’yicha 7
, har bir kod almashish
6
Gumperz, J. (1982). Discourse Strategies. Cambridge: Cambridge University Press.
7
Myers-Scotton, C. (1993). Social Motivations for Codeswitching. Oxford: Clarendon Press.
23

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
kommunikativ ma’no tashiydi. Hikoyada qahramon qishloq oqsoqollariga o’z
qarashlari haqida gapirganda, u rus tilidagi iqtibosdan foydalanadi — bu bilim va
ta’limni ko’rsatish uchun qilingan «markerli» almashishdir. Oqsoqol esa ushbu
iborani o’zbek tiliga tarjima qilib, o’zining suhbatdoshiga nisbatan ustunligini til
orqali ifodalaydi.
Hikoyada intersententsial (gaplar oralig’ida) va intrasententsial (gapning
o’rtasida) kod almashish ham farqlanadi. Birinchisi turli personajlarda uchraydi;
ikkinchisi asosan yosh va shaharlik personajlar nutqida kuzatiladi. Bu farq
sotsiolingvistik jihatdan muhim: intrasententsial almashish ikki tilning grammatik
tizimlarini bir darajada mukammal bilishni talab etadi va shu sababli yuqori
lingvistik kompetentsiyaning belgisi hisoblanadi.
«O’zbeklar» hikoyasida kod almashishning ijtimoiy-simvolik vazifasi
alohida ta’kidlanishga loyiq. Hikoyada til almashish nafaqat kommunikativ
zaruriyat, balki ijtimoiy pozitsiyani ifodalash, guruhga mansubligi yoki mansub
emasligini ko’rsatish, va munosabatlarni tartibga solish vositasiga aylanadi. Bu
sotsiolingvistik hodisa hikoyaning markaziy mazmunini — o’zbek milliy o’zligi va
uni saqlash kurashini — boyituvchi asosiy badiiy-lingvistik vositalardan biriga
aylanadi.
24

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
XULOSA
Ushbu kurs ishida Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasi
sotsiolingvistik nazariya va metodologiya asosida tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari
quyidagi xulosalar chiqarishga imkon beradi.
Shukur Xolmirzayevning “O’zbeklar” hikoyasi sotsiolingvistik nuqtayi
nazardan tahlil qilinganda, asar o’zbek xalqining milliy xarakteri, qishloq muhitiga
xos nutq odobi, ijtimoiy tabaqalanish va ma’naviy qadriyatlarining til vositasida
ifodalangan badiiy modeli ekanligi ayon bo’ladi. Hikoyada til shunchaki voqeani
bayon qilish vositasi bo’lib qolmay, balki qahramonlarning ijtimoiy mavqei, ichki
dunyosi, bir-biriga munosabati va axloqiy mohiyatini ochib beruvchi asosiy estetik
omil vazifasini bajaradi. Tadqiqot davomida sotsiolingvistika fanining asosiy
tamoyillari badiiy matn tahliliga samarali tatbiq etilishi mumkinligi aniqlandi.
Xususan, til va jamiyatning o’zaro ta’siri, nutqning ijtimoiy kontekstga bog’liqligi,
tilning ramziy kuch va ijtimoiy kapital sifatidagi roli “O’zbeklar” hikoyasi
misolida yaqqol namoyon bo’ldi. Asardagi murojaat birliklari, xalqona og’zaki
nutq, sovet davri leksikasi, etiket formulalari va pragmatik ishoralar tilning ko’p
qatlamli ijtimoiy tabiatini ko’rsatib berdi. Hikoya tahlili shuni ko’rsatdiki,
qahramonlar nutqidagi tafovutlar ularning ijtimoiy manzili va axloqiy qiyofasini
belgilovchi muhim belgidir. Talabalarning ayrim qatlami nutqida uddaburonlik,
hazil, moslashuvchanlik, ba’zan o’zini oqlash motivlari sezilsa, Botir cho’pon
oilasining nutqida samimiyat, kamtarlik, mehmondo’stlik va g’urur uyg’unlashadi.
Shu tariqa tilning ijtimoiy prestiji bilan ma’naviy qiymati bir xil emasligi, eng
sodda va kambag’al nutq egalarida eng yuksak axloqiy kapital mujassam bo’lishi
mumkinligi asarda badiiy isbotini topadi. Kurs ishida ayniqsa murojaat birliklari va
kommunikativ etiketning o’rni muhim ekani ko’rsatildi. “Aka”, “opa”, “uka”,
“og’ajon” kabi birliklar, “hormang”, “bor bo’ling”, “bemalol”, “rahmat”, “baraka
toping” singari formulalar o’zbek nutq madaniyatining oddiy elementlari emas,
balki ijtimoiy birdamlik, hurmat va yaqinlikni ta’minlovchi vositalar ekanligi
25

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
aniqlandi. Mazkur birliklar orqali notanish odam ham “o’zimizniki”ga aylanadi.
Shu ma’noda hikoya o’zbekona muloqot etikasi va uning milliy mentalitetni
shakllantirishdagi rolini yuksak badiiy darajada ko’rsatadi. Tahlil natijalari “uyat”,
“andisha”, “mehmondo’stlik”, “izzat”, “kenglik” kabi tushunchalarning hikoyada
nazariy emas, pragmatik mazmunda yashashini ko’rsatdi. Qahramonlarning ko’p
hollarda aytganidan ko’ra anglatgani muhim bo’lib chiqadi. Narratorning
kambag’al oila dasturxonidan tortinishi uning vijdoniy noqulayligidan kelib
chiqsa-da, mezbonlar buni “pisand qilmaslik” deb qabul qilishi o’zbek
pragmatikasidagi nozik muloqot qoidalarini ochib beradi. Bu holat sotsiolingvistik
jihatdan asarning eng teran nuqtalaridan biri hisoblanadi. Hikoyaning bosh g’oyasi
bo’lgan “O’zbeklar” konsepti ham aynan til vositasida shakllantirilgani ayon
bo’ldi. Muallif o’zbeklikni balandparvoz ta’riflar, mafkuraviy shiorlar yoki tashqi
belgilarda emas, balki oddiy odamlarning kundalik nutqiy xulqida ko’rsatadi.
O’zbeklik – bu asarda mehmonni siylash, kambag’allikni yashirish, ranjishni
muloyim aytish, aybni yuzga solmaslik, sharoit og’ir bo’lsa ham ko’ngil kengligini
yo’qotmaslik tarzida namoyon bo’ladi. Shu jihatdan “O’zbeklar” hikoyasi milliy
xarakter masalasini til, axloq va jamiyat birligida yorituvchi muhim badiiy
manbadir. Umuman olganda, mazkur kurs ishi Shukur Xolmirzayevning
“O’zbeklar” hikoyasi sotsiolingvistik tahlil uchun nihoyatda boy material ekanini
ko’rsatdi. Asar orqali o’zbek xalqining kommunikativ madaniyati, qishloq
nutqining estetik va ijtimoiy vazifasi, nutq odobi, ijtimoiy tengsizlik, ramziy kuch,
milliy identitet va ma’naviy qadriyatlar o’zaro bog’liq holda namoyon bo’ladi. Shu
bois ushbu hikoya faqat adabiy-badiiy asar emas, balki o’zbek jamiyatining til
orqali ifodalangan ma’naviy portreti sifatida ham qimmatga ega.
Birinchidan , «O’zbeklar» hikoyasida personajlar nutqi ularning ijtimoiy
kelib chiqishini, ta’lim darajasini va ijtimoiy mavqeini aniq aks ettiradi.
Bernsteinning nutq kodlari nazariyasi nuqtai nazaridan, hikoyada kengaytirilgan va
an’anaviy kod o’rtasidagi munosabat boy badiiy material sifatida namoyon bo’ladi.
26

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
Labovning variatsion sotsiolingvistikasi metodologiyasi esa nutqdagi ijtimoiy
tabaqalanishni tahlil qilishda samarali vosita bo’lib xizmat qildi.
Ikkinchidan, hikoyada til va milliy o’zlik o’rtasidagi munosabat markaziy
sotsiolingvistik muammo sifatida ko’tariladi. Fishmannnig til sadoqati (language
loyalty) kontseptsiyasi doirasida ko’rilganda, asar o’zbek tiliga va uning orqali
ifodalangan qadriyatlarga sadoqatning chuqur badiiy ifodasidir. Til — bu faqat
kommunikatsiya vositasi emas, balki milliy identifikatsiya, kollektiv xotira va
madaniy meros ko’rinishidir.
Uchinchidan , hikoyada Farg’ona vodiysi shevasi va turli sotsiolektlarning
qo’llanilishi badiiy jihatdan maqsadga muvofiq va lingvistik jihatdan haqiqatga
asoslangan. Dialektal elementlar personajlarning geografik va ijtimoiy joylashuvini
aniq ko’rsatadi va asarning milliy koloritini kuchaytiradi. Adib dialektizmlarni
sun’iy ravishda emas, balki organik tarzda ishlatadi.
To’rtinchidan , hikoyada madaniy kodlar — mehmondo’stlik, ehtirom,
jamoaviylik — va nutq etiketi sotsiolingvistik tahlilning boy manbai hisoblanadi.
Hofstededan keyingi madaniyatlararo kommunikatsiya tadqiqotlari kontekstida
o’zbek madaniyatining yuqori kontekstli xususiyati hikoyada aniq ko’rinadi. Nutq
formulalari, murojaat shakllari va yuz saqlash strategiyalari asarda ijtimoiy
munosabatlarni tartibga soluvchi muhim til vositalari sifatida ishlatilgan.
Beshinchidan , kod almashish hodisasi — o’zbek va rus tili, adabiy til va
sheva o’rtasida almashish — hikoyada sovet davri o’zbek ziyolilari sotsiolingvistik
portretini yaratishda asosiy vosita bo’lib xizmat qilgan. Gumperz va Myers-
Scotton nazariyalari doirasida tahlil qilingan bu hodisalar personajlarning ijtimoiy
identifikatsiyasi va munosabatlarning dinamikasini boyitadi.
Ushbu tadqiqot Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining
sotsiolingvistik jihatdan son-sanoqsiz boylikka ega ekanligini ko’rsatdi. Keyingi
tadqiqotlarda adibning boshqa asarlari bilan qiyosiy tahlil, hikoyaning turli
nashrlari o’rtasidagi til farqlarini o’rganish va uning zamonaviy o’zbek adabiyoti
27

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
bilan sotsiolingvistik jihatdan qiyoslash kabi yo’nalishlar yangi natijalar berishi
mumkin.
Umuman olganda, badiiy adabiyotni sotsiolingvistik o’rganish — bu faqat
lingvistik tahlil emas, balki jamiyat, madaniyat va til o’rtasidagi murakkab
munosabatlarni chuqurroq tushunish imkoniyatini beruvchi keng qamrovli ilmiy
yondashuvdir. Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasi ushbu
yondashuvning o’zbek adabiyotiga nechog’lik samarali qo’llanilishi mumkinligini
ko’rsatadi.
28

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Asosiy nazariy manballar
1. Labov, W. (1972). Sociolinguistic Patterns. Philadelphia: University of
Pennsylvania Press.
2. Fishman, J.A. (1972). The Sociology of Language. Rowley, MA: Newbury
House.
3. Hymes, D. (1974). Foundations in Sociolinguistics: An Ethnographic
Approach. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
4. Bernstein, B. (1971). Class, Codes and Control. Vol. 1. London: Routledge.
5. Gumperz, J. (1982). Discourse Strategies. Cambridge: Cambridge University
Press.
6. Myers-Scotton, C. (1993). Social Motivations for Codeswitching. Oxford:
Clarendon Press.
7. Hofstede, G. (1980). Culture’s Consequences. Beverly Hills: Sage
Publications.
8. Brown, P. & Levinson, S. (1987). Politeness: Some Universals in Language
Usage. Cambridge: CUP.
9. Fairclough, N. (1992). Discourse and Social Change. Cambridge: Polity
Press.
10. Goffman, E. (1967). Interaction Ritual. New York: Doubleday.
O’zbek tilidagi adabiyotlar
11. Xolmirzayev, Sh. (1985). O’zbeklar: Hikoyalar. Toshkent: G’afur G’ulom
nomidagi nashriyot.
12. Mirzayev, H. (2010). O’zbek sotsiolingvistikasi asoslari. Toshkent: Fan.
13. Mamatov, A. (2015). O’zbek adabiy tili va shevalar. Toshkent: O’zbekiston.
14. Zulfiyev, H. (2008). Nutq madaniyati va pragmatika. Toshkent: O’qituvchi.
29

Shukur Xolmirzayevning «O’zbeklar» hikoyasining sotsiolingvistik tahlili
15. Matchonova, S. (2019). O’zbek tili va milliy identifikatsiya. Toshkent: Fan.
16. Rashidova, D. (2021). XX asr o’zbek nasrida til va madaniyat. Samarqand:
SamDU nashriyoti.
17. Nazarov, B. (2016). Shukur Xolmirzayev ijodining badiiy-estetik
xususiyatlari. Toshkent: Adabiyot va san’at.
18. Yunusov, R. (2018). O’zbek hikoyachiligida milliy xarakter. Toshkent:
G’afur G’ulom.
19. Hamroyev, A. (2020). O’zbek tili stilistikasi. Toshkent: O’zbekiston.
20. Toshmatov, N. (2022). Badiiy matn va sotsiolingvistika. Toshkent:
ToshDO’TAU.
Internet manbalari
21. O’zbek Milliy Ensiklopediyasi. Shukur Xolmirzayev maqolasi.
www.ziyouz.com (murojaat sanasi: 2025-yil 10-may)
22. Sociolinguistics Symposium. www.sociolinguistics.net
23. Language and Society Journal. www.cambridge.org/las
30

Купить

Похожие документы
Tilshunoslik va psixologiya
Badiiy matnda nisbiy so‘zlar yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar
Murakkab qo‘shma gaplar
Sintaktik va sintagmatik munosabat
O‘zbek tilshunosligida aksentuatsiya va sillabika. Urg‘u va bo‘g‘in