Sifat menejmenti tizimining hujjatlarini ishlab chiqish

Dokument ma'lumotlari

Narxi	40000UZS
Hajmi	43.3KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	09 May 2025
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Ilyos Hamidov

Ro'yxatga olish sanasi 15 Dekabr 2024

7 Sotish

Sifat menejmenti tizimining hujjatlarini ishlab chiqish

Sotib olish

MAVZU:SIFAT MENEJMENTI TIZIMINING
HUJJATLARINI ISHLAB CHIQISH
KIRISH……………….……………….……………….……………….3
1-BOB. SIFAT MENEJMENTI TIZIMINI JORIY ETISH…………..7
1.1. Sifat menejmenti tizimini ishlab chiqish va joriy etishning vazifaviy
va tashkiliy asoslari, sifat menejmenti tizimining me’yoriy ta’minoti…7
1.2. Sifat menejmenti tizimini hujjatlashtirish jarayoni va hujjatlarini
joriy etish qoidalari va tartibi. ……………….……………….…………12
1.3. Sifat menejmenti tizimda axborot texnologiyalarini qo’llash………18
2-BOB.SIFAT MENEJMENTI TIZIMINI HUJJATLASHTIRISH..27
2.1. Sifat menejmenti tizimini hujjatlashtirish………………………20
2.2. Sifat menejmenti tizimining hujjatlari tuzilmasI ………………….
3-BOB. SIFAT MENEJMENTI TIZIMIGA TALABLAR………….38
3.1. Sifat menejmenti tizimi. Umumiy talablar. ……………………….38
3.2. Sifat menejmenti tizimini rejalashtirish …………………………..49
XULOSA……………….……………….……………….……………52
FOYDALANILGAN ADABIOTLAR……………….……………..56
2

KIRISH
Sifat menejmenti tizimining hujjatlarini ishlab chiqish zamonaviy
korxona va tashkilotlarning muvaffaqiyatli faoliyatini ta'minlashda muhim
ahamiyatga ega. Ushbu hujjatlar korxonada sifatni boshqarish
jarayonlarini tartibga solish, ichki jarayonlarni muvofiqlashtirish va
xalqaro standartlarga mos faoliyat yuritish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Sifat menejmenti tizimining hujjatlari korxonaning barcha bo‘limlari va
xodimlari uchun tushunarli va amaliyotga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak.
Hujjatlashtirish jarayoni korxonaning ishlab chiqarish va xizmat
ko‘rsatish jarayonlarining samaradorligini oshirishga qaratilgan. To‘g‘ri
ishlab chiqilgan va joriy etilgan hujjatlar sifatni boshqarish jarayonlarini
tizimli tashkil etishga imkon beradi. Bu jarayonda ISO 9001 kabi xalqaro
standartlarning tamoyillariga asoslanish hujjatlarni sifatli ishlab chiqish va
ularning bozor talablariga mos bo‘lishini ta’minlashda muhim ahamiyatga
ega.
Sifat menejmenti tizimining hujjatlarini ishlab chiqish faqat nazorat
vositasi emas, balki tashkilotning doimiy rivojlanishi uchun strategik
vosita sifatida qaraladi. Hujjatlar korxona faoliyatining har bir bosqichini
qamrab oladi: rejalar tuzishdan tortib mahsulot sifatini nazorat qilish va
mijozlarga xizmat ko‘rsatishgacha. Shu orqali korxona faoliyatining
barqarorligi ta’minlanadi va sifat menejmenti jarayonlarida uzluksizlikka
erishiladi.
Hujjatlashtirish jarayonining muhim jihatlaridan biri – mijozlarning
ehtiyoj va talablarini hisobga olishdir. Hujjatlar yordamida mijozlar bilan
3

o‘zaro aloqalarni boshqarish, ularning qoniqish darajasini oshirish va
ularga sifatli mahsulot yoki xizmatlarni taqdim etish imkoniyati yaratiladi.
Bu esa korxonaning bozorda muvaffaqiyatli faoliyat olib borishida hal
qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Sifat menejmenti tizimining hujjatlarini ishlab chiqishda ichki
jarayonlarning aniq va samarali tartibga solinishi muhim o‘rin tutadi.
Ushbu hujjatlar ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish va boshqa
jarayonlarning bosqichma-bosqich tavsifini o‘z ichiga olishi, shuningdek,
mas'uliyatlarni taqsimlash va bajariladigan vazifalarni belgilab berishi
kerak. Shu orqali jarayonlar samaradorligi oshiriladi va sifatni boshqarish
tizimida nosozliklarning oldi olinadi.
Texnologik rivojlanish va raqamli vositalarning joriy etilishi hujjatlarni
ishlab chiqish jarayonini yanada osonlashtirdi. Elektron hujjatlar tizimi
yordamida hujjatlarni yaratish, saqlash va ulardan foydalanish jarayonlari
optimallashtirilmoqda. Bunday yondashuv hujjatlarni yangilash va ularga
kirishni soddalashtiradi, shuningdek, vaqt va resurslarni tejashga imkon
beradi.
Sifat menejmenti tizimining hujjatlarini ishlab chiqishda xodimlarning
ishtirokini ta’minlash ham muhim ahamiyatga ega. Xodimlar o‘zlarining
ish jarayonlarida foydalanadigan hujjatlarning mazmunini tushunishi va
ularni amaliyotda qo‘llay olishi zarur. Bu esa ularning motivatsiyasini
oshirish va sifatni boshqarish jarayonlariga jalb etilishini ta’minlaydi.
Sifat menejmenti tizimining hujjatlari korxona madaniyati va
strategiyasini aks ettiruvchi asosiy vositalardan biridir. Ular nafaqat ichki
jarayonlarni boshqarishga, balki tashqi muhit bilan o‘zaro aloqalarni
4

mustahkamlashga xizmat qiladi. Xalqaro sertifikatlashtirish jarayonlarida
sifat menejmenti tizimining hujjatlari korxonaning ishonchliligi va
raqobatbardoshligini namoyish etadi.
Xulosa qilib aytganda, sifat menejmenti tizimining hujjatlarini ishlab
chiqish korxonaning samarali boshqaruv tizimini yaratish uchun zarur
bo‘lgan asosiy elementdir. To‘g‘ri ishlab chiqilgan va samarali
ishlatilayotgan hujjatlar korxonaga raqobatbardoshlikni oshirish, mijozlar
ehtiyojlarini qondirish va xalqaro miqyosda muvaffaqiyat qozonish
imkonini beradi. Shu sababli, sifat menejmenti tizimining hujjatlarini
ishlab chiqish jarayoni har bir korxona uchun ustuvor yo‘nalishlardan biri
bo‘lishi kerak.
Zamonaviy tashkilotlarda sifat menejmenti tizimi (SMT) muvaffaqiyatli
boshqaruvning asosiy vositalaridan biri hisoblanadi. Bu tizim tashkilotning
mahsulot va xizmatlarini sifat standartlariga muvofiqlashtirish,
iste'molchilar ehtiyojlarini qondirish va ichki jarayonlarni samarali
boshqarish uchun xizmat qiladi. Sifat menejmenti tizimining
samaradorligini ta'minlash uchun uning hujjatlarini ishlab chiqish muhim
ahamiyatga ega.
SMT hujjatlari kompaniyaning sifat siyosati, maqsadlari va jarayonlari
bilan bog‘liq bo‘lgan barcha ma’lumotlarni tizimli ravishda
rasmiylashtirishni o‘z ichiga oladi. Bu hujjatlar tashkilotning barcha
bo‘limlarida faoliyatni standartlashtirish, xodimlar o‘rtasida mas’uliyatni
taqsimlash va mijoz talablariga mos mahsulot yoki xizmat ko‘rsatishni
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
5

Kirish qismi sifatida ushbu mavzu SMT hujjatlarini ishlab chiqishning
ahamiyati, ulardan foydalanishning afzalliklari va ularni yaratish
jarayonidagi asosiy tamoyillarni yoritishni maqsad qiladi. Shu orqali
tashkilotlar sifatni boshqarishda barqarorlikka erishib, bozorda
raqobatbardoshligini mustahkamlay oladi.
6

1-BOB. Sifat menejmenti tizimini joriy etish
1.1. Sifat menejmenti tizimini ishlab chiqish va joriy etishning
vazifaviy va tashkiliy asoslari, sifat menejmenti tizimining
me’yoriy ta’minoti
Yuqori rahbariyat sifat menejmenti tizimini ishlab chiqish va joriy
etish, shuningdek uning natijaliligini doimiy yaxshilash bo’yicha
tarafdorligi isbotini quyidagilar vositasida taqdim etishi kerak:
a. a)iste’molchilarning talablarini, shuningdek normativ va
tartibga soluvchi talablarni bajarilishini muhimligi haqida tashkilotni
xabardor qilish;
b. b)sifat sohasidagi siyosatni aniqlash;
c. c)sifat sohasidagi maqsadlar belgilanganini ta’minlash;
d. d)rahbariyat tomonidan tahlillar o’tkazish;
e. e)resurslar bo’lishini ta’minlash.
Iste’molchi talablariga moslashish. YUqori rahbariyat
iste’molchilarning qoniqqanligini oshirish uchun ularning talablari
aniqlanishi va bajarilishini ta’minlashi kerak (7.2.1 va 8.2.1 q.).
Sifat sohasidagi siyosat YUqori rahbariyat sifat sohasidagi siyosatni: a)
tashkilot maqsadlariga muvofiq bo’lishi;
a. b)talablarga muvofiq bo’lishi va sifat menejmenti tizimining
natijaliligini
doimo oshirish bo’yicha tarafdorligini o’z ichiga olishi;
7

a. c)sifat sohasidagi maqsadlarni qo’yish va tahlil qilish uchun
asos yaratishi;
b. d)tashkilot xodimlari xabardor qilingan bo’lishi va ularga
tushunarli bo’lishi;
c. e)doimiy yaroqliligi bo’yicha tahlil qilinishini ta’minlashi
kerak. Rejalashtirish. Sifat sohasidagi maqsadlar YUqori rahbariyat
sifat sohasidagi maqsadlar, jumladan mahsulotga qo’yiladigan
talablarni bajarish uchun zarur bo’lgan maqsadlar ham tashkilotning
tegishli vazifalari uchun va tegishli darajalarida qo’yilishini
ta’minlashi kerak. Sifat sohasidagi maqsadlar o’lchanadigan va sifat
sohasidagi siyosat bilan muvofiqlashtiriladigan bo’lishi lozim.
Sifat menejmenti tizimini rejalashtirish yuqori rahbariyat:
a. a)sifat menejmenti tizimini rejalashtirish 4.1 band talablarini,
shuningdek
sifat sohasidagi maqsadlarni bajarish uchun amalga oshirilishini,
hamda
a. b)sifat menejmenti tizimi rejalashtirilsa va unga o’zgartishlar
kiritilsa, sifat menejmenti tizimi yaxlitligi saqlanishini ta’minlashi
kerak.
Javobgarlik, vakolatlar va axborot almashish. Javobgarlik va
vakolatlar. Yuqori rahbariyat, javobgarlik va vakolatlar aniqlangan bo’lishi
hamda tashkilot doirasida ma’lum qilinishini ta’minlashi kerak.
Rahbariyat vakili yuqori rahbariyat tashkilot rahbariyati a’zosini
tayinlashi kerak, bu a’zo unga yuklatilgan boshqa vazifalardan tashqari:
8

a. a)sifat menejmenti tizimi tomonidan talab qilinadigan
jarayonlarni ishlab
chiqish, joriy qilish va ishchi holatda saqlab turilishini ta’minlash;
a. b)yuqori rahbariyatga sifat menejmenti tizimining ishlashi
haqida va uni
takomillashtirishda har qanday ehtiyojlar haqida hisobotlarni taqdim
etish; hamda
a. to’g’risida tashkilotning xabardorligini ta’minlashni o’z ichiga
oluvchi mas’uliyat va vakolatlarga ega bo’lishi kerak.
Izoh – Rahbariyat vakilining mas’uliyatiga sifat menejmenti tizimiga
tegishli masalalar bo’yicha tashqi tomonlar bilan munosabatlarni saqlash
kirishi mumkin.
Ichki axborot almashinuvi YUqori rahbariyat tashkilotda axborot
almashinuvining tegishli jarayonlarini o’rnatishi va ushbu axborot
almashinuvi sifat menejmenti tizimining natijaliligiga taalluqli masalalar
bo’yicha amalga oshirilishini ta’minlashi kerak.
Rahbariyat tomonidan tahlil qilish Umumiy qoidalar
Yuqori rahbariyat rejalashtirilgan oraliq orqali tashkilotning sifat
menejmenti tizimini, uning doimiy yaroqliligi, birxilliligi va natijaliligini
ta’minlash maqsadida tahlil qilishi kerak. Ushbu tahlil sifat menejmenti
tizimini yaxshilash uchun imkoniyatlar va unga o’zgartirishlar zarurligi,
jumladan sifat sohasidagi siyosat hamda sifat sohasidagi maqsadlarni
baholashni o’z ichiga olishi lozim.
Rahbariyat tomonidan tahlil qilish to’g’risidagi yozuvlar ishchi holatda
saqlab turilishi kerak.
9

Tahlil qilish uchun kirish ma’lumotlari Rahbariyat tomonidan tahlil
qilish uchun kirish ma’lumotlari quyidagilarga taalluqli axborotni o’z
ichiga olishi kerak: a) auditlar natijalari;
a. b)iste’molchilar bilan aks aloqa;
b. c)jarayonlarning ishlashi va mahsulotning muvofiqligi;
c. d)oldini olish va tuzatish harakatlarining maqomi;
d. e)rahbariyat tomonidan qilingan oldingi tahlillardan kelib
chiqadigan keyingi harakatlar;
e. f)sifat menejmenti tizimiga ta’sir qilishi mumkin bo’lgan
o’zgartirishlar;
f. g)yaxshilash bo’yicha tavsiyalar.
Tahlil qilishning chiqish ma’lumotlari. Rahbariyat tomonidan tahlil
qilishning chiqish ma’lumotlari quyidagilarga tegishli barcha qaror va
harakatlarni o’z ichiga olishi kerak:
a. a)sifat menejmenti tizimi va uning jarayonlari natijaliligini
oshirish;
b. b)iste’molchilar talablariga muvofiq mahsulotni yaxshilash;
s) resurslarga bo’lgan ehtiyoj.
Sifat menejment tizimi sakkizta tamoyillari
1. 1.Iste’molchiga yunalganlik;
Tashkilotlar o’zining iste’molchilariga tobe bo’ladi va shuning uchun
ularning joriy va kelgusidagi extiyojlari-ni tushunishi, ularning talablarini
bajarishi va kutga-nidan xam ortik yaxshi natijaga erishish lozim.
1. 2.Raxbarning peshqadamligi (sardorligi);
10

Raxbarlar tashkilotning maqsadi va faoliyati yo’nali-shini yagonaligini
ta’minlaydi. Raxbarlar tashkilot oldiga qo’yilgan vazifalarni bajarishga
xodimlarni jalb etish mumkin bo’ladigan ichki muxitni yaratish va saqlash
lozim
1. 3.Xodimlarning jalb kilinishi;
Barcha pog’ona xodimlari tashkilot asosini tashkil etadi va ularni ishga
to’liq jalb etilishi tashkilotga xodimlar qobiliyatlaridan unumli foydalanish
imkonini beradi.
1. 4.Jarayonli yondoshish; Tashkilotning faoliyati va mavjud
resurslar jarayon tarzida boshkarilganda kutilgan natija samarali
bo’ladi
2. 5.Boshkarishga tizimli yondoshish;
O’zaro bog’liq jarayonlarni aniqlash, tushunish va menej-menti
boshqarilganda tizim sifatida tashkilot o’z maq-sadlariga erishishida uning
natijaliligi va samarasiga xissa qo’shadi.
1. 6.Doimiy yaxshilash;
Tashkilotning faoliyatini doimiy yaxshilashga uzgarmas maksad deb
karalishi lozim
1. 7.Dalillarga asoslangan karorlarni kabul kilish;
Samarali karorlar ma’lumotlarni va axborotlarni taxlil etishga
asoslanadi.
1. 8.Etkazib beruvchilar bilan o’zaro manfaatli muno-
sabatlar.Tashkilotlar va ularning etkazib beruvchilari o’zaro bog’liq
11

bo’ladi va o’zaro manfaatli munosabatlar ikkala tomonning moddiy
boylik yaratish imkoniyatlarini oshiradi.

1.2Sifat menejmenti tizimini hujjatlashtirish jarayoni va hujjatlarini
joriy etish qoidalari va tartibi.
Sertifikatlashtirishning qonuniy va me’yoriy bazasi. O’zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan sertifikatlashtirish masalalari
bo’yicha qabul qilingan qonunlar: O’zbekiston Respublikasining
«Mahsulot va xizmatlarni sertifikatlashtirish to’g’risida»gi qonuni;
O’zbekiston Respulikasining «Standartlashtirish to’g’risida»gi qonuni;
O’zbekiston Respublikasining «Oziq-ovqat mahsulotlari sifati va
xavfsizligi to’g’risida»gi qonuni; O’zbekiston Respublikasining
«Iste’molchilar xukukini ximoya kilish to’g’risida»gi qonuni; O’zbekiston
Respublikasining «O’simliklarni karantini to’g’risida»gi qonun;
O’zbekiston Respublikasining «Reklama to’g’risida»gi qonuni va
xokazolar.
Sertifikatlashtirish va sifatni boshqarishning qonuniy va me’yoriy
asoslari. Har qanday faoliyat yoki yo’nalish nima maqsadni ko’zlashidan
qat’iy nazar albatta qonunlashtirilishi, tartibga tushirilishi, faoliyatni olib
borish esa ma’lum me’yoriy hujjatlar asosida olib borilishi talab etiladi.
Xuddi shuningdek, sertifikatlashtirish faoliyati ham bundan mustasno
emas. Quyida ushbu sohaning qonuniy asosi va qonunosti hujjatlari
to’g’risida tushuncha bermoqchimiz. Sertifikatlashtirishning qonuniy va
me’yoriy asoslari va bazasi rasmda keltirilgan.
QONUNL
AR
12

QONUNIY XUJJATLAR
Prezident
farmonlari
va
xukumat
qarorlari “O’zstandar” agentligi
qarorlari Vazirlik va
maxkamaviy
me’yoriy xujjatlar
Sertifikatla
shtiri sh
tartibi va
qoidalari
bo’yicha
tashkiliyus
lubiy
hujjatlar Sertifikatlashtirish ni
o’tkazish jarayoni
talablariga me’yoriy
hujjatlar Sertifikatlashtirish
da muvofiqlikni
baholash usuli
(tartibi) me’yoriy
hujjatlari
Sertifikatla
shtiri sh
bœyicha
qoidalar
va tartiblar Xalqaro,
davlatlararo, Davlat
standartlari va boshqa
me’yoriy Davlat standartlari
va
uslubiy
qo’llanmalar va
boshqalar
O’zbekiston Respublikasi sertifikatlashtirish milliy tizimining asos
bo’luvchi me’yoriy hujjatlari: O’z DSt 1.10 O’zbekiston Respublikasining
standartlashtirish davlat tizimi. Asosiy atamalar va ta’riflar; O’z DSt 5.0
O’zbekiston Respublikasining sertifikatlashtirish milliy tizimi. Asosiy
qoidalar; O’z DSt 5.2 O’zbekiston Respublikasining sertifikatlashtirish
milliy tizimi. Sertifikatlashtirish idorasiga umumiy talablar; O’z DSt 5.4
13

O’zbekiston Respublikasining sertifikatlashtirish milliy tizimi. Tekshirish
va nazorat idoralariga qo’yiladigan talablar; O’z DSt 5.5 O’zbekiston
Respublikasining sertifikatlashtirish milliy tizimi. Asosiy atamalar va
ta’riflar; O’z DSt 5.6:1999 O’zbekiston Respublikasining
sertifikatlashtirish milliy tizimi. Sifat tizimini sertifikatlashtirish
idoralariga talablar; O’z DSt 5.8:2006 O’zbekiston Respublikasining
sertifikatlashtirish milliy tizimi. Muvofiqlik belgisini tasdiqlash. Qo’llash
qoidalari. O’z RH 51-014 O’zbekiston Respublikasining sertifikatlashtirish
milliy tizimi. Sifat bo’yicha Ekspert-auditorlar. Tayyorlash va baholash
talablari; O’z RH 51-021:2004 O’zbekiston Respublikasining
sertifikatlashtirish milliy tizimi. O’zRH51-024-94 O’zbekiston
Respublikasining sertifikatlashtirish milliy tizimi. Sertifikatlashtirish
bo’yicha hujjatlarni ekspert baholash; O’z RH 51-025 O’zbekiston
Respublikasining sertifikatlashtirish milliy tizimi. Sifat tizimlari va ishlab
chiqarishni sertifikatlashtirish. Asosiy qoidalari; O’z RH 51-026
O’zbekiston Respublikasining sertifikatlashtirish milliy tizimi.
Apellyasiyalarni ko’rib chiqish tartibi; O’z RH 51-027 O’zbekiston
Respublikasining sertifikatlashtirish milliy tizimi. Sifat tizimlarini
sertifikatlashtirish. O’tkazish tartibi; O’z RH 51-032 O’zbekiston
Respublikasining sertifikat-lashtirish milliy tizimi. Ishlar haqini to’lash
tartibi; O’z RH 51-035 O’zbekiston Respublikasining sertifi-katlashtirish
milliy tizimi. Ishlab chiqarishni sertifikatlashtirish. O’tkazish tartibi; O’z
RH 51-103 O’zbekiston Respublikasining sertifikatlashtirish milliy tizimi.
Sertifikatlashtirilgan sifat tizimlari va ishlab chiqarishlari inspeksion
tekshiruv; O’z RH 51-044 O’zbekiston Respublikasining
sertifikatlashtirish milliy tizimi. Majburiy sertifikatlashtirish qoidalariga
14

rioya qilish yuzasidan Davlat nazorati va tekshiruvi. Umumiy talablar; O’z
RH 51-061 O’zbekiston
Respublikasining sertifikatlashtirish milliy tizimi. Xizmatlarni
sertifikatlashtirish. O’tkazish tartibi; O’z RH 51-074 O’zbekiston
Respublikasining sertifikatlashtirish milliy tizimi. Mahsulotni
identifikatsiyalash yuzasidan yo’riqnoma; O’z RH 51085 O’zbekiston
Respublikasining sertifikatlashtirish milliy tizimi. Oziq-ovqat mahsulotlari
va jihozlari va ularni ishlab chiqarish yuzasidan yo’riqnoma, Davlat qaydi
tartiblari;
O’zbekiston Respublikasining akkreditlashtirish tizimi me’yoriy
hujjatlari: O’z DSt 16.0 O’zbekiston Respublikasining akkreditlashtirish
tizimi. Umumiy qoidalar. O’z DSt 16.1 O’zbekiston Respublikasining
akkreditlashtirish tizimi. Sertifikatlashtirish idoralari va tekshirish
idoralarini akkreditlashini o’tkazish tartibi. O’z DSt 16.2 (EN 45013)
O’zbekiston Respublikasining akkreditlashtirish tizimi. Sertifikatlashtirish
idorasi xodimlariga talablar. O’z DSt 16.3:2001
O’zbekiston Respublikasining akkreditlashtirish tizimi. Standart
namunalarni tayyorlash, attestatlash va ishlatish huquqi bo’lgan yuridik
shaxslarni akkreditlash.
Tashkillashtirish va o’tkazish tartibi. O’z DSt 16.4 (ISO/MEK 17025)
O’zbekiston Respublikasining akkreditlashtirish tizimi. Sinash, o’lchash
laboratoriyalariga quyiladigan umumiy talablar va ularni akkreditlash
tartibi. O’z DSt 16.5 O’zbekiston Respublikasining akkreditlashtirish
tizimi. Hujjatlarni metrologik ekspertizasi va o’lchashlarni bajarish
usullarini attestatsiyalash huquqi bo’lgan yuridik va jismoniy shaxslarni
akkreditlash. Tashkillashtirish va o’tkazish tartibi. O’z DSt 16.6:2003
O’zbekiston Respublikasining akkreditlashtirish tizimi. O’lchashlarni
15

$bajarish usulini nazoratini tashkillashtirish huquqi bo’lgan yuridik shaxslarni akkreditlash. Tashkillashtirish va o’tkazish tatibi. O’z DSt 16.7:2004 O’zbekiston Respublikasining akkreditlashtirish tizimi. Inspeksion faoliyati mavjud firmalarga talablar. O’z DSt 16.8 O’zbekiston Respublikasining akkreditlashtirish tizimi. Ishlab chiqarish laboratoriyalarini attestatlash. Umumiy talablar va o’tkazish tartibi. O’z RH 51-018 O’zbekiston Respublikasining akkreditlashtirish tizimi. Akkreditlangan laboratoriyalarining faoliyatini inspeksion tekshiruvini utkazish tartibi. O’z RH 51-104 O’zbekiston Respublikasining akkreditlashtirish tizimi. Serrtifikatlashtirilgan maxsulotlarni inspeksion tekshiruvini utkazish tartibi. O’z RH 51-105 O’zbekiston Respublikasining akkreditlashtirish tizimi. Akkreditlangan sertifikatlashtirish idoralari faoliyatining inspeksion tekshiruvini utkazish tartibi O’z RH 51-112 O’zbekiston Respublikasining akkreditlashtirish tizimi. Putur etkazmasdan nozorat laboratoriyalarini akkreditlash O’z RH 51-121 O’zbekiston Respublikasining akkreditlashtirish tizimi. Putur etkazmasdan nazorat. O’quv va imtihon markazlarini akkreditlash. O’z RH 51-131 O’zbekiston Respublikasining akkreditlashtirish tizimi. Putur etkazmasdan nazorat. Sertifikatlashtirish idorasi xodimlarini akkreditlash. O’z RH 51-054 O’zbekiston Respublikasining akkreditlashtirish tizimi. Sinov laboratoriyalari sifat bo’yicha qo’llanmasi. Ishlab chiqish bo’yicha uslubiy ko’rsatma; O’z RH 51-056 O’zbekiston Respublikasining akkreditlashtirish tizimi. Sertifikatlashtirish idoralari sifat bo’yicha qo’llanmasi. Ishlab chiqish bo’yicha uslubiy ko’rsatma; SHu bilan birga aytib o’tish kerakki, 2007 yilning sentyabr oyidan O’zbekistonda sinov va kalibrlash laboratoriyalarini akkreditlashda yangi xalqaro standart «O’z DSt ISO\IEC 17025«Sinov va kalibrlash laboratoriyalari kompetentligiga 16$

qo’yiladigan umumiy talablar»» joriy qilinib, Milliy akkreditlash tizimida
akkreditatsiyaga talabgor laboratoriyalar ushbu standart talablari asosida
tekshiriladi.
Sifatni boshqarish me’yoriy hujjatlari: O’z RH 51-057 Sifat tizimi
hujjatlari tarkibi va turlari. O’z T 51-087 Sifat tizimi hujjatlashtirilgan
protseduralari va tarkibini aniqlash bo’yicha tavsiyalar; O’z RH 51-090
Sifat dasturini ishlab chiqish bo’yicha uslubiy ko’rsatma; O’z T 51-094
Xizmatlarga sifat tizimini joriy qilish tartibi; O’z DSt ISO 9001 Sifat
menedjmenti tizimi. Talablar.; O’z DSt ISO 9000 Sifat menedjmenti
tizimi. Asosiy qoida va lug’atlar (ISO 9000); O’z DSt ISO 9004 Sifat
menedjmenti tizimi. Sifatni yaxshilash bo’yicha tavsiyalar (ISO
9004:2000, IDT); O’z DSt ISO 10006 Sifat menedjmenti tizimi. Sifat
menedjmenti loyihasi bo’yicha rahbariy ko’rsatma (ISO 10006, IDT); O’z
DSt ISO 10007 Sifatni ma’muriy boshqarish. Ma’muriy boshqarish
konfiguratsiyasi bo’yicha rahbariy ko’rsatma; O’z DSt ISO 10013:2001
Sifat bo’yicha qo’llanmani ishlab chiqish bo’yicha uslubiy ko’rsatma; O’z
DSt ISO/TR 10014 Sifatni iqtisodiy boshqarish bo’yicha rahbariy
ko’rsatma; O’z DSt ISO 10015 Sifatni boshqarish. O’kitish bo’yicha
rahbariy ko’rsatma; O’z DSt ISO/TR 10017 Sifat menedjmenti tizimini
hujjatlashtirish bo’yicha tavsiya. O’z DSt ISO 9001 doirasida statistik
usullarni qo’llash bo’yicha rahbariy ko’rsatma; O’z DSt ISO 19011 Sifat
menejmenti tizimi va/yoki ekologik menejmenti tizimi auditi bo’yicha
rahbariy ko’rsatma.
17

1.3 Sifat menejmenti tizimda axborot texnologiyalarini qo’llash.
Auditorlarni va audit bo’yicha guruh rahbarini baholash ob’ektiv,
izchil, haqiqiy va ishonchli natijalarni ta’minlash maqsadida audit
dasturidagi tadbirlarga muvofiq rejalashtirilishi, amalga oshirilishi va
hujjatlashtirilishi kerak. Baholash jarayoni o’qitish va tajribalarni
oshirishning boshqa usullariga bo’lgan ehtiyojni ko’rsatish kerak.
Auditorlarni baholash turli bosqichlarda amalga oshiriladi:
● auditor bo’lishni hoxlovchi shaxslarni dastlabki baholash;
● auditorlarni bayon qilingan audit bo’yicha guruhni tuzish
jarayonining bir qismi sifatida baholash;
● bilim va ko’nikmalarni ma’lum darajada ushlash va yaxshilash
uchun zarur bo’lgan extiyojlarni aniqlash maqsadida auditor
layoqatini doimiy baholash.
Baholashning bu bosqichlari o’rtasidagi bog’liqlik ko’rsatilgan.
Bayon qilingan jarayon bosqichlari baholashning har bir bosqichida
ishlatilishi mumkin.
Baholash jarayoni. Baholash jarayoni 4 ta asosiy bosqichni o’z ichiga
oladi:
1-bosqich. Audit dasturining ehtiyojlariga javob berish uchun shaxsiy
sifatlar, bilimlar va ko’nikmalarni aniqlash
Tegishli bilim va ko’nikmalarni aniqlashda quyidagilarni hisobga olish
kerak:
-tekshiriladigan tashkilotning hajmi, faoliyat turi va murakkabligini;
18

● audit dasturining maqsadlari va hajmini;
● sertifikattlashtirish va akkreditlash talablarini;
● tekshiriladigan tashkilotning menejmenti uchun audit jarayonining
rolini;
● adit dasturi bo’yicha talab qilinadigan mahfiylik darajasini; -
tekshiriladigan menejment tizimining murakkabligini.
2-bosqich. Baholash mezonlarini aniqlash
Mezonlar miqdori (yillardagi amaliy ish staji, ma’lumoti, o’tkazilgan
auditlar soni, auditga o’qitish soatlarining hajmi kabilar) yoki sifat
jihatidan (namoyish qilinadigan shaxsiy sifatlar, bilimlar yoki
o’rgatishdagi yoki ish jarayonidagi ko’nikmalarning xarakteristikalari)
bo’lishi mumkin.
3-bosqich. Tegishli baholash usulini tanlash
Baholashni tanlab olingan bita yoki birnechta usullardan foydalangan
holda bir kishi yoki hay’at amalga oshiradi. Foydalanilganda quyidagilarga
e’tibor berish kerak:
● bayon qilingan usullar imkoniyatlar diapazoni bo’lib, barcha
hollarda ishlatilaolmaydi;
● bayon qilingan turli usullar o’zining ishonchliligi bilan farq qilishi
mumkin;
● odatda ob’ektiv, mos keluvchi, haqqoniy va ishonchli natijaga
erishish uchun birlashgan usullar tanlanadi.
Bilimlar va ko’nikmalar
Sifat menejmenti tizimlari yoki ekologik menejment tizimlari
auditorlarning umumiy bilimlari va ko’nikmalari.
19

Auditorlar quyidagi sohalarda bilimlar va ko’nikmalarga ega bo’lishlari
kerak:
a) Auditning mohiyatlari, tadbirlari va usullari – auditorlarning ularni
tanlash va turli auditlarga qo’llash imkoniyatiga ega bo’lishi va auditlar
kerakli va tizimli tarzda o’tkazilishini ta’minlash uchun. Auditor quyidagi
harakatlarni amalga oshirishga tayyor bo’lishi kerak:
● auditning mohiyatlari, tadbirlari va usullarini qo’llash;
● ishlarni samarali rejalashtirish va tashkil qilish;
● auditni belgilangan vaqt ichida o’tkazish;
● ustivorlilikni aniqlash va jiddiy holatlarga e’tibor berish;
● samarali so’rov, tinglash, kuzatish, hujjatlar analizi, yozuvlar va
ma’lumotlar yordamida ma’lumotlar yig’ish;
● audit uchun tanlama tadqiqotlarning tegishli usullari va natijalarini
tushunish;
● to’plangan ma’lumotlar aniqligini tekshirish;
● audit xulosalari va yakunlarini tasdiqlash uchun audit
guvohliklarining etarliligi va muvofiqligini tasdiqlash;
● audit xulosalari va yakunlari ishonchliligiga ta’sir qiluvchi omillarni
baholash;
● audit vaqtida faliyatni yozish uchun ishchi hujjatlardan foydalanish;
● ma’lumotlar maxfiyligini saqlash;
● tilni bilishi yoki tarjimon yordamida samarali ma’lumot almashish;
b) Audit sohasini qamray olish va audit mezonlarini qo’llay olish
uchun – menejment tizimi va havola qilinadigan hujjatlar. Bu sohadagi
bilim va ko’nikmalar quyidagilarni o’z ichiga olishi kerak:
20

● menejment tizimini turli tashkilotlarga qo’llash;
● menejment tizimi elementlarining o’zaro ta’siri;
● audit mezonlari sifatida qo’llaniladigan sifat menedjmenti tizimining
yoki ekologik menejment tizimining standartlari, qo’llaniladigan
tadbirlar yoki menejment tizimining boshqa hujjatlari;
● havola qilinadigan hujjatlarning farqi va ustivorlari;
● havola qilinadigan hujjatlarning audit vaqtidagi turli holatlarga
qo’llanilishi;
● ma’lumot tizimi va jarima solish uchun usullar, hujjatlar,
ma’lumotlar va yozuvlarni tarqatish va boshqarish xavfsizligini
ta’minlash;
s) Auditorga tekshiriladigan tashkilotning ish tizimini tushunishga
imkon berish uchun – tashkiliy lahzalar. Bu sohadagi bilim va ko’nikmalar
quyidagilarni o’z ichiga olishi kerak:
tashkilotning xajmi, tuzilishi va vazifalari va uning tarkibidagi
(bo’limlarning) o’zaro aloqalarini;
● umumiy biznes – jarayonlar va tegishli atamalarni;
● tekshiriladigan tashkilotning madaniy va ijtimoiy urf-odatlarini;
d) auditor bu sohada ishlashga imkon berish va tekshiriladigan
tashkilotlarga qo’yiladigan talablarni tushunish uchun predmetga doir
qo’llaniladigan qonunlar, texnikaviy reglamentlar. Bu sohadagi bilimlar va
ko’nikmalar quyidagilarni o’z ichiga olishi kerak:
● maxalliy, regional va milliy qoidalar majmui, qonunlar, me’yoriy
huquqiy hujjatlar va texnikaviy reglamentlar;
● bitimlar va shartnomalar;
21

● xalqaro bitim va konvensiyalar;
● tashkilot bajarish majburiyatini olgan boshqa talablar.
Audit bo’yicha guruh rahbarlarining umumiy bilim va
ko’nikmalari. Audit bo’yicha guruh rahbarlari auditni samarali va foydali
o’tkazishga ko’maklashish uchun auditga rahbarlik qilish bo’yicha
qo’shimcha bilim va ko’nikmalarga ega bo’lishlari kerak. Audit bo’yicha
guruh rahbari quyidagi ishlarni bajarishga tayyor bo’lishi kerak:
● auditni rejalashtirish va audit vaqtida resurslardan samarali
foydalanishga;
● audit buyurtmachisi va tekshiriladigan tashkilot bilan aloqa vaqtida
audit bo’yicha guruhni tanishtirish;
● audit bo’yicha guruh a’zolarining ishlarini tashkil qilish va ularni
ishga jo’natish;
● stajerlar ishiga rahbarlik va kuzatib borishni ta’minlash;
● audit bo’yicha yakuniy xulosa olish uchun audit bo’yicha guruhga
rahbarlik qilish;
● ziddiyatlardan ogohlantirish va ularni bartaraf qilish;
● audit bo’yicha hisobotni tayyorlash va tugatish.

Sifat bo’yicha menejerlarga qo’yiladagan talablar va ularni
tayyorlash.
Sifat menejmenti tizimi auditorlarining maxsus bilimlari va
ko’nikmalari. Sifat menejmenti tizimining auditorlari quyidagi sohalarda
bilim va ko’nikmalarga ega bo’lishlari kerak:
a) Sifatga aloqador bo’lgan usul va texnologiyalarga – auditorga sifat
menejmenti tizimini tekshirish va audit bo’yicha zarur xulosalar olish
22

hamda audit bo’yicha tegishli yakunlar qilishga imkon berish uchun. Bu
sohadagi bilim va ko’nikmalar quyidagilarni o’z ichiga olishi kerak: - sifat
bo’yicha atamalarni;
sifat menejmenti tizimlarini va ularni qo’llashni;
- sifat menejmenti usullari va ularni qo’llashni (masalan,
jarayonlarning statistik nazorati, rad etishlarining va ularning
oqibatlarining analizi va boshq.);
b) Xizmat ko’rsatish bilan birga jarayonlar va mahsulotni – auditorga
audit o’tkaziladigan texnologik o’ziga xoslikni tushunishga imkon berish
uchun. Bu sohadagi bilim va ko’nikmalar quyidagilarni o’z ichiga olishi
lozim:
● ma’lum sohadagi atamalarni:
● xizmat ko’rsatish bilan birga jarayonlar va mahsulotlarning
texnikaviy xarakteristikalarini;
● ma’lum sohadagi jarayonlar va ish tajribasini.
Ekologik menejment tizimi auditorlarining maxsus bilim va
ko’nikmalari
Ekologik menejment tizimining auditlari quyidagi sohalarga bilim va
ko’nikmalarga ega bo’lishlari kerak:
a) ekologik menejment usullari va texnologiyalari – auditorga ekologik
menejment tizimini tekshirish va auditning zarur kuzatuvlarini va audit
bo’yicha yakuniy xulosalarni olishga imkon berish uchun. Bu sohadagi
bo’lim va ko’nikmalar quyidagilarni o’z ichiga olishi kerak:
● ekologiya bo’yicha atamalarni;
● ekologik menejment prinsiplari va ularni qo’llashni;
23

● ekologik menejment usullarini (ekologik samaradorlikni baholash,
hayotiy darvni baholash, ekologik menejment samadorligini
baholash va boshq. kabi);
b) Atrof-muhit muxofazasi bilan bog’liq bo’lgan atrof-muhit va
texnologiyalar to’g’risidagi fanni – auditorga inson faoliyati bilan atrof-
muhit o’rtasidagi o’zaro munosabat asosini tushuntirishga imkon berish
uchun. Bu sohadagi bilim va ko’nikmalar quyidagilarni o’z ichiga olishi
kerak:
● inson faoliyatining atrof-muhitga ta’sirini;
● ekotizimlarning o’zaro ta’sirini;
● atrof-muhitni tashkil etuvchilarni (masalan, havo, suv, er):
● tabiiy resurslardan foydalanishni boshqarishni (masalan, qazib
olinadigan yoqilg’ilar, suv, flora va fauna);
● atrof-muhit muxofazasining asosiy usullarini;
s) Faoliyatning texnik va ekologik tomonlari
– auditorga tekshiriladigan tashkilotning maxsuloti, xizmat ko’rsatish
turlari va faoliyatning atrof-muhit bilan o’zaro ta’sirini tushunishga imkon
berish uchun. Bu sohadagi bilim va ko’nikmalar quydagilarni o’z ichiga
olishi kerak:
● iqtisodiyotning ma’lum sohasidagi atamalarni;
● ekologik masalalar va atrof-muhitga ta’sirini;
● ekologik masalalar ahamiyatini baholash usllarini;
ichki jarayonlar, mahsulot va xizmat ko’rsatishlarning tanqidiy
tavsifini;
24

● monitoring va o’lchashlarning usullarini;
● ifloslanishni oldini olish texnologiyalarini.
Auditorning ma’lumoti, amaliy tajribasi, ularni o’qitish va audit
o’tkazish tajribasi. Auditorlar. Auditorlar ma’lumotga, amaliy ish
tajribasiga ega bo’lishlari, audit bo’yicha o’quv mashg’ulotlari kursini
o’tishlari va auditorlik ish tajribasiga ega bo’lishi kerak:
a. a)ular 7.3-bandida bayon qilingan bilim va ko’nikmalarni
egallashga imkon beruvchi to’liq ma’lumotga ega bo’lishlari kerak;
b. b)ular bayon qilingan bilim va ko’nikmalarini oshirishga
yordam beruvchi ish tajribasiga ega bo’lishlari kerak. Amaliy ish
tajribasi texnikaviy, boshqaruv yoki qarorlar qabul qilish,
muammolarni bartaraf etish va boshqa rahbar yoki maxsus
mutaxassis shaxslar, shu darajadagi xodimlar yoki boshqa qiziquvchi
tomonlar bilan ma’lumot almashish bo’yicha tajribalarni ham
qo’shib hisoblaganda kasbiy sohada bo’lishi kerak.
Amaliy tajriba yana bajariladigan ish bilim va tajribalarni quyidagi
sohalarda oshirishga yordam beradigan lavozimlarda ham bo’lishi kerak:
- sifat menejmenti tizimining auditorlari uchun sifat menedjmenti; -
ekologik menejment tizimining auditorlari uchun ekologik menedjment;
s) ular bayon qilingan bilim va ko’nikmalarning o’sishini ta’minlovchi
audit bo’yicha o’quv kurslarini o’tishlari kerak. Bu o’qish shu
tashkilotning o’zida yoki boshqa tashkilotda bo’lishi mumkin;
d) ular bayon qilingan faoliyat bo’yicha auditlar o’tkazish tajribasiga
ega bo’lishlari kerak.
25

2-BOB. Sifat menejmenti tizimini hujjatlashtirish
1.1 Sifat menejmenti tizimini hujjatlashtirish
O’zbekiston Respublikasining sertifikatlashtirish bo’yicha milliy
idorasi;
26

Bir xil mahsulotni sertifikatlashtirish bo’yicha idora;
Bir xil mahsulotni, sifat tizimini va ishlab chiqarishlarni
sertifikatlashtirish bo’yicha akkreditlangan idoralari;
Akkreditlangan sinov laboratoriyalari.
Vazirlar Mahkamasining qaroriga binoan sertifikatlashtirish milliy
idorasi qilib, sertifikatlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish
O’zbekiston davlat markazi – “O’zstandart” agentligi belgilangan.
“O’zstandart” agentligiga qarashli turli soha va tarmoqlarni o’z ichiga
olgan, bir xil nomdagi bo’limlar ham bor.
Bularga standartlar va mahsulotni sertifikatlashtirish bo’yicha davlat
nazorati va o’lchash vositalarini davlat qiyoslovidan o’tkazish va
attestatlash sohaviy bo’limlari kiradi. Standartlar va mahsulotni
sertifikatlashtirish bo’yicha davlat nazorati sohaviy bo’limlar: og’ir sanoat,
mashinasozlik, engil sanoat, mahalliy sanoat hamda agrosanoat kompleksi
doirasida o’z faoliyatini amalga oshiradi. O’lchash vositalarini davlat
qiyoslovidan o’tkazish va attestatlash taromoq bo’limlari esa massalar,
radiotexnika, ionli nurlanish, geometrik, mexanik, elektrik magnitli,
bosim, sarflanish, haroratli hamda fizik -kimyoviy kattaliklarni
qiyoslovdan o’tkazadi. “O’zstandart” agentligi tarkibidagi asosiy
bo’limlar: “O’zstandart” agentligi ilmiy - uslubiy markazi etib O’zbekiton
standartlashtirish, metrologiya, sertifikatlashtirish va mahsulot sifatini
boshqarish soxalaridagi tadqiqot va mutaxassislar tayyorlash instituti.
Sertifikatlashtirish milliy idorasi qo’yidagi asosiy yo’nalishlar bo’yicha
o’z faoliyatini amalga oshirmoqda. Respublikada sertifikatlashtirishni
qo’llash va takomillashtirishning umumiy siyosatini ishlab chiqish, qonun
chiqaruvchi va ijro etuvchi tegishli davlat idoralari bilan aloqalarni
o’rnatish; Sertifikatlashtirish masalalari bo’yicha boshqa mamlakat va
27

xalqaro tashkilotlarning vakillari bilan, o’zaro kelishilgan asosda
aloqalarni o’rnatish, kerak bo’lsa, bu tashkilotlar faoliyatida O’zbekiston
Republikasining qatnashishini ta’minlash;
Sertifikatlashtirishda yagona qoida va ish tartiblarini belgilash, bularga
rioya qilishning nazorati, sertifikatlashtirish natijalari bo’yicha hujjatlarni
axborotli ma’lumot bilan ta’minlash. Vazirlar Mahkamasi qarorini bajarish
yo’lida O’zbekiston texnik jixatdan tartibga solish agentligi o’zining
viloyat markazlarini tuzib, ularning ishlariga har taraflama ko’mak
ko’rsatmoqda. 1993 yilning 28 dekabridan boshlab «Mahsulotlarni va
xizmatlarni sertifikatlashtirish to’g’risida» qonun kuchga kirib, bu qonun
asosida sertifikatlashtirish va sifatni ta’minlash borasidagi barcha ishlar
mutlako yangicha usulda yo’lga qo’yila boshlandi.
O’zbekiston texnik jixatdan tartibga solish agentligi tarkibidagi oziq -
ovqat va qishloq ho’jalik mahsulotlarini tekshiruv sinov laboratoriyasi
akkreditlangan labaoratoriyalardan hisoblanib, shu kungacha muayyan
turdagi mahsulotlarga muvofiqlik sertifikati berish uchun kerakli bo’lgan
sinovlarni bajarmokda. Respublika hududiga keltiriladigan Yoki undan
chetga chiqariladigan mollar (mahsulotlar) ning xafvsizligini tasdiqlash
bilan bog’liq bo’lgan amallar tegishli davlat idoralari bilan kelishilgan
holda “O’zstandart” agentligi tomonidan tayyorlangan alohida hujjat
bo’yicha bajariladi.
Xalqaro sertifikatlashtirishdagi munosabatlar. Xalqaro hamkorlikni
rivojlantirish maqsadida Turkiya va Xitoy davlatlari bilan
standartlashtirish, sertifikatlashtirish va metrologiya soxalarida hamkorlik
qilish niyatida bitim tuzildi. Bu yo’ldagi ishlar o’z mevasini bermokda.
Turkiya mutaxassislari Toshkentda bo’lib, O’zdavstandart tomonidan
uyushtirilgan respublika seminarlarida sertifikatlashtirish sohasida
28

ma’ruzalar bilan qatnashmoqdalar. O’zbekiston Respublikasi Mustaqil
Davlatlar Hamdustligi qatoriga kiruvchi mamlakatlar bilan
standartlashtirish, sertifikatlashtirish va metrologiya soxalarida bitimlar
tuzgan bo’lib, o’zaro iqtisodiy va ijtimoiy munosabatlarni uzluksiz
ravishda rivojlantirish borasida keng faoliyat yuritib kelinmokda.
Standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish soxalarida ilmiy
tadqiqot ishlari ham o’z yo’nalishiga egadir. O’zTMTI standartlashtirish,
metrologiya va sertifikatlashtirish sohalarida asosiy ilmiy - uslubiy baza
hisoblanadi. U ilgarigi sobik Ittifoq Gosstandart tarkibidagi bosh ilmiy
tadqiqot institutiga tegishli bo’lgan funksiyalarni bajarish bilan bir qatorda,
yuqorida qayd etilgan soxalar bo’yicha fundamental tadqiqotlar olib
boradi. SHu soxalardagi belgilangan maqsadlarni amalga oshirish uchun:
Standartlashtirish, metrologiya, sertifikatlashtirish va mahsulot sifati
soxalarida hozirgi xalqaro talablarga javob beradigan milliy ilmiy baza
yaratadi; Sertifikatlashtirish, metrologiya, sertifikatlashtirish va mahsulot
sifati milliy tizimlarini yaratishda ularning ilmiy va uslubiy asoslarini
ishlab chikadi;
Mahsulotning raqobatbardoshlik qobiliyatni ta’minlaydigan, atrof -
muhitni ishonchli darajada himoya qilishga, inson sog’lig’ini saqlashga.
Mehnat xafvsizligini ta’minlashga, mudofaa kobiliyatini oshirishga
qaratilgan xalqaro, me’yoriy va tashkiliy - uslubiy hujjatlar bilan
uygunlashadigan, asos bo’luvchi hujjatlar ishlab chiqadi va joriy etadi;
Sertifikatlashtirish va metrologiya sohalaridagi mavjud yoki
uchraydigan muammolarni tadqiqot qilish, davlat tilida me’yoriy hujjatlar,
ma’lumotnomalar, lug’atlar yaratadi;
Yuqori malakali ilmiy kadrlar tayyorlaydi;
29

Sertifikatlashtirish, metrologiya, sertifikatlashtirish va mahsulot
sifatining ilmiy masalalari bo’yicha xalqaro milliy va mintaqaviy
tashkilotlar bilan hamkorlikni amalga oshiradi;
Sertifikatlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish sohalarida
ishlayotgan mutaxassislarning malakasini oshirishni ta’minlaydi;
Sertifikatlashtirish sohasida ishlaydigan ekspert – auditorlarni
tayyorlaydi va boshqalar.
Xujjatlarga quyiladigan talablar. Umumiy talablar. Sifat menedjmenti
tizimining xujjatlari:
a) sifat sohasida siyosat va maqsadlar haqida xujjatli rasmiylashtirilgan
ariza;
b) sifat buyicha qullanma;
v) zarurligi mazkur standart bilan belgilangan xujjatlashtirilgan
protseduralar;
g) jarayonlarni samarali rejalashtirish, amalga oshirish va ularni
boshqarish
uchun tashkilotga kerak bulgan xujjatlar;
d)ushbu standart talablariga kura yozuvlarni (ma’lumotlarni) qayd
qilishni uz
ichiga olishi kerak.
a. a)tashkilotning kattaligi va faoliyat soxasi;
b. b)jarayonlarning murakkabligi va uzaro hamkorligi;
v) xodimlarning layoqatligi.
Xujjatlar ixtiyoriy shaklda va ixtiyoriy turdagi eltuvchilarda
rasmiylashtirilgan bulishi mumkin. Sifat buyicha qullanma Tashkilot:
30

a. a)turli istisnolarni mukammal bayonini va asoslanishi bilan
birga snfat menedjmenti tizimining (1.2) qullanish sohasini;
b. b)sifat menedjmenti tizimida belgilangan xujjatlashtirilgan
protseduralar, yoki ularga qilingan havolalarni;
v)sifat menedjmenti tizimiga kiritilgan jarayonlarning uzaro
hamkorligining bayonini uz ichiga olgan sifat buyicha qullanmasini ishlab
chiqishi va ishchi holatda ushlab turishi lozim.
Xujjatlarni boshqarish
Sifat menedjmenti tizimining xujjatlari ustidan boshqarishni amalga
oshirish kerak. YOzuvlar xujjatlarning mahsus turi bulib, bandda
keltirilgan talablarga muvofiq boshqarilishi kerak.
Xujjatlashtirilgan protseduralarni:
a) xujjatlarni joriy etishdan oldin ularni birxillikka tekshirish va
tasdiqlash;
b)xujjatlarni tahlil qilish, zaruriyatga kura ularni aktuallashtirish va
qayta
tasdiqlash;
v) uzgartishlarni va xujjatlarni amaldagi tahrirlarini
ta’minlash, identifikatlash;
g) zaruriy xujjatlarning ishlatilayotgan tahririni ulardan foydalanish
joylarida bulishligini ta’minlash;
d) xujjatlarni tushunarliligini va anik identifikatlanishini ta’minlash;
e) kelib chiqishi tashqaridan bulgan xujjatlarni identifikatlashtirilishini
va ularni tarqalitilishni boshqarishni ta’minlash;
31

j) eskirgan xujjatlarni uylanmasdan ishlatilishini oldini olish va ular
qandaydir maqsadlarda saqlanib qolinganda ularni aniq tartibda belgilash
uchun ishlab chiqish zarurdir.
Yozuvlarni boshqarish. Talablarga muvofiqlikni tasdiqlash va sifat
menedjmenti tizimining samarali iilashi maqsadida yozuvlar ustidan
boshqa-rishni amalga oshirish darkor. YOzuvlar tushunarli, belgilangan
bulishi hamda ularni qidirishni engilligi ta’minlangan bulishi kerak.
YOzuvlarini identifikatlashtirish, saqlash, foydalanishga qulay bulishi,
saqlanishni ta’minlash, saqlanish muddatlari va ularni muomaladan
chiqarish buyicha xujjatlashtirilgan protsedurani kiritish darkor.
Ishlab chiqarish muhitda oziq-ovqat mahsulotlarga xavfliliklar kirish
ehtimolligini;
Oziq-ovqatlarni biologik, kimyo va fizik ifloslanishlari, shu jumladan
mahsulotlarning o’zaro ikki tomonlama ifloslanishini;
Mahsulot va mahsulotning ishlab chiqarish muhitidagi xavfliliklar
darajasini tekshirish uchun DSHD ni tuzishi, joriy etishi va qo’llab
quvvatlashi kerak.
Oziq-ovqat mahsulotlar xavfsizligi hisobga olinib, tashkilot talablariga
javob berishi;
Ishlab chiqarilayotgan va/yoki ishlov beriladigan mahsulotning turi va
ish hajmi hamda xarakteriga mos bo’lishi;
Barcha ishlab chiqarish tizimda yoki umuman qo’llaniladigan dastur
kabi, yoxud muayyan mahsulot yoki ishlab chiqarish tizmada
qo’llaniladigan dastur kabi joriy etilishi;
Oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash guruhi tomonidan tasdiqlanishi
kerak.
32

Tashkilot yuqorida qayd etilganlarga mansub bo’lgan normativ va
qonun talablarini aniqlashi kerak. DSHD ni tanlash va tuzishda, tashkilot
tegishli ma’lumotni hisobga olishi va foydalanishi kerak (masalan,
normativ va qonun talablarini, iste’molchining talablarini, oziq-ovqat
mahsulotlar bo’yicha Komissiya Kodeksini rasmiy yo’riqnomalari,
prinsiplari va amaliyotini, milliy, xalqaro va tarmoq standartlarini)
Tashkilot ushbu dasturlarni tuzishda quyidagilarni hisobga olishi kerak:
a. a)binolar va unga tegishli bo’lgan muhandis tarmoqlarning
konstruksiyasi va joylashishini;
b. b)xonalarni, shu jumladan ishchi joy va ish asbob uskunalarni
joylashish tartibini;
s) havo, suv, energiya va boshqa muhandis kommunikatsiyalar olib
kelinishini;
a. d)yordamchi xizmatlarni, shu jumladan chiqindi va oqava
suvlarni utilizatsiya qilishni;
b. e)asbob uskunalarni yaroqliligini va uni tozalash, xizmat
ko’rsatish hamda profilaktika tekshirishlar uchun ishlatish joizligini;
c. f)sotib olingan materiallarni (masalan, xom ashyoni,
ingredientlarni, kimyoviy moddalar va o’rab joylaydigan
materiallarni, suv, havo, bug’, muzlarning mavjud bo’lgan
zapaslarini), chiqindilarni (qattiq va suyuq) idora qilish va
mahsulotga ishlov berishni (saqlash va transportda tashish);
d. g)ikki tomonlama ifloslanishni oldini olish bo’yicha
tadbirlarni;
e. h)tozalash va sanitar ishlov berishni;
33

f. i)dezinfeksiyalashni;
g. j)shaxsiy gigienani;
h. k)DSHD ga tegishli bo’lgan boshqa masalalarni.
DSHD verifikatlashni rejalashtirish kerak. Imkoni boricha DSHD
yangilanishi kerak. Verifikatlash va yangilanishlar yozuvlarini olib borish
kerak.
Hujjatlardaga kiritilgan ishlar qanday boshqarilayotganligi ko’rsatilishi
kerak.

Sifat menejmenti tizimining hujjatlari tuzilmasi
Xalqaro hamjamiyatda iqtisodiyotni integratsiyalashuvida hamda
mamlakatning ichki bozor munosabatlarini riojlantirishda ishlab
chiqarishning texnikaviy darajasini va mahsulotning sifatini aniqlovchi va
tavsiflovchi xossalarni aniqlash va ko’rsatkichlarni baholashga hamma
tomonlama va to’liq erishini taqozo etadi.
Me`yoriy va texnikaviy hujjatlarda mahsulot ishlab chiqarishga
aloqador asosiy talablarning tarkibi va o’zaro aloqadorligi 1-rasmda
keltirilgan.
Sifat menejmenti tizimini ishlab chiqishda hujjatlashtirish muhim
ahamiyatli o’rin tutadi.
Korxona sifat menejmenti tizimi proseduralarini, ya`ni sifat
menejmenti tizimini joriy qilish uchun zaruriy jarayonlarni tavsiflovchi
proseduralarni tayyorlashi lozim. Proseduralar miqdori va teranligi
korxona turi, o’lchami, jarayonlarni o’zaro aloqasi va murakkabligi,
qo’llanilayotgan usullar hamda ishlarni bajarishda qatnashuvchi
xodimlarining tayyorgarlik darajasi va malakasi kabi omillar sifatida
aniqlanishi lozim.
34

Sifat menejmenti tizimiga aloqador hujjatlarga quyidagilar kiradi
korxonaning sifat sohasidagi siyosati va maqsadlaridan tarkib topgan
hujjatlar;
-sifat bo’yicha qo’llanma – sifat sohasidagi siyosatni ifoda etuvchi va
sifat menejmenti tizimini tavsiflovchi hujjat;
-hujjatlashtirilgan proseduralar, bunga korxona xodimlarining
javobgarligi va vakolatlari ifoda etuvchi bo’linmalar haqidagi nizomlar va
lavozim yo’riqnomalari (qo’shimcha javobgarligi va vakolatlari)
qo’shilgan;
-boshqarish va yaxshilash, ularni samarali rejalashtirish uchun kerakli
jarayonlarga hujjatlar;
-amalga oshirilgan faoliyatlar dalillari (sifat bo’yicha yozuvlar) yoki
olingan natijalardan tarkib topgan hujjatlar.
Yozuvlarga aloqador bo’lgan standartda aniq aytib o’tilmagan ya`ni bir
hujjat mavjuddir va bu maxsus shakllardir. SHakllarni belgilashni rahbariy
qo’llanmalar yoki ularda qanday ma`lumotlar keltirilganligi, xususan
yo’riqnoma bo’yicha olib boriladigan yozuvlar taqdim etiladi. SHuning
uchun shakllarga ishchi yo’riqnoma sifatida qarash mumkinYUqorida
keltirilgan barcha hujjatlar ishlab chiqilgan, joriy qilingan va o’zida joriy
qilinganli haqida dalilarning mavjudligi bo’lishi lozim.
SHubhasiz, tizimning samaradorligi ko’proq u qanchalik yaxshi
hujjatlashtirilganligiga bog’liq bo’ladi. Umuman olganda, barcha yuqorida
ko’rsatilgan hujjatlar Sifat bo’yicha qo’llanmada keltirilish mumkin,
boshqacha qilib aytganda, sifat menejmentini hujjatlashtirish maqsadida
Sifat qo’llanmasi ya`ni sifat tizimining barcha proseduralari va hujjatlari
to’plami alohida bir hujjat bo’lib hisoblanadi. Barchasi korxona o’lchami,
jarayonlar miqdori va h.k. bog’liq bo’ladi.
35

4.2 Hujjatlarga qo’yiladigan talablar
4.2.1 Umumiy qoidalar
Sifat menejmenti tizimining hujjatlari:
a. sohasidagi siyosat va maqsadlar haqida hujjatlar bilan
rasmiylashtirilgan bayonotlarni;
b. b)sifat bo’yicha qo’llanmani;
c. c)ushbu standartda talab etiladigan hujjatlashtirilgan
proseduralar va
yozuvlarni;
a. d)tashkilot tomonidan jarayonlarni natijali rejalashtirish,
amalga oshirish va ularni boshqarishni ta`minlash uchun zarur deb
belgilangan hujjatlar, jumladan yozuvlarni o’z ichiga olishi kerak.
Izohlar
1. 1.Ushbu standartda «hujjatlashtirilgan prosedura» atamasi
uchraganda, prosedura ishlab chiqilgan, hujjatlar bilan
rasmiylashtirilgan, joriy qilingan va ishchi holatda saqlab
turilmoqda degan ma`noni anglatadi. Alohida hujjat bitta yoki
undan ko’p proseduralar talablarini hisobga olishi mumkin.
Hujjatlashtirilgan proseduraga qo’yiladigan talab bittadan ko’p
hujjatda aks etishi mumkin.
2. 2.Sifat menejmenti tizimi hujjatlarining hajmi quyidagilarni
hisobga olgan holda turli tashkilotlarda farqlanishi mumkin:
a. a)tashkilotning kattaligi va faoliyat turi;
b. b)jarayonlarning murakkabligi va o’zaro bog’lanishi; hamda
c. c)xodimlarning layoqatliligi.
36

3 Hujjatlar istalgan shaklda va har qanday turdagi tashuvchida
bo’lishi mumkin
SMT faoliyatini hujjatlashtirilgan asosini yaratish va bayon qilish
uchun tashkilot SMT hujjatlari to’plamini yaratishi kerak.
ISO 9001:2008 talablariga muvofiq quyidagi proseduralarni majburiy
ishlab chiqilishi va hujjatlashtirilishi talab qilinadi:
1. 1)hujjatlarni boshqarish;
2. 2)sifat bo’yicha yozuvlarni boshqarish;
3. 3)ichki auditni boshqarish;
4. 4)nomuvofiq mahsulotni boshqarish;
5. 5)tuzatish harakatlari;
6)oldini olish harakatlari.
3-BOB. SIFAT MENEJMENTI TIZIMIGA TALABLAR

3.1. Sifat menejmenti tizimi. Umumiy talablar.
ISO standartlarining paydo bo’lishi sifatni ta`minlashda korxona
imkoniyati to’g’risida, ta`minotchilar ishonchililigi to’g’risida etarli va
ishonchlik bilan xulosalar qilish mumkinligini, sifat tizimi qanday
37

mezonlarga javob berishi kerakligi savollariga, sifat tizimi orqali javob
berildi.
ISO 9000 turkumli standartlar va boshqa xalqaro standartlar kabi,
tavsiyanoma bo’lib hisoblanadi. Negaki, ularni o’zining shartlariga
«yaqinlashtirish», ko’plab mamlakatlarda uni milliy sifatida qabul
qilingan. Ular O’zbekistonda ham, masalan, O’z DSt ISO 9000, O’z DSt
ISO 9001, O’z DSt ISO 9004 va O’z DSt ISO 19011 amaldagi davlat
standartlari tizimida sertifikatlashtirish uchun yuritiladi.
Nega endi ularni joriy qilish kerak? Ular bozor sharoitlarida nimani
beradi? degan savollarga to’xtalib o’tamiz.
Zamonaviy bozor, ya`ni, tovarlarni erkin aylanishi xususiyati, jahon bozori
nomini oldi. U quyidagi tavsiflarga ega bo’ladi:
Mazmunli tovarlar : bozorda sezilarli darajada talab va taklaiflarni o’sishi.
Itse`molchilarni xabardorliligi : iste`molchi haq, odatda, u nimani
hohlashini biladi.
O’zgaruvchanlik : ilmiy-texnikaviy taraqqiyotni o’zgarishi, yuqori
texnologiyalarni jadal rivojlanishi, bir vaqtda bozorda ishlovchi
raqobatchilarning miqdorini ko’pligi – bir xildagi tovarlarni ishlab
chiqaruvchilarni taklif va talablarni doimiy o’zgartiradilar.
Tovarni tanlashda, hal qiluvchi rolni o’ynovchi, raqobatbardoshlikning
oltita asosiy mezoni deb aytish mumkin.
Sifat . Iste`molchi, shak-shubhasiz bir xil sharoitda tovarning ishonchliligi,
xavfsizligi, ko’proq afzal jozibadorligiga ahamiyat beradi.
Narx . Tovar narxi, uning sinfiga bog’liq bo’lib va aniqlangan
to’lovchanlik darajasiga mo’ljallangan.
Etkazish muddati . Ko’p holatlarda bu omil narxlashdan ham ko’proq
ahamiyatga ega.
38

Ekspluatatsiya qiymati : tovarning ustunlikka egaligi, ya`ni iste`molchiga
ekspluatatsiya qilish arzon tushadi.
Xizmat ko’rsatish qulayligi . Bu erda texnik xizmat ko’rsatish va
mahsulotni ta`mirlash, hamda uni mumkin bo’lgan tarmoq punktlari
mavjudligi jiddiy o’rin tutadi.
Ishonish . Ishonish tayyorlovchining obru-e`tiborini, davomiylik natijasida
shakllanishi va bozor ishlaridan hech kamchilik topib bo’lmaslik deb
ta`riflanadi.
Ishonchni qozonish usullaridan biri mahsulotni sertifikatlashtirish yoki
tayyorlovchini nufuzli idoralar tomonidan sifat tizimini sertifikatlashidir.
Keltirilgan raqobatbardoshlik mezonlarining birinchi uchtasi (sifat, narx,
etkazish muddati) odatda, muhim bo’lib hisoblanadi. Bunda mahsulot
sifati eng yuqori muhim ahamiyatga ega bo’ladi. Sifatga berilgan ustunlik
strategiyasi, bu jahon bozorida korxona taklifi turg’unligi davomiyligini
ta`minlaydi. Agarda ustunliklar o’zgarsa, masalan, sifatga ziyon etkazilib
tannarxni tushib ketishi hisobida yuqori foyda olinsa, u holda bir qancha
vaqt samara berishi mumkin, lekin, oxirida korxonani bozordan chiqib
ketishiga to’g’ri keladi. Bunday strategiya «korxonalar-parvonalar» uchun
tavsiflangan va qo’yiladigan masala – qisqa vaqt bozorda bo’linib
maksimum foyda olishdir.
Bunday shaklda, jahon bozori sharoitlarida O’zbekiston iqtisodiyotining
integrallashishida, korxonalar uchun, uning takliflari barqarorlikga
intilishi, sifat, narx, etkazish muddatlariga rioya qilish va boshqa mezonlar
bo’yicha masalalarda raqobatchilar oldida, imkoniyatni ta`minlovchi
menejment zarurdir. Bunda o’zgarib turuvchanlikni bozor talab qiladi,
negaki, menejment tizimi moslashuvchanligi va bu o’zgaruvchanliklarga
xususiy moslashuvchanligi mavjuddir.
39

Demak, jahon bozoriga ISO 9000 turkumli standartlariga muvofiq,
bugungi kun darajasida sifat tizimini minimal tenglashtirish lozim.
Agarda, korxona sifat tizimi tavsiflari bozor talablariga to’g’ri kelmasa
ham, ular ishlaydi, lekin bunday korxonalar uzoq yashashmaydi yoki
mashaqqatlikda kun kechirishadi.
Agarda bugun korxona taraqqiy topsa, lekin, o’zgarishni sezmasa, bozorga
chiqishi va o’zining sifat tizimini to’g’riligini yangilamasa, bunday
korxonalar jiddiy muammolarni kutishi mumkin, negaki, raqobatchilar
g’aflatda qolmagan va ular ko’pchilikni tashkil etadi.
Bozorda muayyan mahsulotni aniqlab va uni ishlab chiqarishni
o’zlashtirsa, hamda kerakli o’rnini topsa muvaffaqiyat qozonadi. Bunda
korxona eksportga mo’ljallangan xususiyatiga kafolatga erishish uchun,
ayni vaqtda texnologik nazorat jarayonlari va mukammal ma`muriy
boshqaruvini o’zigina etishmasligini aytib o’tish lozim. Mahsulotlarga
texnik shartlarning mavjudligi garchan, uning sifatiga, bir qancha
texnologiya va o’zgarib turuvchanligiga doir shartlar hamda brakka
chiqarishga, noishlab chiqarish xarajatlarida etkazib berish muddatining
bekor bo’lishiga sabablarni qisman paydo bo’lishini yaxshi tavsiflari
bo’lib hisoblanmaydi.
Bozorda barqarorlik davomiyligiga va peshqadamlikka intilish uchun
quyidagi zarur:
-korxona ishlayaptimi, bozor talablari va tavsiflarini o’rganish, tahlil qilib
borish va undan kelib chiqadigan farazlarni o’rganish; -ushbu bozorda
raqobatbardoshlik mezonlarini shakllantirish;
-yuzaga kelayotgan turli xil ish holatlari uchun ilg’or mezonlarni aniqlash;
-sifat tizimini qo’llash va uni takomillashtirish.
40

ISO 9000 xalqaro standarti xalqaro amaliyotda tekshirilgan
iste`molchilarni kutishi va talablarini qondirish maqsadi bilan biznes-
jarayonlarni boshqarishga tizimli yondashuv boshqaruv modelini tavsiya
etadi. ISO 9001 standarti bo’yicha sertifikatlashtirishning muhim
omillaridan biri xalqaro standartlarga muvofiq sifat menejmenti tizimi
tasdiqlovchi akkreditlangan sertifikatlashtirish idorasi bo’lsa, unda
kompaniya sifat menejmenti sohasidagi o’zining harakatlarini xalqaro va
milliy darajalarda tan olishini qo’lga kiritish bo’lib hisoblanadi.
ISO 9000 turkumli standartlarni faoliyat turi, katta-kichikligi va qonuniy
shakllariga bog’liq bo’lmagan ixtiyoriy tashkilotlarga qo’llash mumkin va
universal bo’lib hisoblanadi. Hozirgi kunda ISO 9001:2008 butun dunyo
bo’yicha va shu jumladan, O’zbekistonda ham sifat menejmentini
sertifikatlashtirish standarti ko’proq ommalashgan bo’lib hisoblanadi. ISO
9001:2008 standartini joriy qilish tashkilotlarga muayyan imkoniyalarni
beradi va uni quyidagi shaklda sinflash mumkin:
1)TASHKILIY:
-muntazamli boshqarish;
-javobgarlik va vakolatlarni aniq taqsimlash;
-jarayonlar va ishlarni ko’zda tutilgandek o’zaro faoliyati; -strategik
boshqarish uchun yuqori rahbariyatni tayinlash.
Ishlab chiqarish xodimlarining ishlarini texnologik jarayonlar va
qurilmalarni turg’un ishlashini, ularni malakasi va layoqatini hisobga olib
ishlash xavfsizligini oshirish.
2)IQTISODIY:
41

-mehnat samaradorligini oshirish, reserslardan
foydalanishini
optimallashtirish;
-«yashirin ishlab chiqarish»ni qisqartirish – nomuvofiqlikni bartaraf
qilishga xarajatlar;
-ishlab chiqarishda yaroqsiz qurilmalar, asbob-uskunalar va o’lchash
vositalaridan qo’llanilishidan iqtisodiy zararlarni qisqartirish;
-turli xil nomuvofiqliklar bilan bog’liq kompaniya qarz to’lovlari,
jarimalar va iste`molchilar tomonidan shikoyatlarni qisqartirish; -sotuv
bozorini kengaytirish.
3)OBRO’ - E`TIBORLILIGI:
-barcha qiziquvchi tomonlarning ko’z o’ngida obro’sining yaxshilanishi;
-iste`molchilariga sodiqligini qo’lga kiritish;
-xodimlar odob-axloqini oshirish, psixologik muhitni yaxshilash;
-ta`minotchilar bilan munosabatni yaxshilash;
-sifat bo’yicha tanlovlarda qatnashish vaziyatlarini kuchayishi, sifat
menejmenti sohasida kompaniya ishlarini milliy va halqaro darajada tan
olinishi.
4)STRATEGIK:
-kompaniya intellektual salohiyatida xodimlar mahorati va bilimining
izchilligi;
-kompaniya mablag’ini oshishi va nomaterial aktivlarini o’sishi;
-biznesni ko’paytirish imkoniyati;
-biznes-jarayonlarni re-injiniringga tayyorlanganligi.
42

Bir qancha sifat tizimini sertifikatlashtirishda qatnashgan ekspertlar
tahlillari asosida, ISO 9000 seriyasi bo’yicha sifat tizimini joriy qilgan,
korxonalar ishlash samaradorligi, joriy qilmaganlarga qaraganda 2-3 marta
yuqori deb xulosa qilishgan. Xitoy mutaxassislari statistik guruhlash usuli
asosidagi tadqiqot natijalari shuni ko’rsatganki, shubhasiz tizimni joriy
qilgan korxonalar ushbu ishni boshlamagan bir turdagi korxonalar bilan
solishtirilganda, eng yuqori samaradorlik faoliyatiga erishishgan.
Nazorat, tahlil va ishlab chiqarish jarayonlarini asosiy nuqtalarini davriy
kuzatish va boshqarish jarayonlari, jumladan, xalqaro standart talablariga
muvofiq sifat menejmenti tizimi korxona faoliyatini uzluksiz
takomillashtirish va yaxshi boshqaruvchanligini hujjatlashtirish hisobiga
ta`minlanadi. Bunda ISO 9001:2008 standart bo’yicha sifat menejmenti
tizimi sertifikatini olishning yutug’i va boshqa maqsadlari – korxona
qiymatini oshirishda (investitsiyalar kiritish, mablag’lashtirish, kelgusidagi
sotish va boshqalar) asosiy vosita bo’lishi mumkin. Amaliyot shuni
ko’rsatadiki, xalqaro standartlar talablariga muvofiq tashkil qilingan sifat
menejmenti tizimi korxona qiymatini, amalda 5-10% gacha oshirishi
mumkin.
Ayni vaqtda shuni anglash kerakki, barcha ta`kidlangan imkoniyatlarga
birdaniga erishilmaydi, etarli bir qancha vaqtda, balki bir necha yildan
so’ng, qachonki, tashkilot o’zining ishlarini tashkillashtirishni haqiqatdan
ham o’zlashtirgandagina erishiladi. Lekin birinchi vaqtda joriy qililgandan
so’ng quyidagi ijobiy o’zgarishlar, ya`ni qator korxonalardan so’rovlarda
aniqlangan:
-firma obro’sini oshishi;
-bo’linmalararo o’zaro faoliyatni yaxshilanishi;
-reklama uchun tizimga sertifikat qo’llanilishi;
43

-mijozlar aloqasini kengayishi;
-mahsulot raqobatbardoshligini oshishi;
-nuqsonlar miqdorini kamaytirish;
-ishlab chiqarish samaradorligini oshirish; -eksport imkoniyatini
ta`minlash; -xodimlarni samarali tanlash.
Sifat menejmenti tizimining eng asosiy ahamiyatli omillaridan biri uni
aniqlangan sertifikatlashtirish sxemalari bo’yicha mahsulot ishlab
chiqarishni tasdiqlash uchun qo’llash bo’lib hisoblanadi.
Xavfsizlikga talab va sifatga ixtiyoriy bo’lmagan emas, balki, ishlab
chiqarishni yuqori tashkillashtirish bilan erishish. Tashkilotda
foydalanilayotgan sifatni boshqarish jarayonlari tizimi mavjudligi,
tashkilot tashqi va ichki bozorlarda raqobatbardoshli bo’lishi va noishlab
chiqarish yo’qotishlarni bartaraf qilishda foydalaniladi. Bu bozor
sharoitida tashkilotda keragidan ham ko’p ishchilar ishlashi va qachonki
foyda ishlar, xizmatlar va mahsulotlarni talab qilingan xavfsiz va sifatli
bo’lishini ta`minlash o’rni bilan tashkilotni boshqaruvchi rahbariyat
qarashlariga to’g’ridan-to’g’ri bog’liq bo’ladi.
Bundan tashqari, biror bir tashkilot O’z DSt ISO 9001 talablariga muvofiq
menejment tizimi tasdiqlanmasdan, xalqaro tenderlarda qatnashishga qabul
qilinishi mumkin emas. Buyurtmachi tashkilotdan xavfsizlik bo’yicha
maxsus talablar va umumiy, hamda shartnomada ko’rsatilgan, sifat
bo’yicha buyurtmachining qo’shimcha talablari bajarilishi barqarorligini
ta`minlash kafolatini talab qiladi. O’zbekiston Butun jahon savdo
tashkiloti (BJST) (Vsemirniy targoviy organizasii - VTO) ga kirishi xorijiy
hamkorlar uchun bizning bozorni kengroq ochish, xalqaro qoidalarni qabul
qilish zaruriyatini hosil qiladi. Haqqoniy va samarasiz amaldagi
tizimlariga tizim sertifikatining mavjudligi tashkilotni qutqarmaydi, u
44

noishlab chiqarish yo’qotishlari singari kirib keladi. Mahsulot sifatining
barqarorligini ta`minlash imkoniyati bo’lmasa, u ziyon etkazishga olib
keladi.
Tashkilot rahbarlari, xorijiy kompaniyalar bilan bir darajada
muvaffaqiyatli ishlashni hohlashsa, tashkilotda amalga oshirilayotgan,
barcha jarayonlar sifatini boshqarishni o’zlashtirishi lozim. Agar
jaayonlarni bajarish qoidalari va tashkiliy tartiblari rasmiy tavsiflanmagan
(yozilmagan) va jarayonni amalga oshirishda sifat uchun javobgar shaxs
yo’q bo’lsa boshqarish bo’lishi mumkin emas. YUqori rahbariyat
boshqarish yoki ushbu jarayonlar doirasida kerakli qarorlarni qabul
qiluvchi javobgar shaxsga vakolatlar berishi lozim. Faqat bunday
boshqarish tizimi O’zbekistonni xalqaro iqtisodiyotga kirish istiqbolini
amalga oshirishda samarali bo’lib hisoblanadi.
Tashkilot muvofiqlikni deklaratsiyalash uchun hujjatlarni shakllantirish
vaqtida, mahsulot ishlab chiqarishga majburiy talablarni bajarilishini
barqarorligini ta`minlash kafolatini, tashkilotda menejment tizimi
mavjudligini tasdiqlovchi, isbotlovchi texnikaviy hujjatlari sifatida
keltirishni so’rash huquqiga ega.
Tashkilot sifat menejmenti tizimini ishlab chiqishi, hujjatlashtirishi, joriy
qilishi va ishchi holatda saqlab turishi, ushbu standart talablariga muvofiq
holda uning natijaliligini doimo yaxshilashi kerak. Tashkilot:
-sifat menejmenti tizimi uchun zarur bo’lgan jarayonlarni aniqlashi va
ularni butun tashkilotda qo’llashi;
-ushbu jarayonlarning ketma-ketligi va o’zaro bog’lanishini aniqlashi;
-ushbu jarayonlarni ham amalga oshirishda, ham boshqarishda
natijaliligini ta’minlash uchun zarur bo’lgan mezonlar va usullarni
aniqlashi;
45

-ushbu jarayonlarni monitoring qilish, o’lchash (qo’llanilganda) va tahlil
qilishni amalga oshirishi;
-ushbu jarayonlarni rejalashtirilgan natijalarga erishishi va doimiy
yaxshilanishi uchun zarur bo’lgan harakatlarni amalga oshirishi kerak.
Tashkilot mazkur standart talablariga muvofiq ushbu jarayonlar
menejmentini amalga oshirishi kerak. Agar tashkilot mahsulotga
qo’yiladigan talablarga muvofiqligiga ta’sir etuvchi qandaydir jarayonni
amalga oshirishni chet tashkilotlarga topshirishga qaror qilsa, tashkilot
bunday jarayonlarni boshqarilishini o’zi tomonidan ta’minlashi kerak.
Boshqarish turi va hajmi sifat menejmenti tizimi doirasida aniqlanishi
lozim.
Autsorsing jarayonlariga nisbatan qo’llaniladigan boshqaruv turi va
darajasiga quyidagi omillar ta’sir etishi mumkin:
-tashkilotning talablarga muvofiq mahsulotni etkazib berishga qodirligiga
autsorsing jarayonining mumkin bo’lgan ta’siri;
-jarayonni boshqarish darajasi;
-qo’llash doirasida zarur boshqaruvga erishish qobiliyati.
Hujjatlarga qo’yiladigan talablar. Umumiy qoidalar. Sifat menejmenti
tizimining hujjatlari:
-sifat sohasidagi siyosat va maqsadlar haqida hujjatlar bilan
rasmiylashtirilgan bayonotlarni;
-sifat bo’yicha qo’llanmani;
-ushbu standartda talab etiladigan hujjatlashtirilgan protseduralar va
yozuvlarni;
-tashkilot tomonidan jarayonlarni natijali rejalashtirish, amalga oshirish va
ularni boshqarishni ta’minlash uchun zarur deb belgilangan hujjatlar,
jumladan yozuvlarni o’z ichiga olishi kerak.
46

Sifat bo’yicha qo’llanma Tashkilot:
-har qanday istisnolarning tafsilotlari va asosi bilan birga sifat menejmenti
tizimining qo’llanish doirasini (1.2 q.);
-sifat menejmenti tizimi uchun ishlab
chiqilgan hujjatlashtirilgan
protseduralar yoki ularga qilingan havolalarni;
-sifat menejmenti tizimi jarayonlarining o’zaro bog’lanishi bayonini o’z
ichiga olgan sifat bo’yicha qo’llanmani ishlab chiqishi va ishchi holatda
saqlab turishi lozim.
-ushbu jarayonlarni ishlab turishini saqlash va ularni monitoring qilish
uchun zarur bo’lgan resurslar hamda axborot bilan ta’minlashi;
Hujjatlarni boshqarish. Sifat menejmenti tizimi tomonidan talab
qilinayotgan hujjatlar boshqarilishi lozim. YOzuvlar hujjatlarning maxsus
turi bo’lib, bandda keltirilgan talablarga muvofiq boshqarilishi kerak.
Zarur boshqaruv vositalarini aniqlash uchun:
-hujjatlarni chiqarishdan oldin ularni bir xilligi bo’yicha tasdiqlashni;
-hujjatlarni tahlil qilish va zaruratga qarab aktuallashtirish hamda ularni
qayta tasdiqlashni;
-hujjatlar o’zgartishlarining hamda ularni qayta ko’rib chiqish amaldagi
statusining identifikatlashtirilishini ta’minlashni;
-foydalanilayotgan hujjatlarning tegishli talqinlari qo’llaniladigan joylarida
bo’lishini (foydalanish mumkinligini) ta’minlashni;
-aniq va oson identifikatlanadigan hujjatlarning saqlanishini ta’minlashni;
-tashkilotdan tashqarida ishlab chiqilgan hamda tashkilot tomonidan sifat
menejmenti tizimini rejalashtirilishi va ishlashi uchun zarur deb
belgilangan hujjatlarni identifikatlashtirilishini hamda ularni tarqatilishini
boshqarishni ta’minlashni;
47

-eskirgan hujjatlardan bexosdan foydalanishni oldini olish va qandaydir
maqsadlar uchun saqlab qo’yilgan hujjatlarni tegishli ravishda
identifikatlashtirishni nazarda tutadigan hujjatlashtirilgan protsedura ishlab
chiqilishi lozim.
Yozuvlarni boshqarish. Talablarga muvofiqlik guvohnomalarini berish
uchun va sifat menejmenti tizimini natijali ishlashi uchun belgilangan
yozuvlar boshqarilishi kerak. Tashkilot yozuvlarni identifikatlash, saqlash,
himoya qilish, ulardan foydalanishni ta’minlash, saqlash va muomaladan
chiqarishni talab etiladigan boshqaruv vositalarini aniqlash uchun
hujjatlashtirilgan protsedurani ishlab chiqishi lozim. YOzuvlar aniq, oson
identifikatlanadigan va tushunarli bo’lishi kerak.
Rahbariyatning javobgarligi. Rahbariyatning majburiyatlari. YUqori
rahbariyat sifat menejmenti tizimini ishlab chiqish va joriy etish,
shuningdek uning natijaliligini doimiy yaxshilash bo’yicha tarafdorligi
isbotini quyidagilar vositasida taqdim etishi kerak:
-iste’molchilarning talablarini, shuningdek normativ va tartibga soluvchi
talablarni bajarilishini muhimligi haqida tashkilotni xabardor qilish;
-sifat sohasidagi siyosatni aniqlash;
-sifat sohasidagi maqsadlar belgilanganini ta’minlash; -rahbariyat
tomonidan tahlillar o’tkazish;
-resurslar bo’lishini ta’minlash.
Iste’molchi talablariga moslashish Yuqori rahbariyat iste’molchilarning
qoniqqanligini oshirish uchun ularning talablari aniqlanishi va bajarilishini
ta’minlashi kerak. Sifat sohasidagi siyosat. Yuqori rahbariyat sifat
sohasidagi siyosatni:
-tashkilot maqsadlariga muvofiq bo’lishi;
48

-talablarga muvofiq bo’lishi va sifat menejmenti tizimining natijaliligini
doimo oshirish bo’yicha tarafdorligini o’z ichiga olishi;
-sifat sohasidagi maqsadlarni qo’yish va tahlil qilish uchun asos yaratishi;
-tashkilot xodimlari xabardor qilingan bo’lishi va ularga tushunarli
bo’lishi; e) doimiy yaroqliligi bo’yicha tahlil qilinishini ta’minlashi kerak.
Rejalashtirish. Sifat sohasidagi maqsadlar. YUqori rahbariyat sifat
sohasidagi maqsadlar, jumladan mahsulotga qo’yiladigan talablarni
bajarish uchun zarur bo’lgan maqsadlar ham tashkilotning tegishli
vazifalari uchun va tegishli darajalarida qo’yilishini ta’minlashi kerak.
Sifat sohasidagi maqsadlar o’lchanadigan va sifat sohasidagi siyosat bilan
muvofiqlashtiriladigan bo’lishi lozim.

3.2 Sifat menejmenti tizimini rejalashtirish
Yuqori rahbariyat: Sifat menejmenti tizimini rejalashtirish talablarini,
shuningdek sifat sohasidagi maqsadlarni bajarish uchun amalga
oshirilishini, hamda sifat menejmenti tizimi rejalashtirilsa va unga
o’zgartishlar kiritilsa, sifat menejmenti tizimi yaxlitligi saqlanishini
ta’minlashi kerak.
Javobgarlik, vakolatlar va axborot almashish. Javobgarlik va vakolatlar
YUqori rahbariyat, javobgarlik va vakolatlar aniqlangan bo’lishi hamda
tashkilot doirasida ma’lum qilinishini ta’minlashi kerak. Rahbariyat vakili
YUqori rahbariyat tashkilot rahbariyati a’zosini tayinlashi kerak, bu a’zo
unga yuklatilgan boshqa vazifalardan tashqari:
-sifat menejmenti tizimi tomonidan talab qilinadigan jarayonlarni ishlab
chiqish, joriy qilish va ishchi holatda saqlab turilishini ta’minlash;
-yuqori rahbariyatga sifat menejmenti tizimining ishlashi haqida va uni
takomillashtirishda har qanday ehtiyojlar haqida hisobotlarni taqdim etish;
49

-iste’molchining talablari to’g’risida tashkilotning xabardorligini
ta’minlashni o’z ichiga oluvchi mas’uliyat va vakolatlarga ega bo’lishi
kerak. Ichki axborot almashinuvi Yuqori rahbariyat tashkilotda axborot
almashinuvining tegishli jarayonlarini o’rnatishi va ushbu axborot
almashinuvi sifat menejmenti tizimining natijaliligiga taalluqli masalalar
bo’yicha amalga oshirilishini ta’minlashi kerak.
Rahbariyat tomonidan tahlil qilish Umumiy qoidalar YUqori rahbariyat
rejalashtirilgan oraliq orqali tashkilotning sifat menejmenti tizimini, uning
doimiy yaroqliligi, birxilliligi va natijaliligini ta’minlash maqsadida tahlil
qilishi kerak. Ushbu tahlil sifat menejmenti tizimini yaxshilash uchun
imkoniyatlar va unga o’zgartirishlar zarurligi, jumladan sifat sohasidagi
siyosat hamda sifat sohasidagi maqsadlarni baholashni o’z ichiga olishi
lozim. Rahbariyat tomonidan tahlil qilish to’g’risidagi yozuvlar ishchi
holatda saqlab turilishi kerak (4.2.4 q.). Tahlil qilish uchun kirish
ma’lumotlari Rahbariyat tomonidan tahlil qilish uchun kirish ma’lumotlari
quyidagilarga taalluqli axborotni o’z ichiga olishi kerak: a) auditlar
natijalari; b) iste’molchilar bilan aks aloqa; c) jarayonlarning ishlashi va
mahsulotning muvofiqligi; d) oldini olish va tuzatish harakatlarining
maqomi; e) rahbariyat tomonidan qilingan oldingi tahlillardan kelib
chiqadigan keyingi harakatlar; f) sifat menejmenti tizimiga ta’sir qilishi
mumkin bo’lgan o’zgartirishlar; g) yaxshilash bo’yicha tavsiyalar.
Tahlil qilishning chiqish ma’lumotlari. Rahbariyat tomonidan tahlil
qilishning chiqish ma’lumotlari quyidagilarga tegishli barcha qaror va
harakatlarni o’z ichiga olishi kerak: a) sifat menejmenti tizimi va uning
jarayonlari natijaliligini oshirish; b) iste’molchilar talablariga muvofiq
mahsulotni yaxshilash; s) resurslarga bo’lgan ehtiyoj.
50

Resurslar menejmenti Resurslar bilan ta’minlash Tashkilot quyidagilar
uchun zarur bo’lgan resurslarni aniqlashi va ta’minlashi kerak:
-sifat menejmenti tizimini joriy qilish va ishchi holatda saqlab turish,
shuningdek uning natijaliligini doimo oshirishi;
-iste’molchilarning talablarini bajarish yo’li bilan ularning qoniqqanligini
oshirish.
XULOSA
Sifat menejmenti tizimining hujjatlarini ishlab chiqish kompaniyaning
samarali faoliyatini ta’minlash, ichki jarayonlarni muvofiqlashtirish va
mijoz talablarini qondirish uchun muhim ahamiyatga ega. Bunday hujjatlar
tashkilot ichida standartlashtirilgan tartib-qoidalarni joriy qilish,
javobgarlikni aniqlash va sifatni doimiy ravishda yaxshilash imkonini
beradi.
51

Sifat menejmenti tizimi hujjatlari quyidagilarga xizmat qiladi:
● Jarayonlarni boshqarish – har bir jarayon uchun aniq qoidalar va
yo‘riqnomalar ishlab chiqish;
● Mas’uliyatni taqsimlash – xodimlar o‘rtasida vazifalarni aniqlash
va ularni bajarilishini monitoring qilish;
● Auditorlik va tahlil imkoniyatlari – sifat standartlariga moslikni
tekshirish va takomillashtirish imkonini beradi;
● Barqarorlikni ta'minlash – tashkilotda tizimlashtirilgan va
hujjatlashtirilgan yondashuvni yaratish.
Xulosa qilib aytganda, sifat menejmenti tizimi hujjatlarini ishlab chiqish
tashkilotning raqobatbardoshlik darajasini oshirishda va uzoq muddatli
muvaffaqiyatini ta'minlashda muhim omil hisoblanadi. To‘g‘ri ishlab
chiqilgan va muntazam ravishda yangilanadigan hujjatlar kompaniyaning
ichki jarayonlarini optimallashtiradi, resurslardan samarali foydalanishga
imkon yaratadi va mijoz ehtiyojlariga mos mahsulot va xizmatlarni taqdim
etish uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Sifat menejmenti tizimining hujjatlarini ishlab chiqish zamonaviy
korxonalar uchun strategik ahamiyatga ega bo‘lgan masala hisoblanadi.
Ushbu hujjatlar tashkilotning sifatni boshqarish jarayonlarini
tizimlashtirishga, ichki va tashqi operatsiyalarni muvofiqlashtirishga,
hamda mijozlar talablarini samarali qondirishga xizmat qiladi.
Hujjatlashtirish jarayonining to‘g‘ri tashkil etilishi nafaqat sifat
standartlariga muvofiqlikni ta’minlaydi, balki korxonaning umumiy
samaradorligini oshiradi.
52

Birinchidan, sifat menejmenti tizimining hujjatlari korxonaning barcha
jarayonlarini aniq va tushunarli tarzda bayon qilish imkonini beradi. Bu
esa jarayonlarni optimallashtirishga, mas’uliyatlarni to‘g‘ri taqsimlashga
va noaniqliklarni bartaraf etishga yordam beradi. Hujjatlar ishlab
chiqarish, xizmat ko‘rsatish, yetkazib berish va mijozlar bilan aloqalar
kabi jarayonlarni o‘z ichiga oladi. Ularning mavjudligi va dolzarbligi
tashkilot ichidagi hamkorlikni yaxshilaydi va ish jarayonlarini izchil
amalga oshirishni ta’minlaydi.
Ikkinchidan, sifat menejmenti tizimining hujjatlari xalqaro standartlarga
muvofiqlikni ta’minlashda asosiy vosita hisoblanadi. Masalan, ISO 9001
standarti asosida ishlab chiqilgan hujjatlar korxonaga xalqaro bozorda
ishonchli va raqobatbardosh ishtirokchi sifatida tanilish imkonini beradi.
Bunday hujjatlar orqali korxona o‘z jarayonlarining samaradorligini
namoyish etadi va mijozlarning ishonchini qozonadi.
Uchinchidan, hujjatlar mijozlar ehtiyojlari va talablariga javob beruvchi
mahsulot yoki xizmatlarni taqdim etishda muhim ahamiyatga ega. Sifat
menejmenti tizimining hujjatlari yordamida mijozlarning fikr-mulohazalari
o‘rganiladi va ular asosida xizmatlar yoki mahsulotlarning sifati
yaxshilanadi. Bu esa mijozlarning qoniqish darajasini oshirish va ularning
sodiqligini mustahkamlashga xizmat qiladi.
To‘rtinchidan, zamonaviy texnologiyalar hujjatlarni ishlab chiqish va
boshqarishni soddalashtiradi. Elektron hujjatlar tizimi hujjatlarning
saqlanishini ta’minlash, ularga kirishni osonlashtirish va jarayonlarni
avtomatlashtirish imkonini beradi. Raqamli yondashuvlar hujjatlarni
53

yangilashni tezlashtiradi va vaqt hamda resurslarni tejashga yordam
beradi.
Beshinchidan, hujjatlar tashkilotning ichki madaniyatini rivojlantirishda
ham muhim rol o‘ynaydi. Xodimlarning hujjatlarda belgilangan qoidalar
va tamoyillar asosida ishlashi ularning mas’uliyatini oshiradi va tashkilot
ichida yaxlitlikni ta’minlaydi. Shuningdek, hujjatlarda xodimlarning roli
va vazifalari aniq belgilab berilishi ish jarayonlarida yuqori
samaradorlikka erishishga imkon beradi.
Shuningdek, sifat menejmenti tizimining hujjatlari ekologik va ijtimoiy
mas’uliyatni oshirishda ham xizmat qiladi. Hujjatlar orqali atrof-muhitni
muhofaza qilish, resurslarni tejash va barqaror rivojlanishga yo‘naltirilgan
tamoyillar amalda joriy etiladi. Bu esa korxonaning ijtimoiy mas’uliyatini
oshiradi va uning ijobiy imijini shakllantirishga yordam beradi.
Xulosa qilib aytganda, sifat menejmenti tizimining hujjatlarini ishlab
chiqish korxonaning barqaror rivojlanishi, mijozlar talablariga moslashishi
va xalqaro bozorda muvaffaqiyat qozonishi uchun zaruriy shartdir. Ushbu
jarayon doimiy ravishda takomillashtirilib, texnologik yutuqlar va bozor
talablariga moslashtirilishi lozim. To‘g‘ri ishlab chiqilgan hujjatlar
korxonaga nafaqat sifatli mahsulot va xizmatlarni taqdim etishda, balki
ichki jarayonlarni samarali tashkil etishda ham katta yordam beradi. Shu
sababli, sifat menejmenti tizimining hujjatlarini ishlab chiqish va joriy
etish har qanday korxonaning ustuvor vazifalaridan biri bo‘lib qoladi.
54

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Mirziyoev SH.M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining lavozimiga
kirishish tantanali marosimiga bagishlangan Oliy Majlis palatalarining kushma
majlisidagi nutki. -T.: "O’zbekiston" NMIU, 2016.-
2.Mirziyoev SH.M. Konun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash -
yurt tarakkiyoti va xalk farovonligining garovi. O’zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi kabul kilinganining 24 yilligiga bagishlangan tantanali
marosimdagi maruza 2016 yil 7 dekabr. T: "O’zbekiston" NMIu. 2016-486.
55

3.Mirziev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalkimiz bilan
birga kuramiz. - T.: "O’zbekiston"NMIU, 2017. - 488 6. buyicha
4.Ismatullaev P.R., Matyakubova P.M. Turaev SH.A. Metrologiya,
standartlashtirish va sertifikatlashtirish. Dasrlik. T.: Lesson-Press, 2015.423
5.Ismatullaev P.R., Axmedov B.M., Matyakubova P.M., Xamrokulov
F.X. Turaev SH.A. Sertifikatlashtirish asoslari va sifat menejmenti. Darslik.
Toshkent, Sano-standart, 2014. - 330 6.
6.Abduvaliev A.A. i metrologii i upravleniya kachestvom Izdatelstvo
TGTU, 2002. - 287 s. dr. Osnovы standartizatsii, sertifikatsii produksii.
Uchebnoe posobie. - Tashkent:
7.Axmedov B.M., Ismatullaev P.R., Turaev SH.A. Sertifikatlashtirish va
sifatni boshkarish asoslari, o’kuv kullanma. O’zR O MTV; TDTU. – Toshkent
2007. -233 6.
8.Axmedov B.M., Ismatullaev P.R. Turobjonov S.M., YUsupov E.D.
Typaev SH.A. Osnovы sistemы menedjmenta kachestva. Izd-vo iptd
Uzbekistan. - Tashkent, 2009. -208 s.
56

SIFAT MENEJMENTI TIZIMINING

HUJJATLARINI ISHLAB CHIQISH kurs ishi

Sotib olish

Dokument ma'lumotlari

Sotuvchi

Sifat menejmenti tizimining hujjatlarini ishlab chiqish

O'xshash dokumentlar