Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 193.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Sinonimiya va darajalanish munosabati

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI O‘ZBEK TILSHUNOSLIGI KAFEDRASI HOZIRGI O‘ZBEK TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: SINONIMIYA VA DARAJALANISH MUNOSABATI Bajardi : Qabul qildi: TOSHKENT – 2024 MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………………………3 1. Sinonimiya hodisasining mohiyati va uning turlari………………………….6 2. O‘zbek tilida sinonimya talqini……………………………………………..12 3. O‘zbek tilshunosligida darajalanish hodisasining o‘rganilishi…………..….21 4. Darajalanishning leksik asosini yaratish zarurati…………………………...25 XULOSA…………………………………………………………………………29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………………….31 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Tilshunoslikda sinonimiya hodisasi chuqur tarixiy ildizlarga ega, juda keng tahlil qilingan hodisa bo‘lib, sinonimlar nafaqat tilshunoslikning, balki adabiyotshunoslik, madaniyatshunoslik, psixologiya kabi qator fanlarning ham o‘rganish obyektidir. Ushbu kurs ishini yozishning dolzarbligi bir necha muhim jihatlar bilan izohlanadi: 1. Tilning boyligini o‘rganish va namoyon qilish: Sinonimiya tilning leksik boyligini ko‘rsatuvchi asosiy mezonlardan biridir. So‘zlarning sinonimik qatlamlarini o‘rganish, ular orasidagi ma’no va uslubiy farqlarni aniqlash tilning imkoniyatlarini kengroq tushunishga yordam beradi. Bu ayniqsa o‘zbek tilining boyligi va xilma-xilligini ilmiy jihatdan asoslash uchun muhim. 2. Nutq madaniyatini rivojlantirish: Sinonimlarni to‘g‘ri qo‘llay olish nutqning boy va ta’sirchan bo‘lishida muhim rol o‘ynaydi. Kurs ishi mazkur mavzuni o‘rganish orqali talabaga so‘zlarning kontekstga mos ishlatilishini o‘rgatadi, bu esa amaliy nutq madaniyatini shakllantirishga yordam beradi. 3. Tilshunoslikda uslubiy tadqiqotlarning ahamiyati: Darajalanish (gradatsiya) so‘zlarning uslubiy qatlamlariga qarab tartiblanishini o‘rgatadi. Bu adabiy tahlilda, she’riy yoki nasriy asarlardagi uslubiy xususiyatlarni aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Uslubiy farqlarni o‘rganish yozma va og‘zaki nutqning ma’no aniqligini oshirishga yordam beradi. 4. Adabiy me’yorni saqlashga hissa qo‘shish: O‘zbek adabiy tilining me’yorlarini saqlash va boyitish dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Sinonimiya va darajalanish sohalarini o‘rganish orqali talaba so‘zlarning to‘g‘ri ishlatilishi va me’yorlarga mosligini tushunib yetadi. 5. O‘zbek tilini xalqaro miqyosda rivojlantirish: Hozirgi globallashuv davrida o‘zbek tili xalqaro miqyosda o‘z o‘rnini mustahkamlamoqda. Tilshunoslik sohasidagi bunday tadqiqotlar tilning strukturaviy va semantik xususiyatlarini yaxshiroq o‘rganish va uni boshqa tillar bilan solishtirish uchun manba bo‘ladi. 6. Amaliy ahamiyati: Sinonimiya va darajalanish nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham muhim: Tarjimonlar uchun: sinonimlarning o‘ziga xosligi va uslubiy ko‘rsatkichlarini bilish tarjimalarni aniq va ta’sirchan qilishda yordam beradi. Yozuvchilar uchun: sinonimlardan mahorat bilan foydalanish asarlarni yanada jonli va o‘qimishli qiladi. Pedagoglar uchun: mavzu o‘quvchilarni tilning boy qatlamlari bilan tanishtirish va ularga nutqni to‘g‘ri qurishni o‘rgatishda foydalidir. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Sinonimiya haqida tilshunoslikda turlicha qarashlar mavjud. Sinonimlarni o‘rganish dastlab faqat leksik sathda bo‘lib, odatda, “bir xil ma’noli so‘zlar”, “bir-biriga yaqin ma’noli so‘zlar”, “yaqin, yoki bir ma’noli so‘zlar”, “uslubiy bo‘yoqlari, qo‘llanish sathlari bilan farqlanuvchi so‘zlar sifatida ta’riflanadi”. O‘zbek tilshunosligida sinonimlarga berilgan ta’rifga e’tibor berilsa, ularni belgilashda dastlab leksemalarning ma’no juhatidan bir xilligiga, so‘ngra ma’nolarning umumiyligiga, keyinchalik esa ma’noviy o‘xshash(aynan)likka asoslanilgani kuzatiladi. O‘tgan asrning 70-yillariga qadar sinonimlik ma’noning aynan bir xilligi asosida belgilangan bo‘lsa, 80-yillarga kelib, so‘zning semantik strukturasi bir qancha olimlar tomonidan semik tahlil asosida o‘rganila boshlandi. Jumladan, Sh.Rahmatullayev, H.Ne’matov, E.Begmatov, R.Rasulov va boshqalar. Sinonimlarni belgilashga ham semik tahlilning tatbiq etilishi sinonimik qatorlarga birlashtirilayotgan leksik birliklar ma’nolaridagi aynanlik, umumiylik va farqlilikka aniqlik kiritish imkoniyatini yaratdi. Shuning uchun o‘zbek tilshunosligida sinonimlarni belgilashda an’anaviy va zamonaviy qarashlar tubdan farq qiladi. Keyingi davrda sinonimlarning leksik ma’nosini semik tahlil qilish keng tus oldi. Sinonimlarga bunday yondashuv ulardagi aynanlik va farqlilik belgilarini ajratishda muhim ahamiyatga egadir. Til sathi birliklarida kuzatiluvchi aynanlikni ularning ma’nosi, shakli, vazifasi, uslubiy belgisi kabilarning teng kelishida, o‘zaro muvofiqligida ko‘rish mumkin. Bu kabi aynanliklar farqlanishlar bilan o‘zaro aloqada bo‘lib, bir-biriga nisbatan belgilanadi. Farqlilik aynanlik doirasidagi ma’no o‘zgarishlarining bevosita kuchayib, rivojlanib borishi natijasida nisbiy o‘zgachalik xususiyatlarini kasb eta borish holatidir. Zidlilik aynanlikdan sifat o‘zgarishlari orqali o‘sib chiqar ekan, bu jarayonda yangi mohiyatning yuzaga kelishi sodir bo‘ladi. E.N.Miller qarashlariga ko‘ra, zidlilik aynanlikning dialektik inkori, aynanlikning noo‘xshash ko‘rinishidir. Zidlilik aynanlikdan variantlilik, farqlilik orqali (tadrijiy “sakrash” yo‘li bilan) hosil bo‘lgan boshqa aynanlikni, ya’ni yangi narsa bo‘lib, o‘zidan keyingi “zanjirli“ jarayonning (aynanlik-farqlilik- zidlilik) dastlabki xalqasini hosil qiladi. 1 Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishidan ko‘zlangan maqsadlar quyidailardan iborat: a) sinonimiya va darajalanish doirasidagi ilmiy izlanishlar bilan tanishish; b) sinonimlar va gradual oppozitsiya tasnifi masalasida bildirilgan fikrlar va nazariyalarni qiyoshlash; c) leksik sinonimlarning turlari masalasidagi fikrlar xilma-xilligini kuzatish va tahlil etish; d) bugungi o‘zbek tilshunosligida amalda bo‘lgan o‘quv materiallari va tilshunoslar ilmiy izlanishlari yuzasidan qiyosiy xulosalar bildirish. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, asosiy qism tarkibida to‘rtta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, kurs ishining umumiy hajmi 35 betni tashkil etadi. 1. Sinonimiya hodisasining mohiyati va uning turlari. 1 Orifjonova Sh. Lug‘aviy sinonimiya va graduonimiya munosabati xususida. O‘zbek tili va adabiyoti, 6- son, 2007, 109-b. Sinonimiya muammolari bilan shug‘ullanishda o‘zbek tilshunosligi katta tajriba to‘plagan va bu borada turli hajmdagi tadqiqotlar yuzaga kelgan. O‘zbek tilidagi sinonimiya hodisasi va bu hodisa jarayonida yuz beradigan til birliklari o‘rtasidagi o‘zaro ma’no munosabatlari haqidagi ilk qarashlar o‘zbek tilining leksikologiya yo‘nalishini yoritishga bag‘ishlangan hamda ta’limning turli bosqichlarida foydalanish uchun yaratilgan darslik va qo‘llanmalarda o‘z ifodasini topgan. Sanab o‘tilgan adabiyotlarning ko‘pchiligida sinonimlar sifatida leksik birliklar va ular o‘rtasidagi ma’no munosabatlari qaralib, ularga ma’nolari bir xil yoki ma’nolari bir-biriga yaqin so‘zlar deb baho beriladi. Ammo o‘zbek tilidan olingan qator misollar tahlili shuni ko‘rsatadiki, keltirilgan bu ta’riflarning birontasi ham sinonimiya deb ataladigan lingvistik hodisaning mohiyatini to‘liq qamrab ololmaydi. Birinchidan, tabiat va jamiyatda bir-biriga aynan o‘xshash narsa va hodisaning o‘zi bo‘lmagani singari ularning aynan mohiyatini aks ettiradigan ikki yoki undan ortiq so‘zlarni topish qiyin. Tilimizda respublika – jumhuriyat, universitet – dorilfunun, arxitektura – me’morchilik, lingvistika – tilshunoslik, stilistika – uslubshunoslik singari dubletlar yashab kelmoqda. Garchi dublet sanalsa ham, nutqda biri o‘rnini ikkinchisining bosa olmasligi ularning yashovchanligini ta’minlaydi.umumiyligi, universitet so‘zida esa bu ma’noning aniqligi, atama mazmunida ekanligi bilan bog‘liq. Demak, faqat yuzaki qaraganimizdagina bu so‘zlarning ma’nosini bir deb xulosa chiqarishimiz mumkin. Matnlar esa aslida bunday emasligini tasdiqlaydi. Ular, hech bo‘lmaganda, vazifaviy uslublararo chegaralanishi bilan, ya’ni uslubiy nuqtai nazardan farqlanadi. Ikkinchidan, ma’nolari bir xil sinonimlar tilda bo‘lganda ham ularning barchasi baravar ravishda, doimiy holda yashay olmaydi. Tilning amalda bo‘lish qonuniyatlariga ko‘ra, aytaylik, parallellikni xush ko‘rmasligidan kelib chiqib, vaqt o‘tishi bilan ularning biri ikkinchisiga o‘z o‘rnini bo‘shatib berishga majbur bo‘ladi. Masalan: partiya – firqa, grajdanin – fuqaro, agitatsiya – tashviqot, propaganda – targ‘ibot, komitet – qo‘mita, soldat – askar, intelligent – ziyoli, leksiya – ma’ruza, programma – dastur, student – talaba, ekonomika – iqtisodiyot, internatsional – baynalmilal, sotsial – ijtimoiy, satirik – hajviy, sekretar – kotib, simvol – ramz kabi birliklar o‘rtasidagi qo‘llanish nisbatini olib qaraylik. Agar o‘zbek tilining mustaqillikkacha bo‘lgan davrida ularga leksik dubletlar, variantlar sifatida qarab, baravar qo‘llab kelgan bo‘lsak, mustaqillikdan keyingi davrda bu so‘zlarga bo‘lgan munosabat va ana shu munosabatdan kelib chiqib, ularning qo‘llanilishidagi muvozanat ikkinchisining foydasiga tubdan o‘zgardi. Yuqorida ta’kidlaganimizdek, gap faqat ma’nolarning bir xilligida bo‘lganda edi, ular tilimizda baravar yashayverishi mumkin edi. Ammo vaziyatdan kelib chiqib, ular ham tilimizning umumiy yashash qonuniyatlariga bo‘ysunishga majbur bo‘ldi. Demak, sinonimlarning barchasining ma’nolari bir xil emas, bir xil deb qaralganlarining hammasi ham tilda parallel yashay olmaydi. Aytilganlardan esa sinonimlarning bu guruhini o‘rganish uslubshunoslik uchun qiziqarli material bera olmaydi, degan xulosa kelib chiqadi. 2 Shunday ekan, sinonimlar tadqiqini uslubshunoslikning markaziy masalalaridan deb qaraganimizda, ularni umumiy bir ma’noni yoki tushunchani anglatishga xizmat qiladigan, ana shu maqsad yo‘lida matnda bir-biriga mazmunan yaqinlashadigan va birlashadigan, ayni paytda, ma’no nozikliklari bilan bir- biridan farqlanadigan til elementlari majmuini anglashimiz to‘g‘ri bo‘ladi, deb o‘ylaymiz. Tildagi sinonimik munosabatlar faqat leksik birliklar o‘rtasidagina emas, balki fonemalarning talaffuz variantlarida, turg‘un birikmalar, morfologik vositalar va sintaktik qurilmalar o‘rtasida ham mavjud. 3 Afsuski, yuqorida sanab o‘tilgan tadqiqotlarning mavjudligidan qat’iy nazar o‘zbek tilshunosligida sinonimlar vazifaviy-uslubiy yo‘nalishda atroflicha tahlil qilingan emas. O‘rni kelganda ta’kidlash lozimki, so‘z va evfemizm, so‘z va perifraza o‘rtasidagi sinonimik munosabatlar tadqiqi ham uslubshunosligimiz uchun 2 Rahmonov G‘. O‘zbek tili sinonimlarida darajalanish. O‘zbek tili va adabiyoti. 2020, 111b 3 Orifjonova Sh.G. O‘zbek tilida lug‘aviy graduonimiya. NDA Toshkent, 1996; qiziqarli materiallar berishi mumkin. Badiiy ijod jarayonida yuzaga kelgan individual muallif sinonimlari yuzasidan olib boriladigan kuzatishlar ham ona tilimiz boyligini namoyish etishda g‘oyatda qimmatlidir. Shunday qilib, yunon tilidagi “sinonim” so‘zi “bir xil” degan ma’noni bildiradi va bu tushuncha atrofida matnda mazmunan bir-biriga moskeladigan so‘z va iboralar, so‘z birikmalari va gap qurilmalari tarzida shakllanadigan til birliklari birlashadi. 4 Tilda variantlar va, yuqorida tilga olganimiz, dublekatlar deb ataladigan so‘z guruhlari ham mavjudki, ko‘pchilik tilshunoslar ularni sinonimlardan farqlaydilar. Lingvistik jarayonlarning har birining o‘ziga xos xususiyatlari mavjudligi nuqtai nazaridan bu to‘g‘ri ham. Ammo qanchalik farqlanmasin, ular nutqdagi vazifasiga ko‘ra bir-birlariga yaqin hodisalardir, bir narsa va hodisaning turli sabablar bilan paydo bo‘lib qolgan tildagi ikki xil nomlanishidir. Bir-biriga mos keladigan lingvistika tilshunoslik, stilistika – uslubshunoslik, orfografiya – to‘g‘ri yozish, orfoepiya – to‘g‘ri talaffuz qilish kabi holatlarni olaylik. Ularning birinchi qismi boshqa til elementi ekanligi ko‘rinib turibdi. Bu birliklarning qo‘llanishidagi bab- baravarlik faqat ma’lum muddatgina davom etishi mumkin. Vaqt o‘tishi bilan ularga bo‘lgan munosabat o‘zgaradi. Bu munosabat hech bo‘lmaganda ularning qo‘llanish chastotasiga ta’sir qiladi. Leksik nuqtai nazardan variantlar va dubletlarning mavjud bo‘lishi ijobiy hodisa sanalmasa ham uslubiy jihatdan ularga tildagi ortiqcha unsur sifatida qaralmaydi. Fikrni nozik ottenkalarda ifodalashga xizmat qilmagan taqdirda ham, hech bo‘lmaganda, ular so‘zlovchi va yozuvchini takrordan qutqaradi. Shuning o‘ziyoq nutqiy jarayon uchun kam ahamiyatli emas. Shuning uchun ularni ham tilimizdagi uslubiy resurslar deb qarashga to‘la asoslar bor. Fonetik va grammatik shakllarda namoyon bo‘ladigan lingvistik variantlarni garchi uslubiy imkoniyatlari nihoyatda keng va rang-barang bo‘lgan sinonimlarga tenglashtirib bo‘lmasa ham ayrim matnlardagi uslubiy bo‘yoqdorligini hisobga olib, ularni bir guruhda qarash mumkin. Antonimlar nutqda ikki xil maqsad uchun ishlatiladi: 4 Bozorov.O. O‘zbek tilida darajalanish. NDA.Toshkent, 1997 1. Shaxs, narsalar yoki ularning belgilari orasidagi zidlikni ifodalash uchun. Badiiy adabiyotda antonimlardan antiteza hosil qilish uchun foydalaniladi. Antiteza adabiyotshunoslikda tazod san’ati deb ham yuritiladi. Tazod san’ati, ayniqsa, mumtoz adabiyotda ko‘p uchraydi. Masalan: Charxi kajraftoming bir shevasidin dog‘men, Ayshni nodon surib, kulfatni dono tortadir. (Furqat) Har kimki, vafo qilsa, vafo topqusidir, Har kimki, jafo qilsa, jafo topqusidir. Yaxshi kishi ko‘rmagay yomonlig‘ hargiz, Har kimki, yomon bo ‘Isa, jazo topqusidir. (Bobur) Antiteza ayniqsa, maqol va topishmoqlarda ko‘p ishlatiladi. Masalan: Otdan baland, itdan past. Kunduzi izzatda, kechasi xizmatda (topishmoqlar). Yaxshi topib gapirar, yomon qopib. Nodon do‘stdan ziyrak dushman yaxshi . (maqollar) 2.Antonimlardan umumiylashtirish, jamlash ma’nosini ifodalash maqsadida ham foydalaniladi. Masalan: Shunga ko‘p xursandmiz yosh-u, qarimiz (G ‘afur G ‘ulom) Badiiy nutqda ko‘p hollarda stilistik maqsad bilan zid ma’no ifodalamaydigan, lekin qisnian bir-birini inkor etadigan, bir xil xususiyatga ega bo‘lgan so‘zlar antiteza hosil qilish uchun qo‘llaniladi. Masalan: Do‘st achitib gapirar, dushman kuldirib. Bir lavhang qon yesa, Bir lavhangmish zar... (G ‘afur G‘ulom). Qilma zolimlik kishiga, adl ila rom et uni, Yaxshilik qo ‘Idanki kelmas, zulm ham qilma chunon (Nizomiy Ganjaviy) 5 Sinonimlarning turli ko‘rinishlari (leksik sinonimiya, frazeologik sinonimiya) Ular o‘rtasidagi farqlarni L. G. Barlas quyidagicha izohlaydi: variantlilik bir xil, sinonimiya har xil til birliklariga xos xususiyat. Variantlar deyilganda, shakliy jihatdan bir oz farq qiladigan bir til birligining turli ko‘rinishlari tushuniladi. Ular bir so‘z, bir so‘z shakli yoki qurilishini tashkil etgani uchun ham leksik va grammatik ma’nolarda farqlar bo‘lmasligi kerak. Sinonimlar esa ma’nolari bir- birlariga yaqin bo‘lgan turli so‘zlar, so‘z shakllari, qurilmalardir. Sinonimlar tasnifi ham uning tadqiqotchilari e’tiborida bo‘lib kelgan. Sinonimlarni o‘rganish va tushunishni osonlashtiradigan bu kabi tasniflar orasida I. B. G‘olib tasnifi e’tiborga loyiq. Uning fikricha, ma’no ottenkalari bilan farqlanuvchi sinonimlar semantik 5 Xudoyberdiyeva L.S. O‘zbek tilida nominativ birliklarning darajalanishi. NDA.Toshkent,2003. sinonimlar, bir xil ma’noga ega bo‘lib, uslubiy bo‘yoqdorligi bilan ajralib turuvchi sinonimlar uslubiy sinonimlar deyiladi. Uslubiy sinonimlarga turli vazifaviy uslublarga taalluqli bo‘lgan hamda bir vazifaviy uslubga tegishli bo‘lib, turli emotsional-ekspressiv ottenkalari bilan farqlanadigan sinonimlar kiradi. Ham ma’nolari, ham uslubiy bo‘yog‘i bilan farqlanadigan sinonimlar esa semantik-uslubiy sinonimlar hisoblanadi. Sinonimlar tasnifi haqida Z. I. Xovanskaya quyidagilarni yozadi: “lug‘aviy sinonimlar – bir so‘z turkumiga tegishli bo‘lgan, o‘z ma’nosida jins va tur alomatlarini saqlaydigan, mavhumlikning bir xil sathiga aloqador bo‘lgan va denotativ yoki ma’noning uslubiy komponentlari bilan farq qiladigan til birligidir. Uslubiy tadqiqot uchun shu narsa favqulodda muhimki, sinonimik munosabatlar faqatgina til tizimida mavjud bo‘lmasdan, balki u ham til birliklarining uslubiy tarmoqlanishida ishtirok etadigan, ham muomala jarayonida uslubiy vazifalarni bajaradigan barcha til sathlari birliklari hisobiga yaratiladigan matnda ham paydo bo‘ladi. Bu xildagi sinonimlar matniy sinonimlar deyiladi”. 6 Sinonimiyaning polisemiyadan farqi. A.A.Reformatskiyning fikricha, termin ko‘p ma’nolikdan, ya’ni polisemiyadan ajralib turishi kerak. Termin bir va aniq ma’noni bildiradigan maxsus so‘zdir. So‘z esa doimo ham bunday xususiyatlarga ega emas. Bundan shu xulosaga kelish mumkinki, so‘zning qamrovi va ko‘lami terminga qaraganda bir necha bor kattaroq. Chunki odatda so‘zlar o‘z asl ma’nolaridan tashqari ko‘chma va obrazli ma’nolarda ham ishlatiladi. o‘zbek tilshunosligida amalga oshirilgan qator ilmiy tadqiqotlar sohalar terminologiyalarining rivoji uchun katta hissa bo‘lib qo‘shildi. 7 R.Doniyorov, S.Akobirov, I.Pardayeva, H.Yodgorov, Z.Mirahmedova kabi olimlarning tadqiqotlari shular jumlasidandir. Mazkur ishlarda sohaviy terminologik sistemalar tahlil qilinib, lingvistik nuqtai nazardan tadqiq etilgan. Shu kabi tadqiqotlar fan va texnikaning muayyan bir tarmog‘i terminlari rivojiga ijobiy hissa qo‘shgani shubhasizdir. 6 Hojiyev A. O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati. Toshkent.: O‘qituvchi, 1974,45-46-betlar 7 Rahmonov G‘. O‘zbek tili sinonimlarida darajalanish. O‘zbek tili va adabiyoti 1979,5-son,55-bet 2. O‘zbek tilida sinonimiya talqini Sinonimlar morfologik sathda, asosan, ko‘makchi morfemalar shaklida namoyon bo‘lib, ularni quyidagi turlarga bo‘lish mumkin: 1. So‘z yasovchi morfemalar sinonimiyasi. 2. Lug‘aviy shakl hosil qiluvchi morfemalar sinonimiyasi. 3. Munosabat shakli hosil qiluvchi morfemalar sinonimiyasi. So‘z yasovchi qo‘shimchalar sinonimiyasi ham o‘z o‘rnida quyidagi turlarga bo‘linishi mumkin: a) Ot yasovchilar: tilchi – tilshunos, chizgi – chiziq; b) Sifat yasovchilar: benomus – nomussiz , baodob – odobli ; c) Ravish yasovchilar: mardona – mardlarcha , tiriklayin – tirigicha; d) Fe’l yasovchilar: senlamoq – sensiramoq, birlashmoq – birikmoq kabi. Lug‘aviy shakl hosil qiluvchi morfemalar esa faqat grammatik ma’no hosil qilgani sababli ikki xil holatdagi ma’nodoshlikni hosil qiladi. 1. To‘g‘ridan to‘g‘ri ma’nodoshlik: sarg‘ish (sariq+ish) – sarg‘imtir (sariq+imtir), ko‘rildi – solindi . 2. Ma’lum garammatik ma’noni ifodalashdagi ma’nodoshlik: majhul va o‘zlik nisbat fe’llari o‘timli fe’lni o‘timsiz qiladi kabi. Munosabat shakli hosil qiluvchi morfemalar ,asosan, ikki xil bo‘lib, ular ismga xos munosabat shakllar hamda fe’lga xos munosabat shakllarga bo‘linadi. Ismga xos munosabat shakllar sintaktik sinonimiyaning yuzaga kelishiga xizmat qiladi. Masalan: Dala(bosh kelishik) aylandim. Dalani aylandim. Dalada aylandim. Fe’lga xos munosabat shakllar esa to‘g‘ridan to‘g‘ri sinonimlik hosil qilishi mumkin. Masalan: keldim – kelyapman (shaxs-son: I shaxs, birlik), bor (0) – borgin (mayl:II shaxs, buyruq mayli) . Sinonimlik o‘zbek tilshunosligida ma’nodoshlik deb ham yuritiladi. Bu atama ko‘proq leksik sinonimlarga nisbatan qo‘llangan. Sintaktik sinonimlar uchun mazmundoshlik atamasini taklif etamiz. Sintaktik sathda sinonimlik hozirgacha shakliy sintaksis tamoyillari bilan tasniflangan bo‘lib, ularda, asosan, morfologik belgi – ko‘rsatkichlar (ko‘makchi morfemalar va yordamchi so‘zlar) ma’nodoshligi bosh omil hisoblanadi. Sintaktik sinonimlar quyidagi turlarga bo‘linadi: 1. So‘z birikmalari sinonimiyasi. 2. Gaplar sinonimiyasi. Sintaktik sinonimlarni tasniflashda turkolog olimlar har xil fikrlarni bildirgan bo‘lsa-da (Y.P.Shendels 3 turga, V.P.Suxotin hamda V.I.Kononenko 4 turga, S.M.Ibragimov esa 9 turga bo‘ladi), lekin asosiy klassifikatsiya yuqorida ko‘rsatilgan ikki turni ifodalaydi xolos. Sinonim gaplar oddiy tushunchadagi leksik sinonimlardan quyidagicha farqlanadi: 1.Leksik sinonimlar til birligi hisoblansa, sinonim gaplar nutq birligi sanaladi. 2.Leksik sinonimiya ko‘pincha, bir necha leksik birliklar o‘rtasida kuzatilsa, gap sinonimiyasi, asosan, ikki sintaktik konstruksiya o‘rtasida yuzaga chiqadi. Sintaktik sinonimlar noverbal vositalar bilan qo‘llanishi mumkin. “Pantamimo va xareografiyada yuz va tana harakatlari bilan noverbal nutq amalga oshiriladi. Bu harakatlar, ko‘pincha, hamma tillarda so‘zlashuvchilar va har xil madaniyat egalariga bir xilda tushunarli va ta’sirli kechadi. Eslang, kino hali ovozlashtirilmagan davrda tomoshabinlar kadr ostidagi titrdan ko‘ra qahramonlarning yuz ifodasi va harakatlari orqali voqeani yaxshiroq idrok etishgan. Shuning uchun ham jahonning mashhur kinorejissori Charli Chaplin kino ovozlashtirilganda ham undan foydalanmadi. Uning oq-qora tasvirdagi ovozsiz kadrlari hamon hammani hayratga solib kelmoqda. Buning sababi ulardagi mimikaning va harakatlarning verbal vositalardan ko‘ra ko‘proq ma’no ifodalashidadir”, “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da sinonim, sinonimik, sinonimika , sinonimiya terminlariga quyidagicha ta’rif berilgan: Sinonim (yun. bir xil nomli)tilsh. Shakli har xil, ma’nosi esa bir xil yoki biroz farqli bo‘lgan til birliklari qatoridagi bir xil til birligi. Til birliklarining ma’no jihatidan yaqinlik, ma’nodoshlik hodisasi. H.Jamolxonov “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” kitobning “Leksik sinonimiya” qismida: “Sinonimlar nutqda muhim uslubiy vosita sanaladi: ular nutqning ravon va ta’sirli bo‘lishni, fikrning aniq va obrazli chiqishini ta’minlaydi”, degan fikrni bayon etgan. “Tayanch tushunchalar” sifatida quydagilarni keltiradi. Sinonimiya – leksemalarning bir xil ma’no anglatishiga ko‘ra guruhlanishi. Sinonimik qator (sinonimik uya) – bir ma’no anglatishiga ko‘ra guruhlangan sinonim so‘zlar yig‘indisi. Dominanta – sinonimik qatordagi betaraf ma’noli so‘z. Ma’no sinonimlari – bir umumiy ma’noga ega bo‘lsa-da, ma’no qirralari bilanfarqlanuvchi sinonimlar. Uslubiy sinonimlar – leksik ma’nolari ijobiy yoki salbiy munosabat ifodalovchi semalar bilan qoplangan sinonimlar. Nutqiy sinonimlar –nutqning u yoki bu turiga xoslanganligi bilan farqlanadigan sinonimlar. Sinonimlarning turli xususiyatlarini o‘rganish sohasida o‘zbek tilshunosligida bir qator yutuqlarga erishilgan. Shunga qaramasdan, akademik Azim Hojiyev sinonimlarning o‘rganilishi tarixi haqida quyidagicha mulohaza bildiradi: “Sinonimlar turli tillarda turli darajada o‘rganilgan. Bu masala ayrim tillarda ancha to‘la o‘rganilgan bo‘lsa, ayrim tillarda, jumladan, o‘zbek tilshunosligida deyarli ishlanmagan. Tilshunoslikda bayon qilingan fikrlar bir- biriga ko‘p hollarda mos kelmaydi. Bu holat, avvalo, sinonimlarning ta’rifida ko‘zga tashlanadi”. Sinonimlar va ulardan foydalanishga e’tibor uzoq davrlardan boshlangan. O‘z davrida buyuk mutafakkir va shoir, tilshunos va adabiyotshunos olim Alisher Navoiy “Muhokamat ul-lug‘atayn” asarida sinonim so‘zlarning nutqni boyitishdagi rolini chuqur tahlil qilib bergan edi. Rus tilshunosligida XX asrda sinonimiya hodisasi bo‘yicha qilingan ishlar ko‘lami jahon tilshunosligida qilingan ishlarga nisbatan ham salmoqli ekanligi ma’lum. Bu borada alohida ilmiy to‘plamlar, jiddiy tadqiqotlar, monografiyalar vujudga keldi. XX asrning yetmishinchi yillarida E.Bolg‘anboyevning “Qazaq tilindegi sinonimder” (Almati, 1970) monografiyasi yuzaga kelgan. O‘zbek tilshunosligida akademik A.Hojiyev to‘g‘ri ta’kidlaganidek, bu hodisaga bag‘ishlangan (lug‘aviy sinonimlar ko‘zda tutiladi) maxsus monografiya O‘zbek tilshunosligida sinonimlarni atroflicha tadqiq qilish XX asrning 60-yillaridan boshlandi. U.Tursunov, N.Rajabov, S.Usmonov, S.Isamuhamedova, I.Qo‘chqortoev, A.Hojiyev, Yo.Tojiyev kabi olimlar bu hodisani o‘rganishga jiddiy kirishdilar. Akademik A.Hojiyev tilshunoslikda keng tarqalgan bir qator qarashlarni o‘rganib chiqqan holda sinonimiya hodisasiga o‘ziga xos ta’rif berdi. Professor Yo.Tojiyev XX asrning 70-yillaridan so‘ng rus va Evropa tilshunosligida paydo bo‘lgan ta’riflar, talqinlarga suyangan holda, faqat lug‘aviy sinonimlarnigina nazarda tutmasdan, umuman, bu hodisaga nisbatan boshqa bir ta’rif berishga harakat qildi. “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” nomli darsligining “Leksik-semantik munosabatlar” qismida sinonimik munosabatlarga doir qimmatli fikrlar bildirilgan. Professor S.Karimov “O‘zbek tilining badiiy uslubi” nomli monografiyasida sinonimlar to‘g‘risida e’tiborli fikrlarni bildirgan. Sinonimlar bir tushunchani turli xil ma’no nozikliklari bilan ifoda qilishda undan foydalanuvchilar, xususan, shoir va yozuvchilar, jurnalistlar uchun muhim imkoniyatlardan biridir. 8 O‘zbek tilshunosligida, yuqorida ham qayd etganimizdek, sinonimlarni o‘rganish sohasida salmoqli ilmiy ishlar yaratilgan. Ular qatorida A.Doniyorov, A.Hojiyev, R.Qo‘ng‘urovlarning ishlari alohida ahamiyatga ega. Darhaqiqat, leksik vositalar orasida sinonimlar tilimizning ijtimoiy va badiiy-estetik jilolarini namoyish qila olishi bilan eng muhim o‘rinni begallaydi. Sinonimiyani nutqiy ijodning chegaralanmagan imkoniyatlarini yuzaga keltira oluvchi o‘ziga xos maydon deyish mumkin. Shuning uchun ham A.M. Peshkovskiy va A.I. Efimov singari olimlar nutqiy vositalar sinonimiyasini o‘rganishni stilistikaning markaziy muammolaridan biri deb hisoblaganlar. Sinonimlar badiiy uslubda muhim stilistik vosita sifatida xizmat qilishini S.Karimov A.Hojiyevning “O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati” asosida qarab chiqib, diqqatga sazovor fikrlarni bildirgan. Masalan, quyidagi misollarga e’tiborni qaratdik: agar – basharti. Basharti shahzoda uning tilagini hurmat qilsa, o‘z ixtiyori bilan saltanatdan voz kechib, o‘zini bus-butun ilm-fanga bag‘ishlashni ko‘ngliga tugib qo‘ydi (O.Yoqubov. Ulug‘bek xazinasi), aytmoq, – bayon qilmoq, izhor qilmoq: Pinhon siring bayon et, Ko‘ksingniqilma ko‘p qon (E.Vohidov. G‘uncha), Men ham axir seningdek, Izhori ishq etolmay, Ko‘ksimda dudi ohim, Dashtlar aro quyuncha (E.Vohidov. G‘uncha), balog‘at – kamol, kamolat: Senla birga javlon urib dunyoga kelgan, Senla o‘sib shon yaratib kamolga yetgan (Zulfiya. Qurdosh qizga), Ishqchi, bahor giyohi kabi, Avj oladi, topar kamolot (Zulfiya. Muhabbat – bu...), barg – yaproq: Bugun bosh ustingda yashnagan yaproq, Shovillab to‘kilar erta poyingga (A.Oripov. Ko‘pdan kutgan edim), baxt — iqbol, saodat: Iqboli negun, baxti ham qora ekan mendek (Furqat. Sayding qo‘ya ber), Saodat garovi har qanday yumush, Xonzoda qiziday o‘tirma bekor (G‘.G‘ulom. Xotin). begona – 8 Bobojonov Sh., Islomov I. O‘zbek tilining so‘zlar darajalanishi o‘quv lug‘ati. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2007. 78b o‘zga, gayir, ag‘yor: O‘zga yurtda buncha qorong‘u, Uzun buncha tun? (Zulfiya. Tun).butunlay — batamom, tamomila, tamoman: Shu kundan e’tiboran o‘g‘limiz Abdulatif Samarqand taxtiga vorislikdin tamomila mahrum etiladi. (“Ulug‘bek yulduzi” kinofilmidan); Professor S.Karimovning ta’kidlashicha, har bir milliy tilda, jumladan, o‘zbek tilida ma’lum tushunchalarni anglatuvchi sinonimlarning mavjud bo‘lishi va sinonimik qatordagi birliklar soni bu tilning boyligini ko‘rsatuvchi sifat belgilari sanaladi. Sinonimik qatordagi so‘zlarning uslubiy tabaqalana borishi esa tilning bu fazilatlarini yana ham to‘ldirishi mumkin. Bir qadar emotsional bo‘lsa-da, bir tushunchani ifoda etuvchi bir necha so‘zdan nazarda tutilgan ma’no va his tuyg‘uni ifoda eta oladigan shaklini topib va tanlab ishlatish naqadar huzurbaxsh ish ekanligini ta’kidlashga to‘g‘ri keladi. H.Jamolxonov “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” kitobinning Leksik sinonimiya qismida ifoda semalarining har xilligidan kelib chiqib, leksik sinonimlarni quyidagi turlarga ajratadi: 1. Ma’no sinonimlari (ideografik sinonimlar) 9 . Bunday sinonimlar ma’no qirralari bilan farqlanadi. Masalan, achchiqlanmoq, g‘azablanmoq, qahrlanmoq leksemalari “G‘azabi kelmoq” ma’nosi bilan bir sinonimik qatorga birlashadi, ammo ularda shu ma’noni ifodalash darajasi bir xil emas, u “achchiqlanmoq”dan “g‘azablanmoq”qa, “g‘azablanmoq”dan esa “qahrlanmoq”qa qarab kuchayib boradi. 2. Uslubiy sinonimlar (stilistik sinonimlar). Bunday sinonimlarning leksik ma’nosi ijobiy yoki salbiy bo‘yoqlar (uslubiy semalar) bilan qoplangan bo‘ladi, ayni shu uslubiy semalar sinonimlarning uslubiy vosita sifatidagi qiymatini belgilaydi. Masalan, jilmaymoq, iljaymoq, irjaymoq, tirjaymoq, ishshaymoq va irshaymoq leksemalarining barchasida bitta leksik ma’no – “ovoz chiqarmay miyig‘ida kulish” hodisasini nomlash bor, ammo shu ma’no jilmaymoq leksemasida bir oz ijobiy, iljaymoq leksemasida esa bir oz salbiy bo‘yoq bilan qoplangan, bu sa’lbiy bo‘yoq irjaymoq, tirjaymoq, ishshaymoq va irshaymoq leksemalarida yanada ortib boradi. 9 Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. T.: 2006 73b 3. Nutqiy sinonimlar – nutqning u yoki bu turiga xoslanishi bilan o‘zaro farqlanadigan sinonimlar. Masalan, ozgina, picha, sal, xiyol, jinday, qittay, jichcha qatoridagi ozgina leksemasi nutqning barcha ko‘rinishlarida (adabiy nutqda ham, so‘zlashuv nutqida ham) qo‘llana olgani holda, picha, xiyol, jinday, qittay, jichcha leksemalari faqat so‘zlashuv nutqiga xoslangandir. O‘zaro umumiy ma’nosi bilan birlashib, stilistik ottenkasi – bo‘yog‘i va nutqda ishlatilish doirasi jihatidan farqlanadigan sinonimlar stilistik sinonimlar deyiladi. Leksik ma’nosi jihatidan farqalanadigan sinonimlar ideografik (ma’no) sinonimlardir. Masalan, kasal (umum ishlatadigan so‘z), bemor (yozuvda ko‘p qo‘llanadi), xasta (eskirgan so‘z), ammo ba’zan-ba’zan, ora-sira kasal bo‘lib turish ma’nosini bildiruvchi betob, notob so‘zlari yuqoridagilarga nisbatan stilistik va ideografik sinonimdir. Ideografik sinonimlar o‘zaro leksik ma’no darajasiga ko‘ra farqlanadi: yomg‘irda plashim nam bo‘ldi, yomg‘irda plashim xo‘l bo‘ldi bog‘lanishlarining keyingisida belgi darajasi kuchliroq. Nutqda fikr ottenkasiga, leksik, grammatik yoki stilistik xarakteriga mos sinonim so‘zlardan faqat bittasi tanlab olinadi va ishlatiladi. Shu sababdan sinonimik qatordagi so‘zlar o‘rtasidagi ba’zi farqlarni o‘rganish stilistikaning vazifasi hisoblanadi. Muayyan sinonimik qatorni tashkil etuvchi so‘zlar konkret hollarda ma’no tomonidan bir-biridan ajraladi, stilistik qo‘llanishiga ko‘ra farqalanadi. Bir sinonimik qatorni tashkil etuvchi so‘zlar ma’no jihatidan yaqin bo‘lsa ham, ba’zan ulardan birini ikkinchisining o‘rnida ishlatib bo‘lmaydi. Masalan: ayanch ahvol, og‘ir ahvol, qiyin ahvol, mushkul ahvol birikmalarida ayanch, og‘ir, qiyin, mushkul so‘zlari bir-biriga sinonim bo‘lib, ayni o‘rinda ularni almashtirish ma’noga ta’sir qilmaydi. Ammo boshqa bir konkret tushuncha yoki tasavvurni ifodalashda bu snnonim so‘zlarni leksik ma’no nuqtai nazaridan baholash lozim bo‘ladi. Masalan, og‘ir chamadon deyish mumkin bo‘lgan holda, mushkul chamadon, qiyin chamadon deyish kulgilidir. Sinonimlar nutqda ishlatilish doirasi jihatidan ham o‘zaro farqlanadi. Masalan, barcha nutq stillarida ishlatiladigan umumnutq so‘zi, dudoq – badiiy nutq so‘zi; shamol – umumnutq so‘zi; sabo – badiiy nutq so‘zi; rohat – umumnutq so‘zi; eslamoq – umumnutq so‘zi; xotirlamoq – rasmiy nutq so‘zi; yo‘qlamoq – so‘zlashuv nutqi so‘zi. Bu xil sinonimlar stil (uslub) sinonimlari deyiladi.Shuningdek, ishlatilish doirasi chegaralangan yo chegaralanmagan bo‘lishi mumkin. Masalan, keksa, qari, oqsoqol, nuroniy, mo‘ysafid kabi bir sinonimik qatorni tashkil etuvchi so‘zlar orasida qari so‘zining ishlatilish doirasi keng. Sintaktik sinonimiya (mazmundoshlik)ni sintaktik parallellizm deb yuritish biroz noaniqlik tug‘diradi, chunki parallellizm leksik sathda variantlilikni ifodalasa, sintaksisda, yuqorida ko‘rib o‘tganimizdek, parallel sintaktik strukturali gaplarni ham ko‘rsatadi. Shuning uchun, mazmuniy parallellizm atamasi o‘zini to‘la oqlamaydi. Bizningcha, sintaktik sinonimiya ma’nosida mazmundoshlik atamasi qo‘llansa va sintaktik sinonimiyani hosil bo‘lishiga xizmat qiluvchi birliklar , ya’ni grammatik shakllar – bog‘lovchilar, bog‘lovchi vazifasidagi vositalar leksik sinonimiyani hosil qiladimi, sintaktik sinonimiyanimi, qayta tekshirib ko‘rish lozim. 10 Leksosinonimlik kamida ikkita leksema ( leksosemema ) orasida vujudga keladi va tom ma’noda leksik paradigmaga teng bo‘ladi : 1) sinonimlarning leksik ma’nosi ( ideografik semalari ) teng bo‘lgani sababli ularni tanlab ishlatish mumkin , 2) shu xususiyatiga ko‘ra sinonimlar muntazam tuzum hosil etadi , 3) sinonimlik til qurilishining o‘ziga xos ichki ( intralingvistik ) hodisa bo‘lib , semantik mikrotuzum deyiladi . Sinonimik mikrotuzum ko‘pincha sinonimik qator deb nomlanadi . Bu til hodisasini sinonimik uya deb nomlash ham mavjud . Keyingi termin bilan nomlash ushbu til hodisasini aniqroq anglatadi : qator deyishda sinonimlarning o‘zaro zich munosabatdagi birliklar ekani ta’kidlanmaydi , uya deyishda esa ta’kidlanadi . Sinonimik munosabatga kirishuvchi leksik birliklarning miqdori cheklanmagan bo‘ladi : ikki va undan ortiq bo‘laveradi . Sinonimik uya til taraqqiyotiga bog‘liq holda o‘zgarishi mumkin : ayrim sinonim iste’moldan chiqib , uyadan ham chiqib ketadi , uyaga yangi sinonim qo‘shiladi . 10 Mamajonov A. Mazmuniy parallellizm. Farg‘ona.: 2016. 9-b. Agar ikki leksema ( leksosemema ) har jihatdan teng bo‘lsa , o‘zaro farqlovchi belgiga ega bo‘lmasa , leksik dubletlar deyiladi ( Bu hodisani absolut sinonimiya deb nomlash ham mavjud ). Leksik dubletlar odatda terminlarda uchraydi : ayni bir tushunchani anglatish uchun bir necha leksema ishlatiladi : affiks – qo‘shimcha kabi . Bunday dubletlardan biri asli ortiqcha deyiladi . Agar bunday leksemalarda biror jihatdan farqlanish yuz bermasa , bittasi iste’moldan chiqib ketadi . Demak , leksik dubletlar – o‘tkinchi hodisa . Leksik sinonimlar ideografik semasining ma’no qirrasi bilan farq-lanib tursa , ideografik sinonimlar deyiladi ( idea – tushuncha , tasavvur ). Bunday sinonimlar ma’no sinonimlari ham deyiladi . Masalan , yanglish , noto‘g‘ri , xato leksemalari ayni bir ma’noni anglatadi ( ideografik semalari teng ), shunga ko‘ra o‘zaro sinonim ; lekin ma’no qirrasi farqli : yanglish fikr , noto‘g‘ri fikr , xato fikr birikmalarining har birida fikrning chin emasligi anglatiladi , lekin xato fikrga nisbatan yanglish fikr deyish bilan “ ayblash “ yumshatiladi , yanglish fikrga nisbatan xato fikr deyish bilan “ ayblash “ kuchaytiriladi . Ora va o‘rta leksemalari ham bosh leksik ma’nosida o‘zaro sinonim emas : ora bir - ikki nuqtani ajratib turuvchi oraliq ( masofa , vaqt ) o‘rta bir - ikki nuqtani ajratib turuvchi oraliqning qoq yarmidagi nuqta ( masofa , vaqt ). Shunga ko‘ra “ oraga qil ham sig‘maydi” deyiladi-yu , lekin “o ‘rtaga qil ham sig‘maydi” deyish xato . Bu yerdagi farq bir leksik ma’no doirasidagi farq bo‘lmay , ayrim-ayrim ma’nolar mavjud . Shu sababli Ikki o‘rtadagi uzun masofa, Mening ko‘zlarimning nuri-la to‘lgan ( Hamid Olimjon ) deb ishlatish to‘g‘ri bo‘lmagan : o‘rta leksemasi oldidan ikki miqdor sifatlovchisini ishlatib bo‘lmaydi , o‘rta, uzun yoki qisqa bo‘lmaydi ; bu matnda asli ora leksemasini ishlatish lozim edi . Sinonimlar o‘zaro baho semasi bilan farqlansa , baholovchi sinonimlar deyiladi ( Bu hodisa stilistik sinonimlar deb ham nomlanadi ). Har bir sinonimik uyada odatda : a ) baho semasi betaraf leksik birlik va b ) baho semasi mavjud leksik birlik bo‘ladi . Masalan , yuz , bet , aft , bashara , chehra sinonimik uyada yuz leksemasi , kul , iljay , irjay , tirjay , ishshay , hiringla , tabassum qil , xaxola , xandon tashla sinonimik uyada kul leksemasi baho semasi jihatidan betaraf , qolgan leksemalarda esa baho semasi bo‘rtib turibdi . Sinonimlarda baho semasi : 1) ijobiy bo‘ladi : chehra , jilmay , tabassum qil leksemalaridagi kabi ; 2) salbiy bo‘ladi : aft , bashara , irjay , tirjay , ishshay leksemalaridagi kabi . U slubiy sinonimlar quyidagicha voqe bo‘ladi : 1) umumnutq leksemasi ( nutqning barcha ko‘rinishlarida ishlatilaveradigan leksema ) bilan badiiy nutq leksemasi orasida : nur – umumnutq leksemasi , yog‘du – badiiy nutq leksemasi , peshana – umumnutq leksemasi , manglay – badiiy nutq leksemasi , xat - umumnutq leksemasi , maktub – badiiy nutq leksemasi kabi ; 2) umumnutq leksemasi bilan rasmiy nutq leksemasi orasida : tuga, tamom bo‘l; qatnash, ishtirok et kabi ; 3) umumnutq leksemasi bilan so‘zlashuv nutqi leksemasi orasida : yana – tag‘in , boshqa – bo‘lak , almash – alish kabi ; 4) so‘zlashuv nutqi leksemasi bilan badiiy nutq leksemasi orasida : aft – chehra , bo‘lak – o‘zga kabi . Yu qorida sinonimlarga uch jihatdan yondashildi . 1) leksik ma’no qirrasi jihatidan , 2) baho semasi jihatidan , 3) nutq ko‘rinishlariga xoslanish belgisi jihatidan . Shu tavsiflar asosida sinonimik uyaning bosh leksemasi belgilanadi . Sinonim uyadagi bosh leksemaga dominanta deyiladi ( lot . dominantis - “ hukmron” ). Dominanta deb odatda sinonimik uyadagi leksik ma’no mundarijasi barcha sinonimlar uchun umumiy , baho semasi betaraf , umumnutqqa xos leksema tanlanadi . Masalan , yuz , bet , aft , bashara , chehra sinonimlaridan yuz leksemasi , shirin , mazali , lazzatli , laziz sinonimlaridan shirin leksemasi dominanta . Dominantani belgilab olish sinonimlar lug‘atini tuzish ishida katta ahamiyatga ega : a ) sinonimik uya shu dominanta asosida lug‘atdan joy oladi ; b ) sinonimlar anglatgan ma’no shu dominantaning ma’nosi asosida ta’riflanadi , so‘ngra shu uyadagi har bir sinonimning o‘ziga xos ma’no qirrasi , baho semasi , nutqiy xoslanish belgisi va boshqa xususiyatlari tasvirlanadi . 11 3. O‘zbek tilshunosligida darajalanish hodisasining o‘rganilishi Sinonimlarni belgilashga ham semik tahlilning tatbiq etilishi sinonimik qatorlarga birlashtirilayotgan leksik birliklar ma’nolaridagi aynanlik, umumiylik va farqlilikka aniqlik kiritish imkoniyatini yaratdi. Shuning uchun o‘zbek tilshunosligida sinonimlarni belgilashda an’anaviy va zamonaviy qarashlar tubdan farq qiladi. Keyingi davrda sinonimlarning leksik ma’nosini semik tahlil qilish keng tus oldi. Sinonimlarga bunday yondashuv ulardagi aynanlik va farqlilik belgilarini ajratishda muhim ahamiyatga egadir. Til sathi birliklarida kuzatiluvchi aynanlikni ularning ma’nosi, shakli, vazifasi, uslubiy belgisi kabilarning teng kelishida, o‘zaro muvofiqligida ko‘rish mumkin. Bu kabi aynanliklar farqlanishlar bilan o‘zaro aloqada bo‘lib, bir-biriga nisbatan belgilanadi. Farqlilik aynanlik doirasidagi ma’no o‘zgarishlarining bevosita kuchayib, rivojlanib borishi natijasida 11 Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. T.: 2006 73b nisbiy o‘zgachalik xususiyatlarini kasb eta borish holatidir. Zidlilik aynanlikdan sifat o‘zgarishlari orqali o‘sib chiqar ekan, bu jarayonda yangi mohiyatning yuzaga kelishi sodir bo‘ladi. E.N.Miller qarashlariga ko‘ra, zidlilik aynanlikning dialektik inkori, aynanlikning noo‘xshash ko‘rinishidir. Zidlilik aynanlikdan variantlilik, farqlilik orqali (tadrijiy “sakrash” yo‘li bilan) hosil bo‘lgan boshqa aynanlikni, ya’ni yangi narsa bo‘lib, o‘zidan keyingi “zanjirli” jarayonning (aynanlik – farqlilik – zidlilik) dastlabki xalqasini hosil qiladi. Ko‘rinib turibdiki, aynanlikdan farqlilikka o‘tishda zanjirsimon aloqa shakllanadi va bunda aynanlik birinchi tugunni, farqlilik esa so‘nggi tugunni aks ettiradi. Keyingi davrlarda tilshunoslikda chuqur tahlil qilinayotgan bu zanjir hodisasi lug‘aviy darajalanish graduonimiya hodisasidir. Gradual oppozitsiya – (lot. gradus – qadam, bosqich) – Q. Darajali oppozitsiya. Graduonimiya sinonimik qatorda farqlilik omiliga asoslangan darajalanishdir. Sinonimlik hodisasi ham dastlab leksik sathda o‘rganilgan bo‘lsa- da, keyinchalik morfologik va sintaktik sinonimlar ham mavjudligi aniqlandi. Barcha sathlardagi sinonimlarga quyidagi ta’rifni berish mumkin: “Sinonimlar bir umumiy ma’no-mazmunga ega bo‘lgan, lekin emotsional-ekspressiv hamda funksional jihatdan farqlanuvchi til birliklaridir”. 12 Leksik-semantik munosabatlarning barchaga tanish turlari – sinonimiya, antonimiya va omonimiya haqida qadimgi davrlar adabiyoti namunalari, xususan, Arastuning “Muallimi avval”, Dionskiy asarlari, qadimgi hind va arab tilshunosligidan ma’lumotga ega bo‘lamiz. O‘zbek tilshunosligida XX asr 60- yillaridan boshlab so‘zlarning leksik-semantik ma’no turlari chuqur o‘rganib boshlandi1. Bu jarayonda R.Safarova, N.Vohidovalar ishlarida graduonimiya (darajalanish), ierarxonimiya (pog‘onalanish), funksional (vazifadoshlik) munosabatlari ham o‘rganildi. O.Bozorov ular orasidan darajalanish (graduonimiya) hodisasi bo‘yicha doktorlik dissertatsiyasini himoya qildi 13 . Darajalanishning g‘arb tilshunosligida uchramasligi, ammo o‘zbek tilida 12 Orifjonova Sh, Lug‘aviy sinonimiya va graduonimiya munosabati xususida. O‘zbek tili va adabiyoti, 6-son, 2007, 109-b. 13 Bozorov O. O‘zbek tilida darajalanish. F.f.d.dissertatsiya. Toshkent., 2003 mavjudligi va bu hodisa ancha qiziqarli va amaliy ahamiyati yuqoriligidan dalolat beradi. Darajalanish tildagi ma’lum bir hodisaning miqdor va sifat jihatdan o‘zgarishi, ko‘payishi yoki kamayishidir. Bir belgining o‘zgarishini ikki chegara bilan ( yaxshi-yomon, issiq-sovuq, erta-kech ) yoki bir necha shkalalar bilan ( kambag‘al – o‘rtahol – boy, norozi bo‘lmoq – xafalashmoq – asabiylashmoq – diqqat bo‘lmoq – achchiqlanmoq – ranjimoq – jahli chiqmoq – jig‘ibiyron bo‘lmoq – g‘azablanmoq – qahrlanmoq ) ifodalash mumkin. 14 Biz o‘rganib kelgan yuqoridagi kabi misollar darajalanish hodisasining eng oddiy ko‘rinishlari sanaladi va ular sinonimiya va antonimiya uchun nazariy asos vazifasini bajaradi. Aslida, graduonimiya ancha chuqur, falsafiy qonuniyatlarga va kategoriyalarga asoslangan hodisa va tilning fonologiya, leksikologiya, morfologiya, sintaksis kabi sathlarida o‘zaro aloqadorlikda namoyon bo‘ladi. Masalan, denotativ ma’nolardagi darajalanish quyidagi turlarga bo‘linadi: 1. Predmet yoki predmetlikni ifodalovchi leksemalar (otlar) o‘rtasidagi darajalanish: darcha – eshik – darvoza. 2. Belgi-holat anglatuvchi leksemalar (sifatlar) o‘rtasidagi darajalanish: gulobi – pushti – qizg‘ish – qizil – ol – qirmizi. 3. Sanaluvchi miqdorni anglatuvchi leksemalar (sonlar) o‘rtasidagi darajalanish: bir – ikki – uch. 4. Harakat-holatni anglatuvchi leksemalar (fe’llar) o‘rtasidagi darajalanish: ilimoq – isimoq – qaynamoq. 5. Ishora qiluvchi – ko‘rsatuvchi leksemalar (olmoshlar) o`rtasidagi darajalanish: hamma – barcha – bari – butun – bor – jami – butkul – tamom -bor-yo‘q. 6. Harakat belgilarini ifodalovchi leksemalar (ravishlar) o‘rtasidagi darajalanish: doimo – ba’zan – hech qachon. 7. Taqlidiy va tasviriy leksemalarda darajalanish: dik-dik, duk-duk, do‘q-do‘q. 8. Modal ma’noli leksemalarda darajalanish: aniqlikdan noaniqlikka: tabiiyki – haqiqatan – ma’lumki – shubhasiz – ko‘rinishicha – aftidan – ehtimol – balki kabi. 14 Nigmatova L.X. O‘zbek tilida privativlik(nofonologik sathlar). Filol. fan. nomz. disser. Toshkent., 2004 9. Bog‘lovchilarda darajalanish: qo‘llanish miqdoriga ko‘ra: yakka bog‘lovchilar (va lekin, -ki kabi) -takroriy bog‘lovchilar(yo...,yo, xoh...xoh kabi) 10. Yuklamalarda darajalanish: yuklamalarning qo‘llanishiga ko‘ra chegaralanib borishi: keng ko‘lamli yuklamalar (-mi, -ku, -da,) kabi torroq ko‘lamli yuklamalar (faqat, oq, yoq, kelib-kelib) o‘ta tor ko‘lamli yuklamalashgan fe’l shakllari: (deyman, degin, tushgur, qurg‘ur) kabi – yuklamaga o‘xshash ma’no beruvchi elementlar (qip, ko‘m, qop: qip-qizil, ko‘m-ko‘k, qopqora) kabi. 15 Darajali ziddiyat a’zolari kamida uchta bo‘lib, bir belgi (ziddiyat belgisi)ning o‘sib borishiga ko‘ra a’zolar qator hosil qiladi. Masalan, tilning ko‘tarilishiga ko4ra unli fonemalar darajalanishi quyidagicha: [a] - [e] -[/] yoki [о] - [o‘] - [и]. Bunda belgi birinchi a’zoda kuchsiz, ikkirichi a’zoda o‘rtacha va keyingi a ’zoda kuchli yoki aksincha bo‘lishi mumkin. Darajali ziddiyat ham barcha sath birliklarida uchraydi. Masalan, leksikada iliq — issiq — qaynoq; achinmoq — afsuslanmoq — kuyinmoq — о ‘kinmoq; bobo — ota — bola — nabira — chevara — evara — duvara... kabi. Leksema o‘z semantik tabiatiga ko‘ra ajoyib, zo‘r leksemalari bilan paradigmatik munosabatda bo‘ladi. Bu leksemalar ham narsa-predmet yoki shaxsning biror me’yordan ortiq belgixususiyatga bo‘lgan shaxsiy munosabatini ifodalaydi. Biroq ular shaxsiy munosabatning belgiga ko‘ra darajalanishini namoyon qiladi. “Biror xususiyatning me’yordan ortiqligi belgisining oshib borishi” darajalanish qatori zo‘r — ajoyib — qoyil tarzida bo‘ladi. Demak, har uchala leksema ham ijobiy, umumiy belgini ifodalasa-da, ular o‘rtasidagi darajali ziddiyat birliklaming tildagi o‘ziga xos mavqeyini saqlab turadi. 16 15 Bozorov O. O‘zbek tilida darajalanish. F.f.d. ilmiy darajasini olish uchun taqdim etilgan dissertatsiya. Toshkent., 2003 16 Orifjonova Sh. O‘zbek tilida lug‘aviy graduonimiya. Avtoreferat. — Toshkent 1996; 26b 4.Darajalanishning leksik asosini yaratish zarurati. Til ma’naviy merosimizni asrash va boyitishning asosiy vositasi hisoblanadi. Tillarni saqlab qolish milliy ma’naviyatni saqlab qolish demakdir. Zero, asl ma`naviyat faqat milliy shakldagina mavjud bo‘ladi. Mamlakatimizda tilga e`tibor ma’naviyatga e`tiborning ustuvor yo‘nalishlaridan biri darajasiga ko‘tarildi. Shu bois, ona tilimizni avaylab-asrash, boyitish, undan amaliy foydalanish samaradorligini oshirish bilan birga, o‘zbek tilining zamonaviy axborot- kommunikatsiya tizimida keng qo‘llanishiga erishish kechiktirib bo‘lmaydigan dolzarb vazifaga aylandi. Chunki ona tilimizning jahonga chiqishiga erishish milliy ma’naviyatni takomillashtirish va yuksaltirishning asosiy yo‘llaridandir. Zamonaviy axborot texnologiyalari tilning funktsional imkoniyatlaridan foydalanish borasida benihoya keng qulayliklar eshigini ochdi. Kompyuter tarjimasi, tahriri, tahlili, elektron lug‘atlar va tezaurus(til xazinasi)lar fikrimiz tasdig‘idir. Ayniqsa, zamonaviy elektron lug‘atlar tuzish va ulardan foydalanish madaniyatini shakllantirish til imkoniyatini kengaytirishda muhim ahamiyatga ega. Respublikamizda har bir sohada axborot-texnologiyalaridan unumli foydalanishga, dasturiy ta’minot asosida tuziladigan loyihalarga katta e’tibor qaratilmoqda. Bu borada O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidentining bir qancha qarorlari va farmonlari, farmoyishlari qabul qilingan. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2002-yil 30-maydagi “Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish to‘g‘risida”gi farmoni, O‘zbekiston Respublikasining 2003-yil 11-dekabrdagi “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi qonuni, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2012-yil 1- fevraldagi “Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish va rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-1730 sonli qarori va shu kabilar misol bo‘la oladi. Bugungi kunda amaliy tilshunosligimiz oldida turgan eng muhim masalalardan biri – o‘zbek tili birinchi, ikkinchi va uchinchi darajalarining leksik, morfologik vasintaktik asosini yaratishdir. Jahon tajribasiga tayanib, o‘zbek tilining tabiatini hisobga olgan holda o‘zbek tili darajalarining leksik asosini yaratish lozim. Tilning lingvistik sathlararo darajalanishida quyidagilar muhim ahamiyatga ega: — Tilning leksik sathining ko`lamini o`rganish, ya’ni o`zbek tili izohli lug`atlari bilan tanishib chiqish; — Leksik darajalanishda chastotali lug`atlardan unumli foydalanish ko`nikmasini shakllantirish; — Tilni o`qitish va uni baholash metodlari bilan tanishib chiqish; — Birinchi daraja uchun muhim bo‘lgan leksik qamrovni aniqlashda o‘quvchilar, talabalar va til o‘rganuvchilar uchun maxsus eksperiment metodlarini ishlab chiqish; — Tillarni o‘qitish va baholashda Yevropa standarti va DTS talablarini solishtirish hamda o‘zaro moslashtirish; — Leksik sathni darajalash va bu orqali o‘zbek tili profillarini yaratishga tavsiya berish va b.q. Hozirgi o‘zbek tilshunosligining nazariyasi, grammatik qonuniyatlari XX asrdan tilning sistem tabiatiga ko‘ra tizimlashtirila boshlandi. Tilshunoslikda ushbu nazariyalarga asoslangan tizimli amaliyotga yondashish vaqti kelgan bir paytda o‘zbek adabiy tilining darajalanishi ayni muddao. Bunda jahon tilshunosligi nazariyasi va amaliyotiga tayanib, CEFR va IELTS qonun-qoida va ko‘nikmalariga asoslangan holda ona tilimizning yangi darajalanish qolipi yaratiladi. Tilni darajalash xalqaro maqomdagi tillar va jahon tillari miqyosida amalga oshirilgan bo‘lib, o‘zbek adabiy tili uchun nazariy va amaliy yangilik hisoblanadi. O‘zbekistonning davlat tili — o‘zbek tili ham tarixiy taraqqiyot natijasida adabiy til sifatida shakllanib, hozirda butun dunyo bo‘yicha ellik milliondan ortiq iste’molchilariga egadir. O‘zbek tilidan foydalanuvchilar ko‘lamining oshishida o‘zbek tilining mukammal grammatikasini ishlab chiqish va o‘rgatishning oson va aniq me’yorlarini belgilash nafaqat xorijliklarning til o‘rganishi, balki o‘zbek xalqi savodxonligini oshirishga ham xizmat qiladi. Xalqaro tillarning o‘ziga xosligi ularning grammatikasi ma’lum me’yorlar, qonun- qoidalar asosida barcha uchun umumiy o‘rgatish va o‘rganish qolipi - darajalanganligi bilan bog‘liqdir. Jahonning barcha tillarida tipologik universal hodisalar ularni o‘rganish metodlari uchun ham amal qiladi, ya’ni tillar nazariyasi va amaliy metologiyasi bir-biri bilan o‘zaro oziqlanadi. Shundan kelib chiqib, o‘zbek adabiy tilini darajalash tilshunoslikda zamonaviylik va aniqlikka asoslangan hodisa sifatida tub burilish yasaydi. Buning uchun, avvalo, lingvistik darajalangan tillar, ularning qonuniyatlari, darajalanish tamoyillari bilan tanishish va darajalangan tillarning umumiy hamda differensial jihatlarini aniqlash lozim. Bu borada biz o‘z-o‘zidan mamlakatimizda eng kengtarqalgan va boshqa tillarga nisbatan qiziquvchilar soni ko‘pligi jihatidan ingliz tilining darajalanishiga asoslanamiz. Bugungi kunda dunyoda yetti mingdan ortiq tillar ichida ikki yuzga yaqini rasmiy davlat tili sifatida iste’moldadir. Biroq, tilning “tirikligi” milliy tilga rasmiy til maqomini berish bilan o‘lchanmaydi. Dunyoda har bir tilning nufuzi va mavqeyini oshirish ushbu tilda gaplashuvchilar sonining oshib borishi hamda iste’mol ko`lamining kengayishi bilan bog`liq. Bu esa tilning ijtimoiy yashovchanligini belgilovchi omillardan biridir. Tilning “tirikligi” o‘z navbatida o‘sha xalqning etnik barqarorligini ta’minlaydi. Shunday ekan, o‘zbek tili darajalarining leksik asosini yaratish bugungi tilshunosligimiz oldidagi eng ustuvor vazifalardan bo‘lishi lozim. O‘zbek adabiy tili so‘zlarining darajalanish lug‘ati tilshunoslikda va amaliy sohalarda bir qator muhim maqsadlar uchun zarur: 1. Adabiy til me’yorlarini aniqlash va saqlash: Adabiy tilning me’yorlari turli so‘zlar va ularning uslubiy qirralarini tartibga solish orqali mustahkamlanadi. Lug‘at bu me’yorlarni belgilashga yordam beradi va tilning yozma va og‘zaki shakllaridagi barqarorlikni ta’minlaydi. 2. O‘quv va o‘quv-uslubiy jarayonlar uchun: Darajalanish lug‘ati til o‘rganuvchilar, talabalar va o‘qituvchilar uchun muhim qo‘llanma hisoblanadi. U adabiy tilning o‘ziga xos xususiyatlarini tushunishda yordam beradi, so‘zlarning uslubiy qatlamlarini o‘rgatadi. 3. Uslubiy to‘g‘rilikni ta’minlash: Har bir so‘zning uslubiy ma’nosi yoki ishlatilish sohasi bor. Lug‘at so‘zlarni rasmiy, norasmiy, ilmiy, badiiy yoki kundalik uslubga mos ravishda tanlashga yordam beradi, bu esa nutqni uslubiy jihatdan to‘g‘ri va samarali qiladi. 4. Adabiyotshunoslik va tahlil uchun: Adabiy asarlar tahlilida so‘zlarning darajalanishi va uslubiy xususiyatlarini aniqlash muhim. Bu asarning badiiy qiymatini baholash, muallifning uslubiy mahoratini tahlil qilish uchun asos yaratadi. 5. Tilni boyitish va rivojlantirish: Lug‘at tilning turli qatlamlaridagi so‘zlarni qamrab olganligi sababli, u tilni boyitish, yangi so‘zlarni kiritish yoki unutilayotgan so‘zlarni qayta tiklash uchun manba bo‘lib xizmat qiladi. 6. Amaliy nutq madaniyati: Nutq madaniyatini shakllantirishda so‘zlarni kontekstga mos ravishda ishlatish muhim. Lug‘at shaxsiy va professional muloqotda aniq va to‘g‘ri so‘z tanlashga yordam beradi. Shu sababli, o‘zbek adabiy tili so‘zlarining darajalanish lug‘ati tilning rivoji va saqlanishi uchun muhim bo‘lgan manbalardan biridir. XULOSA O‘zbek tili leksikasiga o‘zlashishi sezilarli darajada ta’sir qilgan 20 dan ortiq til o‘zlashmalari mavjud, shuningdek, tilimizda o‘zlashishi faol bo‘lmagan bir qancha tillarning o‘zlashmalari ham uchrab turadi. Mustaqillikkacha bo‘lgan davrda o‘zlashgan ayrim leksemalar rus tilining tabiatiga moslashgan holda tilimizga o‘zlashgan. Masalan, chempionat, trenirovka, tanketka, kovboyka, trusi kabi leksemalar so‘ngida -at, -ka singari elementlarning kelish hollari inglizcha leksemalarning tabiatidan yiroq hisoblanadi. Shuningdek, bu kabi hodisani xaker, xuligan va xoll kabi leksemalarda h fonemasi o‘rniga x fonemasi ishlatilganidan ham sezish mumkin. O‘zbek tili leksikasining katta qismini o‘z qatlam leksemalari tashkil etadi. Lug‘at boyligimizdagi forscha- arabcha, shuningdek, ruscha o‘zlashma leksemalarning ham miqdori boshqa til o‘zlashmalariga qaraganda katta miqdorda bo‘lib, hozirda ularning qatoriga inglizcha o‘zlashmalarni ham kiritish mumkin. Kundalik so‘zlashuvda ishlatilayotgan va qo‘llanilishi faol bo‘lgan ayrim leksemalarning “O‘zbek tilining izohli lug‘ati” dan joy olmaganini kuzatish mumkin. Masalan, imidj, koka-kola, minimarket, gipermarket, chizburger, xot- dog, chipsi, kabi ko‘plab leksemalar ham izohli lug‘atimizdan joy olishi zarur. O‘zbek tilshunosligida sinonimiya hodisasining o‘rganilishi” mavzusi, o‘zbek tilining yorug‘ligini yuksaltish, matnda ifodalash va tarjima ishlarini qulaylashtirish maqsadida ko‘p qatlamli tushunchalarning o‘rganilishiga yo‘l ochadi. Sinonimlar matnda o‘zgaruvchilarga kichik o‘zgarishlarni qilish orqali matn yanada rangli va ozuqaytuvchi bo‘ladi. Mavzuga oid kurs ishi rejasida sinfning turlari, sinonimlar turlari va mashhur klassik asarlardagi sinonimlarning misollari keltirildi. Bu mavzu o‘zbek tilini o‘rganuvchilar uchun muhimdir, chunki bu sinf so‘zlarning yagona tushuncha yaratishiga yordam beradi va matn tushunchalari bo‘yicha ko‘proq imkoniyat yaratadi. O‘zbek tilshunosligini o‘rganish sohasida bir qator ishlar yaratilgan. Sinonimiya va darajalanish o‘zbek tili leksikologiyasi va semasiologiyasining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, ular so‘z boyligini o‘rganish va tilning boyligini yoritishda asosiy vosita hisoblanadi. Ushbu kurs ishida quyidagi asosiy xulosalarga kelindi: 1. Sinonimiyaning ahamiyati: Sinonimlar til boyligi va ifoda imkoniyatlarini kengaytiradi. Ular yordamida turli uslubiy maqsadlarni amalga oshirish, nutqni ta’sirchan va rang-barang qilish imkoniyati mavjud. Sinonimlar tilning semantik boyligi va ifoda shakllarini aniqlashda katta ahamiyatga ega. 2. Sinonimlarning darajalanishi: Sinonimlar o‘rtasidagi darajalanish semantik va uslubiy farqlar orqali namoyon bo‘ladi. Darajalanish, asosan, so‘zlarning ma’no kuchayishi (gradatsiya), zaiflashishi yoki neytrallashishi bilan bog‘liq bo‘lib, kontekstda ularning to‘g‘ri qo‘llanilishini talab qiladi. 3. Amaliy qo‘llanilishi: Tilshunoslik va adabiyotda sinonimlar uslubiy maqsadlarda, emotsional rang- baranglikni oshirishda, obrazlilikni yaratishda faol qo‘llaniladi. Frazeologik va terminologik sinonimiyalar esa tilning turli qatlamlarini o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. 4. Sinonimiyaning lingvistik xususiyatlari: Sinonimlarning kontekstda o‘zgarishi, uslubiy bo‘yoqlari va leksik-semantik tahlili tilshunoslikda chuqur tadqiq etilishi zarur. Bu ularning tizimli yondashuv orqali o‘rganilishiga zamin yaratadi. Ushbu kurs ishining natijalari sinonimiya va darajalanish masalalarining lingvistik tadqiqotlarda muhim ahamiyatga ega ekanligini tasdiqlaydi. O‘zbek tilida sinonimlarning tizimli o‘rganilishi til boyligini oshirish va milliy tilning rivojlanishiga xizmat qiladi. Shu bilan birga, kelgusida sinonimiyaning boshqa qirralarini, xususan, pragmatik va psixolingvistik jihatlarini chuqurroq o‘rganish maqsadga muvofiqdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Ilmiy adabiyotlar 1. Bozorov O. O‘zbek tilida darajalanish. “O‘qituvchi”, Т .: 1993. 2. Hojiyev A. O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati. Toshkent.: “O‘qituvchi”, 1974,45-46-betlar 3. Mirtojiyev M.M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. I jild. O‘zMU, Т .: 2004. 4. Ne’matov H., Bozorov O. Т il va nutq. “O‘qituvchi”, Т .: 1993. 5. Ne’matov H., Rasulov R. O‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. “O‘qituvchi”, Т .: 1995. 6. Ne’matov H., Sayfullayeva R., Qurbonova M. O‘zbek tili struktural sintaksisi asoslari. “O‘qituvchi”, Т .: 1999. 7. Nurmonov A. O‘zbek tilshunosligi tarixi. – Toshkent.: 2002. 8. Orifjonova Sh. O‘zbek tilida leksik graduonimiya: F.f.n.diss. T., 1996. 9. O‘zbek tili va adabiyoti.: 1979, 5-son,55-bet 10. Rahmonov G‘. O‘zbek tili sinonimlarida darajalanish. O‘zbek tili va adabiyoti.: 2020, 3-son, 111-b 11. Polvonova B. O‘zbek tili grammatikasi. Farg‘ona. “Classik”, 2021. 12. Polvonova B. Muloqotda noverbal sinonimiyaning ifodalanishi. T.: “O‘qituvchi”, 1980. 159-b. 13. Rahmonov G‘.R. o‘zbek tilida lug‘aviy sinonimiya va graduonimiyaning o‘zaro munosabati. Filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (phd) 14. Rahmatullayev Sh. Semik tahlil va leksik sinonimiyani ta’riflash masalasi. T.: 2006. 73-80b 15. Т ursunov U., Muxtorov J., Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. 3 nashri, “O‘zbekiston”, Т .: 1992. 16. Qurbonova M.M. Hozirgi zamon o‘zbek tili (sodda gap sintaksisi uchun materiallar). O‘zMU, Т .: 2002. 17. Qurbonova M., Sayfullayeva R., Boqiyeva N., Mengliyev B. O‘zbek tilining struktural sintaksisi. O‘zMU, Т .: 2004. II. Internet manbalari 1. https://www.ziyouz.com 2. https://diss.natlib.uz 3. https://library-samdukf.uz 4. https://linguistics.tsuull.uz

MUNDARIJA

KIRISH

Sinonimiya hodisasining mohiyati va uning turlari

O‘zbek tilida sinonimya talqini

O‘zbek tilshunosligida darajalanish hodisasining o‘rganilishi

Darajalanishning leksik asosini yaratish zarurati

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить