Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 53.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Sinonimiya va darajalanish munosabati

Купить
SINONIMIYA VA DARAJALANISH MUNOSABATI MUNDARIJA: KIRISH .......................................................................................................................................................... 5 Xalqimizning asrlar davomida shakllangan milliy ma’naviy qadriyatlari til bilan chambarchas bog‘liq. Taraqqiyotimiz omili bo‘lgan ilm-fan sohasida keyingi yillarda jiddiy ijobiy o‘zgarishlar bo‘layotganligini alohida ta’kidlamoqchimiz. Ayniqsa, ma’naviyatimiz ko’zgusi bo‘lgan o‘zbek tiliga Davlat tili maqomi berilishining 30 yilligi munosabati bilan o‘tkazilgan tadbir, ijtimoiy faoliyatning barcha sohalarida, mamlakatimiz ichki hayotida va turli xalqaro aloqalarda, ta’lim tizimining hamma bo‘g‘inlarida ona tilimiz rolining kuchayishi quvonchli hol bo‘lib, bu borada bo‘layotgan o‘zgarishlar, qo‘lga kiritilayotgan muvaffaqiyatlar bevosita Yurtboshimiz tashabbusi va sa’y-harakatlari bilan bog‘liqdir. Yurtimizning kelgusida eng rivojlangan davlatlar qatoridan joy olishi ta’lim tizimini isloh qilish, mustaqillik g‘oyalarini yoshlar ongiga singdirish, avvalo, tilimiz rivojiga alohida e’tibor berishni, uning qo‘llanish doirasini, vazifaviy-uslubiy imkoniyatlarini yanada kengaytirishni taqozo qiladi. Respublikamiz Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev bu haqda oʻzbek tiliga Davlat tili maqomi berilgan kunning 30 yilligiga bagʻishlangan tantanali marosimdagi nutqida shunday fikrlarni bildirgan edi: “O‘zbek tili xalqimiz uchun milliy o‘zligimiz va mustaqil davlatchilik timsoli, bebaho ma’naviy boylik, buyuk qadriyatdir. Dunyodagi qadimiy va boy tillardan biri bo‘lgan o‘zbek tili xalqimiz uchun milliy o‘zligimiz va mustaqil davlatchilik timsoli, bebaho ma’naviy boylik, buyuk qadriyatdir. Kimda kim o‘zbek tilining bor latofatini, jozibasi va ta’sir kuchini, cheksiz imkoniyatlarini his qilmoqchi bo‘lsa, munis onalarimizning allalarini, ming yillik dostonlarimizni, o‘lmas maqomlarimizni eshitsin, baxshi va hofizlarimizning sehrli qo‘shiqlariga quloq tutsin”. .................. 5 Bugungi kunda tilshunoslikka oid muammolarni aniq belgilab olish hamda kelajakda amalga oshirilishi lozim bo‘lgan ishlarni zamonaviy tilshunoslik talablari darajasida olib borish kabi vazifalar belgilab olindi. Tilshunosligimizda bugungi kungacha o‘zbek tilining tarixi, fonetik tizimi, shevashunoslik, lug‘at tarkibi, grammatik qurilishi, mazmuniy-uslubiy xususiyatlari, lingvopoetik imkoniyatlarini tadqiq etish bo‘yicha bir qator salmoqli tadqiqotlar amalga oshirilgan. ........................................................................................ 6 I BOB. SINONIMIYA VA UNING MA’NO TURLARI. ........................................................................................ 7 1.1. O‘zbek tilshunosligida sinonimiya hodisasi. .......................................................................................... 7 1.3. Kelishiklar va ko‘makchilar orasidagi sinonimlik ................................................................................. 13 II BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA GRADUONIMIYA VA SINONIMIYANING TADQIQ QILINISHI. ................. 16 2.1. Sinonimiya va antonimiya hodisasining graduonimiya bilan semantik farqlanuvchanlik munosabatlatlari. ...................................................................................................................................... 16 2.2. Sinonimlar – stilistik vosita sifatida. .................................................................................................... 23 2 KURS ISHINING UMUMIY TAVSIFI Kurs ishining dolzarbligi. Nutqda har bir so‘zni o‘z o‘rnida qo‘llay olish madaniyatlilikning eng birinchi shartidir. So‘zlarning ma’no nozikliklarini hisobga olgan holda gapirish so‘zlovchining asosiy vazifasi hisoblanadi. Bunda nutq muallifiga sinonimik va graduonomik qator so‘zlari orasidagi ma’no tafovutlarini bilish ham kerak bo‘ladi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Insoniyat tomonidan o‘rganilayotgan har bir fan o‘zining bosqichma-bosqich rivojlanish tarixiga ega. Bu jarayon uzluksiz davom etib turadi, bir ilmiy tadqiqot ikkinchi birining o‘rnini to‘ldiradi, uni yangiliklar bilan boyitib boradi, tahlil etadi va o‘zgartiradi. Keyingi yillarda o‘zbek tilshunosligida so‘zlararo ma’noviy munosabatlarning turlari bo‘lmish sinonimiya va graduonimiya hodisasi haqidagi qarashlarning shakllanib borayotganligi o‘zbek tili leksikologiya sathida yechimini kutayotgan dolzarb muammolar borligidan dalolat beradi. Tilshunoslik sohasining bugungi kundagi dolzarb masalalaridan biri graduonimiya va sinonimiya hodisalarining o‘zaro farqli jihatlaridir. Bu masala o‘tgan asrning 80-yillariga qadar o‘z yechimini topa olmayotgan jo‘n fikr bo‘lib kelayotgan edi. 1980- yillarda tilshunoslar tomonidan bu jumboqning yechimini topishga harakat boshlandi. R.Safarova o‘z ilmiy ishida so‘zlarning ma’no munosabatlari antonim, sinonimlar bilan cheklanib qolmay va yana shu qatorda zamonaviy munosabatlarning bir ko‘rinishi tur-jins sifatida berildi. R.Sayfullayev, E. Begmatov, H. Ne’matov, R. Rasulov “Leksik mikrosistema va uning tadqiq metodikasi” mualliflari LGMlarda ma’noviy munosabatlar antonimik, sinonimik, polisemantik, giponomik munosabatlar bilan cheklanibgina qolmay, so‘zlararo bunday munosabatlar xilma-xil yangi ko‘rinishlarga ega bo‘la olishini ko‘rsatish maqsadida graduonimik, partonimik, funksionimik munosabatlari borligini eslatib o‘tishgan. Keyinchalik Sh. Orifjonova nomzodlik dissertatsiyasida, O. Bozorov, H. Ne’matov, Sh. Rahmatullayevlar o‘z ilmiy ishlarida keng tadqiq eta boshladilar. 3 Kurs ishining maqsad va vazifalari . Ma’lumki, oliy o‘quv yurtlarida malakali mutaxassislar tayyorlash sifatini har taraflama yaxshilashning eng muhim shartlaridan biri bo‘lajak kadrlarga mustaqil fikrlash, o‘z fikr- mulohazalarini mustaqil bayon qila olish ko‘nikmalarini singdirishdan iboratdir. Talabaning “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” predmetidan bajaradigan kurs ishi jarayoni talabalarning kelgusida tilshunoslik muammolari bo‘yicha olib boradigan ilmiy tadqiqot ishi bilan uzviy bog‘liqdir. Chunki bakalavr talabalar bajaradigan referatlar, ilmiy ma’ruzalar, kurs va bitiruv malakaviy ishlarida o‘quv jarayoni bilan ilmiy-tadqiqot elementlari ma’lum darajada uyg‘unlashgan bo‘lishi talab qilinadi. “Hozirgi o‘zbek adabiy til” kursi o‘zbek filologiyasi fakultetlarida birinchi – uchinchi kurslarda o‘qitiladi. Respublika oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi tasdiqlagan namunaviy o‘quv rejasiga muvofiq talabalar “Hozirgi o‘zbek adabiy tili”ning “Kirish”, “Fonetika va fonologiya”, “Orfografiya, grafika va orfroepiya”, “Leksikologiya, frazeologiya, leksikografiya va frazeografiya”, “So‘z yasalishi, morfemika va morfologiya”, “Sintaksis va punktuatsiya” kabi bo‘limlarini o‘qish va o‘rganish bilan birga, kurs ishlari ham yozib topshiradilar. Kurs ishlari orqali talabalarning nazariy bilimlarni qay darajada o‘zlashtirganligi, til faktlarini qanchalik bilishi va mustaqil ravishda ilmiy kuzatish olib borishga layoqati borligi aniqlanadi. Respublikamiz oliy o‘quv yurtlari o‘zbek filologiyasi fakultetlari talabalari uchun “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” o‘quv predmetidan kurs ishlari bajarish bo‘yicha yaratilgan uslubiy qo‘llanma1ning hozirgi kun talablariga to‘la javob bera olmay qolganligini nazarda tutib, uslubiy tavsiyalar tuzildi. Bu ishda “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” o‘quv kursining har bir bo‘limi uchun nazariy va o‘quv-uslubiy adabiyotlar ro‘yxati ilova qilindi. Kurs ishining ilmiy va amaliy ahamiyati . Ilmiy ommabop manbalardan to’plangan ma’lumotlar tahlil qilib, xulosa va takliflar qilish. Kurs ishi tuzilishi. Bajarilgan kurs ishi kirish qismi, ikkita bob va qilingan xulosalardan iborat. Ishga qo‘yilgan maqsadga erishishi uchun to‘plangan adabiyotlar manbalarning nomlari va elektron manzillari keltirildi. 4 KIRISH Xalqimizning asrlar davomida shakllangan milliy ma’naviy qadriyatlari til bilan chambarchas bog ‘ liq. Taraqqiyotimiz omili bo‘lgan ilm-fan sohasida keyingi yillarda jiddiy ijobiy o‘zgarishlar bo‘layotganligini alohida ta’kidlamoqchimiz. Ayniqsa, ma’naviyatimiz ko’zgusi bo‘lgan o‘zbek tiliga Davlat tili maqomi berilishining 30 yilligi munosabati bilan o‘tkazilgan tadbir, ijtimoiy faoliyatning barcha sohalarida, mamlakatimiz ichki hayotida va turli xalqaro aloqalarda, ta’lim tizimining hamma bo‘g‘inlarida ona tilimiz rolining kuchayishi quvonchli hol bo‘lib, bu borada bo‘layotgan o‘zgarishlar, qo‘lga kiritilayotgan muvaffaqiyatlar bevosita Yurtboshimiz tashabbusi va sa’y-harakatlari bilan bog‘liqdir. Yurtimizning kelgusida eng rivojlangan davlatlar qatoridan joy olishi ta’lim tizimini isloh qilish, mustaqillik g‘oyalarini yoshlar ongiga singdirish, avvalo, tilimiz rivojiga alohida e’tibor berishni, uning qo‘llanish doirasini, vazifaviy- uslubiy imkoniyatlarini yanada kengaytirishni taqozo qiladi. Respublikamiz Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev bu haqda o zbek tiliga Davlat tili maqomi berilganʻ kunning 30 yilligiga bag ishlangan tantanali marosimdagi nutqida shunday ʻ fikrlarni bildirgan edi: “O‘zbek tili xalqimiz uchun milliy o‘zligimiz va mustaqil davlatchilik timsoli, bebaho ma’naviy boylik, buyuk qadriyatdir. Dunyodagi qadimiy va boy tillardan biri bo‘lgan o‘zbek tili xalqimiz uchun milliy o‘zligimiz va mustaqil davlatchilik timsoli, bebaho ma’naviy boylik, buyuk qadriyatdir. Kimda kim o‘zbek tilining bor latofatini, jozibasi va ta’sir kuchini, cheksiz imkoniyatlarini his qilmoqchi bo‘lsa, munis onalarimizning allalarini, ming yillik dostonlarimizni, o‘lmas maqomlarimizni eshitsin, baxshi va hofizlarimizning sehrli qo‘shiqlariga quloq tutsin”. 1 1 Мирзиёев Ш. Бу ю к келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан бирга қурамиз. -Т.:Ўзбекистон – 2017. – Б.17. 5 Bugungi kunda tilshunoslikka oid muammolarni aniq belgilab olish hamda kelajakda amalga oshirilishi lozim bo‘lgan ishlarni zamonaviy tilshunoslik talablari darajasida olib borish kabi vazifalar belgilab olindi. Tilshunosligimizda bugungi kungacha o‘zbek tilining tarixi, fonetik tizimi, shevashunoslik, lug‘at tarkibi, grammatik qurilishi, mazmuniy-uslubiy xususiyatlari, lingvopoetik imkoniyatlarini tadqiq etish bo‘yicha bir qator salmoqli tadqiqotlar amalga oshirilgan. 6 I BOB. SINONIMIYA VA UNING MA’NO TURLARI. 1.1. O‘zbek tilshunosligida s inonimiya h odisasi. Sinonimiya muammolari bilan shug‘ullanishda o‘zbek tilshunosligi katta tajriba to‘plagan va bu borada turli hajmdagi tadqiqotlar yuzaga kelgan. O‘zbek tilidagi sinonimiya hodisasi va bu hodisa jarayonida yuz beradigan til birliklari o‘rtasidagi o‘zaro ma’no munosabatlari haqidagi ilk qarashlar o‘zbek tilining leksikologiya yo‘nalishini yoritishga bag‘ishlangan hamda ta’limning turli bosqichlarida foydalanish uchun yaratilgan darslik va qo‘llanmalarda o‘z ifodasini topgan. Fahri Kamolning “O‘zbek tili leksikasi” va “Hozirgi zamon o‘zbek tili” , Y.D.Pinxasovning “Hozirgi zamon o‘zbek tili leksikasi” va “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” , M. Mirzayev va boshqalarning “O‘zbek tili” , U.Tursunov va boshqalarning “Hozirgi o‘zbek adabiy tili”, U.Tursunov va N.Rajabovlarning “O‘zbek tili leksikasining ba’zi masalalari” , Sh.Shoabdurahmonov va boshqalarning “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” hamda “O‘zbek tili leksikologiyasi” akademik nashrlarini misol tariqasida keltirish mumkin. O‘zbek tili sinonimlarining lingvostilistik tabiati maxsus monografik tadqiqot obyekti ham bo‘lgan. S. Isamuhamedova va A. Doniyorovlar sinonimiya mavzusida nomzodlik dissertatsiyalari yozishgan. Sinonimiyaga oid o‘zbek tilshunosligida yozilgan maqolalar ham salmoqli miqdorni tashkil qiladi. Afsuski, bu o‘rinda ularning barchasini sanab o‘tishning imkoni yo‘q. Faqatgina R.Qo‘ng‘urov va S.Karimovlar tomonidan tuzilgan “O‘zbek tili stilistikasi va nutq madaniyati” bibliografik ko‘rsatkichidagi hamda S. Karimov va T. Jo‘rayevlar tomonidan tartib berilgan “O‘zbek tili uslubshunosligi va nutq madaniyati” , bular orasida M.Rahmatullayevaning “Alisher Navoiy tilidagi sinonimlarni o‘rganish masalasiga doir” mavzusida yozilgan nomzodlik dissertatsiyasi diqqatga sazovor. Sanab o‘tilgan adabiyotlarning ko‘pchiligida sinonimlar sifatida leksik birliklar va ular o‘rtasidagi ma’no munosabatlari qaralib, ularga ma’nolari bir xil yoki ma’nolari bir-biriga yaqin so‘zlar deb baho beriladi. 7 Ammo o‘zbek tilidan olingan qator misollar tahlili shuni ko‘rsatadiki, keltirilgan bu ta’riflarning birontasi ham sinonimiya deb ataladigan lingvistik hodisaning mohiyatini to‘liq qamrab ololmaydi. Birinchidan, tabiat va jamiyatda bir-biriga aynan o‘xshash narsa va hodisaning o‘zi bo‘lmagani singari ularning aynan mohiyatini aks ettiradigan ikki yoki undan ortiq so‘zlarni topish qiyin. Tilimizda respublika-jumhuriyat , universitet-dorilfunun , arxitektura-me’morchilik, lingvistika-tilshunoslik, stilistika- uslubshunoslik singari dubletlar yashab kelmoqda. Garchi dublet sanalsa ham, nutqda biri o‘rnini ikkinchisining bosa olmasligi ularning yashovchanligini ta’minlaydi. Garchi rasmiy hujjatlar va chiqishlarda O‘zbekiston Respublikasi deb qayd etilgan holda, jumhuriyat birligi so‘zlashuv nutqi bilan chegaralanadi. Samarqand davlat universiteti, Samarqand davlat dorilfununi desa bo‘ladi. Ammo hayot dorilfununi deyish mumkin bo‘lgani holda uni hayot universiteti tarzida qo‘llab bo‘lmaydi 2 . Bu esa respublika, universitet so‘zlarining baynalmilal xarakterda ekanligi bilan, jumhuriyat so‘zining bir qadar eskirganligi, hududi chegaralanganligi , dorilfunun so‘zining ma’nosi universitetga qaraganda qamrovi kengligi, umumiyligi, universitet so‘zida esa bu ma’noning aniqligi, atama mazmunida ekanligi bilan bog‘liq. Demak, faqat yuzaki qaraganimizdagina bu so‘zlarning ma’nosini bir deb xulosa chiqarishimiz mumkin. Matnlar esa aslida bunday emasligini tasdiqlaydi. Ular, hech bo‘lmaganda, vazifaviy uslublararo chegaralanishi bilan, ya’ni uslubiy nuqtai nazardan farqlanadi. Ikkinchidan, ma’nolari bir xil sinonimlar tilda bo‘lganda ham ularning barchasi baravar ravishda, doimiy holda yashay olmaydi. Tilning amalda bo‘lish qonuniyatlariga ko‘ra, aytaylik, parallellikni xush ko‘rmasligidan kelib chiqib, vaqt o‘tishi bilan ularning biri ikkinchisiga o‘z o‘rnini bo‘shatib berishga majbur bo‘ladi. Masalan: partiya-firqa, grajdanin-fuqaro, agitatsiya-tashviqot, propaganda-targ‘ibot, komitet-qo‘mita, soldat-askar, intelligent-ziyoli, leksiya-ma’ruza, programma- dastur, student-talaba, ekonomika-iqtisodiyot , internatsional-baynalmilal, sotsial- 2 Abdiyev E. Yashin drammalari tilida sinonimlarning qo‘llanishi. Toshkent: \\Sovet maktabi\\ 1986. -B. 35,36 8 ijtimoiy, satirik-hajviy, sekretar-kotib, simvol-ramz kabi birliklar o‘rtasidagi qo‘llanish nisbatini olib qaraylik. Agar o‘zbek tilining mustaqillikkacha bo‘lgan davrida ularga leksik dubletlar, variantlar sifatida qarab, baravar qo‘llab kelgan bo‘lsak, mustaqillikdan keyingi davrda bu so‘zlarga bo‘lgan munosabat va ana shu munosabatdan kelib chiqib, ularning qo‘llanilishidagi muvozanat ikkinchisining foydasiga tubdan o‘zgardi 3 . Yuqorida ta’kidlaganimizdek, gap faqat ma’nolarning bir xilligida bo‘lganda edi, ular tilimizda baravar yashayverishi mumkin edi. Ammo vaziyatdan kelib chiqib, ular ham tilimizning umumiy yashash qonuniyatlariga bo‘ysunishga majbur bo‘ldi. Demak, sinonimlarning barchasining ma’nolari bir xil emas, bir xil deb qaralganlarining hammasi ham tilda parallel yashay olmaydi. Aytilganlardan esa sinonimlarning bu guruhini o‘rganish uslubshunoslik uchun qiziqarli material bera olmaydi, degan xulosa kelib chiqadi. Shunday ekan, sinonimlar tadqiqini uslubshunoslikning markaziy masalalaridan deb qaraganimizda, ularni umumiy bir ma’noni yoki tushunchani anglatishga xizmat qiladigan, ana shu maqsad yo‘lida matnda bir-biriga mazmunan yaqinlashadigan va birlashadigan, ayni paytda , ma’no nozikliklari bilan bir-biridan farqlanadigan til elementlari majmuini anglashimiz to‘g‘ri bo‘ladi, deb o‘ylaymiz. Tildagi sinonimik munosabatlar faqat leksik birliklar o‘rtasidagina emas, balki fonemalarning talaffuz variantlarida, turg‘un birikmalar, morfologik vositalar va sintaktik qurilmalar o‘rtasida ham mavjud. Sinonimiyaga oid umumiy qoida va talablar ularning hammasiga tegishli hamda barchasida amal qiladi. Afsuski, yuqorida sanab o‘tilgan tadqiqotlarning mavjudligidan qat’i nazar o‘zbek tilshunosligida sinonimlar vazifaviy-uslubiy yo‘nalishda atroflicha tahlil qilingan emas. Vaholanki, bunday kuzatishlar milliy til uslubshunosligi taraqqiyoti uchun nihoyatda zarurdir.O‘rni kelganda ta’kidlash lozimki, so‘z va evfemizm, so‘z va parafraza o‘rtasidagi sinonimik munosabatlar tadqiqi ham 3 Qo‘chqortoyev I. Sinonim so‘zlar va ularning ba’zi bir xususiyatlari. \Tilshunoslik masalalari\ - Toshkent, 1980. - B.98. 9 uslubshunosligimiz uchun qiziqarli materiallar berishi mumkin. Badiiy ijod jarayonida yuzaga kelgan individual muallif sinonimlari yuzasidan olib boriladigan kuzatishlar ham ona tilimiz boyligini namoyish etishda g‘oyatda qimmatlidir. Shunday qilib, yunon tilidagi “sinonim” so‘zi “bir xil” degan ma’noni bildiradi va bu tushuncha atrofida matnda mazmunan bir-biriga mos keladigan so‘z va iboralar, so‘z birikmalari va gap qurilmalari tarzida shakllanadigan til birliklari birlashadi 4 . Tilda variantlar va yuqorida tilga olganimiz, dubletlar deb ataladigan so‘z guruhlari ham mavjudki, ko‘pchilik tilshunoslar ularni sinonimlardan farqlaydilar. Lingvistik jarayonlarning har birining o‘ziga xos xususiyatlari mavjudligi nuqtai nazaridan bu to‘g‘ri ham. Ammo qanchalik farqlanmasin , ular nutqdagi vazifasiga ko‘ra bir-birlariga yaqin hodisalardir, bir narsa va hodisaning turli sabablar bilan paydo bo‘lib qolgan tildagi ikki xil nomlanishidir. Bir-biriga mos keladigan lingvistika-tilshunoslik, stilistika-uslubshunoslik, orfografiya-to‘g‘ri yozish, orfoepiya-to‘g‘ri talaffuz qilish kabi holatlarni olaylik. Ularning birinchi qismi boshqa til elementi ekanligi ko‘rinib turibdi. Bu birliklarning qo‘llanishidagi bab- baravarlik faqat ma’lum muddatgina davom etishi mumkin. Vaqt o‘tishi bilan ularga bo‘lgan munosabat o‘zgaradi. Bu munosabat hech bo‘lmaganda ularning qo‘llanish chastotasiga ta’sir qiladi. Leksik nuqtai nazardan variantlar va dubletlarning mavjud bo‘lishi ijobiy hodisa sanalmasa ham uslubiy jihatdan ularga tildagi ortiqcha unsur sifatida qaralmaydi. Fikrni nozik ottenkalarda ifodalashga xizmat qilmagan taqdirda ham, hech bo‘lmaganda, ular so‘zlovchi va yozuvchini takrordan qutqaradi. Shuning o‘ziyoq nutqiy jarayon uchun kam ahamiyatli emas. Shuning uchun ularni ham tilimizdagi uslubiy resurslar deb qarashga to‘la asoslar bor. 4 To‘ychiboyev B. Sintaktik sinonimlarning leksik va morfologik sinonimlar bilan munosabati. - Toshkent: \\O‘zbek tili va adabiyoti\\, 1973. - B. 25 10 Fonetik va grammatik shakllarda namoyon bo‘ladigan lingvistik variantlarni garchi uslubiy imkoniyatlari nihoyatda keng va rang-barang bo‘lgan sinonimlarga tenglashtirib bo‘lmasa ham ayrim matnlardagi uslubiy bo‘yoqdorligini hisobga olib, ularni bir guruhda qarash mumkin. Antonimlar nutqda ikki xil maqsad uchun ishlatiladi: 1. Shaxs, narsalar yoki ularning belgilari orasidagi zidlikni ifodalash uchun. Badiiy adabiyotda antonimlardan antiteza hosil qilish uchun foydalaniladi. Antiteza adabiyotshunoslikda tazod san’ati deb ham yuritiladi. Tazod san’ati, ayniqsa, mumtoz adabiyotda ko‘p uchraydi. Masalan: Charxi kajraftoming bir shevasidin dog‘men, Ayshni nodon surib, kulfatni dono tortadir. (Furqat). Har kimki, vafo qilsa, vafo topqusidir, Har kimki, jafo qilsa, jafo topqusidir. Yaxshi kishi ko‘rmagay yomonlig‘ hargiz, Har kimki, yomon bo ‘Isa, jazo topqusidir. (Bobur). Antiteza ayniqsa, maqol va topishmoqlarda ko‘p ishlatiladi. Masalan: Otdan baland, itdan past. Kunduzi izzatda, kechasi xizmatda (topishmoqlar). Yaxshi topib gapirar, yomon qopib. Nodon do‘stdan ziyrak dushman yaxshi (maqollar). Yaxshi bilan yursang yetarsan murodga, yomon bilan yursang qolarsan uyatga(maqol). 2. Antonimlardan umumiylashtirish, jamlash ma’nosini ifodalash maqsadida ham foydalaniladi 5 . Masalan : Shunga ko‘p xursandmiz yosh-u, qarimiz (G‘afur G‘ulom). Badiiy nutqda ko‘p hollarda stilistik maqsad bilan zid ma'no ifodalamaydigan, lekin qisman bir-birini inkor etadigan, bir xil xususiyatga ega bo‘lgan so‘zlar antiteza hosil qilish uchun qo‘llaniladi. Masalan : Do‘st achitib gapirar, dushman kuldirib. Bir lavhang qon yesa, Bir lavhangmish zar... (G‘afur G‘ulom). Qilma zolimlik kishiga, adl ila rom et uni, Yaxshilik qo‘Idanki kelmas, zulm ham qilma chunon (Nizomiy Ganjaviy). Yaxshi bilan yursang yetarsan murodga,yomon bilan yursang qolarsan uyatga (maqol). Yaxshiga yondash, yomondan qoch(maqol). Ushbu gaplarda antonimlar antiteza hosil qilish uchun qo‘llanilgan. 5 Turdiyeva N. Ot birikmalari sinonimikasi va ma’no turlari. – Toshkent: \\O‘zbek tili va adabiyoti\\, 1973. -B.13 11 1.2. Sinonimlar tasnifi. Leksik sinonimiya va frazeologik sinonimiya o‘rtasidagi farqlarni L.G.Barlas quyidagicha izohlaydi: variantlilik bir xil, sinonimiya har xil til birliklariga xos xususiya t. Variantlar deyilganda , shakliy jihatdan bir oz farq qiladigan bir til birligining turli ko‘rinishlari tushuniladi. Ular bir so‘z, bir so‘z shakli yoki qurilishini tashkil etgani uchun ham leksik va grammatik ma’nolarda farqlar bo‘lmasligi kerak. Sinonimlar esa ma’nolari bir-birlariga yaqin bo‘lgan turli so‘zlar, so‘z shakllari, qurilmalardir . Sinonimlar tasnifi ham uning tadqiqotchilari diqqat-e’tiborida bo‘lib kelgan. Sh.Rahmatullayev bu hodisaning til qatlamlarida mavjudligidan kelib chiqib, ularni dastlab lug‘aviy va grammatik sinonimiyaga ajratadi. Yana o‘z navbatida lug‘aviy sinonimiyani leksik, frazeologik va leksik- frazeologik turlarga bo‘ladi. Ma’no qirralarining farqlanishiga ko‘ra esa ularning ma’no sinonimlari (ideografik sinonimlar), uslubiy sinonimlar va nutqiy sinonimlar singari turlarini sanab o‘tadi. Sinonimlarni o‘rganish va tushunishni osonlashtiradigan bu kabi tasniflar orasida I.B.Golub tasnifi e’tiborga loyiq. Uning fikricha, ma’no ottenkalari bilan farqlanuvchi sinonimlar semantik sinonimlar, bir xil ma’noga ega bo‘lib, uslubiy bo‘yoqdorligi bilan ajralib turuvchi sinonimlar uslubiy sinonimlar deyiladi. Uslubiy sinonimlarga turli vazifaviy uslublarga taalluqli bo‘lgan hamda bir vazifaviy uslubga tegishli bo‘lib , turli emotsional- ekspressiv ottenkalari bilan farqlanadigan sinonimlar kiradi. Ham ma’nolari , ham uslubiy bo‘yog‘i bilan farqlanadigan sinonimlar esa semantik-uslubiy sinonimlar hisoblanadi 6 . Sinonimlar tasnifi haqida Z. I. Xovanskaya quyidagilarni yozadi: “Lug‘aviy sinonimlar - bir so‘z turkumiga tegishli bo‘lgan, o‘z ma’nosida jins va tur alomatlarini saqlaydigan , mavhumlikning bir xil sathiga aloqador bo‘lgan va denotativ yoki ma’noning uslubiy komponentlari bilan farq qiladigan til birligidir. 6 Nizomjonov H. Oybekning sinonimik vositalar ustida ishlashi haqida. (“Navoiy” romani materiallari asosida),. - Toshkent:\\O‘zbek tili va adabiyoti\\, 1985. B .24,28. 12 Uslubiy tadqiqot uchun shu narsa favqulodda muhimki, sinonimik munosabatlar faqatgina til tizimida mavjud bo‘lmasdan, balki u ham til birliklarining uslubiy tarmoqlanishida ishtirok etadigan, ham muomala jarayonida uslubiy vazifalarni bajaradigan barcha til sathlari birliklari hisobiga yaratiladigan matnda ham paydo bo‘ladi. Bu xildagi sinonimlar matniy sinonimlar deyiladi” . Sinonimlik hodisasi ham dastlab leksik sathda o‘rganilgan bo‘lsa-da, keyinchalik morfologik va sintaktik sinonimlar ham mavjudligi aniqlanadi. Barcha sathdagi sinonimlarga quyidagi ta’rifni berish mumkin: “Sinonimlar bir umumiy ma’no- mazmunga ega bo‘lgan lekin emotsional-ekspressiv hamda funksional jihatdan farqlanuvchi til birliklaridir”. Sinonimlik variantlilikdan farqli ravishda fonetik sathda mutlaqo uchramaydi. Leksik sinonimlar semadagi ma’no bo‘yog‘ining darajalanishi, uslubiy xoslanishi, ba’zan salbiy-ijobiy bo‘yoqqa egaligi bilan farqlanadi. Nafaqat sinonimlar, balki boshqa lug‘aviy birliklarning semantik darajalanishi uchun ham ular kamida uchta bo‘lishi kerak. Ular orasida uslubiy betaraf, semantik bo‘yoqlarsiz so‘z shakli markazdan o‘rin oladi va domen, ya’ni dominant so‘z bo‘ladi. Semantik bo‘yoqdorligi salbiy bo‘lganlari chapdan, ijobiylari esa o‘ngdan tartib bilan joylashtiriladi. 1.3. Kelishiklar va ko‘makchilar orasidagi sinonimlik Sinonimlik deyarli barcha kelishik shakllarida o zaro boshqa kelishik shakliʻ bilan, shuningdek, ko makchilar bilan almashina olishda namoyon bo ladi. ʻ ʻ Ayniqsa, chiqish kelishigi shakli barcha kelishiklar o rnida qo llanilishi, hatto ʻ ʻ ko plabko makchilar bilan o rin almasha olishi mumkin. Malakaviy ishda ushbu ʻ ʻ ʻ hodisalaratroflicha o rganildi. Uning ilmiy yangiligini quyidagilar tashkil etadi: ʻ 1. Bosh kelishik shakli: – chiqish kelishigi bilan ma’nodosh boʻla oladi:Masalan: Bu sumkadan sizda ham bor ekan-da. Demak, ega faqat bosh kelishikdagi soʻz bilan emas, shartli ravishda chiqish kelishigidagi soʻzlar ham ifodalanadi. Ammo sumkadan 13 bor jumlasiga nisbatan boshqaruvli so z birikmasi emas, predikativ aloqaʻ sifatida qarash o rinli. ʻ 2. Qaratqich kelishigi shakli: – chiqish kelishigi bilan ma’nodosh bo la oladi. Bunda qaratqich ʻ kelishigidagi so z ko p miqdordan o‘z miqdorni ajratib ifodalash, belgiga ta’kid ʻ ʻ berish, butunning qismini ifodalash ma’nosida keladi : Qizlarning eng kichigi xonadan birinchi bo lib chiqdi – Qizlardan eng kichigi xonadan birinchi bo lib ʻ ʻ chiqdi. Ko chalardan to rttasiga kirib chiqdik – Ko chalarning to rttasiga kirib ʻ ʻ ʻ ʻ chiqdik. Bolalardan ikkitasi orqada qoldi – Bolalarning ikkitasi orqada qoldi. 2. Tushum kelishigi shakli: – tushum kelishigi shakli quyidagi kelishiklar bilan o‘rin almashinishi mumkin: Chiqish kelishigi: Yigit choydan ichib gaplashib o‘tirdi – Yigit choyni ichib gaplashib o tirdi. ʻ Jo nalish kelishigi: ʻ Gapingizni tushunmayapman– gapingizga tushunmayapman . Har ikki holatda ham tushum kelishigi bilan sinonim bo lgan so z vositasiz to ldiruvchi bo lib keladi, so z birikmasi sifatida boshqaruvli ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ birikma hisoblanadi. 3. Jo nalish kelishigi shakli: ʻ — jo nalish kelishigidagi so z quyidagi kelishiklar bilan o rin almashinishi ʻ ʻ ʻ mumkin: Chiqish kelishigi bilan: Dars tayyorlab kelmaganiga uyaldi – Dars tayyorlab kelmaganidan uyaldi. Mehrdan to ymadik – Mehrga to‘ymadik. ʻ Ko rsatishga uyaldim – Ko rsatishdan uyaldim. U bir so z aytishdan (ga) cho chir ʻ ʻ ʻ ʻ edi. Tushum kelishigi bilan: Bu gapga tushunmadim – Bu gapni tushunmadim. Nima dedingiz, gapingizni (ga) tushunmadim. O rin-payt kelishigi bilan: ʻ Biz hashamatli bino oldiga to plandik – Biz hashamatli bino oldida to plandik. Bugun ʻ ʻ uyda (ga) to planamiz ʻ . Bunda so z birikmasi turlari va gap bo laklarini ajratishda ʻ ʻ 14 tafovut bo lmaydi. Faqat tushum kelishigi shakli bilan ma’nodosh bo lgandaʻ ʻ vositasiz to ldiruvchi sifatida qaraladi. ʻ 5. O rin-payt kelishigi shakli: ʻ — o rin-payt kelishigi qo shimchasi quyidagi kelishik shakllari bilan ʻ ʻ ma’nodosh bo la oladi: ʻ Tushum kelishigi bilan: Dalani kezdi – dalada kezdi; Jo nalish kelishigi bilan: ʻ Yig ilishga qatnashdi – yig ilishda qatnashdi; ʻ ʻ Chiqish kelishigi bilan: Radiodan gapirdi – radioda gapirdi . Bunda ham tushum kelishigi shakli bilan ma’nodoshligini istisno qilganda so z ʻ birikmasi turlari va gap bo laklarini ajratishda tafovut bo lmaydi. ʻ ʻ 6. Chiqish kelishigi: – qaratqich kelishigidagi so‘z bilan ma’nodosh bo‘lganda qaratqich aniqlovchi va moslashuvli birikuv: Gapdan gap chiqib, bulardan biri Karimaning otasi qamoq muddatini bitirib kelganini aytdi (A.Qahhor) – tushum kelishigidagi so z bilan ma’nodosh bo lganda vositasiz to ldiruvchi va ʻ ʻ ʻ boshqaruvli birikuv: U tog lolasidan terib qaytdi. ʻ 15 II BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA GRADUONIMIYA VA SINONIMIYANING TADQIQ QILINISHI. 2.1. Sinonimiya va antonimiya hodisasining graduonimiya bilan semantik farqlanuvchanlik munosabatlatlari . Tilimiz boy tarix va o‘zining buyuk ma’naviy merosiga ega. Bunda albatta buyuk bobokalonlarimiz, zabardast tilshunos olimlarimizning hissalari benihoya. Shu bilan birga tilshunoslik sohasida muammo bo‘lib kelayotgan masalalar ham yo‘q emas. Tilshunoslik sohasining bugungi kundagi dolzarb masalalaridan biri graduonimiya va sinonimiya hodisalarining o‘zaro farqli jihatlaridir. Bu masala o‘tgan asrning 80-yillariga qadar o‘z yechimini topa olmayotgan jo‘n fikr bo‘lib kelayotga edi. 1980- yillarda tilshunoslar tomonidan bu jumboqning yechimini topishga harakat boshlandi. R.Safarova o‘z ilmiy ishida so‘zlarning ma’no munosabatlari antonim, sinonimlar bilan cheklanib qolmay va yana shu qatorda zamonaviy munosabatlarning bir ko‘rinishi tur-jins sifatida berildi. R.Sayfullayev, E. Begmatov, H. Ne’matov, R. Rasulov “Leksik mikrosistema va uning tadqiq metodikasi” mualliflari LGMlarda ma’noviy munosabatlar antonimik, sinonimik, polisemantik, giponomik munosabatlar bilan cheklanibgina qolmay, so‘zlararo bunday munosabatlar xilma-xil yangi ko‘rinishlarga ega bo‘la olishini ko‘rsatish maqsadida graduonimik, partonimik, funksionimik munosabatlari borligini eslatib o‘tishgan. Keyinchalik Sh. Orifjonova nomzodlik dissertatsiyasida, O. Bozorov, H. Ne’matov, Sh. Rahmatullayevlar o‘z ilmiy ishlarida keng tadqiq eta boshladilar. Tilshunosligimizda sinonimlar yetarli darajada tadqiq qilingan, ularning xususiyatlari ma’lum ilmiy izlanishlar orqali o‘z isbotini topgan. Ammo graduonimiya hodisasi talab darajasida tadqiq qilinmagan. Graduonimiya hodisasining leksema ma’no munosabatlarining bir turi sifatida qaralish 80-yillar oxiridan boshlandi. Bu davrga qadar darajalanish hodisasi sinonimlar doirasida o‘rganilar edi. Buning asosiy sababi darajalanish xususiyatiga ega so‘zlar o‘zbek tilining sinonimlar lug‘ atida ma’nodosh so‘z sifatida berilar edi. Bu masala tadqiq etilgach, graduonimiya va sinonimiya ayni bir xil hodisa emasligi o‘rganilgach 16 darajalanuvchi so‘zlar sinonimik uyalarga tarqatib yuborilgan. Sinonimik qator paradigma a’zolarining ma’no jihatdan bir umumiy denotant atrofida birlashuvidan hosil bo‘ladi. Bunda paradigma a’zolari o‘rtasida anglatgan ma’no, nomlaydigan ataydigan voqea-hodisa, belgi-xususiyatlar aynan bir tushunchani ifodalaydi. Ular o‘z paradigmasida uslubiy bo‘yoqlar va qo‘llanish doirasiga ko‘ra farqlanishi mumkin. Graduonimiya — darajalanish so‘zini tilshunoslik atamasi sifatida birinchilardan bo‘lib R.Safarova va “Sistem leksikologiya tezislari” mualliflari tomonidan qo‘llanilgan. Lug‘aviy graduonimiyaning mohiyati bir necha so‘zning ma’lum bir belgining oz-ko‘pligiga qarab lug‘aviy ma’noviy qatorda tizilishida namoyon bo‘ladi. Lug‘aviy graduonimik qatorlar ko‘pgina hollarda alohida bir yetakchi so‘z (dominanta) atrofida birlashadi va lug‘aviy ma’no guruhlari oldiga qo‘yiladigan barcha talablarga to‘la-to‘kis javob beradi. Graduonimik paradigma a’zolari esa sinonimik qator a’zolaridan farqli o‘laroq, aynan bir tushunchani emas, balki ma’lum tushunchani miqdoran darajalab ko‘rsatadi. Bunda miqdoriy belgi paradigma a’zolari o‘rtasida ko‘payib yoki kamayib borish xususiyatiga ko‘ra darajalanadi. Graduonimiya umumiy ma’noda ma’noviy darajalanish hodisasidir. Graduonimiya bugungi kun hodisasi emas, balki necha asrlar ilgari adabiyotimizning buyuk allomasi A.Navoiy o‘zining tilshunoslik sohasiga bag‘ishlangan ikki til muhokamasi “Muhokamat ul-lug‘atayn” asarida ilk bor tilshunoslikda darajalanish hodisasi borligini yig‘lamoq fe’lining kuchayib borish darajasiga qarab o‘sib borishini aytib o‘tgan. Darajalanish hodisasini barcha so‘z turkumlari doirasida ko‘rishimiz mumkin. Masalan , o tlarda graduonimik qatorlar juda ko‘p , buning sababi ular predmetni ifodalaydi. Predmet esa ma’lum bir belgilar majmuasi sifatida yuzaga chiqadi va otlarda belgi ma’nosi ulardagi ma’no tarkibining muhim tarkibiy qismidir. Shuning uchun o‘zbek tilida ko‘pchilik muayyan (konkret) otlar va bir qator mavhum otlar graduonimik qatorlarni tashkil etadi. Xususan, numerativ so‘zlarda to‘la-to‘kis graduonimik munosabatlar asosida quriladi: m m - s m - dm - metr - km , b o‘g ‘ im - barmoq - qarich - gaz. Sifat so‘z turkumida ham graduonimik paradigmalar juda ko‘p uchraydi. Misol qilib rang-tus sifatlarini ko‘rishimiz mumkin: gulobi - pushti - qizg'ish - qizil - qirmizi - ol - 17 alvon. Sifat so‘z turkumi belgi bildiradi. Belgi bildiruvchi paradigma a ’ zolari o‘rtasida darajalanish hodisasi juda keng namoyon bo‘ladi. Xunuk leksemasi A.Hojiyevning sinonimlar lug‘atida quyidagicha berilgan: xunuk, badbashara, badburush, badqovoq, tasqara, bedavo, ta’viya, beo‘xshov, beso‘naqay, sovuq, badsurat, nadomat. Bu birliklarni darajalarda quyidagicha ifodalasak maqsadga muvofiq: sovuq, beo‘xshov, beso‘naqay, badburush, badqovoq ,badsurat, xunuk, bedavo, tasqara, ta’viya. Fe’l so‘z turkumida darajalanish qatorini quydagilar orqali misol qilishimiz mumkin: Iljaymoq - tabassum qilmoq - kulimsiramoq - kulmoq - xandon otmoq - xoxolamoq - xandon otmoq. Yig‘lamoq: Ingramoq - singramoq - yig‘lamsiramoq - siqtamoq- yig‘lamoq - o‘kurmak - hoy-hoy yig‘lamoq. Buyuk mutafakkir bu so‘zlarning barchasini bir umumiy iztirob chekmoq ma’nosi ostida birlashtiradi. Bunda ovoz chiqarmasdan ichdan yig‘lamoq (ingramoq)dan, ovoz chiqarib(hoy-hoy yig‘lamoq) gacha belgi darajasining oshib borishini ifodalab beradi. Graduonimiya va sinonimiya o‘zlarining asos belgilariga ko‘ra keskin farqlanadi. Sinonimiyada ikki va undan ortiq leksema yoki frazemaning aynanligi, graduonimiya esa ikki va undan ortiq sememalarning semalaridagi gradatsiyali farqlanuviga tayanadi. Graduonimik paradigma a’zolari o‘rtasida miqdor belgining oshib yoki kamayib borishidan darajalanish hosil bo‘lganda, graduonomik paradigmaning bir va oxirgi a’zosi o‘rtasida bilinar- bilinmas antonimik ma’no hosil bo‘ladi: kulba - hujra - uy - hovli - qasr - saroy - koshona. Uy leksemasining hajm jihatdan kichikdan kattaga qarab oshib borishi. Bunda kulba va koshona leksemalari o‘rtasida oppozitsiya borligini ko‘rish mumkin. Tadqiqotchi A.Eshmuminov “O‘zbek tili milliy ko‘rpusining sinonim so‘zlar bazasi” 7 nomli filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasida atoqli tilshunos olim A.Nurmonovning fikrlariga tayangan holda graduonimiya va sinonimiya masalalarini Alisher Navoiyning “Muhokamat ul- lug‘atayn” nomli asarida alloma eski o‘zbek tili va forsiy tilning imkoniyatlarini 7 Эшмуминов А. Ўзбек тили миллий корпусининг синоним сўзлар базаси. Қарши, 2022. - B .23. 18 o‘zaro qiyoslash evaziga turkiy tilning fors tilidan ustun jihatlarini ochib bergan degan xulosaga keladi. U sinonimik uyalarga diqqat qaratib, mazmunda o‘xshash so‘zlarning ma’no nozikligini ajratish evaziga, ularning farqlanishini mavjud holatlar asosida ko‘rsatib bergan. Masalan, “ ichmoq, sipqormoq, tamshimoq (suv ichmoq), yig‘lamoq, yig‘lamsinmoq, ingramoq, singramoq, o‘kurmok, yig‘ichqirmoq, siqtamoq, hoy-hoylab yig‘lamoq (yig‘lamoq), yasanmoq, bezanmoq (pardoz qilmoq). Navoiy yuqoridagi fe’llarning ba’zilari umumiy, birlashtiruvchi sememasi bilan bir paradigmani hosil qilsa ham, lekin paradigma a’zolarining har qaysisi muayyan farqlovchi sememaga ham ega ekanligini ko‘rsatadi. Masalan , ingramoq, singramoq, o‘kurmak, inchkirmok, yig‘lamoq so‘zlari “yig‘lamoq” birlashtiruvchi sememasi bilan bir paradigmaga mansub bo‘lsa ham, lekin ularning har qaysisi yig‘lashning xilma-xil ko‘rinishlarini ifodalaydi. Bir-biridan yig‘lash darajasi bilan farqlanadi. Shoir fikrini isbotlamoq uchun bu so‘zlar ishtirok etgan badiiy asarlardan parchalar keltiradi” 8 . Alisher Navoiy dalil uchun keltirilgan leksemalarning har qaysisini she’r ichida ishlatadi va bu so‘zlarning matn tarkibidagi badiiy-estetik rolini ko‘rsatib beradi. Fors tiliga aynan tarjima qilish mumkin emasligini isbotlaydi va bu bilan ham turk tilining go‘zal tomonlarini ochishga harakat qiladi. Shoir sinonimik uya tarkibidagi so‘zlarning o‘ziga xos farqlovchi ma’nolarini topar ekan, leksema semantik tuzilishining uzviy tahliliga yaqin bo‘lgan usuldan foydalanadi. Alisher Navoiy o‘zining badiiy ijodida, ayniqsa, sinonimlarga ko‘p murojaat qilgan. Zotan, sinonimlar o‘tmishda bo‘lgani singari hozirgi paytda ham badiiy stilistikaning asosiy o‘zagini, uning joni va qonini tashkil qiladi. 9 O‘zbek tilida lug‘aviy sinonimiya va graduonimiyaning o‘zaro munosabatini o‘rgangan tadqiqotchi G‘.Rahmonov o‘zbek tilshunoslaridan Sh.Rahmatullaev, R.Yunusov, E.Qilichev, E.Begmatov, H.Ne’matov, A.Nurmonov, R.Rasulov, S.G‘iyosov, R.Safarova, O.Bozorov, D.Xo‘jaeva, Sh.Orifjonova, H.Shamsiddinov, L.Xudoyberdieva, N.Shirinova, J.Jumabayevalarning bu boradagi tadqiqotlarini e’tirof etadi 10 . Ta’kidlash zarurki, 8 Нурмонов А. Ўзбек тилшунослиги тарихи. – Тошкент: Ўзбекистон, 2002. B -88,89. 9 Дониёров Х., Йўлдошев Б. Адабий тил ва бадиий стиль. – Тошкент: Фан, 1988. - B .110 10 Эшмуминов А. Ўзбек тили миллий корпусининг синоним сўзлар базаси. - Қарши, 2022. - B .23. 19 XXI asrning birinchi o‘n yilligi mobaynida o‘zbek tilshunosligida jamiyat a’zolarida lingvistik tafakkurni rivojlantirish masalasiga jiddiy e’tibor berildi. Xususan, maktab o‘quvchilarining ijodiy fikrlashini o‘stirish uchun “O‘zbek tilining so‘zlar darajalanish o‘quv lug‘ati” 11 ning nashr ettirilishi bu boradagi jiddiy yutuq bo‘ldi deb aytish mumkin. Sinonimik qatorning chegarasini (bir sinonimik qatorga kiruvchi so‘zlarni) belgilab olish uchun shu sinonimik qatordagi bosh so‘zni aniq belgilash lozim bo‘ladi. Shuningdek, har qanday sinonimik qator ham darajalanish hodisasi sifatida qaralmaydi. Mazkur jihatlardan farqli, “O‘zbek tilining ma’nodosh so‘zlar o‘quv lug‘ati” 12 da “O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati” izohsiz sinonimik qator holida kengaytirilib, sinonimik qatordagi bosh so‘z (dominanta) belgilangan, ma’nodosh so‘zlarning o‘z yoki o‘zlashma qatlamga mansubligi aniqlangan. Albatta, ushbu jihatlar lug‘atlar o‘rtasidagi afzalliklarni belgilamaydi, aksincha, ularning vaqt sayin takomillashtirilgan tarzda chop ettirilishi ilm-fan va jamiyat rivoji uchun koni foyda. Shunga qaramay, “O‘zbek tilining ma’nodosh so‘zlar o‘quv lug‘ati”da keltirilgan quyidagi munosabat e’tiborlidir: “Lug‘aviy ma’nodoshlik sememasi tarkibidagi atash va vazifa semalari bir xil, ifoda semalari har xil bo‘lgan, bir turdagi narsa-buyum, belgi, xususiyat, harakat-holatni ifodalovchi leksemalararo munosabat. Darajalanish esa umumiy atash semalari bir xil, lekin ma’lum bir semaning turli darajasini ifodalovchi leksemalar” 13 . Lug‘at mualliflari ma’nodoshlik qatoridagi leksemalarning farqini ifoda semalari bilan bog‘laydilar, zero darajalanish qatorida bunday tafovut kuzatilmaydi. Binobarin, Sh.Orifjonova graduonimlarda lug‘aviy paradigma bir yetakchi (dominanta) atrofida birlashishini ta’kidlab, “darcha” va “darvoza” so‘zlarining ma’nosi “eshik” yetakchi so‘ziga nisbatan ochilishini qayd etadi va ularni darajalangan so‘zlar qatoriga kiritadi. 14 Modomiki, gap o‘zbek tilshunosligidagi sinonimlar izohi haqida borarkan, bunda an’anaviy hamda sistem- 11 Bobojonov Sh, Islomov I. O‘zbek tilining so‘zlar darajalanishi o‘quv lug`ati. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2007.- B.12. 12 Shukurov O, Boymatova B. O‘zbek tilining ma’nodosh so‘zlar o‘quv lug‘ ati. -Toshkent, 2006.- B.24 . 13 Shukurov O, Boymatova B. O‘zbek tilining ma’nodosh so‘zlar o‘quv lug‘ ati. – Toshkent, 2006.- B.5. 14 Орифжонова Ш . Ўзбек тилида лексик градуонимия : Филол . фан . номз . дисс . ... автореф . - Т oshkent . 1996. - B.19. 20 struktur yondashuvlar ta’siri natijasida yuzaga kelgan tasniflar borasida ham to‘xtalmoq joiz. Xususan, sinonimik qatordagi leksemalarning o‘zaro munosabatini tekshirgan G‘.R.Rahmonov, avvalo, ana shu leksemalarning semantik tabiati diqqat markazda bo‘lishi lozimligini ta’kidlaydi hamda sememalarning semantik mundarijasini aniq belgilashdagi eng to‘g‘ri yo‘llardan biri sifatida leksik ma’noni semalarga bo‘lib o‘rganishni ko‘rsatadi. 15 Uningcha, sinonimiyani leksik ma’nolarning semalar bosqichidagi tahlilidan chiqib belgilanganda, “aynan bir ma’no” nima, “bir xil ma’no” nima, “yaqin ma’no” nima – aniq aytib bera olish mumkin. G‘.R.Rahmonovning leksik ma’no tarkibiga ko‘ra teng keluvchi sememalarning sinonim bo‘lishi haqidagi qarashlari biroz bahsli. Garchi tilshunos “O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati”da o‘zaro sinonimlar deb keltirilgan kuchli, baquvvat, zabardast 16 leksemalarini leksik ma’nolar tarkibi jihatidan teng deb baholasa-da (“kuchi, quvvati ko‘p”; “yetarli”; “normal darajadan ortiq”; “yuqori”; “jismoniy qobiliyati baland”; “kuchsizning aksi”), bu leksemalarning nutqiy xoslanishi, qo‘llanuvchanligini bildiruvchi belgilariga nisbatan farqli deb topadi. Shuningdek, tadqiqotchi: “bular asosida yotgan obrazning, ichki formaning sezilishi ham har xil: kuchli keng tushunchaga ega, baquvvat ma’noni kuchliroq ottenkada ifodalaydi, zabardast leksikasida esa belgi darajasi yana ham kuchli. Demak, til sinonimlarida leksik ma’nolar tarkibi jihatidan teng kelish prinsipiga amal qilinadi, nutq sinonimlari esa bunday asosdan xoli. Ularda umumiy leksik ma’nodan tashqari, har birining o‘ziga xos leksik ma’nolari bor”, deya qo‘shimcha qiladi. Tilshunos A.Eshmuminov o‘z tadqiqotida professor O.Bozorovning ba’zi sinonimik qatorlar ma’nodoshlik qatori emas, balki mazmuniy graduonimiya ekanligi haqidagi fikrlarini qo‘llab-quvvatlaydi. 17 Sinonimik qator leksemalari bitta semaning turli darajalarini ifodalaydi va shu asnoda farqlanadi. Kuchli, baquvvat, zabardas t sinonimik qatorida “jismoniy kuchga egalikning ortiqligi ” kuchlidan zabardastga tomon darajalanmoqda. Bu 15 Раҳмонов Ғ . Р . Ўзбек тилида луғавий синонимия ва градуонимиянинг ўзаро муносабати . Филология ф a нл a ри бўйич a ф a лс a ф a доктори (phd) илмий даражасини олиш учун ёзилган диссерт a ция . – Фарғона , 2018.-B.25. 16 Ҳожиев А . ўзбек тили синонимларининг изоҳли луғати . – Тошкент , Ўқитувчи , 1974. – B.127. 17 Базаров О. Ўзбек тилида даражаланиш: Филол. фан. докт. ... дисс. – Тошкент, 1997.- B . 84. 21 kabi sinonimik qatorlarda atash semasi bilan birga ifoda semasining ham darajalanib borishini ko‘rish mumkin. Masalan, zukkolik belgisining (denotativ) tadrijiy kamayib borishiga salbiy munosabatning (konnotativ) oshib borishi darajalari to‘g‘ri keladi: sodda - ovsar - go‘l - laqma - pandavaqi - merov. Sinonimiyaning bu turini ayrim tilshunoslar ma’nodoshlik munosabati deb hisoblamaydilar. Bunday ma’no munosabatini mazmuniy graduonimiya deb baholaydilar. Sinonimiya va graduonimiyaning o‘zaro munosabati haqida O.Bozorov o‘zining quyidagicha nazariy fikrini bildiradi: “Sinonimiya tarkibidagi darajalanishga oid nozik farqlar aslida sinonimiyaning emas, balki graduonimiyaning pereferik (graduonimiyaning sinonimiya ichiga kirib borishi, tutashishi) belgilaridir”. Olim o‘z fikrini davom ettirib antonimiya va graduonimiya munosabatlari haqida ham qimmatli fikrlarini bayon qiladi. Olimning fikricha: “Ko‘p hollarda antonimiya graduonimiya asosida shakllanadi. Aslida graduonimiya semantik darajalanishlarga asoslangan bir umumiy yo‘nalishli qator bo‘lsa, antonimiya shu qatorning turli qismlari o‘rtasidagi semantik farqlanuvchanlik-zidlanuvchanlik munosabatlaridir. Shunday qilib graduonimiya antonimiyaga mohiyatan zid bo‘lmay, uning umumiy umurtqa pog‘onasini, aniqrog‘i, antonimik juftlik shakllangan. “Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: Nazariya va amaliyot” nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya butunlikni tashkil etadi”, - deb tushuntiradi. Umuman olganda , sinonimiya va graduonimiya leksik-semantik munosabatlar sistemasida bir-biriga eng yaqin bo‘lgan munosabatlar sistemasidir. 22 2.2 . Sinonimlar – stilistik vosita sifatida. Sinonimlarning stilistik xususiyatlari leksik stilistikada muhim o‘rin tutadi. Stilistik bo‘yoqli so‘zlar, ayniqsa, sinonimik qatorda o‘z ifodasini topadi. Ma’lumki, sinonimik qatorning uzunligi turlichadir: bir tomondan, sinonimik qator faqat ikkita so‘zdan tuzilgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, bir necha so‘zdan tuzilishi mumkin, masalan: ikki qismli sinonimik qator: chopmoq-yugurmoq, sevinmoq- xursand bo‘lmoq, uysiz-joysiz, dum-quyru q. Ko‘p qismli sinonimik qator: yuz, aft, bashara, turq, bet, chehra, siymo, kulmoq, jilmaymoq, tabassum qilmoq, tirjaymoq, irshaymoq, iljaymoq, ishshaymoq 18 . Bu sinonimik qatordagi har bir so‘z turli nutq vaziyatlarida tanlab ishlatiladi. Masalan: shamol, sabo, yel, shabada, to‘fon, dovul, bo‘ron , kulmoq, jilmaymoq, tabassum qilmoq, tirjaymoq, irshaymoq, iljaymoq, ishshaymoq. Bu sinonimik qatordagi har bir so‘z turli nutq vaziyatlarida tanlab ishlatilad . Masalan: shamol, sabo, yel, shabada, to‘fon, dovul, bo‘ron. Ilmiy adabiyotlarda sinonimlar ma’no va qo llanish doiralariga ko ra uch turgaʻ ʻ ajratilgan: ideografik, stil va stilistik sinonimlar. Ideografik sinonimlar o zaro ʻ leksik ma’no ottenkalari bilan farqlansa, stil sinonimlari qo llanish doirasiga ʻ (nutqning turli stiliga mansubligiga), stilistik sinonimlar esa ekspressiv bo yog‘iga ʻ (sinonimik qatorda asosiy, neytral so zga nisbatan ekspressiv ottenkaga egaligiga) ʻ ko ra farqlanadi. O zaro umumiy ma’nosi bilan birlashib, stilistik ottenkasi — ʻ ʻ bo yog‘i va nutqda ishlatilish doirasi jihatidan farqlanadigan sinonimlar stilistik ʻ sinonimlar deyiladi. Leksik ma nosi jihatidan farqalanadigan sinonimlar ideografik ʼ (ma’no) sinonimlardir. Masalan, kasal (umum ishlatadigan so z), bemor (yozuvda ʻ ko p qo llanadi), xasta (eskirgan so z), ammo ba’zan-ba’zan, orasira kasal bo lib ʻ ʻ ʻ ʻ turish ma’nosini bildiruvchi betob, notob so zlari yuqoridagilarga nisbatan stilistik ʻ va ideografik sinonimdir. Ideografik sinonimlar o zaro leksik ma’no darajasiga ʻ ko ra farqlanadi: yomg‘irda plashim nam bo ldi, yomg‘irda ʻ ʻ plashim ho l bo ldi ʻ ʻ bog‘lanishlarining keyingisida belgi darajasi kuchliroq. Nutqda fikr ottenkasi yoki 18 Abdiyev E. Yashin drammalari tilida sinonimlarning qo‘llanishi, - Toshkent: \\Sovet maktabi\\, 1986. -B.35,36 . 23 emotsiyasiga, leksik, grammatik yoki stilistik xarakteriga mos sinonim so zlardanʻ faqat bittasi tanlab olinadi va ishlatiladi. Shu sababdan sinonimik qatordagi so zlar ʻ o rtasidagi ba’zi farqlarni o rganish stilistikaning vazifasi hisoblanadi. Sinonimlar ʻ ʻ nutqda ishlatilish doirasi jihatidan ham o zaro farqlanadi. Masalan, lab - barcha ʻ nutq stillarida ishlatiladigan umumnutq so zi, dudoq - badiiy nutq so zi; shamol - ʻ ʻ umumnutq so zi; sabo - badiiy nutq so zi; rohat - umumnutq so zi; eslamoq - ʻ ʻ ʻ umumnutq so zi; xotirlamoq - rasmiy nutq so zi; yo qlamoq - so zlashuv nutqi ʻ ʻ ʻ ʻ so zi. Bu xil sinonimlar stil (uslub) sinonimlari deyiladi. Frazeologizmlarning ʻ ma nodoshlik paradigmasida birlik ifoda semalari darajasiga ko ra farqlanadi: ʼ ʻ [yaxshi ko rmoq] - [ko ngil bermoq],[yer bilan yakson qilmoq] - [kulini ko kka ʻ ʻ ʻ sovurmoq], [ipidan ignasigacha] - [miridan sirigacha], [qilidan quyrug igacha] va ʻ h.k. Ma nodosh frazeologizmlarning atash semasi bir xil bo ladi. Masalan, [ipidan ʼ ʻ ignasigacha] - [miridan sirigacha], [qilidan quyrug igacha] kabi iboralarida “butun ʻ tafsiloti bilan” atash semasi umumiy. Ammo ular uslubiy xoslanganlik va bo yoqdorlik darajasini ifodalovchi semalari bilan farqlanadi. ʻ 1. Hoji buvi uning boshiga kigiz kuydirib bosibdi,qorakuya suribdi,haytovur bola tuzalib ketibdi. Faqat uni esi aynibroq qolibdi. 2. Nariroqqa borib birdan yugurib ketdi. Chamasi meni, esdan og ib qolgan, ʻ deb o yladi. ʻ 19 19 Hoshimov O‘. Dunyoning ishlari. - Toshkent: Yangi asr avlodi, 2019. -B.37,65. 24 XULOSA Tilshunoslikda sinonimiya hodisasi chuqur tarixiy ildizlarga ega, juda keng tahlil qilingan hodisa bo‘lib, sinonimlar nafaqat tilshunoslikning, balki adabiyotshunoslik, madaniyatshunoslik, psixologiya kabi qator fanlarning ham o‘rganish obyektidir. Sinonimiya haqida tilshunoslikda turlicha qarashlar mavjud. Sinonimlarni o‘rganish dastlab faqat leksik sathda bo‘lib, odatda, “bir xil ma’noli so‘zlar”, “bir-biriga yaqin ma’noli so‘zlar”, “yaqin yoki bir ma’noli so‘zlar”, “uslubiy bo‘yoqlari, qo‘llanish sathlari bilan farqlanuvchi so‘zlar sifatida ta’riflanadi” . “O‘zbek tilshunosligida sinonimlarga berilgan ta’rifga e’tibor berilsa, ularni belgilashda dastlab leksemalarning ma’no jihatidan bir xilligiga , so‘ngra ma’nolarning umumiyligiga, keyinchalik esa ma’noviy o‘xshash (aynan)likka asoslanilgani kuzatiladi”. O‘tgan asrning 70-yillariga qadar sinonimlik ma’noning aynan bir xilligi asosida belgilangan bo‘lsa, 80-yillarga kelib, so‘zning semantik strukturasi bir qancha olimlar tomonidan semik tahlil asosida o‘rganila boshlandi (Sh.Rahmatullayev, H.Ne’matov, E.Begmatov, R.Rasulov shular jumlasidan) . Sinonimlarni belgilashga ham semik tahlilning tatbiq etilishi sinonimik qatorlarga birlashtirilayotgan leksik birliklar ma’nolaridagi aynanlik, umumiylik va farqlilikka aniqlik kiritish imkoniyatini yaratdi. Shuning uchun o‘zbek tilshunosligida sinonimlarni belgilashda an’anaviy va zamonaviy qarashlar tubdan farq qiladi. Sintaktik sinonimiya (mazmundoshlik)ni sintaktik parallellizm deb yuritish biroz noaniqlik tug‘diradi, chunki parallellizm leksik sathda variantlilikni ifodalasa, sintaksisda, yuqorida ko‘rib o‘tganimizdek, parallel sintaktik strukturali gaplarni ham ko‘rsatadi. Shuning uchun, mazmuniy parallellizm atamasi o‘zini to‘la oqlamaydi. Bizningcha, sintaktik sinonimiya ma’nosida mazmundoshlik atamasi qo‘llansa va sintaktik sinonimiyani hosil bo‘lishiga xizmat qiluvchi birliklar , ya’ni grammatik shakllar-bog‘lovchilar, bog’lovchi vazifasidagi vositalar leksik sinonimiyani hosil qiladimi, sintaktik sinonimiyanimi, qayta tekshirib ko‘rish lozim. Insoniyat tomonidan o‘rganilayotgan har bir fan o‘zining bosqichma-bosqich rivojlanish tarixiga ega. 25 Bu jarayon uzluksiz davom etib turadi, bir ilmiy tadqiqot ikkinchi birining o‘rnini to‘ldiradi, uni yangiliklar bilan boyitib boradi, tahlil etadi va o‘zgartiradi. Keyingi yillarda o‘zbek tilshunosligida so‘zlararo ma’noviy munosabatlarning yana bir turi bo‘lmish lug‘aviy graduonimiya hodisasi haqidagi qarashlarning shakllanib borayotganligi o‘zbek tili leksikologiya sathida yechimini kutayotgan dolzarb muammolar borligidan dalolat beradi. Bu borada graduonimiya hodisasining an’anaviy sinonimiya xususidagi qarashlar bilan o‘zaro munosabati masalasiga oydinlik kiritilishi so‘z shakli va ularning ma’noviy munosabatlari doirasida bajarilgan yangi bir tadqiqotni yuzaga chiqaradi. Jumladan, lug‘aviy ma’no guruhlaridan biri bo‘lgan sinonimik so‘zlar orasidagi bunday munosabat ma’no jihatdan bir xil bo‘lgan so‘zlar belgisining oz-ko‘plik darajasiga ko‘ra farqlanishiga asoslanadi. So‘zlarning ana shu munosabatlarini hisobga olib guruhlash, ya’ni so‘zlarning (ma’no) miqdoriy ko‘rsatkichiga ko‘ra darajalanishini asoslovchi guruhlangan so‘zlar qatori graduonimik lug‘aviy qatorni tashkil etadi. Graduonimiya va sinonimiya hodisalari o‘zlarining asos belgilariga ko‘ra keskin farqlanadilar. Zero sinonimiya ikki va undan ortiq leksema va frazema sememalarining aynanligiga asoslansa, graduonimiya sememalar asosiy semalardagi gradatsiyali farqlanuvchiga tayanadi. Bundan sinonimlardagi asosiy ma’nolarning tengligi, graduonimiyada esa teng emasligi ma’lum bo‘ladi. Sinonimlar har doim bir-birining o‘rnida ishlatila olishi, biror bir predmet yoki shaxsning xususiyatlarini ifodalashda ma’no jihatidan yaqin variantni sifatida qaralib, ma’nodosh leksema hisoblansa, graduonimlar daraja jihatidan farqlanuvchi, hajmiga ko‘ra, ishlatilish ko‘lamiga ko‘ra, kontekstga ko‘ra, stilistik bo‘yoqdorligiga ko‘ra leksemalarning graduonimik qatorlari a’zolarining o‘zaro farqlanishi bilan ajralib turadi. Graduonimik qator a’zolarini sinonimik qator birliklaridan ajratishdagi asosiy belgi ma’no va mazmun jihatidan darajalarda farqlanishdir. Ammo hozirgi kungacha ko‘pgina tillardagi sinonim lug‘atlarida ular aralash holda keltirilishi graduonimiyani tushunishga ajratishga to‘sqinlik qilmoqda. Shuni aytish mumkinki, darajalanish leksemalarni paradigmalarga (guruhlarga) birlashtirishning omillaridan biri bo‘lib xizmat qiladi. Albatta, 26 darajalanish qatorlari ma’nodoshlikning bir turi sifatida qaraladimi yoki LMGlarning bir turi sifatida o‘rganiladimi bu alohida tadqiq qilinadigan masaladir. Xullas, graduonimik qatorning eng muhim belgisi, ya’ni xususiyati shundaki, bu qatorda aynanlikka nisbatan farqlilik bo‘rtib turadi va farqlilik omilining yetakchiligida (bir umumiy sema belgisi miqdorining ozaytirilishi yoki ko‘paytirilishi natijasida) yangidan yangi leksemalar (graduonimlar) hosil qiladi. Yuqorida sanalgan bir necha taklif va talablar alohida tadqiqotlarni talab qiladi. 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: Ijtimoiy -siyosiy adabiyotlar: 1. Мирзиёев Ш. Бу ю к келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан бирга қурамиз. - Т.:Ўзбекистон, 2017. Ilmiy adabiyotlar: 2. Abdiyev E. Yashin drammalari tilida sinonimlarning qo‘llanishi . - Toshkent \\ Sovet maktabi\\ , 1986. 3. Baskakov N. A, Sodiqov A. S, Abduazizov A.A. Umumiy tilshunoslik. T . : O‘qituvchi, 1979. 4. Bobojonov Sh, Islomov I. O‘zbek tilining so‘zlar darajalanishi o‘quv lug‘ati . – T :. Yangi asr avlodi, 2007. 5. Mahmudov N. Nurmonov A. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi -T.: O‘qituvchi, 1995. 6. Maxmatqulov S. Orttirma nisbat affikslarining sinonimiyasi.- T.: \\O‘zbek tili va adabiyoti\\, 1987. 7. Mеngliyev B, Abuzalova M. Hozirgi o‘zbеk adabiy tili. O‘quv qo‘llanmasi. –Q.: Nasaf, 2005. 8. Mеngliyev B. Til yaxlit sistema sifatida. −T.: Nihol, 2002. 9. Nе’matov H, Rasulov R. O‘zbеk tili sistеm lеksikologiyasi asoslari. -T.: O‘qituvchi, 1995. 10. Nizomjonov H. Oybekning sinonimik vositalar ustida ishlashi haqida. (“Navoiy” romani materiallari asosida), -T.: \\O‘zbek tili va adabiyoti\\, 1985. 11. Nurmonov A., Shahobiddinova SH.v. b. O‘zbеk tilining nazariy grammatikasi. Morfologiya. –T.: Yangi asr avlodi, 2000. 12. Nurmonov A. O‘zbek tilshunosligi tarixi. – T.: O‘zbekiston, 2002. 13. Nurmonov A, Mahmudov N. va boshqa. O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi. - T.: Fan, 1992. 14. Rahmatullayev Sh. O‘zbek adabiy tili. – T.: Mumtoz so‘z, 2010. 28 15. Safayev A. O‘zbek tilida semantik-sintaktik bo‘laklanish. – T.: O‘qituvchi, 1997. 16. Sobirova M. Matn ustida ishlash jarayonida o‘quvchi so‘z boyligini oshirish. - T.: \\Til va adabiyot ta’limi\\ , 1998 - yil. 17. Zikrillayev G‘. Buyruq-istak mayli formalarini sinonimik munosabatlari. – T.: \\O‘zbek tili va adabiyoti\\ , 1984. 18. G‘ulomov A. Asqarova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T.: O‘qituvchi, 1987. 19. Shoabdurahmonov Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T.: O‘qituvchi, 1980. 20. Shukurov O, Boymatova B. O‘zbek tilining ma’nodosh so‘zlar o‘quv lug‘ati. – T.: 2006. Internet saytlari: 21. www.fayllar.org 22. www.wikepidiya 23. www.ziyouz.com 24. www.unilibrary 25. www.imlo.com 26. www.navoiy.uni.uz 29

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SINONIMIYA VA UNING MA’NO TURLARI

1.1. O‘zbek tilshunosligida sinonimiya hodisasi

1.2. Sinonimlar tasnifi

1.3. Kelishiklar va ko‘makchilar orasidagi sinonimlik

II BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA GRADUONIMIYA VA SINONIMIYANING TADQIQ QILINISHI

2.1. Sinonimiya va antonimiya hodisasining graduonimiya bilan semantik farqlanuvchanlik munosabatlari

2.2. Sinonimlar – stilistik vosita sifatida

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить