Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 81.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Sintaksis bo‘yicha darajali testlar to‘plami

Купить
KURS ISHI MAVZU: Sintaksis bo‘yicha darajali testlar to‘plami MUNDARIJA Kirish …………… ………………………………………………….……3 I BOB. Tilshunoslikning sintaksis bo‘limi haqida umumiy ma’lumot 1.1 O’zbek tili sintaksisining dolzarb muammolari . ……………………………………………………………..5 1.2 Sintaksisning predmeti……………………………………………….8 1.3 Sintaksis bilan bog liq bo lgan umumiy masalalarʻ ʻ . ......................... 11 II BOB. Sintaksis bo‘yicha darajali testlar to‘plami 2.1 . Sintaksis bo‘yicha darajali testlar tuzish ahamiyati.............................18 2.2 Sintaksis bo‘yicha darajali testlardan namunalar . .................................20 2.3. Ta’limda test metodidan foydalanishning samarali jihati ......................24 Umumiy xulosalar …………….................................................................34 Foydalanilgan adabiyotlar..........................................................................35 2 Kiri sh Mavzuning dolzarbligi. Mustaqillikka erishgandan keyin mamlakatimizning turli jabhalarida jamiyat taraqqiyotida ijobiy o‘zgarishlar o‘z natijasini bermoqda. Jumladan, filologiya sohasidagi o‘zgarishlar, xususan, tilshunoslikda o‘zbek tili grammatikasini sistem-struktur, ya’ni tilga substansial (zotiy) hodisa sifatida yondashuv olimlarning diqqat-e’tiborida bo‘lib kelmoqda. Bunda tilshunosligimizda rus tilshunosligi qoliplari asosida shakllangan va rivojini kutayotgan masalalar yangi qolip asosida o‘rganila boshlandi. Tilni yangi sistem- struktur metod asosida o‘rganish uning barcha sohalarida, shu jumladan, so‘z yasalishi tizimida ham o‘z natijasini bermoqda. Mazkur kurs ishimiz ham an’anaviy hamda yangicha qarashlarga tayangan holda o‘zbek tilining sintaksis bo’limi, sintaksis bo‘yicha darajali testlar tuzish ahamiyati va ta’limda test metodidan foydalanishning samarali jihatlarini atroflicha o‘rganishga bag‘ishlanadi. Ijodiy tafakkur sohibi, ya’ni o‘sayotgan, rivojlanayotgan va taraqqiyot sari yuz tutayotgan mamlakatimiz uchun zarur bo‘lgan, ijodkor va mustaqil fikrlay oladigan shaxsni tarbiyalab voyaga yetkazish ona tili ta’limi oldida turgan eng muhim dolzarb vazifa hisoblanadi. O‘zbek tilida tilishunoslikning katta bo‘limlaridan biri bo‘lmish sintaksis bo‘limida sintaksis bo‘yicha darajali testlar tuzish ahamiyati va ta’limda test metodidan foydalanishning samarali jihatlarining ta’lim sifatiga ta’siri, mavzuni o‘rgatish sifati oshishi masalasi hali o‘rganilmagan. Mavzuning o‘rganilish darajasi . Tilshunoslikda sintaksis sohasi ancha yillardan beri o‘rganilib kelingan. O‘zbek tilida ham sintaksis bo‘yicha olimlar tomonidan bir qancha ishlar amalga oshirilgan bo‘lib, bu ishlarga doir tadqiqotlar olib borilgan. Jumladan, o‘zbek tilshunosligida sintaksis bo’limi bo‘yicha o‘zbek tili grammatikasida, turli darslik va qo‘llanmalarda, A.G`ulomov, Y.Tojiyev, R. Sayfullayeva, Sh.Rahmatullayev, A.Nurmonov, H. Jamolxonov kabi olimlarning qarashlari mavjud. O‘zbek tili sintaksis bo’limi bo‘yicha ayniqsa A.G`ulomovning xizmatlari beqiyosdir. Bu borada uning bir qancha ilmiy asarlari yuzaga kelgan. Maktab darslik va qo‘llanmalarida olimlar o‘zbek tilida so‘z yasalish usullarini 3 beshta deb ko‘rsatsalar, ayrimlari uchta, ba’zi ishlarda hatto ikkita deb ko‘rsatiladi. Masalan, affiksatsiya (morfologik) usuli, kompozitsiya (sintaktik) usul, abbreviatsiya (so‘zlarni qisqartirish) usuli, turkumdan turkumga ko‘chish (semantik) usuli, so‘zlarni takrorlash usuli kabi. Bular asosida yangi so‘z yasash hodisasi rus tili qoliplari asosida shakllanganligi ta’kidlanib, hozirgi kunda ayrim olimlar kompozitsiya usulida so‘z yasalish hodisasi mavjud ekanligini inkor etayaptilar. Bu haqda A.Hojiyevning maxsus qo‘llanmasi e’lon qilingan. Ishning obyekti va predmeti . Tadqiqot obyekti uchun darslik va qo‘llanmalarda berilgan umumnazariy ma’lumotlar, davriy matbuot sahifalaridagi va boshqa sohalardan olingan materiallar belgilandi. Kurs ishimizning obyekti sintaksis bo’limi hisoblanadi. Ishning predmeti esa sintaksis bo‘yicha darajali testlar tuzishning ahamiyatini yoritishdan iborat. Kurs ishining manbalari. Kurs ishimizning manbalari sifatida oldin bu sohada amalga oshirilgan ilmiy-tadqiqot ishlari, maktab, o‘rta maxsus va oliy ta’lim muassasalari uchun yaratilgan darslik va qo‘llanmalar, izohli lug‘atlar, shuningdek, badiiy asarlar fikrimizni tasdiqlash uchun xizmat qiladi. Ishda asosan o‘zbek tili grammatikasi, turli davrlarda yaratilgan darslik va qo‘llanmalar, o‘zbek tili sintaksisiga bag‘ishlangan ishlari va test ishlash bo’yicha internet ma’lumotlaridan asosiy manba sifatida foydalanildi. Tadqiqot metodlari. Kurs ishida ilmiy-tadqiqot metodlaridan tavsifiy, qiyosiy-tarixiy, tahliliy usullardan, qiyosiy tipologik metoddan keng foydalanildi. 4 I BOB. Tilshunoslikning sintaksis bo‘limi haqida umumiy ma’lumot 1.1 O’zbek tili sintaksisining dolzarb muammolari . Sintaksisningo‘rganish tariхi qadimgi asrlarga borib taqaladi. Sintaksis ostida gap va uning qismlari haqida ta’limot tushuniladi. Bu nazariya antik davrning lisoniy an’analarini ifodalashdan kelib chiqqan. Sintaksis (grek tilidan sintaksis — birlashtirish, tuzilish) til tizimining bir sathi hisoblanib, so’z shakllaridan iborat bo’ladi. Sintaksis masalasi antik davrdano‘rganilib kelinmoqda va hanuzgacha sintaksis masalalari dolzarb hisoblanadi. Sintaksis grammatika fanining bir bo’lagi sifatida ko’riladi. Ma’lumki, grammatika fani ikki qismdan, ya’ni morfologiya va sintaksis yo'nalishlaridan iborat. Sintaksis ta’rifiga ingliz, rus vao‘zbek olimlari har tomonlama yondashgan. Jumladan, rus olimi V. V. Vinogradov sintaksis so’zning so’z birikmasi va gap tarkibidagi birikish qoidalarni va usullarni hamda so’z birikmalarini, ularning tuzilishini, funktsiyasi, rivojlanish qonuniyatlarinio‘rganuvchi fan deb hisoblaydi. “Olimning ta’kidlashicha, sintaksisning xarakterli xususiyati shundaki, uning har biro‘rganish ob’yektio‘zidan yuqoriroq bo’lgan grammatik birlikning struktur elementi sifatida funktsiyalashadi: so’z va uning shakllari so’z va gapning, so’z birikmasi turli yoyiq gaplarning, gap doirasida esa,o‘z navbatida, sodda gap qo’shma gapning struktur elementi sifatida xizmat qiladi”. Shunday qilib, sintaksisningo‘rganish ob’yekti gapligini tasdiqlaydi. Hozirgi kunda, V.Vinorgadovning nazariyasi va ta’limotio‘rta maktablarning darsligidao‘zo‘rnini topgan, ya'ni, maktabo‘quvchilarinio‘qitishda aynan ushbu olimning fikrlariga tayaniladi.o‘zbek tili sintaksisi tilshunoslikning alohida bo’limi sifatida dastlab Fitrat tomonidan “nahv” atamasi ostidao‘rganildi. Shundan so’ng H.Qayumiy va S.Dolimov ham ikki qismli “Grammatika” asarini yozib, ikkinchi qismini “nahv” deb nomlaganlar. Gap nazariyasi ham turli tadqiqotchilar tomonidan kengo‘rganilgan. Til o‘z kommunikativ vazifasini sintaktik qurilma — gap vositasida amalga oshiradi. Tildagi barcha — fonetik, leksik, morfologik hodisa ana shu sintaktik qurilishga xizmat qiladi. Biroq bular sirasida leksika va morfologiyaning til grammatik qurilishidagi ishtiroki o‘ziga xos. Zero, har qanday sintaktik hodisada so‘z va 5 morfologik ko‘rsatkichni ko‘ramiz. Shu boisdan sintaktik mohiyatni belgilashda leksik va morfologik omilga tayaniladi. Gap, aslida, so‘zning erkin birikuviga ham asoslanganligi tufayli so‘zning bog‘lanish qonuniyati, so‘z birikmasi ham sintaksisda o‘rganiladi. So‘z birikmalarini o‘rganish gap ta’limotining tarkibiy qismi, undan ajratilgan holda qaralishi mumkin emas. Sintaksis so‘zning har qanday birikuvini emas, balki hokim-tobelik munosabatiga kirishgan erkin nutqiy birikuvning lisoniy mohiyatini tekshiradi. Qaysidir yo‘sindagi so‘zning birikuvi bo‘lgan qo‘shma so‘z (uchburchak, ertapishar, sotib olmoq), frazeologik birlik (ilonning yog‘ini yalagan, po‘konidan yel o‘tmagan, ko‘ngli bo‘sh) sintaksisning tadqiq doirasidan chetda qoladi. Chunki ular erkin bog‘lanishga ega emas. Sintaksis atamasi grammatika atamasining o‘zi kabi ikki ma’noli: 1) tilning sintaktik qurilishi; 2) grammatikaning tarkibiy qismi. Atamani ana shu ikkinchi ma’nosida qo‘llab, birinchi ma’no ifodasi uchun sintaktik qurilish atamasini ishlatamiz. Gap barcha tillarda grammatikaning asosiy tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. Gap turlarinining o'rganilishiga, gap tadqiqi bilan bog’liq muammolar va turli tillarda gaplarning taqqoslash va qiyoslash masalalariga alohida e’tibor qaratiladi. Shuning uchun turli oila va guruhlarga mansub tillardagi gaplarni va ularning turlarini qiyoslash va farqlash bugungi kun dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Bugungi kunda gaplar tishunoslikning turli yo'nalishlaridao‘rganilib kelmoqda, jumladan, kontrastiv tilshunoslik, areal tilshunoslik, qiyosiy tipologiya, kognitiv tilshunoslik, lingvokulturologiya va pragmatik tilshunoslik. Albatta, tilshunoslikning har bir yo'nalishida gaplar va ularning muammolarini tahlil qilish yangicha yondashuvlarni va usullarni talab qiladi. Shuning uchun, gaplarning asosiy til birligi sifatida alohidao‘rganish mavzusi diqqatga sazovordir.o‘zbek tili sodda gap sintaksisning takomillashuvida B.O’rinboyevning “Hozirgio‘zbek tilida vokativ kategoriya”, N.Mahmudovning “O’zbek tilidagi sodda gaplarda mazmun va shakl assimetriyasi” monografiyalari ahamiyatli bo’ldi.o‘zbek tili qo’shma gap sintaksisi shakllanishida akademik G.Abdurahmonov va M.Askarovlarning xizmati kattadir.o‘zbek tili qo’shma gaplarning tadqiqiga bag’ishlangan “Hozirgi zamono‘zbek tilida ergashgan qo’shma gaplarning sostavi” asari bilano‘zbek tilida 6 qo’shma gaplar alohida tadqiq qilinishni boshladilar. 1955 yilda F.Kamol “Qo’shma gaplarga doir masalalar” kitobini nashr etdi va unda qo’shma gaplarning maqomi, ularning tasnifi haqida dastlabki ma’lumot berdi. 7 1.2 Sintaksisning predmeti Sintaksisning predmeti. Sintaksis ham morfologiya singari grammatikaning uzviy qismi hisoblanadi. Morfologiyaning o‘rganish obekti so‘z bo‘lgan bo‘lsa, sintaksisning o‘rganish obekti so‘z birikmasi va gapdir. Chunki, tilning asosiy vazifasi odamlar o‘rtasida fikr almashish quroli ekan, bu aloqa gaplar orqali amalga oshadi. Demak, gap kommunikativ birlik sifatida muhim ahamiyatga ega. Gap bo‘laklari, so‘z birikmalari gapning qurilishini tashkil qiladi. Shunday qilib, sintaksisda gap bo‘laklari, ularning o‘zaro sintaktik munosabatga kirish usullari va vositalari, so‘z birikmasi va gaplar, ularning qurilishi, tipi, gapdan katta birliklar, ular komponentlarning logik-grammatik munosabati kabi masalalar o‘rganiladi. Tarifdan malum bo‘layaptiki, tilshunoslik taraqqiyotining hozirgi bosqichida sintaksisning o‘rganish obekti faqat gap deb emas, gapdan katta birliklar ham qaralmoqda. Bunda xat boshi, murakkab sintaktik butunlik (fikran, ayni vaqtda leksik, grammatik va boshqa til vositalari yordamida o‘zaro bog‘langan mustaqil gaplar gruppasi), tekst kiritilayapti. Bu hol sintaksisning tekshirish obektini yana ham kengaytiradi. Til sintaktik qurilishining asosiy xususiyatlaridan biri-turg‘unligi bo‘lib, uning rivojlanishi tafakkur rivojlanishi, jamiyatning kommunikativ ehtiyojlarini rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liq. Sintaksis tilshunoslikning boshqa yo‘nalishlari bilan ham aloqador. Jumladan, fonetika bilan. Chunki har qanday til birligi, demak, gap ham nutq tovushlaridan tashkil topgan. Bundan tashqari urg‘u, melodika va intonatsiya kabi fonetik hodisalarning ham sintaksis uchun ahamiyati juda kattadir. Morfologiya va sintaksis bir-birlarini to‘ldiruvchi sohalardir. Morfologiyaning birliklari bo‘lgan so‘z shakllari so‘z birikmalari va gaplarda shakllanadi. Gap bo‘laklari bilan so‘z turkumlari orasida o‘zaro yaqin munosabat mavjud. 8 Kelishik, son, shaxs kabi morfologik kategoriyalar, yordamchi so‘zlar sintaksis uchun xizmat qiladi. Sintaksis leksikologiya bilan ham bog‘liq. Tildagi so‘zlar grammatika ixtiyoriga o‘tib, o‘zaro sintaktik munosabatga kirishib malum fikr ifoda qiladi. Kishilarning fikr almashuvi uchun xizmat qiladi. Sintaksis quyidagi qismlardan iborat: 1.Sodda gap sintaksisi. 2.Murakkablashgan gap sintaksisi. 3.Qo‘shma gap sintaksisi. 4.O‘zga gap sintaksisi. 5.Gapdan katta birliklar sintaksisi. Sintaktik munosabatlarning turlari. Sintaktik munosabatlar dastlab ikki turga bo‘linadi: predikativ va nopredikativ Predikativ bo‘linish gap qurilishi asosi (grammatika markazi/ komponentlari (ega va kesim)ning sintaktik munosabatidir. Bular orqali gap hosil qilinadi. Misol: Men ishga kecha chiqdim. (shaxs va sonda moslashayapti). Nopredikativ bog‘lanish bunday xususiyatga ega emas. Teng bog‘lanish (teng sintaktik munosabatda bo‘lish, so‘zlar shuningdek, qo‘shma gaplarning predikativ komponentlari orasidagi biri ikkinchisiga bo‘ysinmagan, teng aloqasini ko‘rsatuvchi munosabat: o‘qituvchi va o‘quvchi, qo‘ng‘iroq chalindi va dars boshlandi va ergash bog‘lanish (bunda biri hokim va ikkinchisi tobe bo‘lgan so‘zlar o‘zaro aloqaga kirishadi: Salimni ko‘rdim) nopredikativ bog‘lanishning bir turlaridir. Tenglashish munosabati asosan, teng bog‘lovchilar va sanash intonatsiyasi orqali ifodalanadi. Ikkinchisida esa tobe bo‘lgan so‘z hokim so‘zni aniqlaydi, to‘ldiradi va hokazo. Tobelanish munosabatini ifodalovchi vositalar, asosan affikslar, ko‘makchilar, flektsiya, so‘z tartibi va intonatsiyadir. 9 Sintaktik munosabatining ergashish usuli uch xil: moslashuv, bitishuv , boshqaruv. Tobe so‘zning hokim so‘z shakliga mos holda bo‘lishi moslashuv dir. Mas., shaxs va sonda - Shamol maysalar orasida lola chamanlarini silkiydi. Qaratqich- qaralmish: Ustozning vasiyatlariga sodiq qolamiz Tobe so‘zning hokim so‘z talab qilgan formani olish boshqaruv dir: Oltin o‘tda bilinadi. Boshqaruvchi vazifasini fel bajaradi. So‘z birikmasining bitishuv turida hokim va tobe so‘z o‘zaro so‘z tartibi yoki ohang yordamida munosabatga kirishadi: Keksa bog‘bon, kichkina maydon kabi. Sintaktik munosabatlar grammatik vositalar orqali ifodalanadi. Ular quyidagilar: affikslar, yordamchi so‘zlar, so‘z tartibi va intonatsiya. Affikslar yoki so‘z formalari sintaktik aloqani ifodalashda keng qo‘llaniladigan vositadir. Turkiy tillarda-suffikslar, hind-evropa tillarida - flektsiya: Xoroshaya pogoda, alie rozi. Yordamchi so‘zlar grammatik vosita sifatida barcha tillarda mavjud. Morfologik ko‘rsatkichlar bo‘lmaganda so‘z tartibi sintaktik munosabatlarni ko‘rsatuvchi asosiy vosita rolini o‘ynaydi. Intonatsiya ham sintaktik munosabat ifodalaydigan vositadir. Intonatsiyani tashkil etgan komponentlar: logik urg‘u, pauza, ritm, milodika turli tillarda turli darajada sintaktik vosita sifatida ishlatiladi. 10 1.3 Sintaksis bilan bog liq bo lgan umumiy masalalarʻ ʻ Sintaksis so‘zning har qanday birikuvini emas, balki hokim-tobelik munosabatiga kirishgan erkin nutqiy birikuvning lisoniy mohiyatini tekshiradi. Qaysidir yo‘sindagi so‘zning birikuvi bo‘lgan qo‘shma so‘z (uchburchak, ertapishar, sotib olmoq), frazeologik birlik (ilonning yog‘ini yalagan, po‘konidan yel o‘tmagan, ko‘ngli bo‘sh) sintaksisning tadqiq doirasidan chetda qoladi. Chunki ular erkin bog‘lanishga ega emas. Sintaksis atamasi grammatika atamasining o‘zi kabi ikki ma’noli: 1) tilning sintaktik qurilishi; 2) grammatikaning tarkibiy qismi. Atamani ana shu ikkinchi ma’nosida qo‘llab, birinchi ma’no ifodasi uchun sintaktik qurilish atamasini ishlatamiz. Asosiy sintaktik birliklar. So‘z birikmasi va gap – sintaksisning asosiy birliklari. Shunga ko‘ra, sintaksis ikkida bo‘linadi: 1) so‘z birikmasi sintaksisi; 2) gap sintaksisi. So‘zning nutqda o‘zaro aloqaga kirishuvidan so‘z qo‘shilmasi vujudga keladi. So‘z qo‘shilmasini ikki guruhga birlashtirish mumkin: 1) gap (Osmon tip-tiniq); 2) so‘z birikmasi (tip-tiniq osmon). Til jamiyatda aloqa qilish, axborot uzatish vositasi hisoblanadi. Axborot uzatish esa gap orqali amalga oshiriladi. Demak, gap fikr ifodalaydi. So‘z birikmasi fikr emas, balki so‘z kabi tushuncha ifodalaydi. (Biroq so‘z birikmasi ifodalagan tushuncha so‘z ifodalagan tushunchadan farqlanadi.) Кo‘rinadiki, sintaksisning bosh birligi gap, so‘z birikmasi so‘z kabi bevosita yoki bilvosita uning tashkil etuvchisidir. Sintaktik birlik – gap va so‘z birikmasi – so‘zning qo‘shilishidan hosil bo‘lishi, bu qo‘shilishning esa turli vosita (qo‘shimcha, yordamchi so‘z) va usul (masalan, tobe aloqaning turi) orqali yuzaga kelishi sintaksisning boshqa sathlar bilan zich aloqada ekanligini ko‘rsatadi. 11 Demak, nutqda: 1) so‘zlar o‘zaro sintaktik aloqaga kirishib, tushuncha ifodalovchi birlik – so‘z birikmasi vujudga keladi. So‘zlarning o‘zaro birikib, tushuncha ifodalovchi birlik hosil qilish qonuniyatini o‘rganish – so‘z birikmasi sintaksisining vazifasi; 2) so‘z fikr ifodalashga ixtisoslashgan nutqiy birlik – gapni shakllantiradi. Gap hosil qilish qonuniyati bilan gap sintaksisi mashg‘ul bo‘ladi. Sintaktik birlikning ikki tomoni. LSQ tushunchasi. Fonetika, leksika va morfologiyada bo‘lgani kabi sintaksisda ham lisoniy va nutqiy jihat farqlanadi. Ma’lumki, lisoniy hodisa bevosita kuzatishda berilmaganlik (moddiylikdan xolilik), miqdoran cheklilik, takrorlanuvchanlik, ijtimoiylik va majburiylik belgisiga ega, u bevosita kuzatishda berilganlik, miqdoriy cheklanmaganlik, betakrorlik, individuallik, ixtiyoriylik sifatiga ega bo‘lgan nutqiy hodisaga qarama- qarshi turadi. Nutqiy sintaktik birlik sifatida nutqda qo‘llanadigan, sezgi a’zolariga ta’sir qiladigan, o‘qish, yozish, aytish, eshitish mumkin bo‘lgan so‘z birikmasi va gap tushuniladi. Lisoniy sintaktik birlik esa so‘z birikmasi va gap hosil qilish qolipi. Lisoniy sathga tegishli bo‘lganligi uchun ularni lisoniy sintaktik qolip (qisqacha LSQ) deb ataymiz. LSQ g‘isht qolipiga o‘xshaydi. Inson ongida ham so‘zlash, nutqni shakllantirish maqsadida leksemalarni so‘z birikmasi shakliga keltirish, gap hosil qilish qolipi mavjud. Ular LSQ, model, konstruksiya, qurilma deb nomlansa-da, aslida bir tushunchani ifodalaydi. Masalan, kitobni o‘qimoq kabi cheksiz birikmani chiqaradigan ottushum kelishigi + fe’l so‘z birikmasi qolipi qanday nomlanmasin, uning mohiyatiga ta’sir qilmaydi. Qolip va nutqiy hosila (so‘z birikmasi va gap)lar dialektik birlikda. Qolip nutqiy hosilasiz o‘lik va jonsiz, nutqiy hosila esa qolipsiz bo‘lishi mumkin emas. Quyida LSQ va nutqiy so‘z birikmasi hamda gapning bir-biriga o‘xshamaydigan, farqli xususiyatini bayon etamiz. 1. LSQning moddiylikdan xoliligi va nutqiy hosilaning moddiy-ligi. LSQ jamiyat a’zolari ongida mavjud bo‘lib, kishilarning erkin birikma hosil qilish 12 ko‘nikmasi sifatida uzoq davr mobaynida shakllanadi. Bu ko‘nikma bo‘lmasa, inson birikma hosil qila olmaydi. Bunga quyidagi dalil asosida amin bo‘lishimiz mumkin. Deylik, biror tilni, masalan, ingliz tilini o‘rganmoqchi bo‘lgan kishi ongida bu tilga xos birikma tuzish ko‘nikmasi – LSQ shakllanmagan bo‘lsa, masalan, o‘zbekcha kitob va o‘qimoq so‘zining ingliz tilidagi a book va to read muqobilini bilsa-da, birikma hosil qila olmaydi yoxud o‘zbek tiliga xos ottushum kelishigi + fe’l qolipi asosida a book to read deya oladi, xolos. Ingliz tilida esa kitobni o‘qimoq birikmasini hosil qiluvchi LSQ to V+ the N ko‘rinishida bo‘lib, undan to read the book, to write the letter kabi hosila paydo bo‘ladi. Ma’lum bo‘ladiki, LSQ jamiyat a’zolari ongida yashaydi va moddiy qiyofaga ega emas. Uni sezgi a’zosi asosida bilib bo‘lmaydi. Qolipdan chiqqan nutqiy hosilani esa aytish, eshitish, yozish va o‘qish mumkin ekan, bu ularning moddiylikka egaligini ko‘rsatadi . 2. LSQning ijtimoiyligi va nutqiy birikmaning individualligi. LSQ bir kishi tomonidan emas, balki shu tilda so‘zlashuvchi jamiyatning barcha a’zolari tomonidan uzoq vaqt davomida shakllantirilgan. Shuningdek, ular bir kishi uchun emas, balki jamiyatning shu tilda so‘zlashuvchi barcha a’zosi uchun birday xizmat qiladi. Bu LSQning ijtimoiy tabiatga egaligini ko‘rsatadi. LSQ asosida vujudga keluvchi nutqiy hosila har bir kishi nutqida o‘ziga xos. Masalan, kitobni o‘qimoq so‘z birikmasi har bir so‘zlovchi nutqida o‘zgacha. Bu nutqiy hosilaning har biri kimning nutqiga tegishliligi, aytilgan o‘rni va zamoni, aytilish maqsadi va sharoiti kabi qator belgisi bilan farqlanadi. Hatto bir kishi nutqida aytilgan ikkita (kitobni o‘qimoq(1) va kitobni o‘qimoq(2)) so‘z birikmasidan ikkinchisi birinchisining aynan takrori emas. Zero, bu nutqiy hosilalar hech bo‘lmaganda, so‘zlovchi shaxs, nutq vaziyati, zamoni bilan farqlanadi. Nutqiy hosilaning individualligi (alohidaligi)ni shunday tushunmoq lozim. 3. LSQning takrorlanuvchanligi va nutqiy hosilaning betakrorligi. Qolip har bir g‘ishtda o‘z izini qoldiraverganligi kabi LSQ ham har bir so‘z birikmasi va gapda takrorlanaveradi. Lekin ikkinchi g‘isht birinchi g‘ishtning takrori 13 bo‘lmaganligi kabi, nutqiy hosilaga ham betakrorlik xos. Aslida borliqda bevosita kuzatishda berilgan birorta hodisada takroriylik yo‘q. Кesilgan daraxtni qayta ekib bo‘lmaganidek, qolipdan chiqqan so‘z birikmasini takror aytish, yozish mumkin emas. Ikkinchi bor aytilgan yoki yozilgandek tuyulgan so‘z birikmasi, aslida, boshqa hosila. 4. LSQning cheklanganligi va nutqiy hosilaning cheksizligi. G‘isht qolipi bitta, undan chiqqan g‘isht hisobsiz. Shuningdek, deylik, ottushum kelishigi+fe’l qolipi bitta bo‘lib, undan kitobni o‘qimoq, qalamni sotmoq kabi ming-minglab so‘z birikmasini hosil qilish mumkin. Bugungi kunda o‘zbek tilida so‘z birikmasi hosil qilishning 18 ta ustuvor qolipi aniqlangan (ular haqida «So‘z birikmasi» faslida bahs yuritiladi). Bu qoliplardan chiqqan, chiqayotgan va chiqadigan nutqiy so‘z birikmasi miqdorini tasavvur ham qilib bo‘lmaydi. Gap qolipi va ularning hosilalari ham xuddi shunday. 5. LSQning majburiyligi va nutqiy hosilaning ixtiyoriyligi. O‘zbek tilida so‘zlashuvchi kishi nutq jarayonida so‘z birikmasi tuzishga ehtiyoj sezar ekan, bunda LSQning yuqorida aytilgan 18 ta turidan foydalanishga majbur. Ularning LSQni o‘zgartirishiga, yangi-yangi LSQ tuzishiga til «qonunchiligi» tomonidan yo‘l qo‘yilmaydi. Biroq nutqiy so‘z birikmasi yaratishda so‘zlovchi erkin. Qolip va nutqiy hosila o‘zida dialektikaning bir-biriga nisbatlanuvchi kategoriyalari munosabatini aks ettiradi. Buni quyidagicha tasavvur qilish mumkin (27-jadval): 27 - jadval LSQ N ut qiy hosila Umumiylik Alohidalik Mohiyat Hodisa Imkoniyat Voqelik Sabab Oqibat Bu jihatdan ham LSQ va nutqiy hosila munosabatini sharhlashga harakat qilamiz. 14 1. LSQ umumiylik va nutqiy hosila alohidalik sifatida. LSQ umumiylik sifatida ko‘plab nutqiy hosiladagi umumiy belgi-xususiyatni o‘zida jamlaydi. Masalan, kitobni o‘qimoq, xatni yozmoq va qo‘yni sotmoq birikmasidagi kitobni, xatni, qo‘yni tobe a’zosi quyidagi umumiy belgilarga ega: 1) ot turkumiga mansublik; 2) tushum kelishigi bilan shakllanganlik; 3) tobe a’zolik. Bu uch umumiylik ottushum kelishigi + fe’l LSQining ot uzvida mujassamlangan. LSQning keyingi uzvi haqida ham shunga o‘xshash fikrni aytish mumkin. Har bir nutqiy hosila esa boshqa nutqiy hosilaga mutlaqo o‘xshamaydigan alohidalik. Aytilganidek, nutqda muayyan lug‘aviy ma’noli birliklar aniq makon va zamonda muayyan qolip asosida erkin nutqiy birikma hosil qiladi. 2. LSQ mohiyat va nutqiy hosila hodisa sifatida. LSQ nutqiy hodisalar zamirida yashiringan, ularning ichki, barqaror, o‘zgarmas mohiyati, u nutqiy hosiladagi rang-baranglikka befarq. Nutqiy hosila esa bu mohiyatni turli nutq sharoitiga mos ravishda rang-barang ko‘rinishda aks ettiruvchi, biroq mohiyat chegarasidan tashqariga chiqa olmaydigan vaqtinchalik hodisa. Masalan, ottushum kelishigi + fe’l qolipi – o‘zgarmas. Ammo uning hosilalari uyni supurmoq, qog‘ozni yirtmoq, xatni jo‘natmoq, derazani bo‘yamoq kabi har xil ko‘rinishda bo‘ladi. Bu rang-baranglikning barchasi, u qancha ko‘p bo‘lmasin, «tushum kelishigidagi tobe ot va fe’l» doirasidan chetga chiqa olmaydi. Nutqiy hosila LSQning o‘zgarmasdan turlicha namoyon bo‘lishini ko‘rsatsa, LSQ nutqdagi xilma-xil hosilani bir asosga birlashtiradi. 3. LSQ imkoniyat va nutqiy hosila voqelik sifatida. LSQ – voqelikka aylanmagan, namoyon bo‘lishi uchun zarur shart-sharoit va ehtiyoj talab etadigan imkoniyat. Nutqiy hosila esa ana shu imkoniyatning yuzaga chiqishi, voqelikka aylanishi. 4. LSQ – sabab, nutqiy hosila uning oqibati. LSQ – bu o‘ziga muvofiq keladigan biror natijani keltirib chiqaruvchi. Chunki sabab biror ta’sirning 15 boshlanish nuqtasi bo‘lib, u ma’lum bir natija, oqibatni yuzaga keltiradi. LSQ natijasida kelib chiqadigan oqibat – shunday hosila. Sabab oqibatdan oldin kelganligi kabi LSQ ham nutqiy hosilaning qanday bo‘lishini belgilaydi. LSQning asosiy turlari. Umuman, qolip asosida birikuvidan vujudga kelgan nutqiy hosilani 3 guruhga birlashtirish mumkin: 1) yasama so‘z; 2) so‘z birikmasi; 3) gap. (ishla) yasama so‘zi ish leksemasi va -la morfemasining, kitobni o‘qimoq nutqiy so‘z birikmasi kitob va o‘qi leksemalarining, O‘qidim gapi esa o‘qi leksemasi va -dim kesimlik kategoriyasi shaklining birikishidan hosil bo‘lgan. (ishla) so‘zi [ot → la = asosdan anglashilgan narsa bilan shug‘ullanmoq] so‘z yasash qolipi mahsuli bo‘lsa, kitobni o‘qimoq so‘z birikmasi [ot tushum kelishigi → fe’l] LSQi, O‘qidim gapi esa [WPm] qolipi hosilasi. Bular sirasida so‘z yasash va so‘z birikmasi qolipi tushuncha ifodalovchi – atash (nominativ) vazifasini bajaruvchi hosilani beradigan qolip bo‘lsa, gap qolipi fikr ifodalovchi (kommunikativ) hosilani tug‘diruvchi qolip hisoblanadi. So‘z yasash qolipi lisoniy bo‘lsa-da, lekin sintaktik mohiyatga ega emas. Shuning uchun u lisoniy derivatsion qolip (LDQ) sifatida derivatsiya bo‘limida qoldirilib, sintaksisda erkin sintaktik hosila beruvchi, ya’ni so‘z birikmasi va gap qolipi tekshiriladi. 16 II BOB. Sintaksis bo‘yicha darajali testlar to‘plami 2.1 . Sintaksis bo‘yicha darajali testlar tuzish ahamiyati Tilshunosligimizning sintaksis bo’limi bo‘yicha darajali test tuzish uchun hozirda sinf darsliklarida sintaksisning qaysi bo‘limlari darsliklarga kiritilganligini aniqlash kerak bo‘ladi. Biz bilamizki 5- sinf ona tili darsligi ona tilimizning har bir bo‘limi haqida umumiy bo‘lgan ma’lumotlarni beradi. O‘quvchilar yuqori sinflarga chiqar ekanlar mavzular ham murakkablashib boradi. Testlarni tuzish jarayonida biz o‘quvchining yoshi va darsliklarda berilgan ma’lumotlar asosida amalga oshirish kerak. Testlarni tuzish jarayonida xatoliklarni oldini olish maqsadida, darsliklarda mavzu yuzasidan berilayotgan ma’lumotlarning aniqligiga va chalkashmasligiga e’tibor qaratish lozim. O‘quvchi uchun savollar tug‘diradigan testlarni tuzmaslik kerak. Hozirda har bir darsliklarda leksikologiyaga oid ma’lumotlarni uchratamiz. Tuzilgan test topshiriqlarining hammasini ham birdek qo‘llashga yaroqli deb bo‘lmaydi. Test savollari mukammal tarzda bo‘lishi uchun ulani tuzishning bir qancha talablariga rioya qilish kerak. Bular quydagilardan iborat: test topshiriqlari mazmuning o‘quv maqsadga muvofiqligi, materiallarning ahamiyatliligi, ilmiy aniqlik, izchillik, to‘kislik va uyg‘unlik, o‘zlashtirish darajasiga ko‘ra tabaqalanish, samaradorlik, til ravonligi va aniqligi, bir ma’nolilik, vaqtning qat’iy belgilanishi, to‘g‘ri javobda qoshimcha belgilarning mavjud emasligi, shaklan va mazmunan o‘zaro bog‘liqlik. Zeroki taraqqiyot eng avvalo ta’lim tizimining yaxshi yo‘lga qo‘yiliganligi bilan bog‘liq. Ta’limdagi islohotlar taraqqiyotga zamin yaratadi. Ta’lim jarayonida talabalarga bilim berish, ularning fan bo‘yicha amaliy ko‘nikmalarini shakllantirish bo‘yicha ko‘plab dasturlar amalga oshirilmoqda . Shu bilan birgalikda talabalar bilimini baholashda og‘zaki , yozma, amaliy ko‘nikma muommoli masalalar bilan birgalikda test savollaridan ham foydalanib kelinmoqda. Testologiya inlizcha “ test- sinov, logiya- bilim” 17 so‘zlaridan olingan bo‘lib bilim olish sifatini baholovchi, fanlarni umumiy ilmiy yo‘nalishi hisoblanadi. Hozirgi kunda testologiya ta’limining ilmiy yo‘nalishlari, shu jumladan, pedogogika, tibbiyot, texnika, menijmet va boshqa sohalarda qo‘llanilmoqda. Testologiya shaxsning turli xususiyatlarini maxsus ishlab chiqilgan testlar va ularni talqin qilish busullarida yordamida baholash imkoniyatlarini o‘rganuvchi fan bo‘lib, testolog testing nazariy va amaliy masalari bilan shug‘illanadugan mutaxasisdir Zamonaviy testologiya yetuk amaliy fan hisoblanadi. Bu fan test topshiriqlari yaratish tushunchalari vaterminlarini,tamoyillarini shakllantirish (tuzish) mazmuniga qiyinligiga quyiladigan talablarni , test btopshiriqlarning baholoash mezonlarini o‘zida jamlaydi. Ta’lim jarayonida testlardan foydalanishga quydagi talablarni e’tiborga olish zarur: 1. Testing ishonchliligi 2. Xatosizligi 3. Testing tasodifiy topilisgligidan ishonchlilk 4. Qayta topshirish imkoniyati 5. Testing murakkabligi Hozirgi vaqtda ixtiyoriy ta’lim muassalarin ing har bir o‘qituvchisi o‘z faoliyatida o‘qitadigan fan bo‘yichga o‘quvchilarni bilimini baholash usuli sifatida test o‘tkazishdan foydalandi. Zeroki, har bir bilim va ko‘nikmani baholashda test topshiriqlarining muayyan foizi ajratilishi zarur. Test rejasini ishlab chiqish g‘oyatda muhim ishdir. Testing o‘quv dasturiga muofiqligi ko‘p jihatdan shunga bog‘liq bo‘ladi. Keyingi vaqtda test yechish nihoyatda keng qo‘llanishi sababli alohida metod sifatida qaraladi.mavzuni o‘rganishda testlardan foydalansh, guruh bo‘yicha bo‘yicha test o‘tkazilgach, uning javoblarni muhokoama qilish alohida ahamiyatga ega. 18 2.2. Ta’limda test metodidan foydalanishning samarali jihati Testlar standartlashtirlgan yoki standartlashtirlmagan sinov mashqi bo‘lib, qisqa vaqt davomida o‘quvchining talabalarning o‘quv jarayonida o‘zlashtirgan bilamlarini tekshirishga yordam beradi. Testlar: standart shaklda topshiriqlar bo‘li9b, o‘quvchi va talabaning qobilyatini, bilm va malakasini aniqlash maqsadida o‘tkaziladigan sinovdir. Testing nazariy asoslarni ingliz psixologi Fransua Talmon(1822-1911) ishlab chiqqan. Test terminin birinchi marta 1890 yili amerika olimi Jeyms Kettel tomonidan insonni psixologik jihatdan o‘rganishga qo‘llanilgan. Testlarni qo‘llash jarayoni kengaygan sari ularni turlari ham ko‘paya boshlagan, Testalogiuya tarixida V. A Makkol birinchi bo‘lib testlarning pedogogik va aqliy rivojlanish darajasini aniqlaydigan guruhlarga ajratiladi. Hozirda testlar psixologiya, pedogogika, meditsina va boshqa sohalarda keng qo‘llaniladi. Har qanday test test topshiriqlari to'plamidir. Test topshirig'i - testning asosiy tarkibiy qismi bo'lib, u o'quvchilar uchun ko'rsatmalardan, topshiriq matnidan iborat bo'lib, aniq to'g'ri javobga ega va ko'rsatkichlar to'plami bilan tavsiflanadi. Ishlab chiquvchi nuqtai nazaridan test topshiriqlari quyidagi tuzilishga ega: 1. Ko'rsatma. 2. Topshiriq matni (shu jumladan taklif qilingan javoblar). 3. To'g'ri javob. Yo'riqnomada sub'ekt nima qilishi kerakligi, topshiriqni qanday bajarishi, qayerga belgilash, qanday qo'shish kerakligi, umumiy test vaqti haqida ma'lumot beriladi va hokazo. Agar test topshiriqlarning turli shakllariga ega bo'lsa, u holda shakllarni o'zgartirganda, har bir subtestdan oldin topshiriqning yangi shaklini to'ldirish uchun qo'shimcha ko'rsatma beriladi. Subtestdagi topshiriqlarni murakkablik darajasini oshirish tartibida joylashtirish tavsiya etiladi. Testdagi ko'rsatmalardan keyin raqamlangan test topshiriqlari mavjud. Vazifalar ham tasdiqlovchi, ham so'roq shaklida tuzilishi mumkin va javob 19 variantlarini o'z ichiga oladi yoki o'z ichiga olmaydi. Test topshirig'ida aniq to'g'ri javob bo'lishi kerak. Test topshiriqlari turlarga, shakllarga bo'linadi. Test topshiriqlarining turli shakllari foydasiga quyidagi dalillar keltirilishi mumkin: - turli shakldagi topshiriqlar test jarayonini kamroq monoton qiladi, charchoq chegarasini orqaga suradi va testga ko'proq topshiriqlar qo'yilishi mumkin, bu uning ishonchliligini oshiradi; Har xil turdagi test topshiriqlarini ko'rib chiqishdan oldin, V.P.Bespalko tomonidan aniqlangan bilimlarni o'zlashtirishning 4 darajasini eslaylik: I. O'quv materiali bilan tanishish darajasi (etakchi kognitiv harakatlar - tan olish, tan olish, farqlash). II. Reproduktiv ko'payish darajasi (tanish vaziyatda xotiradan yoki ma'nodan o'quv ma'lumotlarini takrorlash, model bo'yicha harakat). III. O'zgaruvchan vaziyatda ko'payish darajasi (o'z misollari, hayotdan vaziyatlar) maktabdagi asosiy darajadir. IV darajali testlar o'quvching muammoli vaziyatlarda harakat qilish va qaror qabul qilish qobiliyatini ochib beradi. Bunday topshiriqlar bilan ishlashda o'quvchi o'z olgan bilimlarini kengaytirish va o zgartirish natijasida yangi bilim vaʻ ko'nikmalarga ega Vazifa turini tanlash ta'lim natijalariga ta'sir qiladi. Shunday qilib, yopiq turdagi topshiriqlar tayyor javoblar variantlarini o'z ichiga oladi, ulardan oquvchilar mustaqil ravishda to'g'ri (to'g'rilarini) tanlashlari kerak. Bunday vazifaga javobni tuzatish oson va aniq baholanadi. Ochiq topshiriqlardan farqli o'laroq, ular o'rganish funktsiyasini oshiradigan, ammo nazoratning ob'ektivligini pasaytiradigan maslahatni o'z ichiga oladi. Muqobil javoblarning vazifalari maksimal maslahatga ega: ular materialni takrorlash va bilimlarni mustahkamlash uchun eng foydalidir. Ochiq topshiriqlaro‘quvchilardan hech qanday cheklovlarsiz va takliflarsiz mustaqil ravishda javob berishlarini talab qiladi. Bu og'zaki va yozma so'rovlarda qo'llaniladigan mashhur an'anaviy savollar. Ular har qanday 20 bilim darajasini tekshirishga imkon beradi, ammo ularni bir ma'noda baholash qiyin. Test topshirig'ining asosiy shartlari aniq va aniq belgilanishi kerak:  Test topshiriqlari pragmatik jihatdan to'g'ri bo'lishi va muayyan bilim sohasida o'quvchilarning ta'lim yutuqlari darajasini baholashga mo ljallanganʻ bo lishi kerak. ʻ  Test topshiriqlari birlashtirilgan qisqacha mulohazalar shaklida tuzilishi kerak. ❖ Test topshirig'i mazmunida aniqlovchi xususiyat zarur va etarli bo'lishi kerak. ❖ Test topshiruvchidan test topshiriqlari talablari bo'yicha batafsil xulosalar chiqarishni talab qiladigan test topshiriqlaridan qochish kerak. ❖ Test vaziyatlarini qurishda o'quv materialining mazmusini oqilona taqdim etish uchun ularni taqdim etishning turli shakllari, shuningdek grafik va multimedia komponentlaridan foydalanish mumkin. ❖ Test topshirig'idagi so'zlar soni 10-12 dan oshmasligi kerak, agar test vaziyatining konseptual tuzilishi buzilmagan bo'lsa. Asosiysi, mavzu bo'limining bir qismi mazmunini aniq va aniq aks ettirish.  Test topshirig'i uchun o'rtacha vaqt 1.5 daqiqadan oshmasligi kerak. ❖ Test topshiriqlari mazmunining o'quv fanining davlat ta'lim standartiga muvofiqligi (test topshiriqlarining asosiy qismi -70%-85%), shuningdek, qo shimcha test topshiriqlari kiritilganligi (test topshiriqlarining o'zgaruvchan ʻ qismi - 15% -30). %). O'quv fanining asosiy mavzularini har tomonlama aks ettiruvchi vazifalarni tanlashni amalga oshirish kerak. Muayyan o'quv fanlari bo'yicha test topshiriqlario‘quvchilar bilimini yuqori sifatli xolis baholash uchun uning mazmuni va asosiy tushunchalarini to’liq aks 21 ettirishi kerak. Test tarkibining kichik elementlarini kiritish o'quv fanini bilish yoki bilmaslik haqida asossiz xulosalarga olib kelishi mumkin. 2.3 Sintaksis bo‘yicha darajali testlardan namunalar Sintaksis bo‘limi haqidagi tasavvurlarini tekshirish uchun eng oson darajadagi testlarga misol keltiradigan bo‘lsak: 1. So’zlarning o’zaro (grammatik) bog’lanishidan qanday sintaktik birliklar yuzaga keladi? 1) so’z qo’shilmasi 2) so’z birikmasi 3) ega—kesim(gap) A) 1,2 B) 1,3 C) 2,3 D) 1,2,3 2. Sintaksis yunoncha “syntaxis” so’zidan olingan bo’lib, qanday ma’noni ifodalaydi? A) bog’lamoq B) yozmoq C) so’zlamoq D) tanlamoq 3. Qaysi javobda so’z qo’shilmasi berilgan? A) Shifokor ayol B) Havo sovuq C) Samarqand va Buxoro D) Vatan uchun 4. Qaysi javobda so’z birikmasi berilgan? A) Shifokor ayol B) Havo sovuq C) Samarqand va Buxoro D) Vatan uchun 5. Qaysi javobda ega va kesimdan tashkil topgan gap berilgan? A) Shifokor ayol B) Havo sovuq C) Samarqand va Buxoro D) Vatan uchun 6. Qaysi javobda sintaktik birlik(hodisa) aks etmagan? A) Shifokor ayol B) Havo sovuq C) Samarqand va Buxoro D) Vatan uchun 7. So’zlarni teng bog’lovchi vositalar berilgan javobni belgilang. 1) biriktiruv bog’lovchilari; 22 2) zidlov bog’lovchilari; 3) ayiruv bog’lovchilari; 4) inkor bog’lovchilari; 5) sanash(tenglashish) ohangi. A) 1,2,3,4,5 B) 1,2,3 C) 1,5 D) 1,2,3,4 8. So’zlarni tobe bog’lovchi vositalar berilgan javobni belgilang. 1) kelishik qo’shimchalari; 2) egalik qo’shimchalari; 3) ko’makchilar; 4) zamon qo’shimchalari; 5) shaxs-son qo’shimchalari; 6) mayl qo’shimchalari; 7) bog’lamalar; 8) tobelik ohangi. A) 1,2,3,8 B) 4,5,6,7,8 C) 1,2,3,4,5,6,7,8 D) 1,2,5,6 9. Biz rostgo’ylik va halollikni hamisha ulug’laymiz. Ushbu gapdagi ikkala qismi ham yasama so’z bilan ifodalangan grammatik bog’lanishlar miqdorini toping. A) 1 ta B) 2 ta C) 3 ta D) 4 ta 10. Shu payt hovliga harbiycha kiyingan ikki yigit kirib keldi. Ushbu gap so’zlarning nechta tobe bog’lanishidan tashkil topgan? A) 7 ta B) 6 ta C) 5 ta D) 4 ta Test topshiriqlarini guruhlash qulaydir, chunki ular bir-biriga bog'langan tushunchalarning o'xshashlik va farq belgilarini yoritishga imkon beradi, taqqoslash, muhim belgilarini aniqlash, tahlil qilish bilan bog liq turli xil analitik ʻ va sintetik faoliyatni talab qiladi. Guruhlash printsipi hodisa va hodisalar ketma-ketligini o'rnatish, o'rganilayotgan ob'ektning xususiyatlarini tavsiflash, xususiyatlar va shartlarni 23 keyingi xulosalar va umumlashtirishlar bilan taqqoslash uchun maqbuldir. Masalan: Sintaksis bo’limida gapda so‘zlarningo‘zaro bog‘lanishi mavzusiga – 1. Qaysi gapda ham vositali to‘ldiruvchi, ham vositasiz to‘ldiruvchilarni bevosita tobelantirib kelgan kesim qatnashgan? A) Insonning haqiqiy qadr-qimmati shundaki, uni hatto hasadchilar ham maqtashga majbur bo‘ladilar. B) Uquvsiz insonga qattiqqo‘llik bilan bilim yo hunar o‘rgatib bo‘lmaydi. C) Odamlarni bir-biridan ajratadigan so‘zni aytishdan saqlaning. D) Derazaning ochiq tabaqasidan kirayotgan mayin shamol darpardani xomushgina silkitardi. 2. Tobe boglanishlarda ham tobe, ham hokim qism vazifasini bajargan vositasiz to‘ldiruvchi ishtirok etgan gapni aniqlang. A) Odamlarni bir-biridan ajratadigan so‘zni aytishdan saqlaning. B) Tilda xalqning bor-yo‘g‘i, uning vatani butkul gavdalanadi. C) So‘z - inson qudratining qo‘mondoni, u hayotning buyuk qurolidir. D) Bema’ni fikrlar har kimda ham bo‘ladi, faqat aqlli kishigina uni aytmaydi. 3. Qaysi gapda vositali to‘ldiruvchiga tobelanib kelgan vositasiz to‘ldiruvchi qatnashgan? A) Yaxshi insonni hatto hasadchilar ham maqtashga majbur bo‘ladilar. B) Ey farzand, hamisha fozillar bilan hamsuhbat bo‘lishni o‘zingga odat qil. C) Bema’ni fikrlar har kimda ham bo‘ladi, faqat aqlli kishigina uni aytmaydi. D) Til do‘stlik va hamjihatlikni qaror toptirishning eng muhim vositasidir 4. Tobe va hokim qismlari yasama so‘z bilan ifodalangan boshqaruvli so‘z birikmasi qatnashgan gapni aniqlang. A) U beg‘ubor yaylov havosida ulg‘aygan kamgap va qaysargina bir bola edi. B) G‘ulomjon tabiatan quvnoq, sho‘x yigit edi. C) Shoir do‘stlikni ulug‘lab ko‘plab she’rlar bitgan. D) Qo’llarining keskin harakati bilan xalqqa tinchlanishni buyurdi 24 Sintaksis bo’limidagi sodda gap sintaksisi mavzusiga doir- 1. Qaysi gapda hokim qismi kesim vazifasida kelgan to’ldiruvchili so’z birikmalari qatnashgan? A) Har doim o‘z sevgan ishi bilan mashg‘ul bo’lish insonning nodir baxtidir. B) Kitoblar - keksalikda eng yaxshi do‘st, ayni paytda yoshlikning eng aziz rahnamosidir. C) Taassurotlar qanchalik tez va shiddat bilan aytib berilsa, ular shunchalik yuzaki va bir lahzalik bo‘lib chiqadi. D) Ilm qalbni hamisha yoritadi, insonni yuksaklikka ko‘taradi. 2. Qaysi gapda hokim qismi to‘ldiruvchi va kesim vazifasida kelgan to‘ldiruvchili so‘z birikmalari qatnashgan? A) Nutqdagi aniqlik qisqalik va ixchamlikni talab etishini hammamiz bilamiz. B) Yaxshi kitoblarni o‘qish o‘tmish zamonlarning eng dono kishilari bilan hamsuhbat bo‘lishdir. C) Kitoblar o‘zining qimmatbaho yukini avlodlardan avlodlarga avaylab eltuvchi tafakkur kemalaridir. D) Darhaqiqat, til do‘stlik va hamjihatlikni qaror toptirishning eng qulay vositasidir. 3. Qaysi gapda hokim qismlari ega va to‘ldiruvchi vazifasida kelgan aniqlovchili so‘z birikmalari qatnashgan? A) Ora-chora uzoqdan kelgan bola yig‘isi bu tinchlikni buzar edi. B) So‘z - inson qudratining qo‘mondoni, u - hayotning buyuk quroli. C) Shiroq shohning ishonchsizlik ko‘zi bilan qarayotganini fahmlab, o‘z so‘zining to‘g‘riligini isbotlashga kirishdi. D) Kimdir shunday kichkina teshikdan ho‘kiz sig‘ishiga aql ishonmasligi to‘g‘risida kishilarga gap ma’qullaydi. Qo‘shma gap sintaksisi 1. Qaysi javobda ergash gapining kesimi ot kesim bo‘lgan hoi ergash gapli qo‘shma gap berilgan? 25 A) Chin do‘st yurakdan so‘zlar, chunki u sening yomon bo‘lishingni aslo xohlamaydi. B) Sabrning boshi achchiq, oxiri bo‘lsa shirin. C) To‘g‘ri so‘z qilichdan o‘tkir, shuning uchun hamisha rost so‘zlashga odatlan. D) Biz hozir juda baxtiyormiz, chunki hammamiz ko‘zlagan maqsadimizga yetdik. 2. Ravish holi uyushib kelgan bog‘langan qo‘shma gapni aniqlang. A) Nizomjon yig‘ilib qolgan gaplarini entikib, shoshilib gapirardi, Dildor bo‘lsa beparvogina uning gaplariga quloq solib borardi. B) Kunbotar tomondan ko‘tarilgan bulutni shamol haydab keldi-da, shatir- shutir qilib jala quya boshladi. C) To‘satdan daraxtlarning biri qattiq va vahimali silkindi, yomg‘irdek duv to‘kilgan olmalar uning boshiga, yelkasiga tushdi. D) U bolakayni sevintirish, uning kayfiyatini ko‘tarish uchun shunday qilgan edi, lekin onasi buni o‘zgacha tushundi. 3. Yasama so‘zning ega vazifasida kelishi kuzatiladigan bog‘lovchisiz qo‘shma gapni aniqlang. A) Ko‘klamning sayroqi qushlari sho‘x-sho‘x kuylamoqdalar, ko‘m-ko‘k maysalar silkinib qushlarni olqishlamoqdalar. B) Bilim ado bo‘lmas boylikdir, shuning uchun yoshlik chog‘ingdan bilim olish payida bo‘l. C) Dunyoning ishlari ko‘p qiziq ekan: quvonch va qayg‘u hamisha yonma- yon yuradi. D) Mashina katta jar yoqasiga kelib qoldi-yu, haydovchi hushyorlik qilib to‘xtatdi. 4. Yasama so‘zning ega vazifasida kelishi kuzatiladigan bog‘langan qo‘shma gapni aniqlang. A) Tuyakashlar arabcha gaplashishar, afsuski, men bu tilni bilmas edim. B) Zal dam guvullab qo‘yar, dam onda-sonda qarsak chalib qo‘yardi. 26 C) Surayyoning peshonasiga qo‘limni qo‘yib qo‘rqib ketdim: isitmasi nihoyatda baland. D) Faqat uzoqlarda bir tepalik ko‘rinadi va boyagi mashinaning changi ko‘zga tashlanadi. - kabi mavzular bo’yicha ajratilgan testlaro‘quvchilarning bilimini baholashda murakkablik darajasiga ko’ra taqsimlab chiqishga yordam beradi. Ostiga chizilgan birliklarning eng to’g’ri javobini aniqlang: 1.Xurmat qilsang, xurmat ko’rasan. A. SHart ergash gapB. Rayt ergash gap V. Sabab ergash gapG. Natija ergash gap. D. SHart holi 2. Chiranma, g’oz, xunaring oz. A. Daraja-miqdor ergash gapli qo’shma gap B. Kesim ergash gapli qo’shma gap V. Bog’lovchisiz qo’shma gap G. Sabab ergash gapli qo’shma gap D. Ega ergash gapli qo’shma gap 3. Avval o’yla, keyin so’zla (maqol). A. Rayt ergash gapli qo’shma gap B. Sodda gap V. Bir bosh bo’lakli gap G. SHaxsi ma’lum gap D. SHaxsi umumlashgan gap 4. Kimki bo’lsa dilozor, Elu yurt undan beozor (Maqol). A. Kesim ergash gap B. Ega ergash gap V. Aniqlovchi egash gap G. To’ldiruvchi ergash gap 27 D. Sabab ergash gap 5. Oltin qafas ichra gap qizil gul bitsa, Bulbulga tikondek oshiyon bo’lmas emish (A.Navoiy). A. SHart ergash gap B. Rayt ergash gap V. Sabab ergash gap G. Natija ergash gap D. To’siqsiz ergash gap 6. Men Farg’ona viloyatidanman, Marg’ilonlikman. A. Ajratilgan hol B. Ajratilgan izohlovchi V. Ajratilgan kesim. G. Kirish gap D. Ajratilgan aniqlovchi 7. Qanday buyurilgan bo’lsa, shunday bajar. A. Aniqlovchi ergash gap. B. O’xshatish ergash gap V. Ravish ergash gap G. SHart ergash gap D. Daraja-miqdor ergash gap 8. Odamlar yashasin deb, tinchlikka imzo chekdik (G’.G’ulom). A. Bog’langan qo’shma gap B. Bog’lovchisiz qo’shma gap V. Sabab ergash gapli qo’shma gap G. Maqsad ergash gapli qo’shma gap D. To’ldiruvchi ergash gapli qo’shma gap 9. Bu xonada shunday jimlik cho’kkanki, go’yo unda hayot butunlay yo’q. A. O’xshatish ergash gapli qo’shma gap. B. Aniqlovchi ergash gapli qo’shma gap V. Daraja-miqdor ergash gapli qo’shma gap 28 G. Natija ergash gapli qo’shma gap D. Sabab ergash gapli qo’shma gap 10. Do’sting kimligini ayt, sening kimligingni aytaman (Maqol). A. Rayt munosabatini ifodalovchi bog’lovchisiz qo’shma gap B. SHart munosabatini ifodalovchi bog’lovchisiz qo’shma gap V. Biriktirish munosabatini ifodalovchi bog’lovchisiz qo’shma gap G. Qiyoslash munosabatini ifodalovchi bog’lovchisiz qo’shma gap D. Izohlash munosabatini ifodalovchi bog’lovchisiz qo’shma gap 11. Kim bo’libsanki, ovozingga hamma o’yg’onsa. A. Rayt ergash gapli qo’shma gap B. SHart ergash gapli qo’shma gap V. Sabab ergash gapli qo’shma gap G. To’liqsiz ergash gapli qo’shma gap D. Natija ergash gapli qo’shma gap 12. Vaqting ketdi, naqding ketdi (Maqol). A. Rayt munosabatini ifodalovchi qo’shma gap B. Sabab-natija munosabatini ifodalovchi qo’shma gap V. O’xshatish munosabatini ifodalovchi qo’shma gap G. Zidlash munosabatini ifodalovchi qo’shma gap D. Qiyoslash munosabatini ifodalovchi qo’shma gap 13. Nur borki, soya bor (O’.Hoshimov). A. SHart ergash gap B. Sabab ergash gap V. Rolisemantik ergash gap G. Kesim ergash gap D. Bosh gap 14. Tarkibida aniqlovchi ishtirok etgan gap qatorini belgilang: A. Uzoqdagi somondan yaqindagi bug’doy afzal (Maqol). B. Eling omon-sen omon (Maqol). V. Xalqlar ozod vabaxtiyor yashasinlar. 29 G. YAxshilar ko’raysin, yomon qolmasin. D. Borliq shunchalar go’zal, YAshash shunchalar shirin (E.Vohidov). 15. Kimki ushbu shartimni bajarsa, men o’shaniki bo’laman. A. SHart ergash gap B. Rayt ergash gap V. Kesim ergash gap G. Ega ergash gap D. Natija ergash gap 16. Isming nima? - Umidjon. A. SHaxsi aniq gap. B. So’z-gap V. Bir bosh bo’lakli gap. G. To’liqsiz gap D. To’liq gap. 17. Onang bor-baxting barqaror (qo’shiq). A. SHart mazmunini ifodalovchi bog’lovchisiz qo’shma gap. B. Rayt mazmunini ifodalovchi bog’lovchisiz qo’shma gap. V. Sabab-natija mazmunini ifodalovchi bog’lovchisiz qo’shma gap. G. Izohlash mazmunini ifodalovchi bog’lovchisiz qo’shma gap. D. Qiyoslash mazmunini ifodalovchi bog’lovchisiz qo’shma gap. 18. Nonsiz yashab bo’lmaydi. A. SHaxsi ma’lum gap B. SHaxssiz gap V. SHaxsi noma’lum gap. G. SHaxsi umumlashgan gap D. SHaxsi aniq gap 19. Er tandir emaski, o’t yoqib qizdirsang. A. Kesim ergash gapli qo’shma gap 30 B. Aniqlovchi ergash gapli qo’shma gap V. Ega ergash gapli qo’shma gap G. Sabab ergash gapli qo’shma gap D. SHart ergash gapli qo’shma gap 20. So’zdirki, nishon berur o’likka jondin (A.Navoiy). A. Ega ergash gapli qo’shma gap B. Kesim ergash gapli qo’shma gap V. Aniqlovchi ergash gapli qo’shma gap G. To’ldiruvchi ergash gapli qo’shma gap D. Rolisemantik ergash gapli qo’shma gap Test topshirig'ining murakkablik darajasini aniqlashga yondashish uchun test topshiriqlarini qiyinchilik darajasi bo yicha umume'tirof etilgan Bloomʻ taksonomiyasiga keltiradigan V. A. Krasilnikovaga murojaat qiladigan bo’lsak test topshiriqlarining murakkabligio‘quvchining uni bajarish uchun zarur bo’lgan aqliy faoliyatining umumiyligiga bog'liq. Birinchi darajadagi murakkablikdagi test topshiriqlario‘quvchining minimal tayyorgarlik darajasini baholashga imkon beradi. Test topshiriqlari savol shaklida yoki o'quvchilar tomonidan ochiq yoki yopiq shaklda javob kiritish zarurati bilan ifodalangan holda taqdim etilishi mumkin. Vazifa murakkabligining birinchi darajasi bilimlarni takrorlash va bilimlarni modelga muvofiq qo'llash qobiliyatini tavsiflaydi. Bu daraja aqliy faoliyatning reproduktiv xususiyatiga ega. Birinchidan, test mazmuni o'quv fanining mazmuniga mos kelishi kerak. Test topshiriqlari mazmun sohasining barcha muhim jihatlarini to'g'ri nisbatda qamrab olishi kerak. Ikkinchidan, testlarga faqat ko'rib chiqilayotgan hodisalarning mohiyati, mazmuni, qonuniyatlari va qonuniyatlarini ifodalovchi eng muhim, asosiy bilimlarni kiritish zarur. Ilmiy munozarada maqbul bo'lgan barcha munozarali nuqtai nazarlar test topshiriqlaridan chiqarib tashlanishi kerak. 31 XULOSAVIY FIKRLAR Yuqoridagi kurs ishi yozish natijasida quyidagicha xulosalarga ega bo‘ldik. O‘zbek tilida ot, sifat va fe’l turkumlariga oid so‘z yasalishi tizimlari shu tilning so‘z yasalishi tizimini tashkil etadi. O‘zbek tiliga oid adabiyotlarda so‘z yasalish tizimida, asosan, asosga qo‘shimcha qo‘shish yoki affiksatsiya (morfologik) usuli hamda so‘zga so‘zni qo‘shish yoki kompozitsiya (sintaktik) usullari faol hisoblanadi. Quyidagi kurs ishimizda Sintaksis bo’limi haqida ma’lumotlar, sintaksis haqidagi dolzarb masalalar hamda sintaksis bo’limiga oid testlarning darajaga ajralishi hamda ularnio‘quvchilar bilimiga holis baho berishda qo’shayotgan hissalarini aniqlab, test tuzish tartibi va qoidalari, ularni turli daraja hamda mavzular bo’yicha ketma-ket joylashtirilishi haqidagi bilimlarga ega bo’ldim. Bu esao‘z navbatidao‘quvchilar uchun test tayyorlashda dasturul amal bo’ladi. Bu kabi testlar orqalio‘quvchilarni baholash dunyo ta’lim standartlariga to’laqonli javob beradi. Testni shu kabi daraja va guruhlarga ajratib berilishi,o‘quvchilarni baholashni davlat ta’lim standartlariga javob beradigan tarzda yaratilishiga zamin bo’lib xizmat qiladi. 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi oʻzbek adabiy tili. Toshkent, 2009 2. Abduhalimova S. U.o‘zbek tilshunosligida sintaksis va qo’shma gaplar nazariyasi / С. У. Абдухалимова. — Текст : непосредственный // Молодой ученый. — 2020. — № 20 (310). — С. 674-676. — URL: https://moluch.ru/archive/310/69941/ (дата обращения: 05.02.2023). 3. Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o`zbek tili. Toshkent, 2006. 5. Hojiyev A.o‘zbek tilshunosligining dolzarb muammolari. – Toshkent:”O’zbek tili va adabiyoti jurnali”, 2007. 3-4 – betlar 6. Avanesov, V.S. Test topshiriqlari shakli [Matn]: maktablar, litseylar o'qituvchilari, oliy o'quv yurtlari va kollejlar o'qituvchilari uchun darslik / 7. V.S. Avanesov. - 2-nashr, qayta ko'rib chiqilgan va kengaytirilgan. - M., 2005. - 8. Anastasi, A. Psixologik test [Matn] / A. Anastasi, S. Urbina. - 7-nashr. - Sankt-Peterburg: Peter, 2003. 8. DTM 2019-to‘plam “Ona tili va adabiyot” 33

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. Tilshunoslikning sintaksis bo‘limi haqida umumiy ma’lumot

1.1. O’zbek tili sintaksisining dolzarb muammolari

1.2. Sintaksisning predmeti

1.3. Sintaksis bilan bogʻliq boʻlgan umumiy masalalar

II BOB. Sintaksis bo‘yicha darajali testlar to‘plami

2.1. Sintaksis bo‘yicha darajali testlar tuzish ahamiyati

2.2. Sintaksis bo‘yicha darajali testlardan namunalar

2.3. Ta’limda test metodidan foydalanishning samarali jihati

Umumiy xulosalar

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить