Sintaktik shakl hosil qiluvchi kategoriyalar. Kesimlik qo‘shimchalari

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	266.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Sintaktik shakl hosil qiluvchi kategoriyalar. Kesimlik qo‘shimchalari

Купить

KIRISH
Kurs ishini dolzarbligi: Ta’lim-tarbiya tizimini yangilashga doir innovatsion
harakatlarni amalga oshirish, isloh qilish, shakllantirish ta’lim sohasining
rivojlanish darajasini belgilab beruvchi dolzarb masalalardan biridir. “Inson, uning
har tomonlama uyg`un kamol topishi va farovonligi shaxs manfaatlarini ro`yobga
chiqarishning sharoitlarini va ta’sirchan mihanizmlarini yaratish , eskirgan tafakkur
va ijtimoiy xulq- atvorning andozalarini o`zgartirish, respublikada amalga
oshirilayotgan islohotlarning asosiy maqsadi va harakatlantiruvchi kuchidir..
Xalqning boy intelektual merosi va umumbashariy qadriyatlar asosida,
zamonaviy madaniyat, iqtisodiyot, fan, texnika va texnologiyalarning yutuqlari
asosida kadrlar tayyorlashning mukammal tizimin1i shakllantirish O`zbekiston
taraqqiyotining muhim shartlaridir ”Darhaqiqat mamlakatimiz ertangi kuni
vorislariga ta’lim tarbiya berishda innovatsion metodlarni pedagogik faoliyatda
qollash, o`quv jarayonini samarali va sifatli tashkil etishdan iborat. Ta’lim
jarayonida davr talabiga mos o`qitishning yangi usul va metodlarining ishlab
chiqilishi va qo`llanilishi o`quv jarayonining samarasini, sifatini kafolatlaydi.
Kurs ishi mavzusining o’rganilganlik darajasi. Bugungi kun o`qituvchisi
pedagogik faoliyatda ta’lim va tarbiyani rivojlantiruvchi zamonaviy vositalardan
unumli foydalanishi, o`z ustida doimiy ishlashi va eng kamida ta’lim yangiliklarini
amaliyotda qollashi ta’lim jarayonining unumdorligini oshiradi, o`quvchilarning
mustaqil va ijodiy fikrlash qobiliytlarini shakllantiradi, qiziqishni oshiradi,
bilimlarni mustahkam o`zlashtirish,o`zlashtirilgan bilimlar bazasidan hayotiy
masalalarda erkin foydalanish ko`nikma va malakalarini mustaxkamlaydi.
Boshlang`ich sinfda o`quvchilar tafakkurini shakllantirishda o`qituvchining
mahorati, uning innovatsion metodlarni ta’lim jarayoniga mohirona tadbiq qila
olishi, ta’limning yangidan-yangi usul va metodlari ustida izlanishi, ilg`or ustozlar
tajribasidan ijodiy foydalana olishi juda muhimdir.

“O`qitishning muammolari nafaqat pedagoglar, sotsiologlar, balki faylasuflar,
psixologlarning ham e’toborini o`ziga qaratmoqda Shu xususida barcha o`quv
darsliklarini organishda fanlararo integratsiya g`oyalari ilgari surilayotgan bir
davrda boshlang`ich sinf ona tili va o`qish savodxonligi darslarini oqitishda ham
innovatsion g`oyalar bilan majassamlashgan metod va usullardan foydalanish
tavsiya etiladi. Ma’lumki, kichik maktab yoshidagilarga ona tili va o`qish
savodxonligi darslarida sintaktik shakl yasovchi, otlarda egalik, kelishik, fe’llarda
shaxs-son qo`shimchalari so`zlarni bir-biriga bo`lovchi qo`shimchalar deb
o`rganiladi.
Kurs ishi mavzusining maqsadi .Gap, aslida, so‘zning erkin birikuviga ham
asoslanganligi tufayli so‘zning bog‘lanish qonuniyati, so‘z birikmasi ham
sintaksisda o‘rganiladi. So‘z birikmalarini o‘rganish gap ta’limotining tarkibiy
qismi, undan ajratilgan holda qaralishi mumkin emas.Sintaksis, bir tomondan,
so’zlarni va so’z shakllarini bog’lash qoidalarini, ikkinchi tomondan, ushbu qoidalar
amalga oshiriladigan birlikni – sintaktik birliklarni o’rganadi. Ularning minimal
tarkibiy qismlari so’z va so’zning shaklidir. Demak, sintaktik birliklar moddiy
jihatdan yuqori morfologik birliklar bilan ifodalangan komponentlardan tashkil
topgan. Bu sintaksisni morfologik darajadan yuqori turadigan til tizimining
grammatik darajasi deb hisoblashga asos beradi.
Kurs ishi mavzusining obyekti :Shunday qilib, sintaktik birliklarning ajralib
turadigan belgilari: nutq vaziyati bilan bog’liqlikning yo’qligi, so’zlovchining
bahosi – oldindan aytib bo’lmaydigan (so’z birikmasi); nutq vaziyati bilan o’zaro
bog’liqlik, ma’ruzachining barcha ob’ektiv mazmunni bir vaqtning o’zida
baholashi – monoprediktivlik (oddiy jumla); nutq vaziyati bilan korrelyatsiya,
so’zlovchining ob’ektiv mazmunni qismlarga bo’lgan baholashi – polipredikativlik
(murakkab gap). Bu xususiyatlar sintaktik birliklarning asosiy, konstitutsiyaviy
belgilarini tashkil etadi, ularning rasmiy tashkil etilishi tamoyillarini belgilaydi va
shuning uchun ham ular asosida ba’zi sintaktik birliklarni boshqalardan ajratib

olish uchun etarli. Ammo sintaktik birliklarning ta’riflarini ularning har birini
alohida ko’rib chiqish bilan aniqlashtirish, ishlab chiqish va to’ldirish mumkin.
Kurs ishining tuzilishi. Mazkur kurs ishi mavzu va rejalarga mos yozilgan bo`lib
mundarija berilgan barcha dolzarb masalalar atroflicha yoritilgan. Talaba ton
mavzuni ochib berishga keng qamrovli tushunchardan foydalanilgan va sharq
olimlarning ollib brogan taqiqot ishlari amaliy tajribalar atrofida ma`lumotlar berib
o`tilgan. Mavzu bo`yicha tuzulgan rejalar to`liq yoritilgan bo`lib ilmiy manbalar
asosida atroflicha ochib berishga qilingan.

I.bob. So’zlarning sintaktik (aloqa-munosabat) shakllari. Sintaktik shakllarning
morfologik va sintaktik tabiati.
1.1.Morfologik shakllarda ma’no va vazifa mushtarakligi
Grammatik shakl, grammatik shaklga zotiy yondashuv, lug’aviy shakl, sintaktik
shakl, harakat tarzi shakllari, kelishik, egalik va kesimlik shakllarining umumiy va
xususiy tomonlari, o’zgaruvchi leksemalar, o’zgarmas leksemalar.
Grammatik shakllarning ma’lum bir ma’no ifodalash bilan birga bir shakl o’ziga
xos sintaktik vazifani ham bajarishi qadimdan tilshunosligimizda aniqlanilgan.
Ammo grammatik shakllarning ma’noviy va sintaktik tomoni bir-biridan uzib talqin
qilinar edi. Grammatik shakllarga zotiy yondashuv bu masalalarda ma’noviy
(semantik) va sintaktik (vazifaviy) tomonlarning dialektik birlikda bo’lishi, bir tomon
bo’rttirilganda ikkinchi tomon zaiflashishini to`g’ri aniqlay olish va uni
tushuntirishga imkon berdi.
Morfologik shakl [MSH]da ma`no va vazifa mushtarak holda yashaydi.
Morfologik vositalar nutq jarayonida ma`lum bir so`zga qo`shilib, muayyan
sintaktik shakl [SSH]larni hosil qiladi. Boshqacha qilib aytganda, morfologik
vositalar birikish jarayonida o`ziga xos ma`noga ega bo`ladi va sintaktik
imkoniyatlarini voqelantiradi. Morfologik vositalar leksemalarga qo`shilib yangi
SSHni vujudga keltirar ekan, ayni paytda uni boshqa SSHga bog`lash vazifasini
ham baj aradi.
Shu bilan bir qatorda leksemaning valentlik imkoniyatini qisman o`zgartiradi.
Chunonchi, gul leksemasi va gulni SSHini olib ko`raylik.
Gul leksemasining birikish imkoniyati chegaralanmagan [ qizil gul, ko`p gul,
beshta gul, xushbo`y gul ]. Bu bir tomondan, ikkinchi tomondan gulni termoq, gulga
o`xshamoq, guldan uzmoq, gulda yig`ilmoq va hokazo . Gulni SSHida esa bu birikish
tobe so`z bilan bog`lanish q`obiliyati to`la saqlangan holda hokim so`z turlarini
keskin chegaralaydi: gulni termoq, gulni olmoq, gulni sotmoq , ya`ni bu SSH faqat
o`timli fe`llar bilangina birika oladi.

Shuning uchun formal-funksional tahlilda morfologiya bilan sintaksis bir-
biridan keskin ajratilmaydi. So`z shakli ikki jihatdan tadqiq etilishi mumkin. So`z
shaklidan vazifaga – sintaksis, vazifadan so` shakliga – morfologiya sifatida talqin
etiladi. [2;] So`zning sintaktik shakllari tizimi aytib o`tganimizdek, egalik, kelishik va
kesimlik shakllarini o`z ichiga oladi. Bu shakllarni birlashtiruvchi umumiy xususiyat
so`zning lug`aviy ma`nosiga ta`sir etmay, so`zlarni so`z birikmalari tarkibiga
birlashtirish va ularga ma`lum sintaktik funksiya belgilashdan iboratdir. Shuning
uchun sintaktik shakllarning o`zi o`z ichiga ikki guruhni tashkil etadi. Bir tomondan
egalik va kelishik shakllari, ikkinchi tomondan kesimlik shakllari.
Formal tilshunoslikda qo`shimchalar (grammatik shakllar va kategoriyalar)
so`z yasovchi, so`z o`zgartiruvchi va forma yasovchilarga ajratiladi. Forma
yasovchilarga, jumladan, son, daraja, mayl, nisbat, zamon qo`shimchalari kiritiladi.
O`zbek tilshunosligining keyingi taraqqiyotida nosintaktik sof ma`noviy deb
tavsiflangan son, daraja, nisbat, egalik shakllarida ma`lum ma`nolar bilan bir
qatorda o`ziga xos sintaktik imkoniyatlar va, aksincha, sof sintaktik deb tavsiflangan
kelishik, mayl, zamon, shaxs-son shakllarida ma`lum ma`nolar yashiringanligi
aniqlandi. Bu esa grammatik shaklning ma`noviy qobiliyati va sintaktik imkoniyati
masalasini o`rtaga qo`ydi. Chunonchi, mayl / zamon shaklining ma`nosi
so`zlovchining harakatga va harakatning nutq momentiga munosabatini ifodalash
bo`lsa, uning sintaktik imkoniyati gap kesimini shakllantirishidir. Grammatik
shakllarning ma`nosi va sintaktik qobiliyatlari B.Mengliyevning tadqiqotidan
olingan quyidagi jadvalda umumlashtirilgan:

Usbu morfologik kategoriyalarga mansub shakllar ikki guruhga ajratib o`rganiladi: 1.
Leksik – morfologik (lug`aviy) shakllar 2. Funksional – morfologik (sintak tik)
shakllar
Bu ajralishning mohiyati shundaki, lug`aviy shakllar (bularga qisman an`anaviy
forma yasovchilar kiradi) o`zi qo`shilib kelayotgan so`zga yangi sintaktik vazifa
bermaydi, lug`aviy ma`noga qisman ta`sir etib, uni muayyanlashtiradi. Lug`aviy
shakl yasovchi qo`shimchalarga fe`l nisbatlari, fe`l turlari (ravishdosh, sifatdosh,
harakat nomi), harakat tarzi, otlarda son, kichraytirish-erkalash, shaxsiy munosabat,
sifat darajalari, sonning turlari qo`shimchalari kiradi. Masalan, ot turkumida lug`aviy
ma`noga ta`sir qiluvchi grammatik vositalar sifatida kichraytirish va erkalash
ko`rsatkichlari bo`lgan [-cha], [-choq], [-chak] qo`shimchalari o`zbek an`anaviy
tilshunosligida otlarning kichraytirish-erkalash

shakllari sifatida atroflicha o`rganilgan. Kichraytirish shakllari otlarga qo`shilar
ekan, avvalo ularning lug`aviy ma`nosiga muayyanlik kiritadi. Masalan, kitob, qush,
mushuk, hovuz so`zlarida “kattalik” belgisi ham, ”kichiklik” belgisi ham mavjud
bo`lib, so`z ma`nosi bu jihatdan neytraldir. Ya`ni bu so`zlar turli kattaliklar ([katta],
[o`rta], [kichik], [yirik]) ni ifodalovchi so`zlar bilan erkin birikaveradi. Kichraytirish
shakli [-cha] esa so`zni shakllantirar ekan, uning semantikasidagi ma`lum nuqtalarni
oydinlashtiradi. Bu qo`shimchani olgan sememada “katta” semasi so`nadi.
Semantikada yuz bergan o`zgarish leksemaning sintaktik qobiliyatini ham
o`zgartirib yuboradi. Ya`ni, kitobcha so`zshakli [o`rta], [katta], [ulkan] kabi
leksemalar bilan birikish imkoniyatiga ega bo`lolmaydi.
1.2.Lug’aviy va sintaktik shakllar. Ularning o’ziga xos xususiyatlari
Harakat tarzi shakllari fe’lning lug’aviy ma’nosi bilan zich bog’langan. Bu
shakllar fe’llarni grammatik jihatdan shakllantirib, ularning lug’aviy ma’nolarini
muayyanlashtiradi: harakatning kutilmaganda sodir bo’lishi ( kulib yubordi ),
harakatning tugallanganligi ( o’qib chiqdi ), harakatning davomiyligi (o’qib yuribdi)
kabi o’nlab ma’nolarni ifodalaydi. Ushbu shakllar ko’makchi fe’llar atamasi ostida
o’zbek tilshunosligida batafsil o’rganilgan. Lekin bugungi kunda ko’makchi
fe’llarning lug’aviy shakllar sifatida tutgan o’rni va lisoniy mohiyati masalasi kun
tartibida turgan muammolardan sanaladi. Lug’aviy shakl yasovchilar guruhiga
mansub bo’lgan ko’plik son shakli ot turkumiga mansub leksemalarda
“belgilanmagan miqdor” semasini muayyanlashtiradi: U kitoblarini yig’ishtira
boshladi.
Yuqorida aytilgan fikrlardan shunday xulosaga kelinadiki, lug’aviy shakllar
sirasiga ma’lum bir turkumlar doirasidagina amal qiladigan son, kichraytirish -
erkalash [ot turkumi], nisbat [[fel], daraja [sifat] kabi korsatkichlar kiritiladi .
Sintaktik shakl yasovchi qo shimchalar esa barcha turkumlar uchun umumiy
bo`lib, sozning lug`aviy manosiga mutlaqo tasir etmay, sozlarni bir-biriga bog`lab,
ularga malum bir sintaktik vazifalar muyyanlashtirishga xizmat qiladi. Sintaktik
shakllar guruhiga egalik, kelishik, kesimlik kategoriyasi qo`shimchalari kiritiladi.
Bular oz navbatida sintaktik imkoniyati nuqtai nazaridan yana ikki guruhga ajraladi:

a) sozlarni boglashga xizmat qiluvchi shakllar (kelishik, egalik); b) sozlarga alohida
sintaktik vazifa belgilovchi shakllar (kesimlik shakllari).
Kelishik sozlarni ozaro boglashga xizmat qiluvchi aloqo-munosabat
shakllaridan bo`lib, asosan, tobe sozni hokimga boglaydi. Kelishik kategoriyasi
malum shakllar orqali ifodalanadi va alohida bir paradigmani hosil qiladi. Kelishik
kategoriyasi olti shakl (bosh kelishik, qaratqich kelishigi, chiqish kelishigi, tushum
kelishigi, jonalish kelishigi, orin-payt kelishigi) ning sistemasi bilan shakllanadi,
ularning har biri malum manolar kompleksini ifodalaydi.
Kelishik shakllarida malum bir sintaktik vazifa uchun xoslanganlik ham ajratiladi,
yani:
Egalik shakllari esa qarashlilik, mansublik manosini, yani bir narsaning malum
shaxs yoki narsaga mansub ekanligini ifodalab, sintaktik jihatdan “keyingi SSHning
oldingi SSHga munosabatini” korsatadi. Ananaviy tilshunoslikda forma yasovchi deb
qaraluvchi mayl va zamon shakllari ham sintaktik shakl sifatida baholanilmoqda.
Buning sababi shundaki, mayl va zamon shakllari bolishli-bolishsizlik, shaxs-son
shakllari bilan birgalikda gapning kesimiga xos bo`lib, shu mavqeda qanday soz
kelishidan qat` iy nazar, bu kategoriya manolari voqelanadi. Masalan: “Men
talabaman” gapida ham, talabaman sozshakli kesimlik shaklidir, bolishli, aniqlik
mayli, hozirgi-kelasi zamon, I shaxs, birlik son shaklidadir. Yoki “Men yozaman”
gapi yuqorida sanab otilgan shakllarda ozgaradi. Shu sababli, kesimlik kategoriyasi
alohida kategoriya sifatida ajratilib, mayl, zamon, shaxs-son shakllari fel shakllari
tizimidan chiqarilgan va kesimlik kategoriyasi tizimida o`rganilmoqda. Sozlarga
alohida sintaktik vazifa belgilovchi kategoriya bo`lgan kesimlik shakllari (mayl-
zamon, shaxs-son, tasdiq-inkor)ning manoviy tomonini

sozlovchining harakatga va harakatning nutq momentiga munosabatini ifodalash,
harakat bajaruvchisining shaxsi va sonini, bor- yoqligini ifodalash tashkil etsa,
uning sintaktik tabiati gap kesimini shakllantirishidadir.
Aloqa-munosabat qo`shimchalari bilan birikish xususiyatiga kora sozlar ikki
guruhga ajraladi:ozgaradigan sozlar;ozgarmas sozlar;Ozgaradigan sozlar guruhiga
ot, sifat, son, taqlid, olmosh, felning kesimlik shakli, sifatdosh, harakat nomi kiradi.
Ozgarmas sozlar tarkibiga ravish, ko`makchi, boglovchi, yuklama, ravishdosh, so`z
- gaplar kiradi.
1.3.So’zlarning sintaktik shakllari
Sintaksis- bu til fanining izchil nutqni tashkil qilish qonuniyatlarini, nutqdagi
so’zlarni bog’lash usullarini o’rganadigan bo’limi, ya’ni. Kommunikatsiyalar.
Sintaktik birliklar- bular elementlari (komponentlari) sintaktik aloqalar va
munosabatlar orqali birlashtirilgan konstruksiyalardir
Asosiy sintaksis birliklari:
1.taklif- gapni shakllantiradi, u sintaksisning asosiy birligidir.
2.ibora- - gapning tarkibiy qismlaridan biri, u yordamchi birlikdir.
So’z birikmalari va gaplar o’rtasidagi munosabat masalasi. Bu iboradan oldin
ma’lum bir shakldagi so’z – so’z shakli keladi, shuning uchun:
3. so‘zlarning sintaktik shakli
Sintaktik birliklarning bir qismi sifatida o’zgartirilgan so’zlar o’zlarining
shakllaridan birida (so’z shakllari) qo’llaniladi, ular birgalikda so’zning morfologik
paradigmasini tashkil qiladi.Demak, so‘z shakllari sintaktik birliklarning tarkibiy
elementlari: so‘z birikmalari, sodda gaplar, murakkab gaplar, asosiy sintaktik
birliklar bo‘lgan murakkab sintaktik butunliklardir.Tarkibi va taqdim etish

Gapdagi sintaktik aloqaning ikkita asosiy turi mavjud – yozish va
topshirish.Yaratganda sintaktik jihatdan teng, bir-biridan mustaqil elementlar (gap
a’zolari), masalan: kitob va daftar (stol ustida); (o’qish) kitoblar, gazetalar,
jurnallar.Qiymati bo’yicha koordinatsion bog’lanish quyidagilarga bo’linadi
turlari:Qarama-qarshi bog’lanish (“a”, “ha” (“lekin” degan ma’noni anglatadi),
“lekin”, “boshqa tomondan”, “ammo”, “ammo”, “hali”),
Ulash aloqasi (“nafaqat – balki”),
Ajratuvchi rishta (“yoki”, “yoki… yoki”, “yo”, “bu… o’sha”, “yo … yo”, “bu emas
… u emas”).
Oddiy jumlada insho bir xillik toifasi bilan majburiy kombinatsiyada paydo
bo’ladi: u jumlaning boshqa har qanday a’zosi bilan bir xil munosabatda bo’lgan
elementlarni bog’laydi ( ota va onasi keldi; o’qituvchi qattiqqo’l, lekin adolatli;).
Bu erda joylashgan kompozitsiya gapni kengaytirish, undagi bir xil turdagi
sintaktik pozitsiyalarni ko’paytirish maqsadlariga xizmat qiladi.Darajada murakkab
jumla tarkibda elementar gaplarning grammatik holatining tengligi tushuniladi
Bo’ysundirilganda bog‘lanishga sintaktik jihatdan teng bo‘lmagan elementlar kiradi
(biri ikkinchisiga bog‘liq), masalan: kitob o‘qing, do‘stdan
maslahat.Bo’ysunish uch xil sintaktik bog‘lanishga ega: kelishik, nazorat va
qo‘shni.Sintaktik havolalar frazema a’zolarining shakliy tobeligidir. Sintaktik
bog`lanishlar so`z shakllarida namoyon bo`ladi. So‘zlarning sintaktik bog‘lanishi 3
xil bo‘ladi: 1) kelishik, 2) nazorat, 3) qo‘shni.Muvofiqlashtirish- bu tobe
munosabatning bir turi bo’lib, unda tobe so’z o’z shaklida hukmron so’zga
o’xshatiladi, masalan: muhim masala, asosiy ko’cha, yangi uylar.

Boshqaruv- bu tobe bog`lanishning bir turi bo`lib, unda tobe so`z hokim so`zning
leksik va grammatik ma`nosiga ko`ra ma`lum hol shaklida (old gapsiz yoki bosh
gap bilan) qo`yiladi, masalan: maktub o‘qish, san’atga qiziqish, ona yurtga
muhabbat.Qo’shni- bu tobe so’zning tobeligi leksik, so’z tartibi va intonatsiyasi
ifodalangan tobe bog’lanishning bir turi. O’zgarmas muhim so’zlar qo’shiladi
(zarf, infinitiv, gerund), masalan: ohista pichirlash, kirishni taklif qilish, tabassum
bilan gapirish.
Murakkab gapdagi tobe bog`lanish turlari:
· ittifoqdosh bo’ysunish
Kasaba uyushmalari.Mening sirli ertakimni dunyo bilishini
xohlamayman(Lermontov).
· nisbiy bo’ysunish
-Qo`shma (nisbiy) so`zlar yordamida gaplarning bo`ysunishi.
Bu so’zlarning to’liq qadrini anglagan payt keldi(Goncharov).
· bilvosita so’roqli topshirish(so’roq-nisbiy, nisbatan-so’roq)
Tobe bo‘lakni bosh bo‘lak bilan bog‘lovchi so‘roq-nisbiy olmosh va ergash gaplar
yordamida tobelanish, bunda tobe bo‘lak bilan izohlangan gap a’zosi fe’l yoki gap,
idrok ma’noli ot bilan ifodalanadi; aqliy faoliyat, hissiyot, ichki holat.
Avvaliga emo nima ekanligini aniqlay olmadim.(Korolenko).
Ketma-ket yuborish (yoqish)

To`g`ridan-to`g`ri, bunda birinchi tobe bo`lak bosh bo`lakka, ikkinchi to`g`ridan-
to`g`ri birinchi tobega, uchinchi ergash gap ikkinchi tobega va hokazo.
Umid qilamanki, bu kitob men xohlaganimda haqiqatni yozishdan tortinmaganimni
etarlicha aniq ko’rsatib beradi.(Achchiq).· o’zaro bo’ysunish
-Bosh va ergash gaplar ajratilmagan murakkab gapning predikativ qismlarining
o’zaro bog’liqligi; qismlar orasidagi munosabatlar leksiksintaktik vositalar bilan
ifodalanadi.
Chichikov atrofga qarashga ulgurmasidan oldin, uni allaqachon gubernatorning
qo’lidan ushlab oldi.(Gogol).
· parallel bo’ysunish (bo’ysunish)
Predikativlik- sintaksisning asosiy birligini tashkil etuvchi grammatik (sintaktik)
kategoriya – xabarning voqelik bilan bog’liqligini o’rnatuvchi gap. Xabar qilingan
narsa har doim o’z vaqtida (hozirgi, o’tmish yoki kelajak) haqiqatda amalga
oshirilgandek ko’rinadi yoki g’ayrioddiylik nuqtai nazaridan o’ylab topiladi (iloji
boricha, istalgan, kerak yoki talab).
Predikativlik kontrastlari sintaksisning boshqa barcha birliklariga jumla.
Predikativlik jumlani so’z kabi til birligidan ajratib turadi:
*taklif Bahor! Ma’lum bir intonatsiya bilan so’zdan farq qiladi Bahor hozirgi,
o‘tmish yoki kelajak rejasiga ma’lumotlarni havola qila oladigan mavhum gap
qolipiga asoslanganligi (Bahor!; Bahor bor edi!; Bahor bo‘ladi!). Ikki qismli
gaplarda predikativlikning tashuvchisi predikat, bir komponentli – asosiy a’zo.
Predikativlik gapning grammatik kategoriyasi bo`lib, har qanday gapga
o`tadi.Ibora- bu ma’no va grammatik jihatdan bog’liq bo’lgan ikki yoki undan

ortiq muhim so’zlarning birikmasi bo’lib, bitta tushunchani (ob’ekt, sifat, harakat
va boshqalar) bo’laklangan belgilash uchun xizmat qiladi.
Ibora sintaksis birligi sifatida qaraladi, qaysi kommunikativ funktsiyani (nutqga
kiritilgan) faqat gapning bir qismi sifatida bajaradi.So z birikmalariga tobeʻ
bog lanish (asosiy va tobe a zolarning bog lanishi) asosidagi so z birikmalari
ʻ ʼ ʻ ʻ
kiradi, degan umumiy qabul qilingan. Ba’zi tadqiqotchilar ham
muvofiqlashtiruvchi iboralarni – jumlaning bir hil a’zolarining birikmalarini tan
oladilar.
II.bob. So’zlarning sintaktik shakllari. Egalik va kelishik kategoriyasi
2.1.So’zlarning sintaktik shakllari haqida ma‘lumot.
Sintaktik aloqa. Mustaqil so’zlarning nutq jarayonidagi erkin bog’lanishi
sintaktik aloqa deyiladi: Suvlar tiniq, toza havo. Sintaktik birliklar bir necha a‘zoli
bo’ladi. Faqat gap bir a‘zoli bo’lishi mumkin. Nutqda so’zlarning bir-biri bilan
bog’lanishi har bir tilning LSQlari, leksemalarning birikish imkoniyatlari asosida
sodir bo’ladi.
So’zlarning sintaktik munosabatga kirishuvi natijasida hosil bo’lgan sintaktik
qurilma so’z qo’shilmasi deyiladi. Bu so’zlarning bir-biriga ergashishi (a‘lochi
o’quvchi) yoki tenglashishi (olma va anor) shakllarida bo’lishi mumkin. A‘lochi
o’quvchi birikmasida bir so’z ma‘noviy qobiliyatini namoyon qilish uchun
boshqasiga ehtiyoj sezadi. Aniqrog’i, (o’quvchi) uzvi izohlanishga muhtoj. Shu
boisdan (a‘lochi) so’zi unga ergashib, izohlab keladi. Bu tobelanish aloqasidir.
Tobelanish aloqasi natijasida so’z birikmasi va gaplar hosil bo’ladi: tiniq suv, Salim
o’qidi. O’zbek tilida keyin kelib, ma‘nosi izohlanayotgan so’z hokim (bosh) so’z,
hokim so’zga ergashish yo’li bilan bog’lanib, uning ma‘nosini izohlaydigan so’z
tobe (ergash so’z) deyiladi. (Tiniq suv), (Salim o’qidi) birikuvlarida (tiniq) va
(Salim) so’zlari tobe, (suv) va (o’qidi) so’zlari hokim a‘zolardir.

Nutqda so’zlarning barchasi ham tobe aloqada bog’lanavermaydi. So’zlar
(olma va anor), (nok va anjir), (o’qidi va yozdi) shaklida biri ikkinchisiga
bo’ysunmay, teng holda ham bog’lanishi mumkin. Bu so’z qo’shilmalari a‘zolari
teng huquqli bo’lib, biri ikkinchisining ma‘nosini izohlamaydi.
Demak, so’zlar orasidagi aloqa ikki xildir: tenglashish va tobelanish. Ular esa
uch xil hosilani beradi: so’z birikmasi, so’z tizmasi va gap. Tenglashish aloqasi
asosida so’z tizmasi hosil bo’lsa, tobelanish aloqasi asosida so’z birikmasi va gap
shakllanadi.
So’z tizmasi . So’z tizmasi (olma va anor) teng huquqli a‘zolardan tashkil
topadi. Ular orasida tobelik bo’lmaydi. Shunga muvofiq, ular orasida bir-birini
izohlash, to’ldirish hodisasi ham bo’lmaydi. So’z tizmasi tashkil etuvchilarining
o’rnini almashtirish ham mumkin: (anor va olma). Bu ularning sintaktik mavqei va
ma‘nosiga putur yetkazmaydi. So’z tizmasidagi a‘zolar birgalikda boshqa so’zga
tobelanib, uni aniqlashi (oq va sariq gullar) yoki boshqa so’z tomonidan izohlanib,
birgalikda hokim uzv bo’lib kelishi mumkin (shirin olma va anor). Shuningdek, so’z
tizmasidagi har bir uzv o’ziga xos tobe uzvlarga ham ega bo’lishi mumkin
(o’qiyotgan bola) va (yozayotgan qiz).
So’z tizmasi a‘zolari teng bog’lovchilar yordamida yoki bog’lovchi
vositalarsiz, faqat ohang yordamida bog’lanishi mumkin: bola, qiz kabi. So’z
tizmasi a‘zolari, asosan, bir so’z turkumiga mansub leksemalar voqelanishlari
bo’ladi: olma (ot) va anor (ot). Ba‘zan ular turli turkumlardan ham bo’ladi: Salim
(ot) va men (olmosh).
So’z birikmasi birikuvchi so’zlarning hokim-tobelik munosabati asosida hosil
bo’ladi. Bunda izohlanuvchi a‘zo kengayuvchi, izohlovchi a‘zo kengaytiruvchi a‘zo
ham deb yuritiladi: (kitobni o’qimoq) ( kitobni - izohlovchi, kengaytiruvchi,
o’qimoq - izohlanuvchi, kengayuvchi).
Tobelanish aloqasida hokim a‘zo hokimlik mavqei va vositalariga, tobe a‘zo
tobelik mavqei va uni ta‘minlovchi vositalarga ega bo’ladi. kitobni o’qimoq
birikmasida (kitobni) a‘zosi oldin kelib, tushum kelishigi ko’rsatkichi bilan
shakllangan bo’lsa, (o’qimoq) a‘zosi hokimlik mavqei va shakliga ega.

A‘zolarning hokim-tobeligini bildiradigan shakliy ko’rsatkichlar har doim ham
bo’lavermaydi. Morfologik ko’rsatkichlar bo’lmaganda ham tobelik va hokimlik
belgilari birikuvchi so’zlarning lug’aviy-grammatik tabiatidan, sintaktik o’rnidan
hamda tartib va ohangdan bilinib turadi. Masalan: (tiniq suv) (tobe+hokim), suv
tiniq (tobe+hokim).
Nutqiy birikuvlarda hokim-tobelik belgilarini aniqlashda ohangga
asoslanishning ahamiyati katta. Masalan, so’z tizmasida sanash ohangi mavjud
bo’lsa (qalam, daftar), so’z birikmasida ko’tariluvchi (kitobni o’qimoq) va gapda
pasayuvchi ohang (suvlar tiniq) amal qiladi. Biroq hokim-tobelikni aniqlashda
morfologik ko’rsatkichlarga tayanish har doim ham to’g’ri bo’lavermaganligi kabi
(chunki morfologik ko’rsatkichlarsiz ham so’z birikuvlari hosil bo’laveradi - qizil
qalam), ohang va so’z tartibiga tayanish ham mutlaq asos emas. Chunki kitobni
o’qidi nutqiy so’z birikmasi pasayuvchi ohang bilan aytilsa, o’qidim kitobni
hosilasida hokim so’z oldin tobe so’z keyin kelsa-da u so’z birikmasi sanalaveradi.
Umuman, tobelikning ko’rsatkichlari bo’lmaganda, tartib hokim-tobelikning asosiy
belgisi bo’ladi, bunday ko’rsatkich bo’lganda esa u o’z kuchini yo’qotadi.
Tenglashish uyushiq bo’laklar va ayrim qo’shma gap a‘zolari orasida amal qilsa,
bulardan boshqa bog’lanishlar tobelanish aloqasidir.
Gap. Gapning asosini ham tobelanish tashkil qiladi. Kesim gapning markaziy,
uyushtiruvchi bo’lagi bo’lib, u barcha gap bo’laklarini o’ziga bevosita yoki bilvosita
tobelaydi.
Sintaktik aloqani ta‘minlovchi vositalar . Erkin birikmalarda so’zlar bir-biri
bilan har xil bog’lanadi: bu bog’lanishlarda sintaktik aloqa turli vositalar asosida
amalga oshadi: a‘lochi o’quvchi, o’qituvchini tabriklamoq, paxtani mashina bilan
termoq, kitobning varag’i va h. kabi.
So’zlarning turli vositalar yordamida bog’lanishi ularning qaysi lug’aviy-
grammatik tip (so’z turkumi) ga kirishiga, lug’aviy-grammatik xususiyatlariga
bog’liq. Zero, ayrim lug’aviy-grammatik tip so’zlar, asosan, tobe a‘zo vazifasida
kelish uchun ixtisoslashgan (masalan, son, ravish, sifat): besh o’quvchi, tez gapirish,
a‘lochi bola kabi. Shuning uchun ular so’z birikmasida tobe a‘zo mavqeida kelish

uchun ma‘lum bir grammatik ko’rsatkichni talab qilmaydi. Ayrim so’z turkumlari
(masalan, ot, fe‘l) asosan, hokim mavqe egallashga xoslangan: issiq non, kitobni
keltirmoq. Shu boisdan ular tobe a‘zo sifatida nutqda ishtirok etishi uchun o’ziga
xos grammatik shakl kasb etadi: paxtani termoq, terilgan paxta.
Sintaktik aloqalarni ifodalovchi vositalar sintaktik shakl hosil qiluvchi qo’shimchalar,
yordamchi so’zlar, so’z tartibi va ohanglardir.
Aloqa-munosabat (sintaktik ) shakllari. Bular sintaktik shakl hosil qiluvchi
vositalar - kelishik, egalik, kesimlik shakllaridir. Aloqa-munosabat shakllari
so’zlarni erkin biriktirishning eng faol vositalaridan hisoblanadi. Men qishloqqa
bordim gapida -ga shakli qishloq so’zini bormoq fe‘li bilan, -dim kesimlik
shaklidagi -m ko’rsatkichi men so’zini bormoq fe‘liga tobelash vazifasini
o’tamoqda.
Egalik qo’shimchalari mustaqil so’zlarning hokim mavqeda kelishini ifodalab,
uning tobe so’zga munosabatini ko’rsatadi (sizning uyingiz). Shuningdek, bog’lash
bilan birgalikda, hokim va tobe so’zning shaxs va sonda moslashishini ham
ta‘minlaydi.
Kelishik mustaqil so’zlarning barchasi uchun tobelikni ta‘minlovchi formal
ko’rsatkichdir. Masalan, bosh kelishik egani, tushum kelishigi to’ldiruvchini,
qaratqich kelishigi aniqlovchini hokim bo’lakka tobelaydi.
SHaxs-son qo’shimchalari, kesimlikning boshqa shakllari bilan birgalikda, o’zi hosil
qilayotgan hokim bo’lakni tobe bo’lak -egaga bog’laydi.
Yordamchi so’zlar. Sintaktik aloqalarni ifodalashda qo’llanadigan
yordamchilar ko’makchi, bog’lovchi va bog’lamalardir.
Ko’makchilar bir so’zni ikkinchi so’zga tobelovchi vositadir. Ular ma‘no va
vazifalari jihatdan kelishiklarga o’xshaydi (telefonda gaplashmoq - telefon orqali
gaplashmoq). Shuningdek, ko’makchi so’zlarni sintaktik aloqaga kiritishda o’zi
bilan birga ularning ma‘lum bir kelishik shaklida bo’lishini ham talab qiladi:
Marraga qadar bir tekisda yugurib borishdi.
Bog’lovchilar odatda, so’z tizmalarining, gaplarning a‘zolarini bog’lash uchun
xizmat qiladi. Masalan: olma va anor. Men o’qidim va yozdim. Teng bog’lovchi

$birinchi misolda so’z tizmasi a‘zolarini, ikkinchi misolda esa qo’shma gap a‘zolarini bog’lash uchun xizmat qilgan. Bog’lama ot kesimni ega yoki boshqa tobe a‘zolar bilan bog’lash uchun xizmat qiladi: Biz o’tgan yili talaba bo’ldik. Bunda bo’ldik bog’lamasi shaxs-son va zamon ma‘nolarini ifodalagan va kesimni uning shaxs (biz) va zamon (o’tgan yili) kengaytiruvchilari bilan bog’lagan. So’z tartibi. So’zlar erkin birikuvlarda grammatik shakllar asosida bog’langanda so’z tartibi o’zgarsa-da, u ma‘noviy munosabat yoki bog’lanishga ta‘sir qilmaydi: Sen kitobni keltirdingmi? Kitobni sen keltirdingmi? Keltirdingmi sen kitobni? Birikuvlaridagi so’zlar o’rni almashtirilganiga qaramay, keltirdingmi so’z shakli hokim, sen va kitobni so’z shakllari tobe a‘zo sifatida qolavergan. Chunki ular sintaktik mavqelarini ta‘minlovchi vositalar - morfologik ko’rsatkichlarga ega. So’zlarning hokim-tobeligi (sintaktik mavqei)ni ko’rsatuvchi vositalar bo’lmaganda so’z tartibining qimmati oshadi (achchiq olma). Bunda so’zning gapdagi funktsiyasi, asosan, tartibi bilan belgilanadi, tartib o’zgarsa, mazmun bilan birga, sintaktik holat ham o’zgaradi: Hayot go’zal (ega+kesim), go’zal hayot (aniqlovchi+aniqlanmish). Gapda uslubiy maqsadlarda so’z tartibi o’zgarishi mumkin. O’qituvchi intizom haqida gapirdi. Intizom haqida o’qituvchi gapirdi. Tartibning bunday o’zgarishi a‘zolarning hokim-tobeligiga ta‘sir qilmaydi, biroq gapning uslubiy jihatlariga ma‘nodagi, fikrdagi ottenkaga ta‘siri mavjud. Ohang. Ohang ham, yuqorida aytilganidek, birikuvlarning tabiatini ko’rsatuvchi nisbiy vosita hisoblanadi. Gap tugallangan ohang bilan aytilsa, gap tarkibidagi ayrim birikuvlar sanash (olma va anor), ayrimlari ko’tariluvchi ohangga (qizil qalam) ega bo’ladi. Ohang (pauza) birikuvlarning sintaktik bo’lishini ko’rsatadi. Masalan, Ko’p qavatli uy birikmasini ikki xil ko’p//qavatli uy va ko’p qavatli//uy tarzida aytish mumkin. Demak, sintaktik aloqani, unga bog’liq ravishda mazmuniy boshqalikni ifodalashda ohangning o’rni bor. Ya‘ni, ko’p\\qavatli uy tarzida birinchi so’zdan keyin pauza qilinishi natijasida (ko’p) so’z shakli tobe va (qavatli uy) birikmasi unga hokim, mavqeda bo’lib, bunda qavatli uylarning ko’pligi ma‘nosi anglashiladi.$

Ikkinchi holatda (ko’p qavatli//uy) esa ko’p qavatli birikmasi tobe, uy so’z shakli
esa hokim mavqeda bo’lib, birikmadan uyning qavatlari ko’pligi ma‘nosi
anglashildi.
Sanash ohangi bir xil bo’laklarning aloqasini ifodalaydi: oltin, kumush tosh
bo’lar.
Qo’shma gapning tarkibiy qismlari orasida ham maxsus-qarama-qarshilik
(Kunduzi issiq - kechasi sovuq), shart (Sen kel - u boradi), sabab (Kecha
borolmadim - mehmonlar kelib qoldi) mavjud.
Ko’rinadiki, ayrim o’rinlarda so’zlarni va gaplarni bog’lashni ohangning o’zi
bajaradi. Bog’lashni boshqa vositalar o’z zimmasiga olganda ohangning roli
kuchsizlanadi.
2.2.Kesimlik kategoriyasi
Kesimlik kategoriyasi, predikativlik tushunchasi, morfologik kategoriyalarning
ma`noviy xususiyati va sintaktik imkoniyatlari, kesi mlik kat egori ya si UGMsi, ta
sdiq-inkor, mayl-zamon, shaxs – son shakllarining ifodalanish xususiyatlari, kesimlik
kategoriyasining murakkab kategoriya ekanligi, kesimlik kategoriyasi shakllariga
munosabat jihatdan mustaqil so`zlarning ismlarga va fe`llarga ajralishi.
So`zlarning sintaktik shakllaridan biri bu kesimlik kategoriyasidir. Kesim gap
bo`lagi sifatida dunyodagi barcha tillarning sintaktik sistemasida alohida o`rin
tutadi. Uning mavqei turkiy tillarda, ayniqsa, ustun.
Turkiy tilshunoslikda, xususan, o`zbek tilshunosligida maxsus morfologik
kategoriya sifatida kesimlik kategoriyasini ko`rsatish odat tusiga aylanib bormoqda.
Turkiy tilshunoslikda kesimlik kategoriyasini alohida morfologik
kategoriya sifatida ajratgan olim N.K.Dmitri
yev bo`ldi. U “Kesimlik
qo`shimchalari tarixiga oid” maqolasida quyidagilarni yozadi:
“Qo`shimchalardan iborat morfologik kategoriya mavjud, ammo kesimlik
kategoriyasi to`liq sintaktik funksiya bajaradi. Turkiy tillarning xususiyati
shundadir”. Darhaqiqat sintaktik shakllardan kelishik va egalik kategoriyasi so`zlarni
bog`lashga xizmat qilsa, kesimlik shakllari esa so`zlarga alohida sintaktik vazifa
belgilaydi. Kesimlik kategoriyasini maxsus morfologik kategoriya sifatida

formal - funksionaltezis mualliflari ham ishlatgan. Kesimlik kategoriyasining turkiy
tillar grammatik kategoriyalari ichidagi o`rni Sh.Shahobiddinova tomonidan maxsus
o`rganildi va biz quyida uning nomzodlik dissertatsiyasi ilovasidagi kesimlik
kategoriyasi haqidagi xulosalarini alohida keltiramiz: “Kesimlik kategoriyasi. Bu
kategoriya shakllarining ma`nolari murakkab bo`lib, ularni quyidagicha ko`rsatish
mumkin:
-Shaxs ma`nosi.
-Son ma`nosi.
-Zamon ma`nosi.
-Mayl – munosabat ma`nosi.
-Tasdiq - inkor ma`nosi.
-Kesimlikni shakllantirish va gapning egasi bilan bog`lash vazifasi.
Birinchidan beshinchigacha bo`lgan ma`nolar kesimlik kategoriyasi mohiyatining
ma`noviy tomonini tashkil etadi. Oltinchi ma`no esa uning mohiyatida sintaktik
tomonni tashkil etadi. Shu turdagi ikki xil ma`no birikishidan kesimlik
kategoriyasining UGMsi (umumiy lisoniy grammatik ma`no) hosil bo`ladi. Bu
UGM o`n minglab xususiy ma`nolar shaklida nutqda voqelanadi”.
Kesimlik kategoriyasi shakllari uchun tasdiq-inkor, mayl-zamon, shaxs-son
ma`nolarining birikkan holda ifodalanishi xos bo`lib, bu ma`nolar so`zshakl
tarkibida bitta qo`shimcha bilan ham bir necha qo`shimcha bilan ham ifodalanishi
mumkin. Masalan, “gulni ol” gapida “ol” so`zshakli tasdiq, buyruq mayli, ikkinchi
shaxs, birlik son, hozirgi zamon ma`nolarini voqelashtirib kelmoqda va bu ma`nolar
bitta [0] bilan ifodalanmoqda. “Otam ishchi” so`zshaklida ham tasdiq, aniq mayl,
hozirgi-kelasi zamon, uchinchi shaxs, birlik ma`nosi [0] bilan ifodalanmoqda.
“Gulni olmadingiz” gapida inkor ma`nosi [ma] qo`shim chasi bilan , ma yl-zamon
ma`nosi [-di] bilan, ko`plik ma`nosi [-iz ] bilan ifodalanmoqda. “Gulni olma” gapida
esa inkor ma`nosi [-ma] bilan, mayl-zamon, shaxs-son ma`nolari [0] bilan berilib,
gap kesimi shakllantirilmoqda. Mis ol l a rd an ko `ri ni b tu rgani dek, ma yl, zam
on, sh axs- s on, t as di q-i nko r, ko`rsatkichlari fe`lgagina emas, kesim vazifasini
o`tashga xoslangan har qanday so`zga mansub bo`lib yig`iq yoki yoyiq holatlarda

voqelanadi. I.I. Meshaninov yozadi: “…shaxs-sonda… so`z turkumi emas, balki gap
bo`lagi o`zgaradi. Albatta, so`z turkumiga (fe`lga) ham shaxs-sonda tuslanish xos,
biroq bu mutl aq uni ng o `zigagina xos b elgi em as ; fe `lni ng o`zi ham s haxs-s
onda shuning uchun o`zgaradiki, tilda har qanday kesim shaxs-sonda o`zgaradi” [ 2,
38;]. Bu yerda yana bir narsani ta`kidlash zarurki, boshqa so`z turkumi bilan
ifodalangan kesim bilan fe`l bilan ifodalangan kesim orasida tuslanish darajasi
bo`yicha farq bo`lishi mumkin. Chunki boshqa so`z turkumi bilan ifodalangan
kesimning tuslanish darajasi sust, mayl/zamon tushunchalarini aniqroq ifodalash
zarurati tug`ilganda, aynan fe`lga ehtiyoj seziladi. Masalan, Men ishchiman //Men
ishchi bo`lganman// Men ishchi bo`lsam…; Bahor// Bahordir // Bahor edi // Bahor
bo`lgan… kabi. Bundan ko`rinadiki, fe`lda kesimlik imkoniyati kengroq. Fe`llarda
mayl, zamon, shaxs va son, tasdiq – inkor ma`nolarini ifodalashga xizmat qiladigan
shakllarning o`ta keng rivojlanganligining sababi shundaki, kesim juda ko`p hollarda
fe`l bilan ifodalanadi. Ammo bu shakllar fe`lning fe`lligini belgilovchi, so`z turkumi
sifatida farqlovchi shakllar emas. Bu shakllar so`z turkumini emas, gap bo`lagini
farqlaydi. O`z mohiyatini sintaktik qatlamda ochuvchi shakllar faqat bulargina emas.
Masalan, kelishik kategoriyasi ko`rsatkichlari ham shu hil xususiyatga ega.
Kelishiklar muyyan gap bo`laklarini shakllantirish uchun xizmat qiladi: Qaratqich
kelishigi qaratqich aniqlovchini, tushum kelishigi vositasiz to`ldiruvchini, o`rin,
jo`nalish, chiqish kelishiklari to`ldiruvchi va holni, bosh kelishik ega, kesim va
boshqa gap bo`laklarini. Shu tufayli kelishikni ham muayyan so`z turkumi, xususan,
otga bog`lab bo`lmaydi. Demak, turkiy tillarda, jumladan, o`zbek tilida vositasiz
to`ldiruvchini
shakllantiruvchi tushum kelishigi, ot aniqlovchini shakllantiruvchi qaratqich kelishigi
morfologik formalariga o`xshab, gap kesimini shakllantiruvchi maxsus morfologik
shakllar sirasi borki, ular so`zning alohida bir sintaktik vazifadagi shaklini-kesimlik
shaklini yasashga xizmat qiladi. Kesimlik kategoriyasi mohiyatini semantik jihatdan
mayl-zamon, shaxs-son, tasdiq-inkorlik ifodalash, sintaktik jihatdan gap kesimini
shakllantirish tashkil etadi. Jumladan, mayl-zamon kategoriyasining ma`noviy
xususiyatini so`zlovchining harakatga va harakatning

nutq momentiga munosabatini ifodalash tashkil etsa, ushbu
morfologik
kategoriyaning sintaktik imkoniyatini gap kesimini shakllantirish, kesimga turli
valentliklar berish, mikromatn tarkibiy qismlarini bog`lash kabilar belgilaydi.
Yoxud shaxs-son ko`rsatkichining ma`noviy xususiyati harakat bajaruvchisining
shaxs va sonini, aniq-noaniqligini, bor-yo`qligini ifodalashda bo`lsa, sintaktik
xususiyati gap kesimini shakllantirishidadir.
Kesim vazifasida kelgan barcha so`zlar shaxs-son shakl ko`rsatkichiga egadir.
Har qanday voqea, hodisa ma`lum zamon dourasida sodir bo`ladi. Demak,
ifodalangan voqea, hodisalar uch grammatik zamondan birini ko`rsatadi (zamondagi
umumiylik ham shunga kiradi). Zamon ma`nosi turli vositalar orqali ifodalanadi.
Masalan, ma`ruza o`qildi (o`tgan zamon), ma`ruza o`qilyapti (hozirgi zamon),
ma`ruza o`qiladi (kelasi zamon) gaplarida zamon ma`nosi fe`lning zamon shakllari
vositasida ifodalangan. Zamon kategoriyasi bilan mayl kategoriyasi birgalikda bir
butunlikni tashkil qiladi. Mayl kategoriyasi faqat tuslangan fe`llargagina xosdir.
Zamon kategoriyasi esa mazmuniga qarab qisman sifatdosh va ravishdoshlarga
o`xshab ketadi. Ravishdosh va sifatdoshlardagi (zamon bilan tuslangan fe`llardagi)
zamon bilan tuslangan fe`llardagi zamon bir – biridan keskin farq qiladi. Ulardagi
farq shundaki, tuslangan fe`1lardagi zamon harakat sodir bo`lish paytining nutq
momentiga munosabatini ifodalasa, ravishdosh va sifatdoshlardagi zamon
harakatning sodir bo`lish paytining kesim bilan ifodalangan harakatning paytiga
munosabatini ifodalaydi. Shunday qilib, zamon kategoriyasini quyidagi chizma
orqali ifodalasa bo`ladi:
Real nutq momenti ideal
o`tgan zamon hozirgi zamon kelasi zamon
Kesimi ot bilan ifodalangan gaplar ham zamon ma`nosini anglata oladi:
Dilshoda – talaba. Otam – iqtisodchi kabi. Shamol! Odam! kabi bir tarkibli gaplar
ham zamon (hozirgi zamon) ma`nosi bilan bog`langan.
Shaxs kategoriyasi gapdagi mundarijaning voqelikka munosabatini
ko`rsatishda qatnashadi, gapda shaxsga munosabat ifodalanadi. Shaxs
kategoriyasi son kategoriyasi bilan bog`liq. Har bir shaxsda son bor :

Birlik Ko`plik
Men yozdim. Biz yozdik.
Shaxs va son ma`nosini ifodalash imkoniyatiga ega birliklar o`zbek tilida bir
qanchadir: shaxs olmoshlari, ayrim mayl ko`rsatkichlari, kesimlik shakllari. Shaxs-
son kategoriyasi shakllari quyidagicha ziddiyatlar tizimini hosil qiladi: shaxs
ma`nosini ifodalashga ko`ra kategoriya shakllari uch guruhga birlashib, o`zaro
ekvipolent ziddiyatga kirishadi:
-man, -miz, -m, -k, - I shaxsni ifodal aydi.
-san, -siz, -ng, -ngiz, - II shaxsni ifodal aydi.
O – III shaxsni ifodalaydi.
Son ifodalashda ham ekvipolent ziddiyat yuzaga keladi. Ammo bu ziddiyatga
shakllar ikki guruhga bo`linib kirishadi:
-man, -san, - ∅ , -m, -ng – birlik ifodalaydi. [O] birlik ham, ko`plik ham ifodalovchi
shakl sifatida faqat birlik ifodalovchilar bilan birlik ifodalash, faqat ko`plik
ifodalovchilar bilan ko`plik ifodalash belgisiga ko`ra qisman privativ ziddiyat hosil
qiladi. Bunda ∅ har ikki ziddiyatning ham kuchsiz a`zosi bo`ladi.
Tasdiq-inkor ma`nosini ifodalashda morfologik ko`rsatgichlardan tashqari na, emas
yordamchi so`zlarini, yo`q so`zini ko`rsatish mumkin. [O] bo`lishlilikni, [-ma]
bo`lishsizlikni ifodalash bo`yicha ekvipolent ziddiyatga kirish adilar:
1.Majlis yarim kechagacha cho`zild . (O.M.).
2.Uzoqdan Navoiyning qorasi ko`ringuniga dovur u amirning kelishiga
ishonmagan edi (O.M.). Tasdiq-inkor shakllari mohiyatining semantik tomonini
bo`lishli – bo`lishsizlik ifodalash, sintaktik tomonini gap kesimini shakllantirishda
qatnashish tashkil etadi.
Kesimlilik kategoriyasi ko`rsatkichlariga shaxs – son, tasdiq – inkor, mayl –
modallik mansub ekan, bu ma`nolar ifodalanishiga ko`ra uch turga bo`linadi: 10
Kesimlik ma`nolarining yig`iq ifodalanishi:
a)fe`l – kesimlarda: Yoz! Yozgin! Boray.
b)ot – kesimla rd a: O`qituvchiman; Shifokorsiz.
11 Kesimlik manolarining yoyiq ifodalanishi:

a)
b)
12 fel - kesimlarda: Yozmasaydingiz.
ot - kesimlarda: Oqituvchidirman.
Kesimlik ma nolarining tafsiliy usul bilan
ifodalanishi:
a)fel - kesimlarda: Olgan bolsangiz; Oqisa boladi.
b)ot - kesimlarda: O` qituvchi edim; Bahor bo`ldi.
Predikatsiya va kesimlik. Darhaqiqat, kesimlik sof morfologik kategoriya
hisoblanadi. Shu sababdan uni predikativlik tushunchasidan farqlash zarur.
Predikativlik sof mantiqiy kategoriya bo`lib, harakat va uning sohibi kabi
voqelikdagi munosabatlarning inson ongida aks etishidir. Predikativlik asosida
hukm yotadi. Shuning uchun ham u gapning grammatik asosini belgilashga xizmat
qilmaydi. Hukm tafakkurning muayyan bir shakli, uni umumlashtiruvchidir.
Hukmda voqelik, yani predmet va hodisalar yakka-yakka holda emas, balki ozaro
munosabatda, bir-birlari bilan bogliq holda aks etadi. Fikrlashda (hukm yuritishda)
hukm elementlari bolgan subyekt, predikat, bazan boglama bolishi shart. Gap esa bir
necha bolakdan iborat bolganidek, bir bolakdan ham iborat bolishi mumkin.
Tafakkurning murakkab shakli bolgan hukm tilning murakkab shakli bolgan gap
orqali ifoda qilinadi. Gap hukmning ifoda shaklidir. Demak, predikativ aloqa
bollishi uchun hukm bolishi kerak. Har qanday predikativ aloqa hukmni ifodalaydi
(hukm tasdiq yoki inkor shaklida ifodalanadi). Predikativ aloqa - tushunchalarning
mantiqiy munosabati. Predikativ aloqa gapning materiali bolib xizmat qiladi.
2.3. Fe’l va ot kesimlik kategoriyasi
Fe‘llarda kеsimlik katеgоriyasi. Bоshqa so‘z turkumlari bilan fе’l оrasida
tuslanishda, kеsimlik bilan shakllanishda jiddiy farqlar bоrligini aytib o‘tgan edik.
Bu fе’lning kеsimlik vazifasini bajarish imkоniyatining kеngligi, kеsim vazifasiga
ko‘prоq хоslanganligi tufayli unda mazkur ma’nоlarni ifоdalоvchi vоsitalarning
kеng rivоjlanganligi bilan bеlgilanadi.
Aytilganidеk, kеsimlik murakkab katеgоriya bo‘lib, uning tarkibiy qismlari tasdiq-
inkоr, mayl, zamоn, shaхs-katеgоriya-laridir. Bu katеgоriyalar kеsimlik

katеgоriyasining alоhida shakl-lari emasmi, ularning har birini katеgоriya sifatida
bahоlashga asоs bоrmi dеgan savоl tug‘ilishi tabiiy. Chunki bunga o‘хshash hоl
o‘zgalоvchi katеgоriya misоlida kuzatilgan edi. Ma’lumki, katеgоriya shakllari bir
zоtiy ma’nоni хususiylashtirishi kеrak edi. Kеsimlik katеgоriyasining zоtiy
ma’nоviy mоhiyati murakkab bo‘lib, undagi tasdiq-inkоr, mayl, zamоn, shaхs-sоn
ma’nоlari nisbiy alоhidalikka ega. Shuningdеk, bu katеgоriyalarning ichki shakllari
bоshqa katеgоriyalar ma’nоlari asоsida emas, balki o‘zlari tеgishli katеgоriyalar
ma’nоlarini хususiylashtiradi. Masalan, zamоn katеgоriyasi shakllari zamоn
ma’nоsini хususiylashtiradi (o‘tgan, hоzirgi, kеlasi). Shaхs-sоn katеgоriyasi
(birinchi, ikkinchi, uchinchi shaхs birlik va ko‘plik) shakllari shaхs-sоn
ma’nоsinigina хususiylashtiradi. Bularda «bеgоna» katеgоriyalar tajallilarini
kuzatmaymiz. Dеmak, kеsimlik katеgоriyasi ichki katеgоrial sistеmalardan ibоrat
yaхlitlikdir. Yaхlitlikning mоhiyati shundaki, bu ichki katеgоriyalarning birоrtasi
ikkinchisisiz yashay оlmaydi.
Kеsimlik katеgоriyasi murakkab ekan, uning tarkibiy qismlarining yuzaga
chiqishida uch hоlat farqlanadi:
a) kеsimlik ma’nоsining yig‘iq ifоdalanishi: Yoz. Bоray. O‘qigin.O‘qituvchiman.
Shifоkоrsiz;
b) kеsimlik ma’nоsining yoyiq ifоdalanishi: Yozma-saydingiz. O‘qituvchidirman;
v) kеsimlik ma’nоsining tafsiliy ifоdalanishi: O‘qisa bo‘ladi. Ishchi edim. Yog‘sa
kеrak.
Quyida bu ichki katеgоriyalarning har birini alоhida-alоhida ko‘rib o‘tamiz.
Tasdiq-inkоr katеgоriyasi (qisq. TIK) kеsimdan anglashilgan fikrning tasdiq yoki
inkоrini ifоdalaydi. TIKning UGMsi «tasdiq, inkоr ma’nоlarini ifоdalash bilan gap
kеsimni shakllantirishda ishtirоk etish, uning hоl valеntligiga ta’sir qilish»dir.
Tasdiq-inkоr ma’nоsini ifоdalashda nоl shakl (tasdiq), -ma bo‘lishsizlik shakli,
emas, na yordamchi, yo‘q mustaqil so‘zlari (inkоr) ishtirоk etadi. Misоllar: Majlis
yarim kеchagacha cho‘zildi . (О.Muх.) Uzоqdan Navоiyning qоrasi ko‘ringunga
qadar u amirning kеlishiga ishоnmagan edi. (Оyb.) Na хоtin, na farzand

ko‘rmagan , kimsasiz bеchоra bir yigit . ( Uyg‘. ) Mеning farzandim yo‘q,
gulbоg‘larim yo‘q . (S.Nur.)
Bo‘lishli
- katеgоriyasini TIKdan farqlash lоzim. Bo‘lishli-
bo‘lishsizlik fе’lga хоs va uning nоkеsimlik shaklidir. Bunda bo‘lishsizlik shakli
bo‘lgan –ma ko‘rsatkichining o‘rnini aniq bilish lоzim. Bu shakl bоshqa (masalan, -
gan shakli sifatdоsh shakli sifatida bоshqa paradigmadan, kеsimni shakllantirishi
bilan bоshqa paradigmadan jоy оlganligi kabi) grammatik shakllardеk ko‘p vazifali
(pоlifunksiоnal) dir. U gap kеsimi tarkibida kеsimlik katеgоriyasining UGMsidagi
«gap kеsimini shakllantirish» ma’nоsini хususiylashtirganligi bilan bo‘lishli-
bo‘lishsizlik katеgоriyasidagidan bоshqa bir qirrasini namоyon qiladi. Bu sеrqirra
mоhiyatli, ko‘p funksiyali lisоniy birliklar kabi –ma shakli ham birdan оrtiq
paradigmadan o‘rin оlishini ko‘rsatadi.
Mayl katеgоriyasi. Mayl katеgоriyasi (qisq. MK) «kеsimdan anglashilgan
vоqеlikning bоrliqqa munоsabatini ifоdalash va gap kеsimini shakllantirishda
ishtirоk etish» UGMsiga ega. MK UGMsida mayl katеgоrial ma’nоsiga har dоim
zamоn katеgоriyasi ma’nоsi yondоsh ma’nо sifatida yashaydi.
MK ifоdalayotgan munоsabat turli хaraktеrda bo‘lishi mumkin. Shuning uchun
uning quyidagi turlari ajratiladi: a) хabar mayli ; b) shartmayli ; v) buyruq-istakmayli;
g) maqsad mayli .
Хabar mayli harakat/hоlat yoki hоdisani uning bajarilish vaqti bilan ifоdalaydi.
Bu maylda bajarilish haqida хabar mavjud. Shuning uchun bu mayldagi fе’l, albatta,
birоr zamоn shaklida bo‘ladi: kеldi, kеlyapti, kеladi .
Хabar mayli birоr ko‘rsatkichga ega emas. U fе’lning zamоn ko‘rsatkichlari оrqali
yuzaga chiqadi. Хabar mayli va zamоn ma’nоsi yig‘iq ifоdalanishga ega.
Shart mayli –ca, -sa edi, -ganda edi, -gan ekan shakllari оrqali hоsil qilinadi:
bоrsam, bоrsang, bоrsa, bоrsangiz, bоrsalaringiz, bоrsangizlar, bоrsalar; bоrganda
edi va h. Misоllar: Mana bu kanal bitsa , yangi еr оchilsa , paхta ham ko‘payadi .
(A.Q.) Ertоеv bir nimani sеzmasa , bunchalik talvasaga tushmas edi. (О.YOqub.)
Bizning bunday ulug‘ kunga erishganimizni оtamiz ham ko‘rganda , qanday quvоnar
edi. (Ibохоn.) Mеn ham dоim qishlоqda turganimda , mashinani

o‘rganib оlardim. (H.Naz.) Tuzalsa edi , оdamlardеk yura оlsa , bоshiga ko‘tarardi .
(S.Ahm.) Qaеrdaki ma’naviy-ma’rifiy ishlar yaхshi yo‘lga qo‘yilgan ekan, u еrda
muvaffaqiyat qo‘lga kiritiladi. («O‘zb.оv.» ) Biz ishlab chiqqan mеbеllar uylaringizni
qanchalik yaхshi bеzatar ekan , biz shunchalik хursand bo‘lamiz . («Qarshi univеrs.»)
Istiqlоl mеndan fеrmеr bo‘lishni talab qilgan ekan , mеn bu vazifani a’lо darajada
uddalashga va’da bеraman. («Qashq.»)
-sa shaklining «shart» ma’nоsidan tashqari ifоdalaydigan yana qatоr ma’nоlari
(«payt», «istak», «iltimоs», «sabab», «to‘siqsizlik» kabi) bo‘lib, bular shart mayli
dоirasida qaralmaydi.
Buyruq-istak mayli shakllarining asоsiy хususiyati so‘zlоvchining istagi bilan
bоg‘liq hоldagi harakatga undash, shu harakatga da’vat etishni, qo‘zg‘atishni
ifоdalashdir. U -ay,- gin,- sin,- aylik,- ing shakllari оrqali yuzaga chiqadi: bоray,
bоrgin, bоrsin, bоraylik, bоring(izlar). Ifоdalоvchilar birlik va ko‘plikda, shaхs va
sоnda farqlanadi.
Buyruq-istak maylida a) sоf buyruq, da’vat, iltimоs; b) istak ma’nоlari
qоrishadi.
Birinchi ma’nо ikkinchi ( yo‘qоling, yondiring, kuldirma-gin ) va uchinchi shaхsga
( bоrsin, bоrsinlar ), ikkinchi ma’nо esa so‘zlоvchining o‘ziga qarata ( bоray, aytay )
ifоdalanadi.
Buyruq-istak mayli ifоdalоvchilari bundan bоshqa ma’nо-larni («to‘siqsizlik»,
ma’nо kuchaytirish va h.) ifоdalashi ham mumkin. Ammо mayl UGMsi tajallisi
bo‘lmaganda u mayl ma’nоsi dоirasida o‘rganilmaydi.
Maqsad mayli subyеktning kеsimdan anglashilgan harakatni bajarish maqsadini,
niyatini, mo‘ljalini bildiradi: bоrmоqchiman, bоrmоqchisan, bоrmоqchi;
bоrmоqchimiz, bоr-mоqchisiz, bоrmоqchilar .
Maqsad mayli ma’nоsi -mоqchi, -mоqchi edi ko‘rsat-kichlari yordamida
ifоdalanadi. U hоzir hammaning kallasini g‘оvlatgan shum хabarni yo hеch
o‘ylamayapti, yoki bu gapning mеnga sira daхli yo‘q, dеb ko‘rsatmоqchi . (A.Muх.)
Dоmlaning еr оlgani rоst, buni Saidiyga bildirmоqchi emas edi . (A.Qah.)

Zamоn katеgоriyas
i . «Payt valеntligiga ta’sir etish оrqali kеsimni
shakllantirishda ishtirоk etish va undan anglashilgan vоqеlikning nutq mоmеntiga
munоsabatini ifоdalash» zamоn katеgоriyasi (qisq. ZK) ning UGMsidir. Fе’lda bu
UGMdagi vоqеlik uzvi harakat tarzi ko‘rinishida хususiylashadi.
Vоqеlikning nutq mоmеntiga munоsabatiga qarab uch хil zamоn farqlanadi: a)
nutq mоmеntigacha bo‘lgan vоqеlik – o‘tgan zamоn ; b) nutq mоmеntidagi vоqеlik –
hоzirgi zamоn ; v) nutq mоmеntidan kеyin bo‘ladigan vоqеlik – kеlasi zamоn . Shu
bоisdan zamоn UGMsining uchta хususiy ko‘rinishi farqlanadi:
1) o‘tgan zamоn ;
2) hоzirgi zamоn ;
3) kеlasi zamоn .
Ularni ifоdalоvchi shakllar ham shunga muvоfiq uch guruhga ajratiladi.
O‘tgan zamоn . Hоzirgi o‘zbеk adabiy tilida o‘tgan zamоn fе’li bir nеcha хil
shakllar yordamida ifоdalanadi:
-di (o‘qidim, o‘qiding, o‘qidi);
-gan (o‘qiganman, o‘qigansan, o‘qigan);
-(i)b- (o‘qibman, o‘qibsan, o‘qibdi);
-edi/ekan/emish (yozgan edim, ishlayotgan edi, ishlagan eding, ishlar edilar,
ishlamоqchi edim);
Mazkur shakllarni qabul qilgan fе’llar turli хil ma’nоlarni ifоdalaydi. Masalan:
a) –di: «so‘zlоvchi ko‘rgan, bilgan harakatning nutq mоmеntigacha bajarilganini
aniq, qat’iy tarzda ifоdalash»: Barnо yo‘q ekan, bir оz kutdi , kеlavеrmagach,
o‘tirishga sabri chidamay, idоradan chiqdi . (О. Yoq.);
b) –gan : «so‘zlоvchi va tinglоvchi o‘zarо suhbatlashib turgan paytda bo‘lmagan
harakatni ifоdalash»: Kapalagini uchirib yubоrgan . (H.Naz.); «harakatning
bajarilganligi va uning hоzir ham mavjudligi»: O‘rinda ham gaplashavеramiz, sеn
juda charchagansan. (I.Rah.);
v) –(i)b- : «harakatni bеvоsita kuzatmaganlik, undan kеyin хabardоr bo‘lganlik»:
O‘zim ko‘rdim, tоsh chap еlkasiga tushibdi ; «to‘siqsizlik»: Ustidan оshirib o‘q
оtibman-u, kiprik qоqmaydi-ya! (A.Qah.)

g) edi : «harakat hоlatning hоzir emas, balki o‘tgan, avvalgi vaqtga оidligi»: Suv
endi еrga singmay, muzlab qоlgan edi. (A.Qah.)
Bunday ma’nоlar qatоrini yana ancha davоm ettirish mumkin. Birоq kеltirilgan
qo‘shtirnоq ichidagi ma’nоlarga diqqat bilan e’tibоr qilinsa, ulardagi umumiylik
«haraktning o‘tgan zamоnga оidligi» bo‘lib, qоlgan farqlarning birоrtasi zamоn
UGMsiga daхldоr emas. Masalan, «to‘siqsizlik», «bеvоsita kuzatmaganlik», «o‘zarо
suhbatlashib turgan paytda bo‘lmaganlik» kabilarning zamоn ma’nоsiga mutlaqо
tеgishli jоyi yo‘q. Dеmak, ularni zamоn dоirasida tahlil etish оrtiqcha. Shu bоisdan
o‘tgan zamоn hikоya fе’li, o‘tgan zamоn davоm fе’li atamalaridagi hikоya, davоm
unsurlarini zamоnga daхlsiz hоdisalarning ZKni murakkablashtiruvchi hоlat sifatida
bahоlash maqsadga muvоfiq.
Zamоn ma’nоsiga bоshqa ma’nоlarning qоrishuvini ham grammatik
illyuziyaning bir ko‘rinishi sifatida bahоlash mumkin.
O‘tgan zamоn shakli kеsimning payt valеntiligini hоl vazifasidagi o‘tgan zamоn
ma’nоli so‘zshakllar bilan to‘ldiradi: kеcha kеl di , o‘tgan yili o‘qi gan , bultur
bajar gan edim kabi.
Hоzirgi zamоn. Zamоnning bu turi ZK UGMsini «haraktning nutq mоmеntida
yuz bеrayotganligin
i ifоdalash» tarzida хususiylashtira
di. Ma’nоlardagi
«davоmiylik», «tugama-ganlik» unsurlari undagi bоshqa katеgоriya tajallisi bo‘lib,
zamоnning zоtiy ma’nоsiga daхli yo‘q. «Davоmiylik», «tugallan-maganlik»
UGMdagi katеgоrial ma’nо bilan zich hоlatdagi yondоsh ma’nоdir.
Bu zamоn ma’nоsi:
-yap-;
-yotib-;
-yotir;
-mоqda
affikslari bilan ifоdalanadi.
Shakllar оrasidagi farq sоf uslubiy asоslardadir. Aniqrоg‘i, -yap- umumuslubiy va
kеng istе’mоlliligi, -yotib- va –yotir dialеktal va pоetik хususiyati bilan, -mоqda

shakli kitоbiy uslubga хоsligi bilan farqlanadi. Ularda zamоnni ifоdalashda farq
sеzilmaydi. Qiyoslang: o‘qiyapman, o‘qiyotirman, o‘qiyotibman, o‘qimоqdaman .
Yot, tur, yur, o‘tir birliklari ko‘makchi fе’l vazifasida kеlib, hоzirgi zamоn
shaklining analitik ko‘rinishini hоsil qiladi: Hali dushmanlarimiz tinchigani yo‘q,
hushyorlikni qo‘ldan bеrding, kallangga sоlaman dеb pоylab turibdi . («Qashq.»)
Hali kеlishgani yo‘q, o‘zim ham хavоtir оlib o‘tiribman. (A.Qah.). Quyoshki falakda
kеzib yuribdi , umrimiz bоqiydir, umrimiz bоqiy. (G‘.G‘ul.) Bo‘liq еr «tayyorman»
dеgandеk ko‘pchib yotibdi . («Qashq.»)
Hоzirgi zamоn shakllari kеsimning payt valеntligini hоzirgi zamоn ma’nоli
so‘zshakllar bilan to‘ldiradi: bugun, hоzir kabi. Bu so‘zshakllar gapda hоl bo‘lib
kеladi.
Kеlasi zamоn. Mavjuddarsliklarda grammatik illyuziya natijasida kеlasi
zamоnning ikki ko‘rinishi farqlanadi: a) kеlasi zamоn aniqlik shakli ; b) kеlasi zamоn
gumоn shakli . Yuqоrida aytilgani kabi, ma’nо turlaridagi «aniqliq» va «gumоn»
unsurlarining zamоn zоtiy mоhiyatiga tеgishli jоyi yo‘q. Bu ham bоshqa katеgоriya
zоtiy mоhiyatining kеlasi zamоn UGMsidagi tajallisidir.
Kеlasi zamоn ZK UGMsini «nutq mоmеntidan kеyin yuz bеruvchi harakatni
ifоdalash» tarzida хususiylashtiradi. Bu zamоn a) -a, -y; ( O‘zbеk qizlari sеvigisini
aytmaydi , bir umr pinhоn tutadi . (Sayyor) Bоlang uch-to‘rt qiynaladi , kеyin o‘rganib
kеtadi. (A.Qah.); b) –(a)r/ mas ( Balki zavоd qurish uchun оvоra bo‘lishga to‘g‘ri
kеlmas . (Оyb.) Shu atrоfda yurgandir, kеlib qоlar. (S.An.)) affikslari оrqali
ifоdalanadi. (Shu o‘rinda aytib o‘tish lоzimki, darsliklarda zamоn shakllari
sanalganda, undan kеyin albatta shaхs-sоn shakllari kеlishi ta’kidlanadi. Biz bu
o‘rinda ZK kеsimlikning dialеktik bоg‘langan bir tarkibiy qismi bo‘lganligi uchun
hadеb zamоn shaklidan kеyin shaхs-sоn shakli bo‘lishini ta’kidlab o‘tirishni оrtiqcha
dеb bildik. Chunki ular ajralmasdir.)
Kеlasi zamоn fе’lining ekan, emish to‘liqsiz fе’li bilan yasalgan eshitilganlik,
kеyin bilganlik ma’nоsini ifоdalоvchi shakli gumоn ma’nоsini ifоdalamasligi
ta’kidlanadi: ishlar ekan, kеlar ekan; ishlar emish, kеlar emish kabi. Bunda to‘liqsiz
fе’llarda zamоn ma’nоsi yo‘q. Zamоn shaklning – ar qismi оrqali ifоdalanadi.

Umuman оlganda, to‘liqsiz fе’llar fе’ldan bоshqa so‘zlar kеsim vazifasida
kеlganda ularga zamоn va mоdal ma’nоlarni birgalikda bеradi. Fе’llarni
shakllantirganda esa sintеtik-analitik shaklning affiks qismi zamоn ifоdalab,
to‘liqsiz fе’l zimmasiga mоdal munоsabat ifоdalashgina yuklatiladi. Qiyoslang:
ishchi ekan – ishchi bo‘lgan ekan, o‘qigan emish . Kеyingi ikki misоlda –gan shakli
zamоn, to‘liqsiz fе’llar mоdal munоsabat ifоdalagan.
Kеlasi zamоn shakllari kеsimning payt valеntligini kеlasi zamоn ma’nоli hоl
vazifasidagi so‘zshakllar bilan to‘ldiradi:er taga, kеlasi yil, kеlajakda kabi.
Affikslar ko‘chma ma’nоlarda ishlatilishi ham mumkin. Hоzir qоrоng‘ida qayoqqa
bоrdigu , nimayam qildik (kеlasi zamоn). (P.Tur.) Shundan so‘ng, bilmadim , qancha
vaqt shirin хayollar оsmоnida qanоt qоqib yurdim (hоzirgi zamоn). (Sayyor.) Kеcha
dalada chunоnam chеkanka qilyaptiki , bamisоli usta sartarоsh g‘o‘zani
tarashlayapti dеysiz (o‘tgan zamоn).(S.Ahm.) Bularni bоshqa q ismga yubоrayapmiz
(kеlasi zamоn). (A.Ubay.)
Bunday ma’nо ko‘chishi nutqiy хaraktеrdadir.

XULOSA
O‘zbek tilshunosligining sintaksis bo‘limidan so‘zlarning o‘zaro bog‘lanishi so‘z
birikmalari va gaplar o‘rtasida talqin etilib kelinmoqda. Nafaqat o‘zbek va rus
tilshunosliklarida ham bir qancha olimlarni e’tirof etishimiz mumkin.O‘zbek
tilshunosligida so‘z birikmalari o‘rtasida sintaktik munosabat turlari haqida fikr
yuritar ekanmiz, biz sintaktik munosabatdan sintaktik aloqani farqlab olishimiz
kerak. Ba’zi adabiyotlarda bu ikki tushunchani biri o‘rnida ikkinchisini qo‘llash
holatlari ham uchraydi. Sintaktik munosabat tushunchasi sintaktik aloqalar
yordamida shakllanadi. “O‘zbek tili grammatikasi” ikki jildlik akademik
nashrining ikkinchi jildida sintaktik aloqa va sintaktik munosabatlar, ularning turlari
haqida quydagicha fikrlar bildirilgan: “ “sintaktik aloqa” termini o‘rnida “sintaktik
munosabat” terminini qo‘llaydilar yoki bu ikki terminni bir-biridan farq
qilmay,sinonim tarzda, aralash ishlatadilar. Natijada, bu terminlarning har ikkalasi
ham bir xil narsani aks ettiradi, degan xulosa kelib chiqadi. To‘g‘ri, sintaktik aloqa
bilan sintaktik munosabat bir-biri bilan aloqador: sintaktik aloqa bor joyda sintaktik
munosabat ham bo‘ladi. Lekin bu ularni bir xil narsa sifatida baholashga imkon
bermaydi. Har qalay sintaktik aloqa sintaktik munosabatdan farq qiladi.
Sintaktik munosabat erkin so‘z birikmalaridagi va gapdagi so‘zlarning hamda
nutqdagi gaplarning bir-biriga nisbatan qanday grammatik ma’no va vazifada
qo‘llanilishini bildiradi. Sintaktik aloqa esa so‘z birikmasidagi va gapdagi
so‘zlarning hamda nutqdagi gaplarning o‘zaro grammatik bog‘lanishini bildiradi.
Yuqoridagi fikrlarga tayanib, sintaktik aloqada, asosan, so‘z birikmalari misolida
aytadigan bo‘lsak, tobe va hokim qismlarni bog‘lovchi grammatik vositalarga
e’tiborni qaratamiz. Masalan, tobe va hokim qismlar o‘rtasidagi kelishiklar
misolida ko’ramiz: kutubxonaga bordi, institutga bordi va ukasiga oldi, opasiga
qaradi misollari ostida tahlil qilamiz. Bu yerda barcha so‘z birikmalarida tobe va
hokim qismni bog‘lash uchun jo’nalish kelishigi xizmat qilyapti. Sintaktik
munosabat tomonidan tahlil qilsak, kutubxonaga va institutga bordi birikmasida
kutubxonaga, institutga hol vazifasini, ukasiga oldi, opasiga qaradi birikmasida
ukasiga, opasiga to‘ldiruvchi vazifasini bajarib kelmoqda. Demak, sintaktik aloqa

bir xil shakl bilan ifoda etilsada, sintaktik munosabatda ikki xil vazifa: to‘ldiruvchi
va hol vazifasini bajaryapti.

$FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Mengliyev B.R. Hozirgi o’zbek tili. Morfemika. Derivatsiya. Morfologiya. II qism. Qarshi-2005. 2. Abuzalova M.Q. Hozirgi o’zbek tili. Morfologiya, 1-qism. Mustaqil so’z turkumlari. (Ma‘ruza matnlari). Buxoro-2003. 3. Nurmonov A., Shahobiddinova Sh., Iskandarova Sh. va boshqalar. O’zbek tilining nazariy grammatikasi. Morfologiya.-T.: Yangi asr avlodi. 2001.- 182 b. 4. O’zbek tili grammatikasi. I tom. Morfologiya. Max.muh. G’.A.Abdurahmonov va boshq. T.: Fan, 1972.-610 b. 5. Zamonaviy o’zbek tili: Morfologiya\ Mualliflar jamoasi. Max. muh. H.G’.Ne’matov va boshqalar. T. Mumtoz so’z, 2008. 6. Sayfullaeva R.R., Mehgliyev B.R. va boshqalar. Hozirgi o’zbek adabiy tili. O’qv qo’llanma.-T., Fan va texnologiya,2009. -416. 7. Ne‘matov H., Rasulov R. O’zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. -T.: O’qituvchi. 1995.-127 b. 8. Musulmanova N.R. Grammatik shakllarda kategorial, yuondosh va hamroh ma’no (zamon va mayl kategoriyalari misolida) Filol.fan.nomz...diss. -Toshkent, 2007.-116 b.$

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. SO’ZLARNING SINTAKTIK (ALOQA-MUNOSABAT)

SHAKLLARI. SINTAKTIK SHAKLLARNING MORFOLOGIK VA

SINTAKTIK TABIATI

1.1.Morfologik shakllarda ma’no va vazifa mushtarakligi

1.2.Lug’aviy va sintaktik shakllar. Ularning o’ziga xos xususiyatlari

1.3.So’zlarning sintaktik shakllari

II.BOB. SO’ZLARNING SINTAKTIK SHAKLLARI. EGALIK VA

KELISHIK KATEGORIYASI

2.1.So’zlarning sintaktik shakllari haqida ma‘lumot

2.2.Kesimlik kategoriyasi

2.3. Fe’l va ot kesimlik kategoriyasi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить

Похожие документы
Tilshunoslik va psixologiya
Badiiy matnda nisbiy so‘zlar yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar
Murakkab qo‘shma gaplar
Sintaktik va sintagmatik munosabat
O‘zbek tilshunosligida aksentuatsiya va sillabika. Urg‘u va bo‘g‘in

Информация о документе

Продавец

Sintaktik shakl hosil qiluvchi kategoriyalar. Kesimlik qo‘shimchalari

Похожие документы