Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 63.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Sintaktik va sintagmatik munosabat

Купить
HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: SINTAKTIK VA SINTAGMATIK MUNOSABAT Bajardi:__________________________ Qabul qildi:__________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA Kirish………………………………………………………………………………3 I bob. O‘zbek tilida sintaktik munosabat va uning o‘rganilishi…………...………5 II bob. O‘zbek tilida sintagmatik munosabat va uning o‘rganilishi………..…….15 Xulosa……………………………………………………………………………29 Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………………..30 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Sintaktik munosabatlar – gap tuzilishidagi so‘zlar orasidagi grammatik aloqalarni bildirsa, sintagmatik munosabatlar esa matn yoki gap doirasida birga qo‘llaniladigan birliklarning bog‘lanishini anglatadi. Bu ikki munosabat til birliklarining tartibi, moslashuvi, birikish qoidalari va til tizimining ichki tuzilishini o‘rganishda asosiy manba hisoblanadi. Taniqli tilshunos Ferdinand de Sossyur til tizimini o‘rganishda paradigmalar (ya’ni paradigmatik munosabatlar) va sintagmalar (ya’ni sintagmatik munosabatlar) orasidagi farqlarni ta’kidlagan. Uning bu qarashlari tilshunoslik nazariyasida chuqur iz qoldirib, tilning struktur tuzilishini anglashda muhim o‘rin tutgan. Har bir so‘z matn ichida boshqa so‘zlar bilan qanday munosabatda bo‘lishi, qanday joylashishi va qanday vazifa bajarishi – aynan ushbu munosabatlar orqali aniqlanadi. Demak, sintaktik va sintagmatik munosabatlarni o‘rganish til birliklarining o‘zaro aloqadorligini, til strukturasi va ishlash mexanizmini tushunishda muhim omildir. O‘rganilganlik darajasi. O‘zbek tilshunosligida ham bu yo‘nalishda U. Yo‘ldoshev, G‘. Zohidov, N. Mahmudov kabi olimlar tadqiqotlar olib borgan. Ammo hali ham amaliy tahlil va zamonaviy yondashuvlar asosida qo‘shimcha izlanishlar talab etiladi. Fe’llarning bog‘lashuv xususiyati murakkab bo‘lib, maxsus tasvirlanishi kerak. Fe’lning tuslovchili leksemashakli kesim vazifasida kelib, ega vazifasidagi leksemashaklga bog‘lanadi: bunday bog‘lanishning ko‘rsatkichi sifatida kesim vazifasidagi leksemaga ega vazifasidagi leksemashakldan (yoki nazarda tutilgan bajaruvchidan) anglashiladigan shaxs-son ma'nosiga muvofiq ravishda tuslovchi qo‘shiladi (Bo‘lishli-bo‘lishsizlik, mayl, zamon ko‘rsatkichlari obyektiv voqelikka ko‘ra qo‘shiladi). Ega ishlatilmaydigan gapshakllarda harakat- holatning bajaruvchisi mavhum tasavvur qilinadi, tuslovchi ham shaxs-sonni mavhum ifodalaydi. Ayrim adabiyotlarda avval fe’l leksemashakl tarkibiga tuslovchi qo‘shiladi, keyin ana shu tuslovchiga xos valentlikning voqelanishi sifatida ega (bajaruvchi) belgilanadi degan fikr aytildi. Valentlik leksemalarga-gina emas, morfemalarga ham xos xususiyat degan g‘oya olg‘a surilib, tuslovchilardan 3 ham valentlik xususiyati qidirildi; ushbu g‘oyani tasdiqlashga intilish yuqoridagi g‘ayrimantiqiy fikrni aytishga majbur qildi 1 . Kurs ishi mavzusining obyekti. O‘zbek tilidagi so‘zlar, ularning birikishi, gaplar va gap bo‘laklari orasidagi sintaktik va sintagmatik munosabatlar. Kurs ishi mavzusining predmeti. So‘zlar o‘rtasidagi sintaktik bog‘lanish turlari (bo‘ysunish, tenglik, moslik) va ularning sintagmatik zanjirdagi o‘rnini aniqlash. Kurs ishi maqsadi. O‘zbek tilida sintaktik va sintagmatik munosabatlarning nazariy asoslarini aniqlash, ularning amaliy qo‘llanilishi va til tizimidagi rolini yoritish. Kurs ishining vazifalari: 1.Sintaktik va sintagmatik munosabatlarning nazariy asoslarini o‘rganish; 2.Turli til birliklari orasidagi bog‘lanish usullarini tahlil qilish; 3.O‘zbek tilidagi sintaktik birliklarning o‘zaro munosabatini aniqlash; 4.Sintagmatik munosabatlar orqali matn tuzilishiga ta’sirini ko‘rsatish; 1 Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 294-B. 4 I bob. O‘zbek tilida sintaktik munosabat va uning o‘rganilishi Munosabat keng qamrovli tushuncha, bir butunlikning tarkibiy qismi –birliklari orasidagi o‘zaro aloqa va bog‘lanishni anglatadi. Bunday aloqa turlicha bo‘lishi mumkin. Quyidagi gapga diqqat qiling: Ularning ismi – Salim va Halim. Bundagi nutqiy birliklar turli munosabat bilan bog‘langan. Ular so‘zi ism so‘zi bilan, u olmoshi -lar qo‘shimchasi bilan ketma-ket, zanjirsimon aloqada. Yoki ism so‘zi uchta tovushning ketma-ketligidan iborat. Bunday chiziqsimon, liniyaviy ketma- ketlik aloqasi sintagmatik aloqa deyiladi. Sintagmatik aloqa lisonda ham, nutqda ham mavjud bo‘ladi. Masalan, kitob leksemasi beshta tovushning birikuvidan iborat nomemaga ega bo‘lib, u lisoniy birlik sanaladi. Shuningdek, yasama so‘z ( suvchi , ertapishar ), so‘z birikmasi ( kitobni o‘qimoq )da ham birikuvchi a’zolar sintagmatik aloqada bo‘ladi. Sintagmatik aloqani sintaktik aloqadan farqlash lozim. Sintagmatik aloqa barcha til birliklariga xos ketma-ket bog‘lanish bo‘lsa, sintaktik aloqa so‘z va gaplarning hokim-tobelik munosabati. Demak, sintagmatik aloqa va sintaktik aloqani butunlay boshqa-boshqa hodisalar deb ham, shuningdek, ularni bir-biriga aynan tenglashtirish, bir-birini qoplovchi tushuncha sifatida qarash ham mumkin emas. Sintagmatik va sintaktik aloqa butun-bo‘lak munosabatida. Boshqacha aytganda, sintaktik aloqa sintagmatik aloqaning bir ko‘rinishi. Кo‘pincha, sintagmatik aloqani nutqqagina xos deb tushunish ham uchraydi. Bu – hodisani tor ma’noda tushunish. Yuqoridagi gapda ishtirok etayotgan birliklar orasida pog‘onali munosabat ham mavjud. Pog‘onali munosabat deganda birlikning boshqasi tomonidan qamrab olinishi tushuniladi. Masalan, Halim va Кarim so‘zlari erkak kishining ismi bo‘lib, ayolning ismi bo‘lgan Halima so‘ziga qarama-qarshi turadi. Lekin ularning barchasini ism leksemasi qamrab oladi. ism leksemasi esa, nom leksemasi bilan birgalikda, ot leksemasi tomonidan qamrab olinadi. Uni shartli ravishda quyidagicha tasavvur qilish. 5 Bu pog‘ona yuqoriga va quyiga qarab yana davom ettirilishi mumkin. Demak, Salim , ism , ot leksemalari pog‘onali munosabatga kirishgan. Lisoniy birliklarning pog‘onali munosabati ikki xil. Masalan, daraxt va tana , ildiz , barg , shox birliklarining o‘zaro munosabati daraxt va olma , o‘rik , nok , gilos leksemalarining o‘zaro munosabatidan farq qiladi. Avvalgi pog‘onali munosabatda daraxt butunni va qolganlari qismni ifodalasa, keyingisida daraxt turni ifodalab, mevaning muayyan nomini ifodalovchi birliklar turning ko‘rinishi – jins sifatida namoyon bo‘ladi. Ikkinchi munosabatdagi birliklar daraxt leksemasining xususiy ko‘rinishi – juz’iylashishi. Birinchisida esa bunday munosabat mavjud emas. Shu boisdan « Gilos daraxtdir » tarzidagi hukmni aytish mantiqiy. Biroq « Ildiz daraxtdir » deyish mumkin emas. Tilshunoslikda lisoniy birlikning butun-bo‘lak munosabati partonimik ( part – qism, bo‘lak), tur-jins munosabati giponimik munosabat deyiladi. Partonimik munosabatga kirishuvchi qismni ifodalovchi birliklar partonim , giponimik munosabatga kirishuvchi jins nomlari giponim deyiladi. Butunlik totonim va tur nomi giperonim deyiladi. O‘xshashlik (paradigmatik) munosabati o‘zaro teng (pog‘onali munosabatdagi daraxt va tana , daraxt va gilos birliklari semantik qamrovi jihatdan teng emas edi), bir umumiy belgi asosida birlashib, qator hosil qiluvchi, ammo o‘ziga xos belgilarga ko‘ra farqlanib turuvchi birliklarning o‘zaro aloqasini ifodalaydi. Yuqorida aytilganidek, paradigma a’zolari o‘zaro teng bo‘lib, nutqda bir xil o‘rinni egallaydi va bir xil xususiyatga ega bo‘ladi. Berilgan misoldagi Halim , Кarim , Halima so‘zlari o‘zaro teng, bir xil o‘rinda kela oladi, biroq o‘zaro farqlarga ham ega. O‘zaro o‘xshashlik munosabatida bo‘lgan birliklarning bir-biri bilan farqli xususiyati asosida qarama-qarshi qo‘yilishi ziddiyat (oppozitsiya) , ziddiyatga kirishayotgan paradigma a’zolari ziddiyat a’zosi deyiladi. Ziddiyatdagi birliklar o‘zaro ma’lum bir belgi asosida qarama-qarshi qo‘yiladi. Bu belgi ziddiyat belgisi deyiladi. 6 Navbatdagi mavzuda ziddiyat turi va mohiyati haqida so‘z yuritiladi 2 . Tabiat, jamiyat va tafakkurdagi mavjudlik va taraqqiyotning asosiy omili qarama-qarshiliklar birligi va kurashi qonuni bo‘lganligi kabi lisoniy paradigmada birliklarni bir-biriga bog‘lab turuvchi, paradigmanin g yashovchanli gini ta’minlovchi omil lisoniy ziddiyatdir. Demak, lisoniy ziddiyat falsafiy qarama- qarshilik birligi va kurashi qonunning tildagi xususiylashmasi, voqelanishidir. Lisoniy ziddiyatni aniqlash yoki lisoniy ziddiyatga bunday yondashish ziddiyatli va ziddiyatsiz munosabatni farqlashni taqozo qiladi. Chunki turli lisoniy birlik va bir birlikning turli varianti orasidagi munosabat har xil tabiatli unsurlar, a’zolar orasidagi munosabatlar sifatida muayyanlashtirilmog‘i lozim. Masalan, shaxs-son shakli bo‘lgan -miz va -siz ( o‘qiymiz – o‘qiysiz ) har xil lisoniy morfologik birlik bo‘lib, bir paradigmaning turli a’zolari sifatida ziddiyatli munosabatda bo‘ladi. Biroq turli farqli xossaga ega bo‘lgan til oldi va til orqa o‘ unlilari bitta o‘ fonemasining variantlari sifatida fonetik jihatdan farqlansa-da, funksional jihatdan tafovutga ega emas. Chunki o‘zbek tilida bitta o‘ fonemasi mavjud bo‘lib, uning variantlari ma’no farqlash tabiatiga ega emas. Ba’zilar o‘y so‘zini aytganda, o‘ ni til oldi, boshqalar esa til orqa unlisi sifatida talaffuz qiladi. Baribir, bu so‘z o‘ tovushlari qanday bo‘lishidan qat’i nazar, «fikr», «xayol» ma’nolarini beradi. Lisoniy birlikning varianti orasidagi bunday munosabat ziddiyatsiz munosabat deyiladi. Ziddiyat paradigmatik munosabatning xos ko‘rinishi va xossasi sifatida sintagmatik munosabatga qarama-qarshi qo‘yiladi. Ma’lum bir lisoniy birlik mansub ziddiyatlar majmui bu birlikning paradigmatik sifatini aniqlashda, paradigmatik muayyanlashtirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Paradigmatik muayyanlashtirish birlikning boshqa birlikdan farqlanuvchi substansial tabiatini oydinlashtirish demakdir. Tilshunoslar lisoniy ziddiyatni bir necha tomondan tasniflaydilar: 2 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 55-58-B. 7 1) ziddiyat tizimida tutgan o‘rniga ko‘ra. 2) ziddiyat a’zolarining o‘zaro munosabatiga ko‘ra. 3) turli vaziyatda ziddiyatning amal qilishiga ko‘ra. Lisoniy ziddiyat ziddiyat tizimiga munosabatiga ko‘ra, o‘lchami va uchrovchanlik belgilari bilan farqlanadi. Lisoniy ziddiyat o‘lchoviga ko‘ra, bir o‘lchamli va ko‘p o‘lchamli turga bo‘linadi. Agar belgilar majmui tizimda zidlanuvchi ikki a’zo uchungina amal qilib, boshqa a’zoga tegishli bo‘lmasa, bir o‘lchamli ziddiyat deyiladi. Masalan, o‘zbek tilidagi l va h fonemalari hosil bo‘lish o‘rniga ko‘ra «yon» va «bo‘g‘iz» belgilari asosida zidlanib, bu belgi undoshlar tizimining boshqa a’zolarida uchramaydi. Chunki bu undoshlar o‘zbek tili fonologik tizimida yagona yon va yagona bo‘g‘iz undoshlaridir. Кo‘p o‘lchamli ziddiyatda zidlanuvchi birlikdagi belgi boshqa a’zoda ham uchraydi. Masalan, til oldi undoshlari bo‘lgan m – d zidlanar ekan, m dagi «til oldi»lik belgisi d fonemasida ham mavjud. Bunda a’zolar boshqa belgi asosida zidlanadi. «Uchrovchanlik» belgisiga ko‘ra ziddiyat ajralgan va muntazam ziddiyatga bo‘linadi. Ajralgan ziddiyatda shunday belgi asos qilib olinadiki, bu belgi boshqa ziddiyatga asos bo‘la olmaydi. Masalan, unlilarning lablangan-lablanmaganlik belgisi faqat teng qiymatli ziddiyat uchun asos bo‘ladi. Bunday ziddiyat «ajralgan» ziddiyat deyiladi. Lekin tilning ko‘tarilish darajasiga ko‘ra belgisi teng qiymatli ziddiyatga ham asos bo‘lib xizmat qiladi. Bir belgi turli a’zoni juftlab zidlash uchun xizmat qilsa, muntazam ziddiyat deyiladi. Masalan, erlik, ayollik jinsi asosidagi ziddiyat ota - ona , o‘g‘il - qiz , aka - singil , chol - kampir ziddiyatida uchrayveradi. A’zolari orasidagi munosabatga ko‘ra ziddiyat: a) noto‘liq (privativ); b) darajali (gradual); 8 d) teng qiymatli (ekvipolent) kabi turga bo‘linadi. Noto‘liq ziddiyatda qarshilanuvchi a’zodan biri ziddiyat belgisiga ijobiy, boshqasi esa betaraf munosabatda bo‘ladi. Masalan, bola va o‘g‘il leksemalarini olaylik. Ular «erkak jinsli» deb atalgan ziddiyat belgisiga ikki xil munosabat bildiradi. Bu belgi o‘g‘il leksemasi semantik tarkibida aniq berilgan, shu boisdan uning munosabati ijobiy yoki belgilangan deyiladi va shartli ravishda + belgisi bilan beriladi. bola leksemasida esa jins belgisi aniq emas. Chunki uning semantik tarkibida «er» yoki «ayol» (ya’ni jins) semasi yo‘q. Boshqacha aytganda, bola o‘g‘il ham, qiz ham bo‘lishi mumkin. Shuning uchun bu leksemaning ziddiyat ko‘rsatkichiga ishorasi belgilanmagan (noma’lum, majhul) deyiladi va shartli ravishda +/– yoki 0 (nol) belgisi bilan beriladi. Bu chizmada quyidagicha beriladi Noto‘liq ziddiyat tilning barcha sathida amal qiluvchi muhim qonuniyatdir. Masalan, morfologiyada leksemalarni umumiy grammatik ma’nosiga ko‘ra mustaqil va nomustaqil leksemaga bo‘lish privativlik asosida amalga oshiriladi. Bunda «lug‘aviy ma’no ifodalay olmaslik» noto‘liq ziddiyatning belgisi bo‘lib, ziddiyatda mustaqil leksema belgilanmagan, kuchsiz a’zo bo‘lsa, nomustaqil leksema belgili, kuchli a’zo sifatida namoyon bo‘ladi. Chunki mustaqil leksema lug‘aviy ma’no ifodalashi ham, nomustaqil leksema vazifasida kelishi ham mumkin. Masalan, ot ko‘makchi, fe’l ko‘makchi, ko‘makchi fe’l va h. nomustaqil leksema kabi lug‘aviy ma’noga ega bo‘la olmaydi. Ziddiyat (ar. qarama-qarshilik : var. oppozitsiya : lat. oppositio-qarama-qarshi qo‘yish ) – lisoniy birliklarning ifodalanm ishmidagi farqlarga muvofiq ifodalovchilarining va, aksincha, ifodalovch ilardagi farqlarga muvofiq ifodalanmishlarining muhim lisoniy farqlanishi. Masalan, b va t fonemalari orasida ziddiyat mavjud bo‘lib, shunga muvofiq, bosh va tosh birliklari orasida shakliy- mazmuniy qarama-qarshilik munosabati amal qiladi. Yoki «birlik son», «ko‘plik 9 son» orasidagi semantik ziddiyat kitob va kitoblar birliklarida ham shakliy (formal), ham mazmuniy (semantik) farqni keltirib chiqaradi. Noto‘liq ziddiyatda belgi tanlash ixtiyoriy emas. Masalan, bir qarashda yuqoridagi ziddiyatda belgini «lug‘aviy ma’no ifodalash» deb ham, «lug‘aviy ma’no ifodalay olmaslik» deb ham qo‘yish mumkindek tuyuladi. Кeling, ziddiyat belgisini yuqorida qo‘yilganidek emas, balki «lug‘aviy ma’no ifodalay olish» deb o‘zgartirib ko‘raylik Bu to‘g‘rimi? Birinchidan, noto‘liq ziddiyatda qaysidir bir a’zo 0 (nol) belgisini olishi kerak. Oldingi ziddiyatda mustaqil leksemalar ushbu belgiga ega edi. Bunda endi nomustaqil leksemalar olishi kerakka o‘xshaydi. Yo‘q, bunday emas. Chunki nomustaqil leksema goh lug‘aviy ma’no ifodalash, goh ifodalamaslik xossasiga ega emas. Ziddiyatning ikkinchi a’zosi + belgisiga egami? U (ya’ni mustaqil leksemalar) hamisha «lug‘aviy ma’no ifodalay olish» belgisiga ega bo‘lib, boshqa xil vazifada qo‘llanila olmaydimi? Yo‘q, u bunday xususiyatga ega emas; oldingi ziddiyatda ko‘rib o‘tganimizdek, mustaqil leksema «lug‘aviy ma’no ifodalay olmaslik» belgisiga ega bo‘la oladi. – belgisiga ham ega. Demak, keyingi «ziddiyat» ziddiyat emas. Ziddiyat lisoniy birlikning mohiyatini, substansial tabiatini o‘zida aks ettirmog‘i lozim. Aks holda «sun’iy» ziddiyat kelib chiqadi. Boshqa ziddiyat kabi noto‘liq ziddiyat ham obyektiv va xohish-irodamizga bog‘liq emas. Darajali ziddiyat a’zolari kamida uchta bo‘lib, bir belgi (ziddiyat belgisi)ning o‘sib borishiga ko‘ra a’zolar qator hosil qiladi. Masalan, tilning ko‘tarilishiga ko‘ra unli fonemalar darajalanishi quyidagicha: a – e – i yoki o – o‘ – u. Bunda belgi birinchi a’zoda kuchsiz, ikkinchi a’zoda o‘rtacha va keyingi a’zoda kuchli yoki aksincha bo‘lishi mumkin. Darajali ziddiyat ham barcha sath birliklarida uchraydi. Masalan, leksikada ninni-chaqaloq-go‘dak-bola..., turq-bashara-bet-yuz - cheh-ra... , morfologiyada harakat nomi-sifatdosh-ravishdosh («fe’lni o‘zgalash darajasiga ko‘ra» belgisi asosida) kabi. Ekvipolent (teng qiymatli) ziddiyatda ikki a’zo qarshilantirilib, har biri o‘ziga xos, ikkinchisiga xos bo‘lmagan belgiga ega bo‘ladi. Masalan, ovoz va shovqinga 10 ko‘ra jarangli va jarangsiz undosh teng qiymatli (o‘ziga xos belgiga ega bo‘lgan a’zoli) ziddiyatni hosil qiladi. Muntazam (proporsional) ziddiyatda bir ziddiyat belgisi juftlangan turli birliklar uchun oppozitiv ko‘rsatkich bo‘lib xizmat qiladi. «jins» belgisi ota-ona, aka-opa, singil-uka, tog‘a-xola lug‘aviy zidlanishlari uchun umumiy. Ziddiyat a’zolari miqdoriga ko‘ra ziddiyat ikki a’zoli (binar) va ko‘p a’zoli ziddiyatga bo‘linadi. Masalan, noto‘liq ziddiyat ikki a’zoli, darajali ziddiyat esa ko‘p a’zoli ziddiyatdir. Uchinchi belgisiga ko‘ra ziddiyat doimiy va mo‘tadillashgan ziddiyatga bo‘linadi. Mo‘tadillashish jarayonida munosabatga kirishayotgan birliklar o‘rtasidagi ziddiyat kuchsizlanadi. Masalan, yot-yod zidlanishda so‘z oxiridagi t , d tovushlari jarangli-jarangsizlik bilan farqlanmaydi. d fonemasining nutqdagi vaziyatidan kelib chiqqan holda unda jarangsizlik belgisi kuchsizlanadi. Ammo bu sof nutqiy hodisa. Mo‘tadillashish lisoniy birlikning nutqiy voqelanishida yuz beradi. Leksema va morfema ham nutqiy voqelanganda, ularning lisonda boshqa birliklar bilan ziddiyatli munosabatini belgilaydigan xossasi, belgisi kuchsizlanishi mumkin. Yuqorida keltirilgan t va d undoshlarining jarangli-jarangsizlilik belgisiga ko‘ra zidlanishini yorqin namoyon qiladigan vaziyat d fonemasining so‘z boshi va so‘z o‘rtasida voqelanishi. Ziddiyatni voqelantiradigan pozitsiya kuchli va uni so‘ndiradigan nutqiy holat kuchsiz pozitsiya deyiladi 3 . Lisoniy tasnif. Tasnif (arabcha «saralash», «tartibga solish») narsa va predmetni aniq va doimiy o‘ringa ega bo‘lgan guruh (sinf)ga bo‘lish. Agar tasnif ilmiy asosga ega bo‘lsa, u uzoq davr mobaynida amal qiladi. Masalan, kimyoviy unsurlar tasnifi bugungi kunda ular soni 200 dan oshib ketayotgan bo‘lsa-da, o‘zgarmasdan amal qilmoqda. 3 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 58-63-B. 11 Tasniflash bo‘lishdan barqaror tabiatliligi bilan ajralib turadi. To‘g‘ri, tasniflashda ham oddiy bo‘lishda amal qiladigan barcha tamoyillar asos bo‘lib xizmat qiladi. Ya’ni tasnifda ham bo‘lishdagi kabi: 1) tasniflangan bo‘laklar hajmi tasniflanayotgan butunlik hajmiga teng bo‘lishi; 2) tasnif bir asosda amalga oshirilishi; 3) tasnif (tasniflangan) guruhlari bir-birini inkor qilishi; 4) tasnif uzluksiz bo‘lishi, ya’ni unda «sakrash» bo‘lmasligi lozim. Bu qoidalarni qisqacha sharhlaymiz. Tasniflangan guruh hajman tasniflanuvchi butunlikka mos kelishi. Masalan, fonema unli va undoshga, leksemalar mustaqil va nomustaqil leksemaga, qo‘shimcha so‘z yasovchi va grammatik qo‘shimchaga ajraladi. Agar tasniflangan guruh soni ancha ko‘p bo‘lsa, «va boshqalar», «va hokazo» tarzida sanashni tugatish ham mumkin. Masalan, «fe’lning mavzuiy guruhlari «harakat fe’li», «nutq fe’li», «tafakkur fe’li», «yurish fe’li» va hokazo» kabi. Bu qoidaning buzilishi quyidagi xatolarga olib keladi: a) noto‘liq tasnifda turning barcha jinslari to‘liq sanalmaydi. Masalan, «So‘z yasovchi ot yasovchilar va fe’l yasovchilarga bo‘linadi» kabi. Chunki so‘z yasovchilar aytilganlardangina iborat emas; b) ortiqcha a’zoli tasniflar tasniflangan guruhlar hajman tasniflanuvchi butunlikdan katta bo‘ladi. Masalan, «unlilar lablangan, lablanmagan va bo‘g‘iz turlariga ega». 2. Tasnifning bir asosda amalga oshirilishi lozimligi. Tasniflanuvchi butunlikni guruhlarga bo‘lish bir belgi, asos, mezon asosidagina amalga oshirilmog‘i lozim. Masalan, so‘z turkumlari uch – morfologik, semantik va sintaktik belgi asosida tasniflanishi mumkin. Lekin har bir tasnifda ularning birigagina tayaniladi. Tasnifda bunga rioya qilmaslik ikki xil xatoga olib keladi: a) tasnifni amalga oshira olmaslikni keltirib chiqaradi. Masalan, so‘zlar morfologik jihatdan o‘zgaruvchi va o‘zgarmas, semantik jihatdan avtosemantik (mustaqil ma’noli) va sinsemantik (nomustaqil ma’noli) so‘zlarga bo‘linadi. Lekin 12 ularni bir paytning o‘zida morfologik va semantik tasnif qilib bo‘lmaydi. Chunki o‘zgarmas so‘z avtosemantik ham, sinsemantik ham bo‘lishi mumkin. Masalan, ko‘makchi o‘zgarmas, sinsemantik, ravishlar o‘zgarmas, avtosemantik so‘z; b) tasnifning bir bosqichining o‘zida goh u, goh bu asosni qo‘llash yoki biridan ikkinchisiga o‘tish tasnif izchilligiga putur etkazadi. Masalan, ergashgan qo‘shma gapning an’anaviy tasnifida tasnif dastlab sintaktik belgi asosida (ega ergash gap, kesim ergash gap, to‘ldiruvchi ergash gap, aniqlovchi ergash gap) boshlanib, semantik asos bilan davom etar va tugar edi: payt ergash gap, shart ergash gap, o‘rin ergash gap, to‘siqsiz ergash gap, natija ergash gap va h. An’anaviy usulda tasnif dastlab sintaktik belgi asosida amalga oshirilib, ikkinchi bosqichda semantik tasnif amalga oshirilsa, to‘g‘ri bo‘lar edi. 3. Tasnif a’zolari (guruhlari) bir-birini inkor etishi lozim. Masalan, undoshlar til oldi, til o‘rta, til orqa, bo‘g‘iz, jarangli, jarangsiz turlardan iborat deyilgan tasnifda a’zolarning ayrimlari boshqalarini inkor eta olmaydi. Ya’ni jarangli undosh til oldi undoshi bilan zidlana olmaydi, til oldi va til o‘rta undoshlari bir-birini inkor etish xossasiga ega. 4. Tasnifda sakrash bo‘lmasligi lozim. Agar «kesim sodda kesim, murakkab fe’l kesim, murakkab ot kesimga bo‘linadi» tasnifini amalga oshirsak, xatoga yo‘l qo‘ygan bo‘lamiz. Chunki dastlab kesimni sodda va murakkabga, so‘ngra fe’l va ot kesimga bo‘lish to‘g‘ri hamda izchil tasnifni beradi. Tasnifning bo‘lishdan farqi shundaki, bo‘lishda a’zolar guruhlanishi shart emas. Masalan, «lablanmagan unlilar i, e, a dir» deyish tasnif emas, balki bo‘lishdir. Tasnif xarakteriga ega bo‘lish uchun i yoki a guruh (sinf) bo‘lib, o‘z navbatida, yana bo‘linib ketishi lozim edi. Unlilarni lablangan va lablanmagan unliga bo‘lish tasnif bo‘lib, lablanmagan yoki lablangan unlini bo‘lish oddiy bo‘lish bo‘lsa-da, tasnif maqomida emas. Tasnif dixotomik, politomik yoki dixopolitomik bo‘lishi mumkin. Dixotomik tasnifda birliklar ikki guruhga ajratiladi: «fonemalar unli va undoshga ajraladi» kabi. Politomik tasnifda guruh soni ikkidan ortiq bo‘ladi: «Grammatik 13 qo‘shimcha lug‘aviy shakl hosil qiluvchi, sintaktik shakl hosil qiluvchi va lug‘aviy sintaktik shakl hosil qiluvchiga bo‘linadi» yoki «fe’llar nutq fe’llari, ruhiy-holat fe’llari va h.k.» kabi. Dixopolitomik tasnifda tasniflanuvchi butunlik dastlabki bosqichda ikkiga, keyingi bosqichda ikkidan ortiq sinfga ajraladi. kabi. Tasnif asosini tanlash muhim. Chunki biror tizimni turli asosda tasnif qilish har xil natija beradi. Masalan, undosh fonemani ovoz va shovqinning ishtirokiga ko‘ra jarangli va jarangsizga, hosil bo‘lish o‘rniga ko‘ra lab, til, bo‘g‘iz undoshiga ajratish mumkin. 4 . 4 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 64-67-B. 14 II bob. O‘zbek tilida sintagmatik munosabat va uning o‘rganilishi Ikki leksemaning o‘zaro sintaktik-semantik bog‘lanishi bilan b o g‘l a n m a hosil bo‘ladi: qalin kitob- kabi. Bunday sintaktik-semantik hosila sintagma deb ham ataladi. Bu termin tilshunoslikda ikki har xil hodisani – nutqning fonetik bo‘linishiga xos hodisani ham, sintaktik birlikni ham anglatadi; shu sababli bu termin ishlatilmadi. O‘zbek tilshunosligida bog‘lanmani qo‘shilma termini bilan atash ham paydo bo‘ldi. Bu termin mazmunan mos emas: bog‘lanma tobelik asosida tuziladi, qo‘shilma termini esa tenglikka asoslanadigan hodisa uchun mos. Masalan, uyushiq qator qismlari tenglik asosida qo‘shiladi, demak, asli shunday sintaktik hodisani qo‘shilma deb nomlash o‘rinli. Bog‘lanma bog‘lashuv asosida hosil bo‘ladi; bunda bir leksema boshqa bir leksemani o‘ziga tobelaydi, bog‘laydi, bog‘lash voqe bo‘ladi; ikkinchi leksema esa birinchi leksemaga tobelanadi, bog‘lanadi, bog‘lanish voqe bo‘ladi. Demak, bog‘lashuvda ikki tomonlama aloqa – bog‘lanma tarkibidagi hokim a'zoning tobe a'zoni o‘ziga bog‘lashi ham, tobe a'zoning hokim a'zoga bog‘lanishi ham ko‘zda tutiladi. Yuqoridagi misolda kitob- leksemasi qalin leksemashaklini o‘ziga bog‘laydi, qalin leksemashakli kitob- leksemasiga bog‘lanadi, ana shunday bog‘lashuv natijasida bog‘lanma yuzaga keladi. Leksemalarning bog‘lashuv xususiyati turkumlar bo‘yicha turlicha. Ot leksema quyidagilarni o‘ziga bog‘laydi: 1. Predmetning belgisini anglatadigan leksemashaklni bog‘laydi. Bunday leksemashakl: 1) sifatlovchi vazifasida keladi: a) sifat leksemashaklni bog‘laydi: baland imorat- kabi; b) son leksemashaklni bog‘laydi: ikki imorat- kabi; d) fe’l leksemashaklni bog‘laydi: qurilayotgan imorat- kabi; e) belgi ifodalaydigan ol moshni bog‘laydi: shunday imorat- kabi; 2) ega vazifasida kelib kesim vazifasidagi leksemashaklni bog‘laydi: a) tuslovchili fe’l leksemashaklni bog‘laydi: Imorat quriladi kabi; b) sifat 15 leksemashaklni bog‘laydi: Imorat baland kabi; d) ot leksemashaklni bog‘laydi: Bu imorat – maktab kabi. 2. Qaralmish vaziyatida kelib qaratuvchi vazifasidagi ot leksemashaklni bog‘laydi: imoratning eni- kabi. Ot leksemashakl quyidagi vazifalarda bog‘lanadi: 1) qaratuvchi vazifasida: imoratning eni- kabi; 2) to‘ldiruvchi vazifasida: imoratni qur- kabi; 3) kelishik yoki ko‘makchi bilan shakllangan hollovchi vazifasida: ko‘chada uchrash- , imorat uchun ol- kabi; 4) kesim vazifasida: Bu imorat – maktab kabi. Undalma vazifasida kelgan ot leksemashakl gap tarkibidagi leksemashakl bilan bog‘lanmaydi va b. Sifat leksemashakl predmetning belgisini anglatadi, shunga ko‘ra sifatlovchi vazifasida ham, kesim vazifasida ham, shuningdek hollovchi vazifasida ham boshqa leksemaga bog‘lanadi. Ravish leksemashakl ham shunday xususiyatga ega; farqi shuki, sifat uchun birlamchi vazifa – sifatlovchi bo‘lib kelish, ravish uchun esa – hollovchi bo‘lib kelish. Sifat, ravish leksemashakl o‘ziga vositali to‘ldiruvchini bog‘laydi: Otdan baland, itdan past; Ukam mendan ko‘p ishlaydi kabi. Son leksemashaklning bog‘lashuvi – sifat leksemashaklning bog‘lashuviga o‘xshash. Olmosh turlarining bog‘lashuvi ular qaysi turkum leksemalarini olmoshlab kelishiga bog‘liq. Kesimlik leksemasi ega vazifasidagi ot leksemashaklga bog‘lanadi, o‘ziga esa vositali to‘ldiruvchini bog‘lashi mumkin: Kechirim so‘rash sendan lozim kabi. Sintaktik bog‘lashuv asosida semantik bog‘lashuv yotadi; har bir bog‘lashuvda ushbu ikki jihat qatnashadi. Sifat leksemashakl ot leksemaga sifatlovchi bo‘lib keladi deyish – o‘ta umumiy fikr. Amalda esa sintaktik bog‘lashuv imkoniyatini semantik omil cheklab qo‘yadi. Jumladan, ot leksemalar kishi otlari va narsa otlari deb guruhlanganidek, sifat leksemalarga ham shunga o‘xshash guruhlanish xos. Sifat leksemalarning ma'lum 16 bir qismi kishiga xos belgini, ma'lum bir qismi narsaga xos belgini, qolgan qismi esa ham kishiga, ham narsaga xos belgini anglatadi. Sifat leksema bilan ot leksemaning bog‘lashuv imkoniyati ana shunday semantik omil ta'sirida umumiy yoki cheklangan bo‘ladi. Bunday semantik omilni atalganlik hodisasi deb nomladik. Masalan, novcha yigit- , pakana yigit- deyiladi-yu, lekin novcha bino-, pakana bino- deyilmaydi ( baland bino-, past bino- deyiladi), chunki novcha-, pakana- leksemalari kishiga xos belgini anglatadi. Yaxshi leksemasining atalganligi umumiy, shunga ko‘ra yaxshi odam-, yaxshi imorat- birikmalari tuzilaveradi. Umuman, atalganlik hodisasi o‘zbek tilshunosligida maxsus o‘rganilmagan. Atalganlik hodisasidan qat'i nazar, ikki leksema bog‘lashuvi uchun ularga xos leksik ma'nolarning ideografik semalari tarkibida zid semalar bo‘lmasligi, aksincha, umumiy, betaraf ideografik semalar bo‘lishi lozim. Masalan, nonni ye- , sutni ich- kabi birikma tuziladi-yu, lekin nonni ich- , sutni ye- kabi birikma tuzilmaydi; chunki non- leksemasi leksik ma'nosining ideografik semalari tarkibidagi  qattiq  semasi ich- leksemasi ma'nosining ideografik semalari tarkibidagi  suyuq  semasiga zid, shu sababli nonni ich- bog‘lashuviga yo‘l qo‘yilmaydi. Bog‘lashuv xususiyati ko‘pma'noli leksemaning sememalarida ham o‘zaro farq qilishi mumkin; ushbu hodisa ko‘pma'noli tuz- I leksemasining sememalari bo‘yicha "Leksik ma'noning lug‘aviy konteksti" sarlavhasi ostida qisman namoyish qilindi. Umuman, leksemalarning (sememalarning) sintaktik-semantik bog‘lashuvi o‘zbek tilshunosligida jiddiy o‘rganilmagan. Fe’llarning bog‘lashuv xususiyati murakkab bo‘lib, maxsus tasvirlanishi kerak. Fe’lning tuslovchili leksemashakli kesim vazifasida kelib, ega vazifasidagi leksemashaklga bog‘lanadi: bunday bog‘lanishning ko‘rsatkichi sifatida kesim vazifasidagi leksemaga ega vazifasidagi leksemashakldan (yoki nazarda tutilgan bajaruvchidan) anglashiladigan shaxs-son ma'nosiga muvofiq ravishda tuslovchi qo‘shiladi (Bo‘lishli-bo‘lishsizlik, mayl, zamon ko‘rsatkichlari obyektiv voqelikka ko‘ra qo‘shiladi). Ega ishlatilmaydig an gapshakllarda harakat- holatning 17 bajaruvchisi mavhum tasavvur qilinadi, tuslovchi ham shaxs-sonni mavhum ifodalaydi. Ayrim adabiyotlarda avval fe’l leksemashakl tarkibiga tuslovchi qo‘shiladi, keyin ana shu tuslovchiga xos valentlikning voqelanishi sifatida ega (bajaruvchi) belgilanadi degan fikr aytildi. Valentlik leksemalarga-gina emas, morfemalarga ham xos xususiyat degan g‘oya olg‘a surilib, tuslovchilardan ham valentlik xususiyati qidirildi; ushbu g‘oyani tasdiqlashga intilish yuqoridagi g‘ayrimantiqiy fikrni aytishga majbur qildi. Barcha tillar sintaksisida avval fikr predmeti-ega (bajaruvchi) aniqlanib, keyin−gina kesim vazifasida keladigan leksemaga tuslovchi shu fikr predmetidan anglashiladigan shaxs-son ma'nosiga mos holda tanlab qo‘shiladi. Bu aksioma. Tuslovchining fikr predmetidan, gapshaklning ega bo‘lagidan anglashiladigan shaxs-son ma'nosi asosida tanlab qo‘shilishini, masalan, quyidagi hodisa so‘zsiz tasdiqlaydi: Uyushiq qator bilan ifodalangan ega tarkibida I shaxs kishilik olmoshi qatnashsa, kesimga I shaxs ko‘plik tuslovchisi, II shaxs kishilik olmoshi qatnashsa, II shaxs ko‘plik tuslovchisi qo‘shiladi: Onam bilan men quchoqlashdik. Onam bilan sen quchoqlashdingiz kabi. Bunday uyushiq qatorni tuslovchi asosida mutlaqo aniqlab bo‘lmaydi. Shoirman leksemashakliga - man tuslovchisi ega (bajaruvchi) I shaxs birlik olmoshi bo‘lgani uchun qo‘shiladi, aksincha emas. Umuman, barcha morfemalarga valentlik xususiyati xos deyish- til hodisalariga yuzaki yondashib chiqarilgan to‘qima fikr. Leksemaning valentlik xususiyatiga ta'sir ko‘rsatadigan, demak, leksemaning bog‘lashuvini o‘zgartiradigan ayrim morfemalar mavjud; bular quyiroqda ta'kidlanadi. Fe’lning sifatdosh shakli sifatlovchi vazifasiga xoslangan leksemashakl bo‘lib, ot leksemaga bog‘lanadi. Fe’lning ravishdosh shakli asosan hollovchi vazifasiga xoslangan leksemashakl bo‘lib, fe’l leksemaga bog‘lanadi. Fe’lning otdosh shakli ega vazifasida kelsa, kesimni o‘ziga bog‘laydi; boshqa vazifalarda kelsa, odatda bog‘lanadi. Yuqoridagi to‘rt leksemashakldan tuslovchili leksemashakl ham xuddi sifatdosh leksemashakl, ravishdosh leksemashakl singari tobelanadi; faqat otdosh leksemashakl qaysi 18 kelishik yoki ko‘makchi bilan shakllanishiga qarab o‘ziga tobelaydi yoki tobelanadi 5 . Leksemalarga xos bog‘lashuv imkoniyati nutqda turlicha voqelanadi. Ushbu hodisani tasvirlashda xolis hukm chiqarishga intilib to‘rt original proza asaridan 250tadan jami 1000 gapshakl sidirg‘asiga ko‘chirib olindi. Misollarning beshdan biri qo‘shma gapshaklga to‘g‘ri keldi (Bular o‘z o‘rnida tahlil qilinadi). Misollarning beshdan to‘rt qismida turli hodisalar aks etgan; shulardan 700dan ortig‘i sodda gapshakl sifatida ajratildi. Bularning 500ga yaqinida ega qatnashgan, gapshaklning asosi "E X K" qolipi bilan tuzilgan; 200ga yaqinida ega qatnashmagan, gapshaklning asosi "K" qolipi bilan tuzilgan. Misollar juda cheklangan miqdorda bo‘lishiga qaramay nutqda ega qatnashadigan gapshakllar ega qatnashmaydigan gapshakllarga qaraganda 2,5 barobar ko‘p uchrashini ko‘rsatadi. Bundan xulosa shuki, hozirgi adabiy o‘zbek tilida gapshaklning birlamchi va asosiy qolipi – "E X K"; "K" qolipi esa ikkilamchi. Sintaktik bo‘laklarni ularning mohiyatidan chiqib kelib uchga guruhlash mumkin: 1) gapshaklning bo‘laklari: ega, kesim; 2) birikmaning bo‘lagi mavqeida ham, gapshaklning bo‘lagi mavqeida ham ishlatiladigan sintaktik bo‘laklar: to‘ldiruvchi, hollovchi; 3) birikmaning bo‘laklari: sifatlovchi, qaratuvchi, izohlovchi, izofa, ta'kidlovchi. Sintaktik bo‘laklarning nutqiy voqelanishi yuqoridagicha tartibda tasvirlanadi 6 . Fe’l leksemalarning deyarli barchasida hollovchini bog‘lash xususiyati mavjud. Har qanday harakat-holat ma'lum makonda va zamonda, ma'lum maqsad va sabab bilan, ma'lum tarzda va darajada voqe bo‘ladi; shularga ko‘ra fe’l leksemaga bir-birini istisno qilmaydigan bir necha hollovchi tobelanib kelaveradi. Bunday 5 Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 291-294-B. 6 Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 302-B. 19 bog‘lashuvda fe’l leksemaning leksik ma'nosi hollovchilarning qaysi ma'no turi bilan saylab bog‘lanishini oldindan belgilab turmasa, valentlik haqida gapirish noo‘rin. Har qanday bog‘lanishni valentlik deb tushuntirish valentlik hodisasini bog‘lashuv hodisasiga tenglashtirib qo‘yadi. Hollovchini o‘ziga tanlab tobelash xususiyati (valentlik) ayrim fe’llarga xos. Masalan, ket- leksemasiga qayerdan (bu yerdan) qayerga (boshqa yerga) so‘roqlariga javob bo‘ladigan o‘rin hollovchilarini o‘ziga bog‘lash xususiyati lisoniy birlik sifatida xos; shunga ko‘ra bu fe’l leksemaga hollovchi valentligi mansub deyish mumkin. Lekin ko‘pchilik fe’l leksemalarda hollovchi bilan bog‘lanish o‘ta umumiy; demak, bularga nisbatan valentlik haqida gapirib bo‘lmaydi. Morfemaga valentlik xususiyati xos ekanini isbotlash uchun payt hollovchisi bilan kesim tarkibidagi zamon yasovchisi orasidagi bog‘liqlik ko‘rsatiladi. Ushbu fikr tarafdorining ta'kidlashicha bunday hollovchi zamon yasovchi morfemaning valentligi sifatida namoyon bo‘ladi. O‘ta juz'iy holat asosida umuman hollovchilarning barcha turi kesimning valentligi degan hukm chiqariladi. Aslida hollovchi kesimga emas, kesim vazifasida keladigan leksemaga bog‘lanadi; kesim bo‘lish – leksemaning sintaktik vazifalaridan biri xolos. Masalan, kel- leksemasi qatnashadigan kecha kel- birikmasi kecha keldim shaklida kesim, kecha kelgan kishi shaklida sifatlovchi, kecha kelishini shaklida vositasiz to‘ldiruvchi kabi vazifalarda kelaveradi; demak, hollovchini, shu jumladan payt hollovchisini kesimning, kesim tarkibidagi zamon yasovchisining valentligi deb bo‘lmaydi. To‘g‘ri, payt holi vazifasida keladigan ayrim leksemalar bilan zamon yasovchisi orasida mutanosiblik bo‘lishi talab qilinadi: kecha keldi, bugun keldi deyiladi-yu, lekin ertaga keldi deyilmaydi ( ertaga keladi deyiladi). Avvalo, zamon ma'nosi bo‘yicha mutanosiblik barcha payt hollovchilarida emas, balki yuqoridagi uch payt ravishida voqe bo‘ladi. Hatto shu uch payt ravishidan bugun- leksemasi zamon yasovchisiga nisbatan betaraf: bugun keldi, bugun kelayotir, bugun keladi kabi har uch zamon yasovchilari bilan ishlatilaveradi. 20 Kecha kelgan kishi, bugun kelayotgan kishi, ertaga keladigan kishi birikmalaridan ko‘rinib turibdiki, payt hollovchisi bilan mutanosiblik kesim tarkibidagi zamon yasovchisi orasida−gina emas, sifatdosh yasovchilari ifodalaydigan zamon ma'nosi orasida ham voqe bo‘ladi; demak, hodisa keng. Eng muhimi shuki, payt hollovchisi vazifasida kelgan leksemaning zamon ma'nosiga mutanosib ravishda zamon yasovchi morfema tanlanadi, aksincha emas. Xullas, hollovchini kesimning valentligi deyish uchun yetarli asos yo‘q. Hollovchi asli "hollovchi X hollanmish" birikmasining bo‘lagi; bunday birikma gapshakl qurilishiga kiritilganidan keyin qanday o‘zgarish bo‘lishi – boshqa masala (Bu to‘g‘rida o‘z o‘rnida gapiriladi). Asli fe’l leksemaning valentligi deb payt hollovchisidan ko‘ra o‘rin hollovchisini ta'kidlash to‘g‘ri: bunday hollovchini fe’l leksemaning ma'no jihati oldindan belgilaydi. Masalan, ikki jildli "O‘zbek tilining izohli lug‘ati"ga kiritilgan o‘timsiz fe’l leksemalardan 36tasiga o‘rin hollovchisini boshqarish valentligi xos bo‘lib, quyidagi ko‘rinishlarga ega: 1) kim qayerga (16ta): kir- , engash- , yo‘rg‘ala- , yo‘nal- , qo‘n- , yaslan- kabi; 2) kim qayerda (13ta): yot- , yasha- , tuna- I (  kechasi yotib qol-  ) , kez- , ishla- kabi; 3) kim qayerdan qayerga (7ta): chiq- , o‘t- , tush- , ko‘ch- , ket- , kel kabi. O‘rin hollovchisi valentligi ayrim o‘timli fe’llarga ham xos (Bular quyiroqdagi tasvirda o‘z aksini topadi) 7 . Fe’l leksemaning o‘ziga to‘ldiruvchini bog‘lashi boshqaruv hodisasi deyiladi. To‘ldiruvchini boshqarish barcha fe’l leksemalarga xos emas; lekin kelishik yoki ko‘makchi bilan shakllangan hollovchini boshqarish xususiyati deyarli barcha fe’l leksemalarda mavjud: uydan ishxonaga kel- , uyda o‘tir- , imtihon topshirish uchun 7 Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 294-296-B. 21 kafedraga kir- kabi. Demak, hollovchining bunday shakllanadigan turlari hisobga olinsa, boshqaruv hodisasi fe’l leksemalarning deyarli barchasiga mansub bo‘lib chiqadi. Fe’l leksemaning o‘ziga to‘ldiruvchini bog‘lashi tom ma'noda valentlik bo‘lib, barcha fe’l leksemalarga birdek xos emas. O‘timsiz fe’l leksemalarning bir qismida to‘ldiruvchini boshqarish xususiyati yo‘q, boshqa bir qismi esa vositali to‘ldiruvchini boshqaradi: baqir- - kim kimga, o‘qray- - kim kimga, ko‘n- - kim nimaga, qon- - kim nimaga kabi. Vositasiz to‘ldiruvchini boshqarish o‘timli fe’l leksemalarga xos: imoratni qur- , qo‘lini yuv- , gapni uq- , sholi[ni] ek- , suv[ni] sep- kabi. Orttirma shakli yasovchisi qo‘shilgan o‘timsiz fe’l leksemada vositasiz to‘ldiruvchini boshqarish xususiyati paydo bo‘ladi: mashinani to‘xtat- , suhbatdoshini zeriktir- kabi. Orttirma shakli yasovchisi deyarli barcha o‘timsiz fe’l leksemalarga qo‘shiladi; shunday shakl yasalishi tufayli vositasiz to‘ldiruvchini boshqarish fe’llarga xos umumiy xususiyat darajasiga ko‘tariladi. Umuman, orttirma shakli yasalishi o‘z o‘rnida yetarli bayon qilindi. Bu yerda orttirma yasovchisining fe’l leksema valentligiga ta'siri ta'kidlanadi. O‘timsiz fe’l leksemalarda orttirma shakli yasalishi tufayli to‘g‘ridan to‘g‘ri vositasiz to‘ldiruvchi (obyekt) ortmaydi, balki bajartiruvchi ega ortadi va uning ta'siri bilan bajaruvchi ega vositasiz to‘ldiruvchiga aylanadi: shosh- -  kim shoshir- - kim kimni Orttirma shakli o‘timli fe’l leksemadan yasalganida esa bajartiruvchi ega ortadi va uning ta'siri bilan bajaruvchi ega odatda vositali to‘ldiruvchiga aylanadi, vositasiz to‘ldiruvchi esa o‘zicha saqlanadi: kiy- -  kim nimani kiydir - - kim kimga nimani Xullas, orttirma shakli yasalishi bilan fe’l leksemada bajartiruvchi ega bilan bog‘lashuv, mavjud bajaruvchi ega o‘rniga to‘ldiruvchi bilan bog‘lashuv paydo bo‘ladi, demak, fe’l leksemaning bog‘lashuv xususiyatida jiddiy o‘zgarish yuz beradi. 22 O‘zlik shakli yasalishi o‘z o‘rnida tasvirlandi; bu yerda shunday shakl yasalishi fe’l leksemaning bog‘lashuv xususiyatiga qanday ta'sir qilishi ta'kidlanadi. O‘zlik shakli yasalsa, vositasiz to‘ldiruvchi bilan bog‘lashuv yo‘qoladi, bajaruvchi ega o‘z mavqeida saqlanadi, unga go‘yo vositasiz to‘ldiruvchidan anglashiladigan obyekt ma'nosi yuklanadi; demak, bunday shakl yasalishi bilan leksemaning bog‘lashuvi o‘zgaradi: yuv- - kim nimani yuvin- - kim  Birgalik shakli yasalishi o‘z o‘rnida tasvirlandi; bu yerda shunday shakl yasalishi fe’l leksemaning bog‘lashuv xususiyatiga qanday ta'sir qilishi ta'kidlanadi. Birgalik shakli o‘timli fe’l leksemadan yasalganida ikki turli o‘zgarish voqe bo‘ladi: 1) Vositasiz to‘ldiruvchining kelishigi bosh kelishikka almashib, bajaruvchiga aylanadi, natijada bajaruvchi uyushiq holatda bo‘ladi: Onam meni quchoqladi. Onam bilan men quchoqlashdik. 2) Vositasiz to‘ldiruvchi bilan ko‘makchisi shaklidagi vositali to‘ldiruvchiga almashadi: Onam meni quchoqladi. Onam men bilan quchoqlashdi. Birgalik shakli o‘timsiz fe’l leksemadan yasalganida jo‘nalish kelishigida shakllangan vositali to‘ldiruvchi bilan ko‘makchisi yordamida shakllangan vositali to‘ldiruvchiga almashadi: Ukam menga uchradi. Ukam men bilan uchrashdi. Ko‘rinadiki, birgalik shakli yasalishi fe’l leksemaning to‘ldiruvchi bilan bog‘lashuvini o‘zgartiradi. Majhul nisbat yasalishi o‘z o‘rnida tasvirlandi; bu yerda shunday shakl yasalishi leksemaning bog‘lashuv xususiyatiga qanday ta'sir qilishi ta'kidlanadi. Majhul nisbat shakli yasalsa, bajaruvchi ega majhullashib, sintaktik qurilmadan chiqadi, vositasiz to‘ldiruvchi esa ega vazifasiga o‘tadi: Xatni ukam yozdi. Xat - yozildi. Rasmiy nutqda yuzaga kelgan sun'iy sintaktik qurilmada bajaruvchi ega tomonidan yordamchisi bilan shakllanadigan vositali to‘ldiruvchiga aylanadi: Xatni ukam yozdi. Xat ukam tomonidan yozildi. 23 Shaxssizlik shakli yasalsa, bajaruvchi ega sintaktik qurilmadan chiqadi: U ertaga lagerga ketadi. - Ertaga lagerga ketiladi. Xullas, orttirma shakli, o‘zlik shakli, birgalik shakli, majhul nisbat shakli, shaxssizlik shakli yasalishi bilan fe’l leksemaning bog‘lashuv xususiyatida turlicha o‘zgarish voqe bo‘ladi 8 . Bog‘lashuviga ta'sir ko‘rsatadigan shakl yasovchilar qo‘shilmagan fe’l leksemaning to‘ldiruvchini boshqarish xususiyati turlicha bo‘lib, atalganlik hodisasiga bog‘liq holda yana-da murakkablashadi. Fe’l leksemalarning to‘ldiruvchini boshqarish xususiyati quyida mumkin qadar bir bo‘g‘inli tub leksemalar asosida tasvirlanadi. 1. Ikki jildli "O‘zbek tilining izohli lug‘ati"ga kiritilgan 1895 fe’l leksemaning 848tasida to‘ldiruvchini boshqarish xususiyati yo‘q. Shulardan 301tasi kishilarga atalgan harakat-holatni anglatib, kim so‘rog‘iga javob bo‘ladigan egaga, 466tasi narsaga atalgan harakat-holatni anglatib, nima so‘rog‘iga javob bo‘ladigan egaga bog‘lanadi, 81 leksemaning atalganligi umumiy bo‘lib, har ikki so‘roqqa javob bo‘ladigan egaga bog‘lanaveradi: 1) kim: chop- I (  yugur-  ), shosh- kabi; 2) nima: yon- , yog‘- , oq- , siz- , tom- , tosh- , o‘ch- kabi; 3) kim, nima: yur- , o‘s- , qoch- kabi. 2. Shu lug‘atga kiritilgan 250 o‘timsiz fe’l leksemada (ega bilan bog‘lashuvdan tashqari) vositali to‘ldiruvchini boshqarish xususiyati mavjud. Vositali to‘ldiruvchi ko‘pincha jo‘nalish kelishigidagi leksemashakl bilan, qisman chiqish kelishigidagi yoki bilan, to‘g‘risida ko‘makchilari bilan shakllangan leksemashakl bilan ifodalanadi. Quyida ixchamlikka intilib fe’l leksemalarning ega va vositali to‘ldiruvchi bilan bog‘lashuvi va bulardagi atalganlik kim, nima so‘roq olmoshlari yordamida soddadan murakkabga tomon birin-ketin ko‘rsatildi, o‘rni 8 Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 296-298-B. 24 bilan hollovchini boshqarish valentligi ham, faqat ko‘plik shaklida ishlatilishi ham ta'kidlandi (Qavslar ichida leksemalarning miqdori ko‘rsatildi): 1) kim kimga (28): opich- , termil- , iliq- kabi; 2) kim nimaga (22): to‘y- , ko‘n- , chida- kabi; 3) kim nima qilishga (2): ulgur- , unna- kabi; 4) kim kimga, nimaga (9): teg- , uchra- , qara- , ishon- kabi; 5) kim kimga, nima nimaga, nima kimga (3): o‘xsha- , ergash- kabi; 6) kim kimga nima deb (2): yolvor- , yalin- ; 7) nima nimaga (3): sig‘- , tarmash- ; 8) nima kimga (1): asqat- ; 9) nima kimga, nimaga (2): yuq- , yarash- II (  munosib bo‘l-  ); 10) nima kimdan, nimadan (1): hurk- ; 11) kim, nima kimga (1): bo‘ysun- ; 12) kim, nima nimaga (3): bot- , arzi- kabi; 13) kim kimga, nima nimaga (2): yopish- , ilash- ; 14) kim, nima nimadan (2): hatla- , osh- ; 15) kim kimdan, nima nimadan (1): o‘z- ; 16) kim, nima nima bilan (1): og‘ri- ; 17) kim, nima qayerda (qayerga) (2): qol- , yet- ; 18) kim kim bilan, nima nima bilan (1): muvofiqlash- ; 19) kim kimdan (12): kul- , hayiq- , gumonsira- kabi; 20) kim nimadan (nima qilishdan) (62): ton- , hori- , o‘xchi- , charcha-, quvon- , hayajonlan- kabi; 21) kim nimadan, kimdan (10): bez- , kech- , noli- , qo‘rq- , ranji- kabi; 29922) kim nimadan, qayerdan (2): qayt- , uzoqlash- ; 23) kim nimadan (nima sababli) (1): qari- ; 24) kim kimdan nima deb (1): o‘pkala- ; 25) kim kim bilan (50): o‘chakish-, yarash- , kengash- , chaqchaqlash-, 25 maslahatlash- kabi; 26) kim nima bilan (10): alaxsi- , yupan- , mag‘rurlan- kabi; 27) kim kim bilan, nima bilan (5): kurash- , ovun- , shug‘ullan- kabi; 28) kim kim bilan, nima nima bilan (3): birik- , uyg‘unlash- kabi; 29) kim kim bilan nima to‘g‘risida (5): kelish- , ahdlash- , shartlash kabi; 30) kim kim bilan qayerga (1): bor- ; 31) kim nima to‘g‘risida (2): alji- , fikrla- ; 32) kim nima deb (4): dodla- , g‘o‘ldira- kabi. 3. Shu lug‘atga kiritilgan 677 o‘timli fe’l leksemada vositasiz to‘ldiruvchini boshqarish xususiyati mavjud. Bularning ega bilan bog‘lashuvini va atalganlik hodisasini hisobga olgan holdagi ko‘rinishlari quyidagicha: 1) kim nimani (500): qor- , o‘y- , yasa- , yut- , esh- , sez- , buk- kabi; 2) kim nimani (qayerni) (25): o‘ra- , tinti- , ganchla- , parmala- kabi; 3) kim nimalarni (3): zichla- , qo‘shoqla- , qo‘shaloqla- ; 4) kim kimni (74): quch-, o‘p- , suy- , koyi- , jerk- , bo‘g‘- , yumdala- , chimchi- , sog‘in- kabi; 5) kim kimni, nimani (75): ur-, buz-, aya-, hayda- , qiyna- , chaqir- , tanla- kabi; 6) kim kimlarni, nimalarni (1): to‘pla- ; 7) kim, nima nimani (9): och- , g‘aji- , qiyrat- , chuqula- kabi; 8) kim, nima kimni, nimani (2): chert- , tala- ; 9) kim kimni, nima nimani (2): tug‘- , em- ; 10) kim kimni, nimani; nima kimni, nimani (1): tep- ; 11) kim kimni, nima nimani (2): shim- , qis- ; 12) kim nimani, nima kimni (1): ez- ; 13) kim nimani, nima kimni, kim kimni (1): tishla- ; 14) kim, nima kimni (1): allala- ; 15) kim nimani, nima nimaga (1) tati- I, tati- II ; 26 16) nima kimni (2): chaq- I, qop- . 4. Shu lug‘atga kiritilgan 103 o‘timli fe’l leksemada ham vositasiz to‘ldiruvchini, ham vositali to‘ldiruvchini boshqarish xususiyati mavjud. Bun ing ko‘rinishlari quyidagicha: 1) kim kimni kimga (4) birkit- , nikohla- kabi; 2) kim kimni nimaga (nima qilishga) (3): unda- , yolla- , gijgijla- ; 3) kim kimni nimadan (2): shifola- kabi; 4) kim kimni nima bilan (4): qutla- , ta'minla- , tabrikla- , mukofotla- ; 5) kim kimni nima deb (1): yan- ; 6) kim kimni qayer[i]ga (3): yubor- , o‘tkaz- , mushtla- ; 7) kim kimni kimdan, nimadan (1): zararsizlantir- ; 8) kim kimni kimga, nimani nimaga (1): tenglashtir- ; 9) kim nimani kimga (18): yoz- , ber- , sot- , ayt- , ata- kabi; 10) kim nimani kimlarga (1): ulash- ; 11) kim nimani kimga, qayerga (1): yo‘lla- ; 12) kim nimani kimdan (8): bil- , kut- , ol- , eshit- , so‘ra- kabi; 13) kim nimani kim bilan (4): alish- , almashla- kabi; 14) kim nimani nimaga (13): qo‘sh- , quy- , ishqa- , ula- , mosla- kabi; 15) kim nimani nimaga, qayerga (10): il-, suq-, qo‘y- , taqa- , chapla- , surka- kabi; 16) kim nimani nimadan (3): qo‘ri- , farqla- kabi; 17) kim nimani nima bilan (8): yop- , tik- , til- , o‘lcha- , bo‘l- kabi; 18) kim nimani nimada (nima bilan) (1): yanch- ; 19) kim nimani qayer[i]ga, qay tomonga (14): taq- , bur- , sol- , sur- , tiq- , elt- , tira- , tashla- , tang‘i- kabi; 20) kim nimani qayerdan (1): sug‘ur- ; 21) kim nimani qayerdan qayerga (1): tashi- ; 22) kim nimani kimga, nimaga (2): qistir- , ber- ; 23) kim nimani kimga, nimani nimaga (1): yukla- ; 27 24) kim nimani nima qilishni (nima qilish to‘g‘risida) (1): o‘yla- ; 25) kim nimani (nima to‘g‘risida) kimga (1): so‘zla- ; 26) kim nimani nima deb (1): yo‘y- ; 27) kim nima bilan qayerni (1): to‘s- ; 28) kim nimani nimaga nima bilan (1): bog‘la- ; 29) kim kimni, nimani kimdan (1): so‘roqla- ; 30) kim kimni, nimani nimadan (1): davola- ; 31) kim kimni, nimani kimga (1): yomonla- ; 32) kim kimni, nimani kimdan (1): qizg‘an- ; 33) kim kimni yoki o‘zini nimadan (1): tiy- ; 34) kim nimani, kimni nima bilan (2): chop- II (  zarb bilan kes-  ), azobla- ; 35) kim kimni kim bilan, nimani nima bilan (4): chog‘ishtir- , solishtir- , qiyosla- , taqqosla- ; 36) kim nimani, kimni kimga qarshi (1): olkishla- va boshqalar 9 . 9 Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 298-302-B. 28 Xulosa Sintaktik va sintagmatik munosabatlar til tizimining asosiy tayanch ustunlaridan bo‘lib, ular nafaqat grammatik tuzilmani tashkil etadi, balki tildagi fikr ifodasining mantiqiy, tartibli va mazmunli shakllanishini ta’minlaydi. Bu ikki munosabat bir-biri bilan chambarchas bog‘liq holda ishlaydi va ular tilning sistematik va struktural xususiyatlarini, shuningdek, uning zamonaviy funksional imkoniyatlarini yoritadi. Sintaktik munosabatlar til birliklari o‘rtasidagi grammatik bog‘lanishlarni bildiradi va ular orqali so‘zlar gap bo‘laklari sifatida o‘zaro aloqaga kirishadi. Ushbu munosabatlar yordamida gap quriladi, fikr izchil tarzda ifodalanadi, va tilning kommunikativ funksiyasi amalga oshadi. Sintaktik munosabatlar orqali so‘zlar orasidagi grammatik rol ajratiladi, jumladan ega, kesim, aniqlovchi, to‘ldiruvchi va hol kabilar belgilab olinadi. Sintagmatik munosabatlar esa til birliklarining vaqt va makonda ketma-ket joylashuvi, ya’ni kombinator xususiyatini aks ettiradi. Til tizimidagi har bir birlik bu boshqa birliklar bilan ketma-ketlikda qanday munosabatga kirishishini bildiruvchi pozitsion hodisadir. So‘zlar, so‘z birikmalari yoki gaplar o‘zaro yonma-yon kelganda, ular orasidagi semantik moslik, uslubiy aniqlik va kommunikativ vazifalar sintagmatik munosabatlar orqali belgilanadi. Bu munosabatlar, ayniqsa, kontekst va diskurs doirasida yanada muhim ahamiyat kasb etadi. Sintaktik va sintagmatik munosabatlarning o‘zaro uyg‘unligi tilning tabiiy ishlash mexanizmini tashkil etadi. Sintaktik munosabatlar strukturani berar ekan, sintagmatik munosabatlar esa bu strukturani to‘ldiruvchi mazmuniy va kontekstual moslashuvlarni ifodalaydi. Har ikkisi ham nafaqat grammatik sathda, balki stilistik, semantik va pragmatik sathlarda ham tilshunoslik tadqiqotlari uchun muhim tahlil mezonlaridan hisoblanadi. 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari 1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 20-oktyabrdagi PF- 6084-son “Mamlakatimizda o‘zbek tilini yanada rivojlantirish va til siyosatini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni. II. Ilmiy adabiyotlar 1.Irisqulov, M. Tilshunoslikka kirish. Darslik. – 2009. – 146-150-B. 2.Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Тoshkent. «Talqin», 2005. – 260-b. 3.Mengliyev B. Zamonaviy o‘zbek tili. – Toshkent. Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat universiteti, 2023. – 185-b. 4.Nurmonov A., Mahmudov N., Ahmеdov A., Soliхo‘jayeva S. O‘zbеk tilining mazmuniy sintaksisi. –T.: Fan, 1992. 5.O‘zbеk tili grammatikasi. T.II. Sintaksis. –T.: Fan, 1976. 6.Qozoqova N. Leksikologiyani interfaol ta’lim texnalogiyalari asosida o‘qitish. – Namangan, 2023. – 69-b. 7.Rahimo v S., Umurqulov B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2003. – 220- b. 8.Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 476-b. 9.Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 590-b. 10.Termiz davlat universiteti o‘zbek tilshunosligi kafedrasi. “Hozirgi o‘zbek tili” bo‘yicha ma’ruzalar matni,(2- semestr). – 149-b. 11.Vohidov R., Ne’matov H., Mahmudov M. So‘z bag‘ridagi ma’rifat. – Toshkent: Yozuvchi, 2001. 30 III. Internet saytlari 12. 13 14.www.ziyouz.com 31 33

MUNDARIJA

Kirish

I bob. O‘zbek tilida sintaktik munosabat va uning o‘rganilishi

II bob. O‘zbek tilida sintagmatik munosabat va uning o‘rganilishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить