Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 56.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Sintaktik va sintagmatik munosabat

Купить
MUN DA RIJ A : KIRISH… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … .3-5 I BOB. O` ZBEK TILIDA SIN TA KTI K VA SIN TA G MA TIK MUN OSA BA TLA RN IN G O` RGA N ILISHI...................................................6-14 II BOB. SIN TA KTIK VA SIN TA GMA TIK MUN OSA BA TLA R TURLA RI VA TA HLILI… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 14-23 X ULOSA … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … ...23-25 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R… … … … … … … … … … … … … … … 26 2 KIRISH Mav zuning dolzarbligi – Tilshunoslikda til birliklarining o‘zaro bog‘lanish qonuniyatlarini o‘rganish muhim ilmiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, sintaktik va sintagmatik munosabatlar til tizimining ichki tuzilishi va funksional imkoniyatlarini chuqur tahlil qilish imkonini beradi. Har qanday til birliklari – so‘z, so‘z birikmasi yoki gap bo‘ladimi – o‘zaro grammatik munosabatlarga kirishadi. Ushbu munosabatlarni o‘rganish til strukturasi va uning ishlash mexanizmini tushunishda katta ahamiyat kasb etadi. Sintaktik munosabatlar orqali til birliklarining grammatik bog‘lanishi aniqlansa, sintagmatik munosabatlar bu birliklarning nutq jarayonida real ketma-ketlikda qanday shakllanishini ko‘rsatadi. Zamonaviy lingvistikada bu ikki munosabat turi alohida tahlil qilinadi va ularning o‘zaro bog‘liqligi tilshunoslik nazariyalarida keng yoritiladi. Ayniqsa, strukturaviy tilshunoslik, generativ grammatika va funksional grammatika yo‘nalishlarida sintaktik va sintagmatik aloqalar markaziy o‘rinni egallaydi. Mav zuning o‘rganilish darajasi – Sintaktik va sintagmatik munosabatlar tilshunoslikda ko‘p yillardan buyon nazariy va amaliy jihatdan chuqur o‘rganib kelinayotgan masalalardan biridir. Bu munosabatlar ilk bor strukturaviy tilshunoslik asoschisi F.de Sossyur tomonidan paradigmatik va sintagmatik qarama-qarshilik sifatida nazariy jihatdan shakllantirilgan. Keyinchalik bu g‘oya N.Xomskiy, Tesniyer, Z.Harris, R.Yakobso n, A.Vaysger ber kabi olimlar tomonid an rivojlantirildi. M.Mirtojiyev – o‘zbek tilining sintaktik qurilishi va sintaktik munosabatlar tizimi bo‘yicha keng qamrovli tadqiqotlar olib borgan. T. S. Qori-Niyoziy, G‘.Zohidov, Sh. Raxmatullayev – o‘zbek tili grammatikasi, xususan, gap va so‘z birikmasi qurilishi borasida izchil ilmiy asos yaratgan. N.Mahmudov, A. Madvaliyev – zamonaviy o‘zbek tilining nazariy asoslari, ayniqsa, sintaktik birliklar va ularning munosabatlarini tahlil qilishda muhim ilmiy ishlarni amalga oshirgan. Ushbu k urs ishining t adqiqot predmet i — o‘zbek tilida sintaktik va sintagmatik munosabatlarning nazariy asoslari hamda ularning til birliklari (so‘z, so‘z birikmasi va gap) orasidagi o‘zaro grammatik va funksional bog‘lanishlarini 3 o‘rganishdan iborat. Tadqiqotda ayniqsa quyidagi masalalarga e’tibor qaratiladi, sintaktik munosabatlarning turlari va ularning sintaktik birliklardagi roli, sintagmatik munosabatlarning strukturaviy xususiyatlari, o‘zbek tilidagi so‘zlar va so‘z birikmalarining sintaktik- sintagmatik bog‘lanishi, strukturaviy va funksional grammatika nuqtayi nazaridan bu munosabatlarning tahlili. Ushbu k urs ishining asosiy maqsadi — o‘zbek tilida sintaktik va sintagmatik munosabatlarning nazariy va amaliy asoslarini ilmiy jihatdan tahlil qilish, til birliklari o‘rtasidagi grammatik va funksional bog‘lanishlarni aniqlash, ularning til tizimidagi o‘rnini yoritib berishdan iborat. Sintaktik va sintagmatik munosabat tushunchalarining ilmiy asoslarini o‘rganish, o‘zbek tilshunosligida bu munosabatlarning tadqiq etilgan darajasini tahlil qilish, turli til birliklari o‘rtasidagi munosabatlarning strukturaviy va funksional jihatlarini ochib berish, mavjud ilmiy manbalar asosida nazariy bilimlarni mustahkamlash va amaliy misollar orqali ko‘rsatish. Muammoning o‘rganilganlik darajasi – Sintaktik va sintagmatik munosabatlar tilshunoslikda chuqur o‘rganilgan va nazariy asoslari keng yoritilgan masalalardan biridir. Bu munosabatlar haqidagi dastlabki tushunchalar F. de Sossyur asarlarida paradigmatik va sintagmatik munosabatlar qarama-qarshiligi tarzida ilgari surilgan. U til tizimida birliklarning bir-biri bilan qanday munosabatga kirishishini ikki turda — paradigmatik (tanlanish) va sintagmatik (qo‘shilish) nuqtayi nazardan izohlagan. G‘arb tilshunosligida bu soha N.Xomskiy, L.Tesniyer, Z.Harris kabi olimlar tomonidan yanada rivojlantirilib, generativ va strukturaviy grammatika nazariyalarida keng qo‘llanilgan. Ayniqsa, L.Tesniyerning "valentlik nazariyasi" va N. Xomskiyning "generativ grammatika" konsepsiyasi sintaktik munosabatlarning chuqur tadqiq etilishiga sabab bo‘lgan.O‘zbek tilshunosligida esa bu masalaga quyidagi olimlar tomonidan alohida e’tibor qaratilgan. M.Mirtojiyev – o‘zbek tili sintaksisining nazariy asoslari va birliklararo munosabatlar tahlili. Sh. Raxmatullayev – o‘zbek tilida so‘z birikmasi va gap strukturasini o‘rganish orqali sintaktik munosabatlarni izohlab bergan. N.Mahmudov, A.Madvaliyev – zamonaviy o‘zbek tili grammatik tizimi doirasida sintaktik birliklarning o‘zaro bog‘lanish 4 xususiyatlarini tahlil qilgan. G‘.Zohidov, T.Qori-Niyoziy – klassik grammatik asarlarda o‘zbek tilining tuzilmasini yoritgan. Tadqiqot ning asosiy maqsadi — o‘zbek tilshunosligi doirasida sintaktik va sintagmatik munosabatlarning nazariy asoslarini chuqur tahlil qilish, ularning turli til birliklari (so‘z, so‘z birikmasi, gap) orasidagi grammatik va funksional bog‘liqlikdagi o‘rnini aniqlash hamda bu munosabatlarning til tizimidagi ahamiyatini ochib berishdan iborat. Ushbu t adqiqot ning oby ek t i — zamonaviy o‘zbek adabiy tili sintaksisi tizimi hisoblanadi. Tadqiqotda ayniqsa so‘z, so‘z birikmasi va gap kabi sintaktik birliklar orasidagi grammatik va strukturaviy munosabatlar, ularning til tizimidagi joylashuvi va o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilinadi. Tadqiqot ning v azifalari 1. Sintaktik va sintagmatik munosabatlar tushunchalarining nazariy asoslarini o‘rganish; 2. Ushbu munosabatlarning tilshunoslikdagi o‘rni va ahamiyatini aniqlash; 3. Paradigmatik va sintagmatik munosabatlar o‘rtasidagi farqlarni tahlil qilish; 4. O‘zbek tilida so‘z, so‘z birikmasi va gap doirasidagi munosabatlarni strukturaviy jihatdan tahlil qilish; 5. Turli til birliklari o‘rtasidagi sintaktik bog‘lanish shakllarini misollar orqali ko‘rsatish; 6. Ilmiy manbalar asosida mavjud qarashlarni umumlashtirish va xulosa chiqarish. Kurs ishining t ark ibiy qismi : ikkita bob, xulosa, foydalanilgan adabiyot va manbalar tashkil qiladi. 5 I BOB. O` ZBEK TILIDA SIN TA KTIK VA SIN TA GMA TIK MUN OSA BA TLA RN IN G O` RGA N ILISHI Sintaktik munosabat — bu til birliklarining bir-biri bilan bog‘lanishi va o‘zaro o‘zgarishi jarayonini ifodalovchi grammatik munosabatdir. Sintaktik munosabatlar, odatda, so‘zlar, so‘z birikmalari va gaplar o‘rtasida yuzaga keladi. Ular til tizimida kommunikativ maqsadni amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan grammatik bog‘lanishlarni ta’minlaydi. Sintaktik munosab atlar tilning struktural va funksional jihatlarini birlashtiradi. Strukturaviy jihatdan ular til birliklarining tartibini va o‘zaro bog‘lanishini belgilaydi, funksional jihatdan esa til birliklarining kommunikativ vazifasini ta’minlaydi. Sintaktik munosabatlar til tizimida ikki asosiy kategoriya — qo‘shilish (sintagmatik) va tanlash (paradigmatik) munosabatlarni shakllantiradi. Sintaktik munosabatlarning tilshunoslikdagi o‘rni – Sintaktik munosabatlar tilshunoslikda tilning asosiy struktural birliklarini tashkil etadi. Ular til tizimi va til birikmalarining umumiy tuzilmasini tushunishga yordam beradi. Sintaktik munosabatlarning tilshunoslikdagi ahamiyati quyidagilarda namoyon bo‘ladi: Grammatik tuzilma: Sintaktik munosabatlar tilning grammatik tuzilishini aniqlaydi. So‘zlarning va so‘z birikmalarining qanday joylashishi, ularning bir-biri bilan qanday o‘zaro bog‘lanishlari sintaksisga tegishlidir. Bu o‘zgarishlar grammatik qoidalarga asoslanadi. 1 Komuni kativ vazifa: Sintaktik munosabatl ar tilning kommunik ativ funksiyasini amalga oshirishda katta rol o‘ynaydi. Gap va so‘z birikmalarining qanday tashkil etilishi maqsadga erishishda samarali bo‘ladi. Masalan, so‘zlarning tartibi va ularning o‘rni gapning ma’nosini belgilaydi. Tilni tahlil qilish va tasniflash: Sintaktik munosabatlar tilni tahlil qilishda asosiy vositalardan biri bo‘lib, tilning qoidalarini va strukturalarini aniqlashda 1 Azizov O'zbekiston tilshunosligi – Toshkent: O'quvchi 2015 – 12-35 betlar 6 foydalaniladi. Tilshunoslar bu munosabatlarni aniqlash orqali tilda yuzaga keladigan grammatik hodisalarni yaxshiroq tushunadilar. Sintaktik munosabatlar tilning asosiy qurilish bloklaridan biridir va ular tilning barcha aspektlari bilan bog‘liqdir, shu sababli bu tushuncha tilshunoslikda keng ko‘lamda o‘rganilgan. Sintaktik munosabatlar — bu til birliklari o‘rtasidagi grammatik bog‘lanishlarni ifodalaydigan tushuncha bo‘lib, ularning til tizimidagi o‘zaro o‘zgarishini va tuzilishini ko‘rsatadi. Bu munosabatlar so‘zlar, so‘z birikmalari, gaplar va hatto iboralar o‘rtasida yuzaga keladi. Sintaktik munosabatlar til birliklarining qanday o‘zaro bog‘lanishini va tartiblanishini belgilaydi. Sintaktik munosabatlar tilning struktural jihatlarini tashkil qiladi. Ular so‘zlarning bir-biri bilan qanday tartibda joylashishini, qanday bog‘lanishlar orqali ma’no yaratishini ko‘rsatadi. Masalan, so‘z birikmalari va gaplar orasidagi bog‘lanishlar sintaksis orqali shakllanadi va til tizimining boshqa bo‘limlari bilan bog‘liq bo‘ladi. Sintaktik munosabatlar yordamida tilning grammatik qoidalari aniqlanadi va til birliklari orasidagi bog‘lanishlar nazariy jihatdan tushuntiriladi. Tilshunoslikda sintaktik munosabatlar asosiy rol o‘ynaydi, chunki ular tilning tuzilishini va funksiyasini tushunishga yordam beradi. Sintaktik munosabatlar til birikmalarining ma’nosini aniqlashda muhimdir. Har bir til birligi — so‘z, so‘z birikmasi, gap — o‘zaro sintaktik bog‘lanishlarga ega bo‘lib, bu bog‘lanishlar tilning kommunikativ funktsiyasini amalga oshirish uchun zarurdir. 2 Bundan tashqari, sintaktik munosabatlar til tahlilida keng qo‘llaniladi. Bu munosabatlar yordamida so‘zlar orasidagi bog‘lanishlar va tuzilmalar chuqurroq o‘rganiladi, shu bilan birga tilning sintaktik strukturasini tushunish imkoniyati oshadi. Sintaktik munosabatlar tilshunoslikda grammatik kategoriyalarni aniqlashda ham foydalidir, chunki ular til birikmalarining o‘zaro bog‘lanishlarini va grammatik jihatlarini ochib beradi. 2 Anwarov A. F. O'zbek tili grammatikasi – Toshkent: Fan 2012 – 45-78 betlar 7 So‘zlar o‘rtasidagi sintaktik munosabat – "O‘qituvchi kitobni o‘qidi." Bu gapda "o‘qituvchi" va "kitobni" so‘zlari sintaktik munosabatda bo‘lib, ular "o‘qidi" fe’li bilan bog‘lanadi. Fe’lning shaxsiga, zamoniga va ma’nosiga qarab so‘zlar orasidagi bog‘lanish amalga oshadi. Bu yerda sintaktik munosabatning tahlili shuni ko‘rsatadiki, "o‘qituvchi" subyekt, "kitobni" obyekt vazifasini bajaradi. So‘z birikmalaridagi sintaktik munosabat – "Yosh o‘qituvchi" Bu so‘z birikmasida "yosh" sifatdosh va "o‘qituvchi" ot so‘zlari orasidagi sintaktik munosabat ularning birikmasini tashkil etadi. Sifatdosh "o‘qituvchi" otini ta’riflab, unga sifat kiritadi. Bu munosabatda sifat va ot o‘rtasidagi bog‘lanishlar grammatik jihatdan muhimdir. Sintaktik munosabatlarning sintagmatik tahlili – "U kitobni tez o‘qidi." Bu misolda, "tez" olmoshi "o‘qidi" fe’lining faoliyatini ta’riflab, uni aniqlaydi. "Tez" va "o‘qidi" so‘zlari orasidagi sintaktik munosabat fe’lni sifatlab, faoliyatning tezligini ifodalaydi. Bu yerda sintagmatik munosabatlarning tahlilida olmosh va fe’l orasidagi grammatik bog‘lanish tushuniladi. 3 Gapdagi sintaktik munosabat – "O‘qituvchi darsni boshladi." Bu gapda, "o‘qituvchi" subyekt, "darsni" — obyekt va "boshladi" fe’li — predikat vazifasini bajaradi. Gapdagi sintaktik munosabatlar ularning grammatik funksiyalarini belgilaydi. Fe’lning predikat vazifasi bilan bog‘liq bo‘lgan sintaktik munosabatlar tilning asosiy tuzilmasini tashkil etadi. Sintaktik aloqaning turlari: predikativ va nopredikativ munosabatlar … Sintaktik aloqalar til birliklari orasidagi grammatik bog‘lanishlarning turli shakllarini ifodalaydi. Bu bog‘lanishlar o‘zaro turli tipdagi munosabatlarga asoslanadi, ularning eng muhim turlari predikativ munosabatlar va nopredikativ munosabatlardir. Predikativ munosabatlar – Predikativ munosabatlar gapning predikat (fe’l) elementiga bog‘liq bo‘lgan sintaktik aloqalarni anglatadi. Predikativ aloqada 3 Abduqodirov Sh. Sintaksis asoslari – Toshkent: Sharq 2010 – 21-56 betlar 8 subyekt (masalan, kim?, nima?) va predikat (fe’l) o‘rtasidagi bog‘lanish yuzaga keladi. Predikat gapning asosiy qismini tashkil qiladi va u boshqa til birliklari bilan bog‘lanish orqali gapning ma’nosini shakllantiradi. Predikativ munosabatlar tilning asosiy sintaktik aloqalaridan biridir, chunki gapning asosiy tuzilmasini tashkil qiladi. Masalan: O‘qituvchi darsni boshladi." – Bu misolda "o‘qituvchi" subyekt va "boshladi" predikat fe’li o‘rtasida predikativ munosabat mavjud. Fe’lning ma’nosi subyektning faoliyatini bildiradi, bu esa gapning asosiy ma’nosini shakllantiradi. Masalan: "U smena boshqaruvini boshladi." – Bu gapda ham "u" subyekt va "boshladi" predikat o‘rtasida predikativ munosabat mavjud, chunki predikat subyektning faoliyatini ifodalaydi. Nopredikativ munosabatlar – Nopredikativ munosabatlar predikatga bog‘lanmagan, lekin boshqa sintaktik aloqalar orqali tashkil topadigan munosabatlardir. Bu turdagi munosabatlarda so‘zlar o‘rtasida bog‘lanish predikatning faoliyatini emas, balki boshqa grammatik elementlar — masalan, atribut, qo‘shma bo‘limlar yoki qo‘llanish shakllari orqali yuzaga keladi. Masalan: " Yosh o‘qituvchi kitobni o‘qidi." – Bu misolda "yosh" sifatdosh va "o‘qituvchi" ot o‘rtasida nopredikativ munosabat mavjud, chunki sifatdosh "yosh" otga bog‘lanib, uni tavsiflaydi, lekin predikat bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lanmagan. Masalan: "U samimiy kishi." – Bu misolda "samimiy" sifat va "kishi" ot o‘rtasidagi nopredikativ munosabat mavjud. Sifat otni sifatlaydi va predikat fe’li bilan bog‘lanmaydi. 4 Predikativ va nopredikativ munosabatlar o‘rtasidagi farqlar – Predikativ munosabatlar gapning markaziy elementini tashkil qiladi, chunki u predikat va subyekt o‘rtasidagi aloqani ifodalaydi. Nopredikativ munosabatlar esa gapning boshqa qismlarida, ya’ni sifat va ot, ot va ot birikmalari, yoki boshqa grammatik elementlar o‘rtasida mavjud bo‘ladi. Nopredikativ aloqalar gapning to‘liq ma’nosini shakllantirmaydi, lekin gapni yanada boyitadi va aniqlik kiritadi. 4 Bahromov Z. T. Til va madaniyat – Toshkent: Akademnashr 2016 – 98-110 betlar 9 Predikativ munosabatlar – Predikativ munosabatlar gapda predikat va subyekt o‘rtasida yuzaga keladi. Predikat (fe’l) subyektning harakati yoki holatini bildiradi va gapning asosiy mazmunini shakllantiradi. Masalan: O‘qituvchi darsni boshladi – Bu gapda "o‘qituvchi" subyekt va "boshladi" predikat o‘rtasida predikativ munosabat mavjud. Fe’l "boshladi" subyektning faoliyatini bildiradi va gapning markaziy ma’nosini tashkil etadi. Masalan: U samimiy gapirdi. 5 "U" subyekt va "gapirdi" predikat o‘rtasida predikativ munosabat mavjud, chunki fe’l subyektning faoliyatini ifodalaydi. Masalan: O‘qituvchi yangi metodni qo‘lladi – "O‘qituvchi" subyekt va "qo‘lladi" predikat o‘rtasida predikativ munosabat mavjud. Fe’l harakatni bildiradi va subyektning faoliyatini aks ettiradi. Nopredikativ munosabatlar – Nopredikativ munosabatlar gapda predikatga bog‘lanmagan, balki boshqa grammatik elementlar (masalan, sifat, ot, qo‘shma so‘zlar) o‘rtasida yuzaga keladi. Masalan: Yosh o‘qituvchi kitobni o‘qidi. Bu misolda "yosh" sifat va "o‘qituvchi" ot o‘rtasida nopredikativ munosabat mavjud. Sifatdosh "yosh" otni ta’riflaydi, lekin predikat bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lanmaydi. Masalan: Tez yuguruvchi atlet maydonda edi. "Tez" sifatdosh va "yuguruvchi" ot o‘rtasida nopredikativ munosabat mavjud. Sifatdosh otni tavsiflaydi va predikat bilan bevosita bog‘lanmaydi. Masalan: Qizil ko‘ylak kiygan ayol do‘konda turardi. "Qizil ko‘ylak kiygan" sifatdosh va ot birikmasi predikat bilan to‘g‘ridan- to‘g‘ri bog‘lanmasdan, faqat otni ta’riflaydi. 5 Davronov M. S. Tilshunoslik nazariyasi – Toshkent: O'zbekiston 2011 – 12-25 betlar 10 Ushbu misollar tilshunosli kda sintaktik aloqalar turlarinin g aniq ko‘rinishlarini ifodalaydi. Har bir sintaktik munosabat gapdagi so‘zlar o‘rtasida grammatik bog‘lanishlarni belgilaydi va ularning ma’nosini shakllantiradi. Sintaktik aloqani ifodalovchi vositalar: affikslar, yordamchi so‘zlar, so‘z tartibi Sintaktik aloqalar til birliklari o‘rtasida grammatik bog‘lanishlarni tashkil qiladi. Bu aloqalarni ifodalashda turli vositalar muhim rol o‘ynaydi. Ular orasida affikslar, yordamchi so‘zlar va so‘z tartibi alohida ahamiyatga ega. Har biri sintaktik tuzilmalarning shakllanishida va so‘zlarning bir-biri bilan bog‘lanishida o‘ziga xos rolni bajaradi. Affikslar – Affikslar tilning morfologik elementlari bo‘lib, so‘zning ma’nosini va sintaktik funktsiyasini o‘zgartiradi. Affikslar yordamida gapda so‘zlar o‘rtasidagi sintaktik aloqalar aniqlanadi va ularning o‘zaro bog‘lanishi shakllanadi. Affikslar yordamida otning holi, fe’lning shaxs va zamoni, sifat va otning bog‘lanishi kabi grammatik vazifalar belgilanadi. Kitobni o‘qish – Bu yerda "ni" affiksi otga qo‘shilgan va obyekti (kitob) bilan predikat (o‘qish) o‘rtasidagi sintaktik aloqani ifodalagan. Ular kitobni o‘qidi – "Ular" so‘ziga qo‘shilgan "lar" affiksi ko‘plikni bildiradi va fe’lga bog‘lanib, subyektning ko‘plikda ekanligini ifodalaydi. O‘qituvchi kitobni o‘qish uchun keldi – "Uchinchi" affiksi yordamida fe’lni maqsadga qaratish, ya’ni fe’lni sababga bog‘lash mumkin. Bu sintaktik aloqada fe’l va maqsad so‘zlari o‘rtasida bog‘lanish mavjud. 6 Yordamchi so‘zlar – Yordamchi so‘zlar sintaktik aloqalarni ifodalashda muhim vositadir. Ular asosiy so‘zlar bilan grammatik aloqani o‘rnatib, ularning o‘zaro bog‘lanishini belgilaydi. Yordamchi so‘zlar gapda fe’lning zamonini, modalligini yoki so‘zning holini bildiradi. 6 Ibrohimov X. O'zbek tilining sintaksisi – Toshkent: Yangi nashr 2014 – 32-59 betlar 11 Masalan: Men ketdim – Bu misolda "ketdim" fe’li yordamchi so‘z bo‘lmasdan, mustaqil ravishda sintaktik aloqani ifodalaydi. Ammo "men" so‘zi yordamida gapda subyekt aniqlanadi. Masalan: Men bormoqchiman – "Bormoqchiman" fe’li yordamchi "moq" va "man" shakllarini o‘zida mujassamlashtiradi, bu orqali kelajak zamoni va niyat ifodalanadi. Yordamchi so‘zlar bu yerda fe’lning ma’nosini aniqroq shakllantiradi. Masalan: U gapiradi – Bu misolda "gapiradi" fe’li yordamchi so‘z bilan to‘liq shakllanib, gapda predikat sifatida sintaktik aloqalarni tashkil etadi. So‘z tartibi — gapdagi so‘zlarning joylashish tartibi bo‘lib, sintaktik aloqalarni ifodalashda muhim vositadir. So‘z tartibi yordamida gapda subyekt, predikat, obyekt kabi sintaktik elementlarning o‘rni aniq belgilanadi va ular o‘rtasidagi bog‘lanish o‘z ifodasini topadi. So‘z tartibi orqaligina, ayniqsa sintetik tillarda, gapning ma’nosi shakllanadi. 7 Masalan: O‘qituvchi darsni boshladi – Bu misolda "o‘qituvchi" subyekt, "boshladi" predikat, "darsni" esa obyektni tashkil etadi. So‘zlarning tartibi sintaktik aloqalarni aniq ifodalashga yordam beradi. Masalan: Men kitobni o‘qidim – So‘z tartibining o‘zgarishi ham sintaktik aloqaning o‘zgarishiga olib keladi: "Kitobni men o‘qidim." So‘zning joylashishi o‘zgarishi bilan gapning ma’nosi va urg‘u farq qiladi. Masalan: O‘qituvchi darsni boshladi – Bu yerda so‘z tartibi to‘g‘ri tartibda qo‘yilgan, va sintaktik aloqalar so‘zlarning o‘rniga qarab aniq belgilanadi. Ushbu vositalar — affikslar, yordamchi so‘zlar va so‘z tartibi — gapda sintaktik aloqalarni shakllantirishda, so‘zlar o‘rtasidagi grammatik bog‘lanishlarni o‘rnatishda va ma’no ifodalashda muhim rol o‘ynaydi. Sintaktik aloqalar to‘g‘ri tushunilishi va aniqlanishi uchun bu vositalar juda zarurdir. Sint ak t ik aloqalar — gapdagi so‘zlar o‘rtasidagi grammatik bog‘lanishlarni ifodalovchi til vositalaridir. Ular orasida affikslar, yordamchi so‘zlar va so‘z tartibi 7 Karimov R. T. Til va adabiyot o'qitish metodikasi – Toshkent: O'quvchi 2010 – 66-90 betlar 12 alohida ahamiyatga ega. Har biri sintaktik tuzilmalarning shakllanishida va so‘zlarning bir-biri bilan bog‘lanishida o‘ziga xos rolni bajaradi. Affikslar — so‘zga qo‘shilib, uning ma’nosini yoki grammatik shaklini o‘zgartiradigan morfemalardir. Sintaktik aloqada affikslar so‘zlar o‘rtasidagi bog‘lanishni ifodalaydi. Masalan, otga qo‘shilgan affikslar uning rolini (subyekt, obyekt) belgilashda yordam beradi, fe’lga qo‘shilgan affikslar esa uning zamonini, shaxsini, ko‘plik yoki birlik holatlarini aniqlaydi. Affikslar orqali sintaktik aloqalar, ya’ni so‘zlar o‘rtasidagi grammatik bog‘lanishlar o‘rnatiladi. Kitobni o‘qish – Bu gapda "ni" affiksi yordamida otning holi aniqlanadi, ya’ni "kitob" so‘zi obyekt holida ishlatilgan. O‘qituvchi kitobni o‘qidi – "O‘qidi" fe’li orqali shaxs va zamon belgilanadi. Fe’lning affiksi o‘zaro sintaktik aloqani ifodalaydi va gapning ma’nosini shakllantiradi. Y ordamchi So‘zlar – Yordamchi so‘zlar gapdagi so‘zlar o‘rtasidagi sintaktik aloqani ifodalovchi vositalardir. Ular yordamida gapda fe’lning zamoni, modalligi yoki maqsadi belgilanadi. Yordamchi so‘zlar predikat va boshqa sintaktik elementlar o‘rtasidagi bog‘lanishni shakllantiradi. Ular, odatda, gapning ma’nosini kengaytirish va aniqlashtirish uchun ishlatiladi. 8 Men bormoqchiman – "Bormoqchiman" fe’li yordamchi "moq" va "man" shakllari bilan to‘liq shakllanadi. Bu yordamchi so‘zlar yordamida kelajak zamon va niyatni ifodalash mumkin. U gapiradi – "Gapiradi" fe’li yordamchi so‘zsiz asosiy ma’noni shakllantiradi, ammo yordamchi so‘zlar orqali bu gapga yanada murakkab sintaktik aloqalar qo‘shilishi mumkin. So‘z Tart ibi – So‘z tartibi gapdagi so‘zlarning joylashish tartibi bo‘lib, sintaktik aloqalarni ifodalashda muhim vositadir. Tilning so‘z tartibi yordamida gapda so‘zlarning o‘rni belgilanadi va sintaktik aloqalar aniqlanadi. O‘zbek tilida, 8 Mirzaev S. Sintaksis va leksikologiya – Toshkent: Ma'naviyat 2018 – 105-130 betlar 13 masalan, so‘zlar odatda subyekt-predikat-obyekt tartibida joylashadi, bu esa sintaktik aloqalarni aniqlashda asosiy rol o‘ynaydi. Masalan: O‘qituvchi darsni boshladi – Bu gapda "o‘qituvchi" subyekt, "boshladi" predikat, "darsni" obyekt sifatida joylashgan va bu tartib sintaktik aloqaning to‘g‘ri shakllanishini ta’minlaydi. 9 Masalan: Men kitobni o‘qidim – "Men" subyekt, "o‘qidim" predikat, "kitobni" esa obyekt sifatida joylashgan. So‘z tartibi yordamida gapda subyekt va predikat o‘rtasidagi aloqalar ifodalanadi. 9 Shodiev A. O'zbek tilining sintagmatik tuzilishi – Toshkent: Fan 2013 – 44-80 betlar 14 II BOB. SIN TA KTIK VA SIN TA GMA TIK MUN OSA BA TLA R TURLA RI VA TA HLILI Sintagma tarkibidagi so‘zlar o‘zaro sintaktik aloqada bo‘lib, biror bir grammatik vazifani bajaradi. Sintagma tarkibidagi so‘zlarning o‘rni va ularning o‘rtasidagi aloqalar gapning to‘g‘ri ma’nosini aniqlashga yordam beradi. Sintagma nafaqat so‘zlardan, balki grammatik birliklardan ham tashkil topishi mumkin. Sintagma quyidagi turlarga bo‘linadi: Nominal sintagma — bu sintagma o‘z ichiga ot yoki uning o‘zgartirilgan shaklini oladi. Nominal sintagma boshqa so‘zlar bilan bog‘lanib, subyekt yoki obyekt sifatida ishlatiladi. Masalan: Yangi kitob (Nominal sintagma: "yangi" sifat va "kitob" ot o‘rtasidagi aloqani ifodalash). Verbal sintagma — bu sintagma fe’l va uning o‘zgartirilgan shakllari (yordamchi fe’l yoki kelishik affikslari) o‘rtasida bog‘lanishni ifodalaydi. Masalan: U o‘qib chiqdi. ("o‘qib chiqdi" — verbal sintagma). Adverbial sintagma — bu sintagma hol va qo‘shimchalar yordamida shakllanadi va fe’lni yanada aniqlaydi. Masalan: Tezda ishlash. ("Tezda" — adverbial sintagma). Sintagma tilshunoslikda – Tilshunoslikda sintagma tilning sintaktik tuzilishini o‘rganishda muhim vosita sifatida qaraladi. Sintagma yordamida gapning tuzilishini, so‘zlar o‘rtasidagi aloqalarni va grammatik bog‘lanishlarni aniqlash mumkin. Sintagmaning turlarini o‘rganish, so‘zlarning o‘rnini va ularning vazifasini tahlil qilish tilshunoslikda, ayniqsa, sintaksis fanida muhim ahamiyatga ega. 10 Sintagma tilning morfologik va sintaktik aspektlarini birlashtirib, til birliklarining o‘zaro aloqasini aniqlashga yordam beradi. Bu tilning strukturasini tushunish va sintaktik xususiyatlarni aniqlash uchun zarurdir. Sintagma o‘zaro bog‘lanib, gapning ma’nosini shakllantirishda asosiy vosita hisoblanadi. Sintagma 10 Tursunov M. O'zbek tilshunosligining asosiy tamoyillari – Toshkent: O'quvchi 2015 – 50-72 betlar 15 va uning turlari so‘zlarning bog‘lanishi va gap tuzilishining asosiy elementlarini tashkil etadi. Shu sababli, sintagma tilshunoslikda nafaqat so‘zlar o‘rtasidagi aloqalarni o‘rganishda, balki tilni chuqur tushunishda ham muhim o‘rin egallaydi. Sintagma haqida to‘liq tasavvurga ega bo‘lish, grammatik jarayonlarni to‘g‘ri aniqlash va tilning morfologik xususiyatlarini o‘rganishda katta ahamiyatga ega. 11 Sintagmatik munosabatlar va ularning turlari Sintagmatik munosabatlar — bu til birliklarining bir-biri bilan o‘zaro bog‘lanishi va tuzilishidir. Ular gapdagi so‘zlar va frazalar o‘rtasidagi sintaktik aloqalarni tashkil etadi. Sintagmatik munosabatlar so‘zlar, frazalar yoki boshqa til birliklarining o‘zaro tartibli aloqasi sifatida namoyon bo‘ladi va ularning ma’nosini shakllantiradi. Tilshunoslikda sintagmatik munosabatlar gapning sintaktik strukturasini aniqlashda, so‘zlarning o‘rnini belgilashda va ma’no ifodalashda asosiy vosita hisoblanadi. Sintagmatik munosabatlar turli turlariga bo‘linadi, ularning har biri o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, so‘zlar o‘rtasidagi aloqani shakllantiradi. Sintagmatik munosabatlarning eng muhim turlari quyidagilardir: 1. Predikativ munosabatlar – Predikativ munosabatlar predikat va boshqa so‘zlar (odatda subyekt yoki obyekt) o‘rtasidagi aloqani ifodalaydi. Bu munosabatlar gapdagi harakat yoki holatni ifodalovchi predikat bilan boshqa elementlar o‘rtasidagi sintaktik aloqani tashkil etadi. Predikativ munosabatlar gapda fe’l yoki fe’lga o‘xshash so‘zlarning ishlatilishi bilan belgilanadi. Masalan: O‘qituvchi darsni boshladi – Bu gapda "boshladi" fe’li predikat vazifasini bajaradi va "o‘qituvchi" subyekt, "darsni" esa obyekt sifatida ishlatilgan. Bu predikativ munosabatlar o‘rtasidagi aloqani ifodalaydi. 2. Koordinatsion munosabatlar – Koordinatsion munosabatlar bir xil grammatik vazifani bajaradigan so‘zlar o‘rtasidagi aloqani tashkil etadi. Bu 11 Xolmatov F. Grammatik tizimlar – Toshkent: Sharq 2016 – 89-111 betlar 16 munosabatlarda so‘zlar bir-biriga teng bo‘lib, ular o‘zaro bir-birini ta’kidlamaydi, balki ularning har biri o‘z mustaqil o‘rniga ega. Koordinatsion munosabatlar "va", "yoki", "lekin" kabi bog‘lovchi so‘zlar yordamida ifodalanadi. Masalan: U o‘qidi va kitobni bitirdi – Bu gapda "o‘qidi" va "bitirdi" fe’llari bir xil darajada, o‘zaro bog‘langan holda ishlatilgan. Har bir fe’l o‘z o‘rniga ega va ularning aloqasi koordinatsion munosabat orqali tashkil topadi. 3. Subordinatsion munosabatlar – Subordinatsion munosabatlar bir so‘zning boshqalarga nisbatan bo‘ysunishi yoki ularning izohini berishidir. Bu munosabatda bir so‘z bosh so‘z bo‘lib, boshqa so‘zlar unga bog‘lanadi. Subordinatsion munosabatlar asosan qo‘shimchalar yoki bog‘lovchi so‘zlar (masalan, "agar", "chunki", "shuning uchun") orqali ifodalanadi. Masalan: U kitobni o‘qidi, chunki u qiziqarli edi – Bu gapda "kitobni o‘qidi" va "qiziqarli edi" jumlalari subordinatsion munosabatda bo‘lib, ikkinchi qism birinchi qismning sababini tushuntiradi. 12 4. Atributiv munosabatlar – Atributiv munosabatlar so‘zning ma’nosini aniqlash va unga qo‘shimcha ma’lumot berish orqali bog‘lanishni ifodalaydi. Bu munosabatlar odatda sifatlar, qo‘shimchalar yordamida shakllanadi. Atributiv munosabatlar subyektni yoki obyektni aniqlashda va uning xususiyatlarini tasvirlashda muhim rol o‘ynaydi. Yangi kitob – Bu misolda "yangi" sifat "kitob" so‘zining atributi bo‘lib, kitobning yangi ekanligini bildiradi. 5. Adjunktiv munosabatlar – Adjunktiv munosabatlar gapda so‘zlar orasidagi yordamchi aloqalarni ifodalaydi. Bu munosabatlar qo‘shimcha ma’lumotlarni taqdim etishda ishlatiladi. Adjunktiv munosabatlar ko‘pincha hol so‘zlari, qo‘shimchalar yoki iboralarning ishtirokida yuzaga keladi. 12 Yuldashev B. O'zbek tilidagi sintagmatik tuzilmalar – Toshkent: Akademnashr 2014 – 13-47 betlar 17 Tezda o‘qish – "Tezda" so‘zi yordamida fe’lning qanday amalga oshirilishini aniqlaydi, ya’ni adjunktiv munosabat orqali so‘zlar o‘rtasidagi bog‘lanish yuzaga keladi. Sintagmatik munosabatlar til birliklari o‘rtasidagi bog‘lanishni va ularning gapdagi o‘rnini aniqlashda asosiy rolni o‘ynaydi. Predikativ, koordinatsion, subordinatsion, atributiv va adjunktiv munosabatlar yordamida gapning tuzilishi, ma’no va grammatik aloqalar to‘g‘ri shakllanadi. Har bir turdagi sintagmatik munosabat o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, tilning sintaktik tizimini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Sintagmatik munosabatlar — til birliklarining bir-biri bilan o‘zaro bog‘lanishidir. Bu munosabatlar tilning sintaktik strukturasini tashkil etadi va so‘zlarning o‘rtasidagi aloqalarni ifodalaydi. Ular gapda ma’no yaratish uchun bir-birini to‘ldiruvchi so‘zlar sifatida xizmat qiladi. Sintagmatik munosabatlar ko‘plab turlarga bo‘linadi, va har biri o‘ziga xos xususiyatlarga ega. 13 Predik at iv munosabat lar: Masalan: "O‘qituvchi talabalarga dars berdi." – Bu yerda "o‘qituvchi" va "dars berdi" o‘rtasidagi munosabat predikativ aloqani ifodalaydi. Fe’l "dars berdi" predikat bo‘lib, subyekt "o‘qituvchi"ga predikativ aloqada bo‘ladi. Koordinat sion munosabat lar: Masalan: " Men kinoga bordim va restoranlarga chiqdim." – Bu gapda "bordim" va "chiqdim" fe’llari bir xil grammatik vazifada ishlatilgan va ular "va" bog‘lovchisi yordamida birlashtirilgan. Subordinat sion munosabat lar: Masalan: "U uyga qaytganidan so‘ng, telefon qilaman." – Bu gapda "uyga qaytganidan so‘ng" qismi, "telefon qilaman" qismini tushuntiruvchi subordinatsion munosabatda bo‘lib, birinchi qismning ma’nosi ikkinchisiga bog‘lanadi. At ribut iv munosabat lar: 13 Raxmatov K. Tilshunoslikka kirish – Toshkent: Fan 2017 – 18-35 betlar 18 Masalan: "Yashil manti." – Bu misolda "yashil" sifat so‘z bo‘lib, "manti" otini atributiv munosabat orqali aniqlaydi, ya’ni manti qanday ekanligi haqida ma’lumot beradi. Adjunk t iv munosabat lar: Masalan: "Yaxshi o‘qib, tezroq bitir." – Bu misolda "yaxshi" sifatli adjunktiv munosabatni ifodalaydi, fe’lning qanday bajarilishini ko‘rsatib beradi. Sintagmatik munosabatlar so‘zlarning o‘rtasidagi sintaktik aloqalarni shakllantiradi va gapning ma’nosini to‘liq tushunish uchun muhim ahamiyatga ega. Bu munosabatlar gap tuzilishining asosiy qismlarini tashkil etib, turli grammatik tizimlarni aniqlashga yordam beradi. 14 Sintagmatik munosabatlarning tahlil usullari va ularning sintaktik strukturalardagi ifodasi Sintagmatik munosabatlarni tahlil qilish — bu tilning sintaktik tuzilishini, so‘zlar o‘rtasidagi aloqalarni va ma’no shakllanishini chuqur o‘rganish jarayonidir. Sintagmatik munosabatlar til birliklarining o‘zaro bog‘lanishi va tuzilishida muhim rol o‘ynaydi. Ularni tahlil qilishda bir nechta asosiy usullar qo‘llaniladi, ular so‘zlar va frazalar orasidagi bog‘lanishlarni aniqlashga yordam beradi. 1. Sintagmatik tahlil usuli – Bu usul so‘zlarni yoki frazalarning bir- biriga qanday bog‘lanishini aniqlashda ishlatiladi. Syntagmatik tahlil usulida gapdagi barcha so‘zlar, so‘z birikmalari yoki sintagmalar tahlil qilinadi va ularning o‘zaro aloqalari, ya’ni sintagmatik munosabatlar aniqlanadi. Bu usul orqali gapning tuzilishi va har bir so‘zning grammatik vazifasi aniqlanadi. Masalan: "O‘qituvchi kitobni stolga qo‘ydi." – Bu gapda "o‘qituvchi" subyekt, "kitobni" obyekt, "stolga" adjunkt, "qo‘ydi" predikatni ifodalovchi so‘zdir. Sintagmatik tahlil usuli yordamida bu so‘zlarning o‘zaro aloqalari aniqlandi: predikativ aloqalar, subordinatsiya va adjunctiv munosabatlar. 14 Jumaev O. O'zbek tilining semantikasi – Toshkent: Ma'naviyat 2011 – 77-103 betlar 19 2. Syntagmatik struktura tahlili – Syntagmatik strukturada so‘zlarning bir-biriga qanday o‘rinlashtirilishi, ularning o‘zaro bog‘lanishi va gapning sintaktik qurilishi tahlil qilinadi. Bu usul yordamida gapning tarkibi va uning tarkibiy qismlari, masalan, so‘zlarning o‘rni va tuzilishi, aniqlanadi. Masalan: "Kichik bola kitobni o‘qidi." – Bu gapda subyekt "kichik bola" va predikat "o‘qidi" bir-biriga sintagmatik aloqada, gapning tuzilishi aniq va sodda. Syntagmatik strukturada so‘zlar orasidagi bog‘lanishning grammatik asoslari tahlil qilinadi. 3. Parsel yoki sintagma tahlili – Sintagma tahlili so‘zlar yoki frazalar orasidagi tuzilish aloqalarini aniqlashga asoslangan. Bu usulda sintagma – til birliklarining o‘zaro bog‘lanishining minimal birligi sifatida qaraladi. Sintagmatik munosabatlar tuzilgan sintagmalarga ajratiladi va ularning tuzilishida qanday sintagmatik aloqalar mavjudligi tahlil qilinadi. 15 Masalan: "Yosh bola o‘qish bilan shug‘ullanadi." – Bu gapda "yosh bola" (subyekt) va "o‘qish bilan shug‘ullanadi" (predikat) sintagmatik munosabatlar orqali bir-biriga bog‘langan. Sintagma tahlili yordamida bu so‘z birikmalarining qanday tuzilganligi, ularning o‘rtasidagi sintagmatik aloqalar aniqlanadi. 4. Sintagmatik aloqalarni turli sintaktik funksiyalar orqali tahlil qilish – "O‘qituvchi va talaba birga ishladi." – Bu gapda "o‘qituvchi" va "talaba" koordinatsion munosabatda bog‘langan, "birga ishladi" predikativ munosabat orqali ifodalangan. 5. Amaliy tahlil usullari – Sintagmatik munosabatlarni tahlil qilishda amaliy usullar ham qo‘llaniladi. Masalan, gapni semantik va sintaktik tahlil qilishda, gapni qismlarga ajratib, har bir qismining ma’no va grammatik vazifasi tahlil qilinadi. So‘zlarning o‘zaro aloqalari, tuzilishi va ularning tizimdagi o‘rni aniq belgilanadi. Masalan: "Uyga kech kelganim uchun kechirim so‘radim." – Bu gapda subordinatsion munosabat mavjud. "Kech kelganim uchun" qismi sababni, 15 Qodirov A. O'zbek tilining sintaksisi – Toshkent: Yangi nashr 2013 – 25-48 betlar 20 "kechirim so‘radim" esa natijani bildiradi. Har bir qism o‘zaro aloqada va ma’no shakllantiradi. Sintagmatik munosabatlarni tahlil qilish til strukturasini to‘liq tushunishda va til birliklarining o‘zaro aloqalarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Tahlil usullari orqali gapdagi so‘zlar, so‘z birikmalari yoki sintagmalar orasidagi aloqalar aniqlanadi va bu orqali sintaktik tuzilish va ma’no shakllanadi. Tahlil jarayonida har bir usul, jumladan syntagmatik strukturadagi aloqalar, turli sintaktik funktsiyalar va amaliy usullar yordamida sintagmatik munosabatlarning ifodalanishi chuqur o‘rganiladi. 16 Sintagmatik munosabatlar til birliklari o‘rtasidagi bog‘lanishni ifodalovchi sintaktik munosabatlarni tashkil etadi. Bu munosabatlar gap tuzilishini shakllantiradi va so‘zlarni ng o‘zaro bog‘lanis h usullarin i ochib beradi. Sintagm atik munosabatlarni tahlil qilishning bir nechta usullari mavjud bo‘lib, har biri so‘zlar o‘rtasidagi sintaktik aloqalarni va ularning sintaktik strukturalardagi ifodasini aniqlashga yordam beradi. Sintagmatik munosabatlarning tahlil usullari asosan so‘zlarning o‘zaro bog‘lanishini, gapdagi ma’no yaratish jarayonlarini, shuningdek, har bir til birliklarining grammatik vazifasini aniqlashga yo‘naltirilgan. Tahlil usullari yordamida sintagmatik munosabatl arning turlari, jumladan predikativ, koordinatsion, subordinatsion va atributiv aloqalar aniqlanadi. "Talaba kutubxonada kitob o‘qiydi" – Bu gapda "talaba" subyekt, "kitob o‘qiydi" predikatni ifodalaydi. Subyekt va predikat o‘rtasidagi sintagmatik aloqani tahlil qilish orqali predikativ munosabat mavjudligini ko‘rish mumkin. "Yosh bola sportzalda o‘ynadi" – Bu gapda "yosh bola" subyekt, "sportzalda o‘ynadi" predikatni ifodalovchi so‘zdir. Bu misolda sintagmatik munosabat predikativ munosabatni ifodalaydi. 16 Hoshimov S. Tilshunoslik asoslari – Toshkent: O'quvchi 2016 – 60-85 betlar 21 "Kitobni o‘qiganimni aytdim" – "Kitobni o‘qiganim" subordinatsion munosabatni ifodalovchi birikma, "aytdim" esa predikat bo‘lib, u subordinatsion aloqani ko‘rsatadi. Bu sintagma o‘z ichiga predikat va subordinatsion aloqani oladi. "O‘qituvchi va talaba o‘quv jarayonida ishtirok etdilar" – Bu gapda "o‘qituvchi" va "talaba" so‘zlari koordinatsion aloqada birlashgan, "o‘quv jarayonida ishtirok etdilar" esa predikativ munosabat orqali bir-biriga bog‘langan. Bu sintagmatik munosabatlar koordinatsion aloqalarni ifodalaydi. "Maktabni bitirgach, u universitetga o‘qishga kirdi" – Bu misolda "maktabni bitirgach" qismi sababni, "u universitetga o‘qishga kirdi" esa natijani bildiruvchi subordinatsion munosabatni ifodalaydi. "Uzoq vaqt kutganimdan so‘ng, javobni oldim" – Bu gapda "uzoq vaqt kutganimdan so‘ng" subordinatsion munosabat orqali sababni, "javobni oldim" esa natijani bildiradi. Har ikki qism o‘rtasida sintagmatik munosabat mavjud. Sintagmatik munosabatlarni tahlil qilish orqali gapning sintaktik tuzilishini va ma’no shakllanishini chuqurroq tushunish mumkin. Bu tahlil usullari yordamida gapdagi so‘zlarning o‘zaro bog‘lanishi va ularning sintagmatik funktsiyalari aniqlanadi. 17 17 Anvarov Z. Sintaksis va uning turlari – Toshkent: O'zbekiston 2015 – 34-57 betlar 22 X ULOSA I bobda. Sintaktik munosabatlar tilshunoslikda so‘zlar o‘rtasidagi bog‘lanishni, ularning bir-biriga ta’sirini va o‘zaro funksiyalarini o‘rganadi. Bu munosabatlar tilning sintaktik tuzilishida muhim ahamiyatga ega bo‘lib, til birliklarining qanday tartibda birlashib, ma’no hosil qilishini tushunishga yordam beradi. Sintaktik munosab atlarni tahlil qilish, tilshunosli kda predikati v, subordinatsion va boshqa aloqalarni o‘rganishga imkon beradi, bu esa tilni chuqurroq o‘rganish va tushunish uchun zarurdir. Sintaktik aloqalar tilning asosiy tuzilish qismlarini tashkil etadi. Predikativ munosabatlar gapning asosiy tuzilishini shakllantirib, so‘zlar orasidagi bog‘lanishni ifodalaydi. Nopredikativ munosabatlar esa gapda qo‘shimcha, yordamchi ma’no yoki kontekstual ahamiyatga ega bo‘lgan aloqalarni tashkil etadi. Bu turdagi aloqalar gapning sintaktik va semantik tuzilishini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Predikativ va nopredikativ aloqalarni ajratib ko‘rish tilning chuqur sintaktik tahlilini amalga oshirish imkoniyatini yaratadi. Sintaktik aloqani ifodalovchi vositalar, ya’ni affikslar, yordamchi so‘zlar va so‘z tartibi tilning grammatik tuzilishini shakllantiradi. Affikslar so‘zlarni qo‘shimcha ma’no yoki grammatik vazifa bilan boyitadi. Yordamchi so‘zlar esa predikativ yoki subordinatsion munosabatlarni aniqlashda yordam beradi. So‘z tartibi esa tilning sintaktik tuzilishini va gapdagi so‘zlarning o‘rni, ularning o‘zaro aloqalarini belgilaydi. Bu vositalar tilshunoslikda sintagmatik va predikativ aloqalarni tahlil qilishda zarur bo‘lib, til tuzilishining murakkabliklarini ochib beradi. II bobda. Sintagma tilshunoslikda so‘zlar yoki so‘z birikmalarining til birliklari o‘rtasidagi sintaktik aloqalarni ifodalovchi asosiy qurilmalardir. Sintagma tushunchasi tilshunoslikda gapni tashkil etuvchi elementlarning bog‘lanishini aniqlashda muhim o‘rin tutadi. Sintagma orqali gap tuzilishining murakkabliklari va til birikmalarining qanday o‘zaro bog‘lanishi tushuniladi. Bu tilni o‘rganishda, tilshunoslarga gapning strukturasini aniq va mukammal tahlil qilish imkonini beradi, shu bilan birga, sintagmatik munosabatlarni chuqurroq tushunishga yordam beradi. Sintagmatik munosabatlar til birliklari o‘rtasidagi bog‘lanishlarni ko‘rsatadi. Bu 23 munosabatlar gap tuzilishini shakllantirib, so‘zlarning o‘zaro aloqasini ifodalaydi. Sintagmatik munosabatlarning turlari, jumladan predikativ, subordinatsion va koordinatsion aloqalar, til birikmalarining qanday tashkil etilganini va gapdagi har bir so‘zning qanday rol o‘ynashini aniqlashga yordam beradi. Bu munosabatlar tilshunoslikda so‘zlar o‘rtasidagi semantik va grammatik aloqalarni tushunishda zarur vositalarni taqdim etadi. Sintagmatik munosabatlarni tahlil qilish usullari til birliklarining o‘zaro bog‘lanishini va ularning sintaktik tuzilishini aniqlashga qaratilgan. Tahlil usullari yordamida sintagmatik munosabatlar, masalan, predikativ yoki subordinatsion aloqalar, aniq bir struktura shaklida ifodalanadi. Sintagmatik munosabatlarning tahlil usullari orqali so‘zlar orasidagi bog‘lanishlar, gapning sintaktik va semantik tuzilishini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Bu usullar tilshunoslarga til birikmalarining murakkab tuzilishini va ularning sintaktik tizimini yanada chuqurroq o‘rganishga imkon beradi. Yakuniy xulosa – Sintaktik munosabatlar tilshunoslikda til birliklarining o‘zaro bog‘lanishini ifodalovchi va gapning semantik va sintaktik tuzilishini tashkil etuvchi muhim elementlardir. Bu munosabatlar tilshunoslarga gap va so‘z birikmalarining o‘zaro aloqalarini, grammatik tuzilishini va ma’nosini tushunishga imkon beradi. Sintaktik munosabatlar yordamida tilning strukturasini chuqurroq o‘rganish va so‘zlar orasidagi bog‘lanishlarni yanada aniqroq tahlil qilish mumkin. Predikativ va nopredikativ munosabatlar tilshunoslikda gap tuzilishini shakllantiruvchi asosiy aloqalar hisoblanadi. Predikativ aloqalar gapning asosiy tuzilishini tashkil etadi, ularning asosiy vazifasi so‘zlar orasidagi sintaktik va semantik aloqani ta’minlashdir. Nopredikativ munosabatlar esa gapdagi qo‘shimcha yoki yordamchi ma’nolarni ifodalashda muhim rol o‘ynaydi. Bu turdagi aloqalarni aniqlash, tilning sintaktik tuzilishini tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega. Sintaktik aloqalarni ifodalovchi vositalar – affikslar, yordamchi so‘zlar va so‘z tartibi – tilning grammatika tizimining muhim qismlaridir. Affikslar, so‘zlarning ma’nosini va grammatik vazifasini o‘zgartirishda, yordamchi so‘zlar esa gapdagi ma’nolarni aniq va to‘g‘ri ifodalashda muhim ahamiyatga ega. So‘z tartibi 24 esa gap tuzilishining asosiy mexanizmini tashkil etadi va so‘zlar o‘rtasidagi aloqalarni tartibga soladi. Ushbu vositalar tilning sintagmatik va predikativ strukturalarini aniqlashda zarurdir. Sintagma tushunchasi tilshunoslikda so‘zlar yoki so‘z birikmalarining o‘zaro bog‘lanishini va ularning sintaktik tuzilishini tushunishga imkon beradi. Sintagma yordamida til birikmalarining tuzilishi, so‘zlarning o‘zaro aloqasi va gap tuzilishining asosiy elementlari tahlil qilinadi. Bu tushuncha tilning strukturaviy va semantik jarayonlarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi va tilshunoslarga gaplarning murakkab tuzilishini o‘rganishga imkon beradi. Sintagmatik munosabatlar til birliklari o‘rtasidagi bog‘lanishlarni ko‘rsatib beradi va gap tuzilishining asosiy mexanizmini tashkil etadi. Bu munosabatlar predikativ, subordinatsion va koordinatsion turlarini o‘z ichiga oladi. Har bir tur tilning sintaktik tuzilishini shakllantiruvchi va ma’no yaratishda muhim rol o‘ynaydi. Sintagmatik munosabatlarni tahlil qilish, gapning semantik va sintaktik tuzilishini aniq va to‘g‘ri tushunishga imkon beradi. Sintagmatik munosabatlarni tahlil qilish usullari til birikmalarining o‘zaro aloqalarini va sintaktik tuzilishini aniqlashda muhim vositadir. Tahlil usullari yordamida gapning sintaktik va semantik tuzilishini yaxshiroq tushunishga erishiladi. Bu usullar sintagmatik munosabatlarni, masalan, predikativ yoki subordinatsion aloqalarni aniqlashda yordam beradi. Sintagmatik munosabatlarning tahlil usullari tilshunoslarga gap tuzilishining murakkabligini va til birikmalarining qanday o‘zaro bog‘lanishini chuqurroq o‘rganish imkoniyatini beradi. 25 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI 1.Azizov O‘zbekiston tilshunosligi – Toshkent: O‘quvchi 2015 – 12-35 betlar 2.Anwarov A. F. O‘zbek tili grammatikasi – Toshkent: Fan 2012 – 45-78 betlar 3.Abduqodirov Sh. Sintaksis asoslari – Toshkent: Sharq 2010 – 21-56 betlar 4.Bahromov Z. T. Til va madaniyat – Toshkent: Akademnashr 2016 – 98-110 betlar 5.Davronov M. S. Tilshunoslik nazariyasi – Toshkent: O‘zbekiston 2011 – 12-25 betlar 6.Ibrohimov X. O‘zbek tilining sintaksisi – Toshkent: Yangi nashr 2014 – 32-59 betlar 7.Karimov R. T. Til va adabiyot o‘qitish metodikasi – Toshkent: O‘quvchi 2010 – 66-90 betlar 8.Mirzaev S. Sintaksis va leksikologiya – Toshkent: Ma’naviyat 2018 – 105-130 betlar 9.Shodiev A. O‘zbek tilining sintagmatik tuzilishi – Toshkent: Fan 2013 – 44-80 betlar 10.Tursunov M. O‘zbek tilshunosligining asosiy tamoyillari – Toshkent: O‘quvchi 2015 – 50-72 betlar 11.Xolmatov F. Grammatik tizimlar – Toshkent: Sharq 2016 – 89-111 betlar 12.Yuldashev B. O‘zbek tilidagi sintagmatik tuzilmalar – Toshkent: Akademnashr 2014 – 13-47 betlar 13.Raxmatov K. Tilshunoslikka kirish – Toshkent: Fan 2017 – 18-35 betlar 14.Jumaev O. O‘zbek tilining semantikasi – Toshkent: Ma’naviyat 2011 – 77- Internet manbalari 15. uz.wikipedia.org – O‘zbek tili grammatikasi haqida umumiy ma’lumotlar. 16. ziyonet.uz – Ta’limga oid maqola va darsliklar. 17. kitobxon.com – Tilshunoslikka oid elektron kitoblar. 18. til.vafo.uz – O‘zbek tili faniga oid elektron resurslar. 19.academictree.uz – Ilmiy maqolalar bazasi 26

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB O`ZBEK TILIDA SINTAKTIK VA SINTAGMATIK MUNOSABATLARNING O`RGANILISHI

II BOB. SINTAKTIK VA SINTAGMATIK MUNOSABATLAR TURLARI VA TAHLILI

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить