Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 69.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Sintaktik va sintagmatik munosabat

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH KAFEDRASI Filologiya va tillarni o‘qitish (o‘zbek tili) ta’lim yo‘nalishi “Sintaktik va sintagmatik munosabat” mavzusidagi KURS ISHI TOSHKENT 2025 1 MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………...3-6 I BOB. SINTAKSIS NAZARIYASINING UMUMIY ASOSLARI 1.1Sintaktik birliklar va ularning tizimi………………………………......…7-11 1.2Sintaktik munosabat turlari…………..…………………………………12-16 Bob bo‘yicha xulosa………………………………………………………….31-32 II BOB. SINTAGMATIK MUNOSABATLARNING LINGVISTIK TABIATI 2.1. Sintagmatik munosabat tushunchasining nazariy asoslari………….…..20-26 2.2. Matn lingvistikasi doirasida sintaktik va sintagmatik munosabatlar..….27-30 Bob bo‘yicha xulosa………………………………………………………….31-32 Umumiy xulosa………………………………………………………...……32-33 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati……………………………………….33-35 2 Kirish Tilning tuzilish tizimida so‘zlarning o‘zaro bog‘lanishi va gapda tutgan o‘rni muhim o‘rin tutadi. So‘zlar mustaqil yoki birgalikda ishlanganda ular o‘rtasida muayyan munosabatlar yuzaga keladi. Ushbu munosabatlar tahlilida sintaksis fani asosiy o‘rin egallaydi. Sintaksisda so‘zlar va ularning birikmalari o‘rtasidagi sintaktik va sintakmatik munosabatlar ajratib ko‘rsatiladi. Sintaktik munosabatlar so‘zlar yoki gap bo‘laklarining grammatik jihatdan qanday bog‘langanini anglatadi. Bu munosabatlar orqali so‘zlar gap tarkibida turli vazifalarni bajaradi. Sintagmatik munosabatlar esa so‘zlarning matn yoki nutq doirasida bir-biriga qanday kontekstual ta’sir ko‘rsatishini, ya’ni bir-birini qanday to‘ldirishini yoki cheklashini belgilaydi. Mazkur munosabatlarni o‘rganish til birliklarining tuzilishini, ularning o‘zaro bog‘liqligini va nutqdagi mantiqiy izchillikni anglashda muhim ahamiyatga ega. Aynan shu jihatdan sintaktik va sintagmatik munosabatlarni tahlil qilish nafaqat grammatikani chuqur o‘zlashtirish, balki to‘g‘ri va aniq fikr ifodalash ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Kurs ishining dolzarbligi hozirgi zamon tilshunosligida til birliklari orasidagi munosabatlarni o‘rganish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, sintaktik va sintakmatik munosabatlarning tabiati, ularning til tizimida qanday ishlashi, matn va nutqdagi ifodaviy imkoniyatlari til tuzilishini chuqur anglashda muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda kommunikativ yondashuv asosida tilni o‘rgatishda sintaktik va sintagmatik munosabatlarni chuqur tahlil qilish zarurati ortib bormoqda. Shu sababli, ushbu mavzuni o‘rganish ilmiy- amaliy jihat dan ham, ta’limiy nuqtayi nazardan ham dolzarb hisobl anadi. Kurs ishining maqsadi o‘zbek tilida sintaktik va sinta gmati munosabatlarning nazariyasoslarini o‘rganish, ular orasidagi farq va o‘zaro bog‘liqlikni aniqlash, hamda adabiy matnlar misolida ushbu munosabatlarning amaliy ko‘rinishini tahlil qilishdan iboratdir. Kurs ishining vazifalari – sintaksis va sintegmatik munosabatlarni o‘rganish hamda matn tahlili jarayonida ularni aniqlash. 3 -Sintaktik munosabatlarning nazariy asoslarini yoritish; - Sintagm (sintagmati v) munosabatlar mohiyatini tahlil qilish; -Ikkala munosabat turining o‘zaro farq va umumiyliklarini ko‘rsatish; - O‘zbek tili misolida turli sintaktik va sintakmatik birliklarni tahlil Kurs ishining hajmi - kirish, asosiy qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat bo’ladi. 4 I BOB. SINTAKSIS NAZARIYASINING UMUMIY ASOSLARI 1.1Sintaktik birliklar va ularning tizimi Sintaksis (syntaxis — tuzilma, tartib, birikma) nutq birliklarini shakllantirishning muayyan tillar uchun xos bo lgan vositalari ʻ majmui, so zlarni va gaplarga, esa ʻ birikish usullarini o rganuvchi, so z ʻ ʻ birikmalari va gaplarning tuzilishi, ma nosi, o zaro ta sirlashuvi hamda ʼ ʻ ʼ vazifalarini tadqiq etuvchi bo limi. ʻ “Sintaksis” termini so z birikmalari va gaplarni hamda ularning tilda ʻ qo llanishini qamrab oluvchi grammatik qurilish ma nosini ifodalash uchun ham ʻ ʼ ishlatiladi. Tilning grammatik qurilishida Sintaksis juda katta ahamiyatga ega, chunki uning tarkibiga bevosita kishilarning muomala muloqot jarayonini amalga oshirishga yordam beruvchi sodda gap va qo shma gap kabi til birliklari kiradi. ʻ Sodda gap muayyan voqeahodisani, qo shma ran voqeahodisalar ʻ orasidagi aloqa munosabatni, ran bo lagi esa voqea-hodisa unsurlaring ʻ vazifalarini ifodalaydi. Sintaksis morfologiya bilan chambarchas bog liqdir. ʻ Sintaksisda, xuddi morfologiyada bo lgani singari, so z asosiy birlik ʻ ʻ hisoblanadi, lekin u shakl yasalishi jihatidan emas, balki so z shakllarining so z ʻ ʻ birikmasi va gaplarni tuzishdagi ishtiroki jihatidan o rganiladi. So z birikmalari ʻ ʻ va gaplar tilning asosiy sintaktik birliklari va ularning har biri o z ichki ʻ xususiyatlariga egadir. Gap, gap bo lagi, so z birikmasi Sintaksisning asosiy birliklaridir. Bularga ʻ ʻ keyingi paytlarda abzats, period, matn kabi birliklar ham kiritilmoqda. So z ʻ birikmasi tobe aloqa vositalari - moslashuv, boshqaruv yoki bitishuv yordamida ikki yoki undan ortiq mustaqil so zdan qosil bo ladi va faqat ran tarkibidagina ʻ ʻ amal qiladi. Gap Sintaksisning markaziy birligidir. U struktursemantik qolip va nutq birligi bo lmish fikr sifatida o rganiladi. Gap fikrni - tashqi olam bilan aloqa ʻ ʻ tufayli yuzaga keladigan histuyg ularni ifodalash vositasidir. Gap bir mustaqil ʻ so zdan aksariyat hollarda esa bir necha so zdan hosil bo ladi. Asosan, sintetik ʻ ʻ ʻ tillar, shuningdek, analitik tillarning xususiyatlariga ega bo lgan o zbek tilida ʻ ʻ 5 gapdagi so zlarning bog lanish vositalari sifatida yordamchi so zlar - ʻ ʻ ʻ ko makchilar va bog lovchilarni, suz tartibini, ohangni va boshqalarni ko rsatish ʻ ʻ ʻ mumkin. Sof analitik tillarda gapdagi suzlarning bog lanish vositalari, asosan, ʻ yordamchi so zlar bo lsa, agglyutinativ va amorf tillarda mazkur vazifani so z ʻ ʻ ʻ tartibi bajaradi. 1 Hozirgi sintaksisda mavhum grammatik struktura sifatida gap tushunchasi hamda mazkur strukturaning nutqda aniq voqealanishi vositalari sifatida ifoda tushunchasi farqlanadi; shunga muvofiq, ravishda gap nazariyasi va ifoda nazariyasi ham chegaralanadi. Gap Si doirasiga uni shakllantirishning usul va vositalari, ifoda Si doirasiga esa gapning aktual bo linishi vositalari hamda uning ʻ ma no strukturasi muammolari kiritiladi. Sintaksisda, shuningdek, gap bo laklari ʼ ʻ ham o rganiladi. Ular bosh (ega, kesim) va ikkinchi darajali bo laklar ʻ ʻ (to ldiruvchi, aniqlovchi, hol)dan iborat. Keyingi paytlarda kesim gapning asosi ʻ ekanligi, undalma, kirish so z va kiritmalarga gapning uchinchi darajali ʻ bo laklari maqomini berish masalalari ham ko tarilmoqda. “Sintaksis” termini, ʻ ʻ garchi ayni hozirgi ma noda bo lmasada, dastlab mil. av. 3-asrda Yunonistonda ʼ ʻ stoiklar tomonidan qo llangan. ʻ Sintaksisning ilk prinsiplarini yunon grammatisti Apolloniy Diskol morfologik negizda, xususan, so z turkumlari Si tarzida asoslagan. Sintaksis ʻ tarixi yevropa va rus tilshunosliklarida bo lganidek turkiy tillarda (o zbek tilida) ʻ ʻ ham o ziga xos rivojlanish bosqichlarini o tgan. Qomusiy alloma Mahmud ʻ ʻ Koshg ariyning 11-asrda “Javoxir unnahvi fi lugotit-turk” (“Turkiy tillar ʻ sintaksisi kridalari”) asarini yaratganligi buning yaqqol isbotidir. 20-asrda o zbek ʻ tili sintaksisiga, qisman, sintaktik qurilishiga rus tilshunosligidagi nazariy tadqiqotlar ma lum darajada ta sir o tkazgan. O tgan asrda o zbek tili sintaksisi ʼ ʼ ʻ ʻ ʻ sohasida Fitrat, Ayub G ulomov, F. Abdullayev; G . Abdurahmonov, M. ʻ ʻ Asqarova, A. Nurmonov, N. Mahmudov va boshqa jiddiy tadqiqotlar olib bordilar. 1 Mahmudov N., Nurmonov A., O zbek tilining nazariy fammatikasi. Sintaksis, T., 1995 ʻ . 6 Sintaksis — tilshunoslikning asosiy bo‘limlaridan biri bo‘lib, u so‘zlar o‘rtasidagi grammatik munosabatlarni, ularning birikish qonuniyatlarini, gap va gap bo‘laklarining tuzilishini, hamda murakkab gap va matn qurilishini o‘rganadi. Sintaksis atamasi yunoncha “syntaxis” so‘zidan olingan bo‘lib, “tartib”, “tuzilish” degan ma’noni anglatadi. Til birliklarining ketma-ketligi, tartibi va o‘zaro munosabatlarining aniqlanishi aynan sintaksis doirasida amalga oshiriladi. Sintaksis til tizimidagi yuqori bosqich bo‘lib, u fonetika, morfologiya va leksikaning ustida joylashgan. Morfologiya orqali shakllangan so‘zlar sintaktik birliklar sifatida qo‘llanilib, ular gap tuzilishiga xizmat qiladi. Bu jihatdan sintaksis tildagi kommunikativlikning asosiy vositasidir. Sintaksisning asosiy birliklari quyidagilardan iborat: So‘z birikmalari (sintagmalar) — ikki yoki undan ortiq mustaqil so‘zlarning grammatik va ma’noviy bog‘lanishidir. Gap — tugallangan fikrni bildiruvchi birlik; so‘z birikmalarining yuqori bosqichi. Murakkab gap — ikki yoki undan ortiq grammatik jihatdan mustaqil gaplarning grammatik bog‘lanishi orqali hosil bo‘lgan birlik. Matn — gaplar tizimi asosida shakllanadigan til birliklarining eng yuqori darajasi. Bu birliklar o‘zaro ierarxik tizimda joylashgan bo‘lib, ular o‘rtasidagi munosabatlar sintaksisning tahlil ob’ekti hisoblanadi. Sintaksisdagi asosiy munosabatlar: paradigmatik va sintagmatik yondashuvlar hisoblanadi. Sintaksisda paradigmatik va sintagmatik munosabatlar asosiy tahlil mezonlari sifatida e’tirof etiladi. 2 Paradigmatik munosabat — bir so‘z yoki birlik o‘rnida turgan boshqa birliklar bilan bog‘liq aloqani anglatadi. Bu munosabatlar tanlov xarakteriga ega (masalan: “bolalar keldi” – “o‘quvchilar keldi”). Sintagmatik munosabat bu birliklarning real ketma-ketlikda qo‘llanishi, ya’ni tilning linearlik xususiyati asosida vujudga keluvchi bog‘liqlikdir (masalan: “kichik bolalar tez yugurdi”). Sintaksis nazariyasi bu ikki munosabat asosida gap strukturasini, birliklar o‘rtasidagi grammatik-pozitsion aloqalarni o‘rganadi. Tilshunoslik tarixida sintaksis nazariyasining shakllanishida quyidagi yondashuvlar muhim o‘rin 2 Sirojiddinov, S. (2002). O‘zbek tilining nazariy grammatikasi: Sintaksis. Toshkent: Fan nashriyoti. 7 tutadi: Formal sintaksis (strukturalizm doirasida) — gap birliklarini shakl va struktura asosida tahlil qiladi. Funktsional sintaksis — birliklarning kommunikativ yuklamasi va kontekstdagi vazifalariga e’tibor qaratadi. Transformatsion-generativ grammatika (Noam Chomsky) — til strukturasi chuqur va yuzaki tuzilmalar orqali tavsiflanadi. Kognitiv sintaksis — til va tafakkur bog‘liqligiga asoslanadi; gap tuzilmasi ongdagi konseptual modelga muvofiq tashkil topadi. Har bir yo‘nalish sintaksisni o‘z yondashuvi orqali tushuntiradi va bu yondashuvlar nazariy hamda amaliy tadqiqotlar uchun asos bo‘lib xizmat qiladi 3 Sintaktik birlik tushunchasi. Sintaksis bo‘limi til tizimida eng yuqori darajadagi birliklarni o‘rganadi. Bu birliklar orqali til vositasida fikr ifodalanadi, aloqa va muloqot amalga oshadi. Sintaktik birlik — bu so‘zlarning grammatik va semantik bog‘lanish orqali tuzilgan tizimli tuzilmalari bo‘lib, ular tildagi asosiy kommunikativ vazifani bajaradi. Sintaktik birliklar bir necha bosqichda shakllanadi: so‘z birikmalari, gap, murakkab gap, va matn. Har bir birlik yuqori pog‘onadagi birlik tarkibiga kiradi va u bilan uzviy bog‘liq. So‘z birikmasi — ikki yoki undan ortiq mustaqil leksik birlikning grammatik va semantik jihatdan bog‘lanib, bir sintaktik funksiyada qo‘llanishidir.Masalan: yangi kitob, tez yugurdi, yuqori baho oldi. So‘z birikmalari bosh so‘z va bog‘lovchi so‘z prinsipiga asoslanadi. Bog‘lanish vositalariga ko‘ra ular: Boshqaruv (masalan: kitobni o‘qidi), Qo‘shmalik (masalan: sokin va iliq tong), Birikish (masalan: tez yugurdi), Moslashuv (masalan: yangi daftarlar). 4 Gap - fikrning sintaktik va kommunikativ jihatdan tugallangan ifodasidir. Gap tarkibida predikativ munosabat (ya’ni ega-va-kesim bog‘lanishi) bo‘ladi. Gaplar tuzilishiga ko‘ra: Oddiy gap (bir predikativ markaz): U maktabga bordi. Murakkab gap (bir nechta predikativ markaz): U maktabga bordi va darsga qatnashdi. 3 Jo‘raev, M. (2015). Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi nashriyoti. 4 Nurmonov, A. (2007). Tilshunoslikka kirish. Toshkent: O‘zbekiston FA nashriyoti. 8 Funktsional jihatdan: buyruq gap, so‘roq gap, his-tuyg‘u gap, xabar gap. Murakkab gap — ikki yoki undan ortiq grammatik jihatdan mustaqil yoki bog‘langan gaplardan tashkil topgan sintaktik birlik. Murakkab gaplar ikki turga bo‘linadi: Bog‘lovchisiz murakkab gap: U keldi, men ketdim. Bog‘lovchili murakkab gap: Agar u kelsa, men ketaman. Matn - gaplar tizimidan tashkil topgan, yagona mavzuga xizmat qiluvchi eng yuqori sintaktik birlikdir. Matn bir necha gap orqali mantiqan va grammatik jihatdan bog‘langan holatda fikrni uzviy ifodalaydi. Matn sintaksisi tilshunoslikning yangi yondashuvlaridan biri bo‘lib, unda matn kohesiyasi (bog‘liqligi), tematik progression, kompozitsion birliklar (kirish, asosiy qism, xulosa) o‘rganiladi. Sintaktik birliklar orasidagi bog‘liqlik ierarxik xususiyatga ega: So‘z → So‘z birikmasi → Gap → Murakkab gap → Matn. Har bir keyingi birlik oldingisiga asoslanadi, lekin yangi grammatik va mantiqiy yuklamaga ega bo‘ladi. Bu tizim kompozitsion–grammatik iyerarxiya deb ataladi.Bu birliklar orasida formallik, semantika, funktsional yuklama va pozitsion xususiyatlar muhim ahamiyatga ega. Har bir birlik o‘zining sintagmatik va paradigmatik munosabatlari bilan umumiy til tizimida faoliyat ko‘rsatadi. Zamonaviy lingvistikada sintaktik birliklar quyidagi yondashuvlar asosida o‘rganiladi: Strukturalistik yondashuv: sintaktik birliklarni formal tuzilma sifatida ko‘radi. Transformatsion-generativ yondashuv: birliklar chuqur va yuzaki tuzilmalarga ega bo‘ladi. Funktsional yondashuv: birliklar matn va nutqdagi kommunikativ vazifasi bilan baholanadi. Kognitiv sintaksis: sintaktik birliklar inson tafakkuri va idrokidagi konseptual modellar asosida quriladi. 9 2.2 Sintaktik munosabat turlari Tilshunoslikda gap nutq birligidir. Shuning uchun, uning sintaktik tahlili nutq lingvistikasi qonun – qoidalari bo’yicha amalga oshirilishi kerak bo’ladi. Nutq lingvistikasi qonun-qoidalari esa endigina ilmiy asoslana boshladi. Shu sababli ular orqali sintaktik tahlilda o’z aksini topishi lozim bo’lgan gapning struktur butunligini tashkil etayotgan bevosita ishtirokchi elementlarning tildan nutqqa ko’chirilishi va bu jarayonda ularning qay tarzda sintaktik faollik olishi, sintagmatik zanjirning voqelanishidagi ulushi masalalarini izohlab bo’lmaydi. Gap bo’laklari nazariyasiga asoslanuvchi an’anaviy sintaktik tahlilning zaif tomonlari haqida ba’zi tilshunoslar o’z fikr va mulohazalarini bildirishgan bo’lishiga qaramay, bu sohada hali keskin o’zgarishlar sodir etilganicha yo’q. Z.D. Popova gap bo’laklari tushunchasiga yangicha yondashib, ularning gapda bajaradigan vazifalarini birmuncha mukammalroq va aniqroq izohlashga harakat qiladi. Olima G.A.Zolotova qo’llagan “subyektiv” va “predikativ” terminlaridan foydalanib, gap bo’laklarini ularning vazifalariga ko’ra quyidagicha tasnif etadi. Gapning struktur sxemasiga kiruvchi gap bo’laklari. Bunga subyektivlar (ega, dativ subyektiv, genitiv subyektiv, instrumentativ subyekt va h.k.lar); predikativlar (kesim, predikativ ravish, infinitiv va h.k.) kiradi. 5 Gapning struktur sxemasiga kirmaydigan gap bo’laklari. Bu bo’laklar, o’z navbatida, ikkiga bo’linadi: 1. Gapning pozitsion sxemasiga kiruvchi ikkinchi darajali bo’laklar (to’ldiruvchi, hol). 2. Gapning pozitsion sxemasiga kirmaydigan ikkinchi darajali bo’laklar (aniqlovchi). Tilshunoslarning gapning ikkinchi darajali bo’laklari haqida ham bildirishayotgan salbiy mulohazalarini kuzatamiz. Bu xususda gapirganda akademik V. V. Vinogradov gapning ikkinchi darajali bo’laklari masalasini tubdan qayta ko’rib chiqish kerakligini, ular grammatik tamoyillarga izchil asoslanmaganligi tufayli gap strukturasida sodir bo’ladigan 5 Турниёзов Н. Назарий грамматикадан очерклар. - Самарқанд: СамДЧТИ, 1998. – 48 б. 10 jonli sintaktik aloqalarni mutlaqo sun’iy ifodalashini alohida ta’kidlagan edi. Bunday fikr Ya. I. Rosloves tadqiqotlarida ham ko’zga tashlanadi. Olim masalaning bunday holatga kelib qolishining asosiy sababi mantiqiy va sintaktik kategoriyalarning, gap va hukmning, gap bo’laklari va mantiqiy hukm bo’laklarining bir-biridan keskin farqlanmayotganligida deb biladi. Tilshunoslik adabiyotlarida gap bo’laklari va ularning talabga javob bera olmayotgani haqida aytilgan fikr va mulohazalar anchagina bo’lishiga qaramay, hozirgacha bu xususda sof lingvistik qonun-qoidalarga izchil asoslanuvchi biror bir konkret taklif kun tartibiga qo’yilgani yo’q. Bizningcha, buning amalga oshishi nutq lingvistikasining to’liq ilmiy asoslanishi bilan bevosita bog’liqdir. Boshqacha aytganda, gap nutq birligidir va shu bois uning sintaktik tahlili muammolarini ham nutqdan ayri holda hal etish mushkuldir. 6 Ma’lumki, har bir til tizimining sintaktik qatlamini o’rganishda gaplar struktura jihatdan kommunikativ yo’nalishiga hamda tarkibiga ko’ra tasniflanadi. Ammo gapdagi so’zlar o’zaro bog’langan bo’lib, ularning har biri gap tarkibida biror grammatik vazifani bajaradi. Gap strukturasini tahlil qilishda undagi gap bo’laklari sintaktik kategoriya hisoblanadi. Mazkur kategoriyalar gap tarkibidagi elementlarning o’zaro munosabatini, bu munosabatning harakterini, gapning grammatik jihatdan qanday bo’laklarga ajralishini, so’zning gapdagi rolini ko’rsatadi. Har bir gap ma’lum obyektiv mazmun va substant material, ya’ni so’zlar yordamida ifodalanadi. Gapning substantsional tomoni uning sintaktik strukturasi hisoblanadi. Sintaktik strukturani tashkil etgan elementlar tilshunoslikda turlicha, ya’ni “gap bo’laklari”, “sintaksema”, “sintaktik shakl” kabinomlanib kelinmoqda. Sintaktik 6 Турниёзова К. Гапнинг учинчи даражали бўлаклари ва «монема» тушунчаси ҳақида баъзи мулоҳазалар // Хорижий филология. № 2, 2007. Б.81-85. 11 elementlarni, shuningdek, aktant nomi bilan ham atashadi. Avvalo shuni aytish lozimki, “aktant” termini tilshunoslikka taniqli fransuz olimi Lyus’en Ten’yer tomonidan kiritilgan edi. U aktant deganda, fe’l bajarayotgan ish-harakati ijrosida faol qatnashayotgan leksik birliklarni tushunadi. Aktantlar, boshqacha aytganda, harakat ijrochisi va uning iste’molchilaridir. Ularning ishtirokisiz fe’lning sintaktik vazifalari xususida hamda uning jumla tarkibida voqyelanayotgan faolligi xususida mukammal ma’lumotga ega bo’lish qiyin. Aktant gap sathida ot turkumidagi so’z yoki mazkur so’zning o’rnida qo’llanilishi mumkin bo’lgan olmosh, otlashgan biror so’z orqali ifodalanadi. zzL.Ten’yer aktantlarni harakat ijrosidagi darajasiga qarab uch turga bo’lib talqin etadi va ularni 1-darajali, 2- darajali, 3- darajali aktantlar deb nomlaydi. L.Ten’yerning aktantlar nazariyasi mantiq iskanjasida bo’lgan tilshunoslikni sezilarli darajada undan tozalash uchun xizmat qilishi shubhasizdir, zotan, mazkur nazariyada an’anaviy sintaktik tahlilda qo’llaniladigan ega, kesim, aniqlovchi va h.k. tushunchalaridan foydalanilmaydi. 7 Ma’lumki, an’anaviy tilshunoslikda gapning sintaktik talqini xususida so’z yuritilganda gapni bo’laklarga ajratib tahlil qilish tushuniladi. Gap bo’laklarining bunday tavsifi tilshunoslikda XX asrning o’rtalariga qadar sintaktik tahlil jarayonida yetakchi rol o’ynadi. Shunday bo’lishiga qaramasdan, til birliklariga, shu jumladan, sintaksemalarga muayyan ichki strukturaga ega bo’lgan murakkab sistema sifatida yondashuv, tilning boshqa sathlarida bo’lgani kabi sintaktik sathda ham turli yangicha tahlil mezonlarini ishlab chiqish uchun asos bo’ldi. Xususan, A. Nurmonovning fikricha, sistem tilshunoslikda gapning struktur elementlari gap bo’laklari yoki sintaktik pozitsiya, propozitiv struktura elementlari esa obyektiv reallik strukturasiga nisbatan izomorflik, kommunikativ struktura tema va rematik, modal struktura obyektiv va subyektiv munosabatlar nuqtayi nazaridan o’rganiladi. Darhaqiqat, har bir strukturaning o’ziga xos 7 Mamatov N. — Hozirgi o‘zbek adabiy tili sintaksisi, Toshkent: O‘qituvchi, 1972. 12 elementlari mavjud bo’lib, ular faqat shu struktura darajasidagina o’zaro assotsiativ va sintagmatik aloqada bo’ladi. Shu jihatdan qaralganda, an’anaviy tilshunoslikdagi ayrim muammolarning sababi oydinlashadi. Xususan, an’anaviy tilshunoslikda gapning sintaktik tahlili uni bosh va ikkinchi darajali bo’laklarga ajratish bilan chegaralanadi. Bunday tahlil gapning shakliy tomonini tekshirish hisoblanadi. Mantiq tilshunoslari esa gap elementlarini ega o’rnida “subyekt”, kesim o’rnida “predikat” kabi lisoniy atamalar yordamida tahlil qiladi. Lekin bu borada ega bilan subyekt, kesim bilan predikat o’rtasidagi o’xshashlik tomonlar hamda ularning bir-biridan farq qilish muammosi anchagina bahslarga yo’l ochib berishi e’tibordan chetda qoladi. Masalan, rus mantiqiy tilshunosi F.I. Buslayev, “...tilda egaga bosh kelishikda kelgan ot mos keladi... ba’zan ega va kesim boshqa so’z turkumlari bilan ifodalanadi, lekin har holda egani anglatgan so’z ot ma’nosini, kesimni anglatgan so’z esa fe’l ma’nosini oladi”, degan fikrni bildiradi. Shunday ekan, gapda ega har doim bosh kelishikda kelib, faqat subyektni ifodalasa, kesim fe’l bilan ifodalanib, predikat bo’lib kelsa va ularda bir xillik mavjud bo’lsa, bosh bo’laklarni har xil atamalar bilan atashga nima majbur qiladi, degan savol tug’iladi. Mantiqda implikatsiya munosabatlari ekstensional, intensionallar va ularning orasidagi bog’liqlik orqali, grammatikada esa grammatik kategoriyalar, gapdagi fe’lli va otli qurilmalarning bog’liqligi bilan aniqlanadi. 8 Gapning sintaktik qatlami tahlil qilinganda gapda ega yoki kesimning muhim ahamiyatga ega ekanligi ham ayrim bahslarning kelib chiqishiga sabab bo’ladi. A. G’ulomov va M. Asqarovalar bu haqda shunday deydi: “Bosh bo’laklar gapning asosini tashkil etadi: ular gap konstruksiyasining asosidir, markazidir- gapdagi ikki uyushtiruvchi markazdir. Lekin bosh bo’laklarning yolg’iz o’zi ham mustaqil gapni tashkil qiladi, biroq ba’zi o’rinlarda ularning o’zidan to’liq fikr ifodalanmaydi”, deb yozadilar. Bu olimlar egani hokim tarkibning grammatik 8 Jo‘rayev N. — O‘zbek tili sintaksisi, Toshkent: Fan, 1984. 13 markazi, shuningdek, uni tobe tarkibdagi bosh bo’lakka - kesimga ham hokimdir, deb ta’kidlashadi. Kesim haqidagi bunday talqin 1980-yillargacha, ya’ni fanimizga sistem-struktur sintaktik tadqiqotlar kirib kelgunga qadar davom etib keldi. Ammo H. Ne’matov, N. Mahmudov, A. Nurmonov, R. Sayfullayeva, M. Abzalova kabi o’zbek hamda boshqa xorijiy tadqiqotchilarning ishlarida kesimning mavqyei yangicha baholandi - kesim gap qurilishidagi mutlaq hokim bo’lak, gap markazi sifatida talqin etildi. Umuman olganda, kesim bosh bo’laklarning biri sifatida barcha tillarda universal harakterga ega bo’lishiga qaramasdan, u ifodalanishiga ko’ra tasniflanganda tilshunoslarning kesim haqidagi fikri turli-tumanligining guvohi bo’lamiz. Masalan, ingliz tili nazariy grammatikalaridan birida kesim quyidagicha tasniflanadi: sodda fe’l kesim, tarkibli fe’l kesim. Tarkibli kesim ikki ko’rinishga ega: tarkibli ot-kesim; tarkibli fe’l-kesim. Ularning ifodalanishi haqida fikr yuritilganda, sodda fe’l-kesim nafaqat yaxlit, yagona fe’l yordamida, balki fe’lning murakkab shakli orqali ham ifodalanishi qayd etilgan. Bundan tashqari, tarkibli ot-kesim bog’lama fe’l hamda predikatni ifodalovchi ot, sifat, son, olmosh, sifatdosh, holatni ifodalovchi so’zlar, infinitiv, gerundiy yoki ravish orqali ifodalanadi, deb ta’kidlanadi. V.D. Arakinning fikricha, kesim bir komponentli va ikki komponentli kesimlarga bo’linib, bir komponentli kesim ikki turga ajratiladi: a) ega bilan moslashadigan; b) ega bilan moslashmaydigan. Ikki komponentli kesimlar ham ikki turga ajratiladi: a) ot kesim; b) murakkab kesim. Kesimning bunday tasniflanishi B.A. Il’ishning fikrini ham tasdiqlaydi, ya’ni u ingliz tili nazariy grammatikasida kesimni ikki katta guruhga bo’ladi: fe’l kesim, ot kesim, shuningdek, ularning har birini yana ikkiga bo’ladi: sodda fe’l-kesim, qo’shma fe’l-kesim; sodda ot-kesim, qo’shma ot-kesim. 9 9 To‘xtaboyev T. — Hozirgi o‘zbek adabiy tili: sintaksis, Toshkent: O‘qituvchi, 1992. 14 Ingliz tili amaliy grammatikasida kesim quyidagicha tasniflanadi: 1) Sodda kesim; 2) Qo’shma kesim. Birinchi kesim turi fe’lning shaxsli shakli bilan ifodalanadi, ammo uning tarkibi frazeologik birliklar yordamida ifodalanganini hisobga olib, u frazeologik kesim deb nomlanadi. Kesimning ikkinchi turi ifodalanishiga ko’ra ikki qismdan iborat bo’ladi, birinchi qismi fe’lning shaxsli shakli bilan ifodalansa, ikkinchi qismi esa ot, olmosh, sifat, sifatdosh, gerundiy va infinitiv yordamida ifodalanadi. Qo’shma kesimning o’zi ikki guruhga bo’linadi: 1) qo’shma ot-kesim; 2) qo’shma fe’l kesim. Qo’shma ot-kesim bog’lama fe’l va boshqa so’z turkumlari yordamida ifodalanadi. Bu borada shuni ta’kidlash lozimki, ingliz tilida juda ko’p fe’llar borki, ular gapda bog’lama, mustaqil va yordamchi fe’llar vazifasida ishlatiladi. Bunday hol ingliz tilini o’rganuvchilar uchun ma’lum qiyinchiliklar tug’diradi. Qo’shma fe’l-kesim ifodalanish usuliga ko’ra ikkiga bo’linadi: 1) Qo’shma modal fe’l-kesim; 2) qo’shma aspekt fe’l-kesim. Qo’shma modal fe’l-kesim asosan, modal fe’llar yoki ularning muqobillari hamda fe’lning infinitiv shaklini qo’shish bilan ifodalanadi. Kesimning bu turi haqida ham ayrim qiyinchiliklarga duch kelamiz. E’tibor berib qaralsa, bu kesim turini alohida ajratishda fe’llarning leksik ma’nosi asosiy o’rinni egallaydi. Boshqalarida esa ifoda planiga qarab ajratilgani yaqqol ko’rinib turibdi. Yuqorida qayd etilganlardan ma’lum bo’ladiki, aspekt kategoriyasi qaysi qatlamda, ya’ni morfologik, sintaktik yoki leksik qatlamda o’rganilishidan qat’iy nazar izohtalabdir. Aspekt kategoriyasi L.S. Barxudarovning fikricha, fe’lning zamon shakllariga qarab o’rganilib davomsizlik va davomlilik aspektlariga ajratiladi, ya’ni tilning morfologik qatlamida o’rganiladi. 10 Grammatik materiallarni tadqiq etishda distributiv, transformatsiya, bevosita ishtirokchilarga ajratish tahlil usullari asosida ko’zga ko’rinarli ishlar qilingan bo’lsa-da, biz o’z tadqiqotimizda komponent va sintaksemalarga ajratib tahlil 10 Suyunov D. — O‘zbek tilining sintaktik qurilishi, Toshkent: Fan, 1995. 15 qilish usulini qo’llashni afzal ko’rdik. An’anaviy grammatikada gapni bosh va ikkinchi darajali bo’laklarga ajratib tahlil qilishda o’ziga xos juz’iy kamchiliklar mavjud. Chunki an’anaviy tilshunoslikda sintaktik birliklarga ajratiladigan bo’laklar ham gapning bir bo’lagi deb qaraladi. Bu esa gap bo’laklarini elementar sintaktik birliklarga ajratish imkonini bermaydi. Undan tashqari, gap tahlilida sintaktik elementlarning semantikasi hisobga olinmaydi. Ammo ushbu ishda tillar tizimida gapda kesim o’rnida kelgan sintaktik birliklarga e’tibor qaratgan holda ularni sintaktik jihatdan o’rganish bilan cheklandik. Ushbu muammoni tadqiq etishda A. M. Muxin va uning shogirdlari tomonidan yaratilgan lisoniy metoddan foydalanish bizning nazarimizda yuqorida qayd etilgan usullarga xos ayrim kamchilik va nuqsonlarni to’ldirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur tahlil usuli boshqalaridan farqli ravishda ikki bosqichda amalga oshiriladi. Xususan, boshlangich bosqichda gapdagi elementlar komponentlarga ajratib tahlil qilinadi hamda ushbu bosqichda berilgan elementlarning o’zaro sintaktik aloqalari aniqlanib, bir-biridan farqlanish usullari yunksion va komponent modellarda ifoda etiladi. Tilshunoslik fani taraqqiyotining hozirgi davri bosqichida til tizimi birliklarining qay tarzda nutqqa ko’chirilishi va jumlaning nutqiy zanjirda voqelanishi, sintaktik strukturalarning nutqiy faollashuvi, ularning semantik va sintaktik munosabatlari masalasiga doir muammolar tilshunos olimlarimizdan o’z tadqiqini kutmoqda. Chunki hozirgacha tilning sistema ekanligi to’g’risida diqqatga sazovor tadqiqot ishlari qilingan bo’lsa ham, sistema belgilarining nutqqa ko’chirilishi, boshqacha aytganda, ularning nutqda real ishlatilishi masalasiga kam e’tibor berildi. Mazkur masalalar ayniqsa nutq lingvistikasi ilmiy asoslanayotgan bugungi kunda yanada dolzarb bo’lib qolmoqda. Zotan, til tizimidagi har bir belgining paradigmatik qator doirasidan sintagmatik qator doirasiga o’tishi, virtuallik belgilarini tark etib, aktual holat kasb etishi va shu yo’sinda gapning sintaktik shakllanishi nutq lingvistikasining g’oyat muhim masalalarini taqozo etadi. Ravshanki, gapning asosiy bevosita ishtirokchi elementlari so’zlar hisoblanadi. 16 Biroq gap sathida so’zlarning o’zaro bog’lanishi ularning shunchaki ketma-ket kelishidan iborat bo’lmay, bunda tilning semantik, sintaktik va hatto fonologik qurshov (distributsiya) qoidalari ustuvor ahamiyatga ega bo’ladi. Bu jarayonda gap shaklini tashkil etayotgan har bir bevosita ishtirokchi element uning ajralmas bir bo’lagi vazifasini olib, ma’lum bir funksional qiymat kasb etadi. Chunki gap tarkibida faollashayotgan har bir element orqali ma’lum bir kommunikativ, semantik yoxud pragmatik maqsad ko’zda tutiladi. Mazkur maqsad ifodasi esa turlicha ro’y beradi. Masalan, gapda tilning ba’zi birliklari katta yoki kichik bo’lishidan qat’i nazar, mustaqil holatda faollashib, ega yoki kesim vazifasini bajarsa, ba’zilariga boshqalarning yordamida aniqlovchi, to’ldiruvchi, hol vazifalari yuklanadi, ayrimlari esa muxtor tarzda harakatga keladi. Tilimizda shunday elementlar ham mavjudki, ular biror sintaktik vazifani bajarmay so’zlovchining o’zi bayon etayotgan fikrga, yoxud o’sha fikrning ifoda etilishi usuliga bo’lgan munosabatni bildiradi. Bunday munosabat tasdiq, umid, ishonch, gumon, taxmin, shodlik, taajjub va hokazo ma’nolarni anglatib, bayon qilinayotgan fikr tartibini, mazkur fikrning oldingi mulohaza bilan bog’liqligini ifodalaydi. Bular modal so’zlar bo’lib, gapning biror bo’lagiga yoki butun gapga taalluqli holda kirish so’z mavqyeida kelishi bilan sintaktik va nihoyat, fikrga aniqlik kiritishi, tasdiq, taxmin, tartib turlicha emotsional munosabatlarni ifodalashi bilan semantik belgilarga ega bo’la oladi. 11 Kirish so’z va kirish birikmalar gapning umumiy strukturasini kengaytirib, uning mazmuniga qo’shimcha ma’no berishiga qaramay, an’anaviy grammatikalarda gap bo’laklari qatoriga kiritilmaydi. Bu esa gapni tashkil etuvchi bevosita ishtirokchilarning birini bosh bo’lak, ikkinchisini ikkinchi darajali bo’lak deb, boshqasini nomsiz qoldirib, hech qanday bo’lak qatoriga qo’shmaslik masala mohiyatini nihoyatda chigallashtirib yubormoqda. Bunday vaziyatga ko’pchilik olimlarimiz ko’nikib ketishgan bo’lsalar-da, so’nggi yillarda ba’zi tilshunoslar bu haqda o’zlarining e’tirozli fikrlarini bildirmoqdalar. 11 Qodirov A. va boshqalar — Hozirgi o‘zbek adabiy tili, I va II qismlar, Toshkent: Fan, 1980-yillar. 17 Bob bo‘yicha xulosa Praga tilshunoslik maktabining yirik namoyandalaridan biri A. Martinening funksional tahlil nazariyasidir. Mazkur nazariyada nutqning eng kichik birligi «monema» tushunchasi ilmiy iste’molga kiritildi. Bu struktur-funksional tahlil uchun eng qulay atama bo’lib, uning yordamida gap elementlarining funksional tomonlarini va sintaktik qurilmaning shakllanishida har bir elementning paradigmatik qator doirasidan sintagmatik qator doirasiga o’tishi masalalarini mukammal talqin etish mumkin. A.Martine monemalarni uchga bo’ladi: avtonom, funksional va qaram monemalar. Avtonom monema gap tarkibida muxtor holda qo’llanilib, tildan nutqqa biror bir morfologik vositaning yordamisiz ko’cha oladi. Nutqda uning faolligi boshqa monemalar bilan bog’lanmaydi. Boshqacha aytganda, muxtor monema o’zining sintaktik, semantik va funksional faolligi jihatidan boshqa biror monemaga tobe bo’lmaydi. Boshqa gap elementlariga qaraganda muxtor monemaning sintaktik o’rni erkin bo’lganligi sababli aksariyat hollarda uning o’rnini o’zgartirish yoki gap tarkibidan tushirib qoldirish ham mumkin. Garchi u tushirilib qoldirilsa ham, gapning asosiy mazmuniga putur yetmaydi. Faqat uning yuzaki strukturasi qisqarishi va gapda ifodalanayotgan ta’kidlash, gumon, aniqlik, inkor, shodlik, shubha va hokazo ma’nolariga ziyon yetishi mumkin. Ammo ayrim kirish so’z va kirish iboralarning o’rni ularning distributiv xarakteriga ko’ra muqim bo’ladi. Bu, albatta, har bir tilning o’z ichki qonuniyatlari bilan bog’liqdir. Muxtor monemalar o’zbek tilida ko’p hollarda kirish so’z, kirish birikmalar, payt ravishlari orqali ifodalanadi va bu bilan boshqa monemalardan farqlanib turadi. Funksional monema gapning biror elementini tildan nutqqa ko’chirishi va unga sintaktik funksiya berishi bilan xarakterlanadi. Funksional monemalar boshqa monemalarga faollik baxsh etib, ularni paradigmatik qator doirasidan sintagmatik qator doirasiga qarab yetaklaydi, virtual holatdan aktual holatga olib keladi, jonlantiradi. Natijada, funksional monemalar orqali faollashib, nutqiy 18 vazifa olayotgan monemalar ularga tobe bo’lib qoladi va qaram monemalar deb yuritiladi. Nutq muhiti va so’zlovchining istak-xohishi bilan til birliklari nutqqa ko’chayotganda belgili yoxud belgisiz ifodalanishi mumkin. Sodda gap komponentlarining funksional tahlili affikslar, ko’makchi va ba’zi so’z shakllari bilan bog’liq bo’lsa, qo’shma gap komponentlarining funksional tahlili ularni o’zaro bog’lovchi vosita bilan uzviy aloqadordir. 12 Yuqoridagilardan tashqari, ilovali va parsellyativ qurilmalar, kirish so’z, kirish birikmalar ham tom ma’noda sintaktik muammolar sifatida o’rganilgani yo’q. Ammo ular gapning bevosita ishtirokchi elementlaridir. Shunga ko’ra, A. Sayfullayev kirish so’z, kirish birikma hamda undalmalarni gapning uchinchi darajali bo’laklari deb atagan edi. Biz quyida shu kabi masalalarni komponent va sintaksemalarga ajratib tahlil qilish orqali hal qilishga harakat qilamiz. An’anaviy grammatikalarda berilishicha, sintaktik aloqalar borasida barcha tillar nazariy grammatikalariga qaraganimizda moslashuv, bitishuv va boshqaruv kabi atamalar qo’llaniladi, ammo ularni sintaktik sathda gap qurilmasida tahlil qilganda, ular sintaktik aloqalar vazifasini bajarmaydi. 12 Karimov Z. — Sintaktik birliklar va ularning o‘zaro munosabati, Toshkent: Fan, 2003. 19 II BOB. SINTAGMATIK MUNOSABATLARNING LINGVISTIK TABIATI 2.1. Sintagmatik munosabat tushunchasining nazariy asoslari Sintagma (yun. syntagma — qandaydir birikkan, birga qo shilgan narsa) -ʻ og zaki nutq yoki yozilgan matndan tegishli ran doirasida muayyan ʻ intonatsionmazmuniy birlik sifatida ajratib olinadigan bo lak, parcha. Ushbu ʻ ma noda sintagma bir so zdan, so zlar guruhidan va bir butun gapdan iborat ʼ ʻ ʻ bo lishi mumkin. Ayrim tadqiqotlarda sintagma bilan so z birikmasini ʻ ʻ tenglashtirish hollari ham uchraydi. Lekin nutq jarayonini kuzatish S. va so z ʻ birikmasi aynan bir narsa emasligini, har doim ham birbiriga teng kelavermasligini ko rsatadi. Masalan, “Biz, yoshlar, mustaqil vatanimizni ʻ sevamiz” gapida 3 ta sintegma va 2 ta so z birikmasi mavjud. Minimal ʻ intonatsion mazmuniy birlik bo lgan S.lar gapning ritmik guruhlarini tashkil ʻ etadi, ya ni gapda qancha ritmik guruh bo lsa, shuncha sintagma bo ladi. ʼ ʻ ʻ Gapni bo luvchi asosiy vositalarga nutq melodikasi, tezligi, maromi, pauza, ʻ so z urg usi kabilar kiradi. Sintegma qismlarining biri bosh urg u ga ega bo ladi ʻ ʻ ʻ ʻ va bu qism sintegmaning intonatsion markazini tashkil qiladi. Sintegmalar uning tarkibidagi so zlarning o zaro aloqasiga ko ra, gapda tutgan o rniga ko ra ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ (tugallanma S, boshlanma S); ularning intonatsion zanjirini shakllantirish turiga kura tavsiflanadi. Sintegma terminini ushbu ma noda dastlab shveytsariyalik ʼ olim F.D.Sossyur qo llagan. Sintagmatika til birliklarining nutq jarayonida o'zaro ʻ bog'langan holda qo'llanishini tekshiradi. Demak, lisoniy birliklarning - masalan, so'zlarning nutq faoliyatida ketma-ket kelishi, muayyan tartibda joylashishi sintagmatika sifatida namoyon bo'ladi. Sintagmatikada lisoniy birliklar orasidagi munosabatlar aniqligi va izchilligi bilan ajralib turadi. qiyoshlang: Men istiqlol tufayli gullab yashnayotgan Vatanning farzandiman, Ko'rinib turibdiki, nutq faoliyatida muayyan “yotiq chiziqqa” joylashib, muayyan tartibda, mantiqiy ketma-ketlikda kelgan birliklar orasidagi munosabat sintagmatik munosabatni hosil qiladi. Sintagmatik 20 munosabatlar doimo yaqqol ta'sir qilishi - insonda lisoniy sezgi uyg'otishi bilan ham o'ziga xosdir. Sintagmatik munosabat — bu tilshunoslikda so‘zlar yoki til birliklarining gap yoki nutq ichida bir-biri bilan ketma-ketlik asosida bog‘lanishi va o‘zaro grammatik, semantik, va strukturaviy aloqasi tushunchasidir. Bu atama strukturaviy tilshunoslik doirasida, xususan Ferdinand de Sossyur tomonidan kiritilgan bo‘lib, paradigmatik munosabat bilan qarama-qarshi qo‘yiladi. Sintagmatik munosabat — bu til birliklarining vaqtincha yoki makoniy ketma- ketlikda yuzaga keladigan munosabatidir. Ular gap tarkibida yonma-yon keladi va birgalikda yaxlit sintaktik birlik hosil qiladi. Asosiy xususiyatlari: Ketma- ketlik asosida yuzaga keladi: ya’ni birliklar bir-biridan keyin joylashadi. Nutq davomida real holatda mavjud bo‘ladi. Sintaktik birliklar (so‘z birikmasi, gap, matn) doirasida kuzatiladi. Grammatik me’yorlar asosida amalga oshadi. Masalan: yoz-uvchi-lar-dan (bu yerda har bir morfema ma’lum ketma-ketlik asosida bog‘langan). So‘zlarning birikish orqali bir ma’no ifodalovchi birlik hosil qilishi. Masalan: kichik o‘g‘lim, yangi kitob, tez yugurmoq. So‘zlar va so‘z birikmalari gapda o‘zaro bog‘lanib, bir fikrni ifodalaydi. Masalan: U kitob o‘qimoqda. (bunda so‘zlar ketma-ketligi va ularning o‘zaro bog‘liqligi sintagmatik munosabat orqali yuzaga chiqadi) Gapkish birliklar o‘rtasidagi bog‘lanish. Masalan: bir gapdagi ma’lumot keyingi gapda davom ettirilishi. 13 Sintagmatik munosabat tushunchasi ilk bor F. de Sossyur til tizimi va nutq farqlanishi doirasida nazariy asosda bayon qilingan. So‘ngra bu g‘oyani strukturalistlar rivojlantirdi. Sintagmatik munosabatlar orqali tilning tizimli tuzilmasi va gap qurilishi o‘rganiladi. O‘zbek tilshunosligida bu tushuncha quyidagi jihatlarga e’tibor qaratadi: a)So‘z turkumlarining bir-biri bilan birikish qoidalari. b)So‘z tartibi va uning gap mazmuniga ta’siri. c)Matn ichidagi koherensiya (bog‘liqlik) masalalari. 13 Sossyur F. de. — Umumiy tilshunoslikka kirish. Tarj.: A. Madvaliev. — Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2002. 21 Sintagmatik munosabat — til birliklari orasidagi real, grammatik jihatdan asoslangan ketma-ket bog‘lanishdir. Bu munosabatlar orqali so‘zlar so‘z birikmasiga, so‘z birikmalari gapga, gaplar esa matnga ulanadi. Shunday qilib, sintagmatik munosabat tilda strukturaviy yaxlitlikni ta’minlaydi. Tilshunoslikda til birliklari o‘rtasidagi munosabatlar til tizimining asosiy jihatlarini tashkil etadi. Har bir til bir-biriga bog‘langan va bir-birini to‘ldiruvchi elementlardan iborat bo‘lib, bu elementlarning o‘zaro aloqalari tilning grammatik va semantik tuzilmasini shakllantiradi. Til birliklari o‘rtasidagi munosabatlar ikki asosiy turga bo‘linadi: sintagmatik va paradikmatik. Sintagmatika til birliklarining ketma-ket joylashuvi va ularning o‘zaro grammatik bog‘lanishini ifodalaydi. Bu munosabatlar so‘zlarning bir-biri bilan qanday bog‘lanishiga, ularga berilgan vazifalarga va gap tuzilmasiga ta’sir qiladi. Sintagmatik munosabatlar so‘zlarning joylashish tartibi va ularning sintaktik aloqalariga asoslanadi. Masalan, o‘zbek tilida "Men kitobni o‘qidim" degan jumlada so‘zlar ma’lum bir tartibda joylashgan va ularning har biri o‘zining grammatik vazifasini bajaradi. Paradikmatika esa til birliklarining o‘rnini almashtirish, ya’ni bir so‘zni boshqa so‘z bilan almashtirishni anglatadi. Paradikmatik munosabatlar til birliklarining leksik tanloviga asoslanadi va ular so‘zlarning o‘zaro o‘rnini almashtirish imkonini beradi. Misol uchun, o‘zbek tilida “kitob” va "gazeta" so‘zlari o‘rtasida paradigmik munosabatlar mavjud. Bu so‘zlarni o‘rin almashtirish orqali gapning umumiy ma’nosi o‘zgarmasdan, lekin ma’lumotlar farq qiladi. Bu ikkita munosabat turi tilning grammatik va semantik tuzilishini tashkil etishda muhim ro’l o‘ynaydi. Sintagmatik munosabatlar gap tuzishda, tilning sintaktik tuzilmasini aniqlashda, paradikmatik munosabatlar esa tilning leksik boyligini va semantik rang-barangligini yaratishda muhim ahamiyatga ega. Sintagmatik munosabatlar tahlili: Sintagmatik munosabatlar tilning sintaktik tuzilmasiga asoslangan bo‘lib, so‘zlarning o‘zaro bog‘lanish tartibini o‘rganish orqali amalga oshirildi. Har bir tillarda so‘zlarning qanday ketma-ket joylashuvi 22 va ularning o‘zaro bog‘lanishidagi grammatik aloqalar tahlil qilindi. Misollar orqali so‘zlarning qanday qilib bir-biriga bog‘lanib, grammatik funksiyalarni bajarishini ko‘rsatdik. O‘zbek va ingliz tillarida sintagmatik munosabatlarni tasvirlovchi misollar keltirildi va bu misollar grammatik tizimning to‘g‘ri ishlashiga ta’sirini ko‘rsatdi. Paradikmatik munosabatlar tahlili: Paradikmatik munosabatlar leksik tanlovga asoslanadi va so‘zlarning o‘rnini almashtirishga qaratilgan. Ushbu bo‘limda so‘zlarning o‘rnini almashtirish va ularning semantik o‘zgarishini tahlil qilishga e’tibor qaratildi. Paradikmatik munosabatlar misollarida o‘zbek va ingliz tillarida bir xil ma’noni beruvchi leksik birliklar o‘rin almashtirilgani holda, gaplarning semantik ma’nosi saqlanib qoladi. Sintagm va paradikmati k munosabatl ar o‘rtasidagi farqlar va o‘xshashliklarni o‘rganish jarayonida olingan asosiy natijalar quyidagilardir: Sintagmatik munosabatlar: O‘zbek va ingliz tillarida sintagmatik munosabatlar sintaktik qurilmaning asosi sifatida ishlaydi. Har ikki tilda so‘zlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar ma’lum bir tartibda joylashadi, bu esa grammatik funksiyalarni bajarish imkonini beradi. Misol uchun: O‘zbek tilida: “Men kitobni o‘qidim” – bu yerda “Men” subyekt, “kitobni” obyekt, va “o‘qidim” fe’l o‘rnida ishlaydi. Bu sintagmatik munosabat so‘zlarning o‘zaro tartibini va ularning grammatik vazifalarini ko‘rsatadi. Ingliz tilida: “I read the book” – bu gapda ham “I” subyekt, “book” obyekt va “read” fe’l bo‘lib, sintagmatik munosabatlar, ya’ni so‘zlarning o‘rni va vazifasi aniqlangan. Farq: O‘zbek tilida so‘zlar tartibi yanada qat’iyroq bo‘lishi mumkin, masalan, predikatdan keyin qo‘shimchalar joylashadi, ingliz tilida esa so‘zlar orasidagi tartibni o‘zgartirish orqali ham grammatik ma’no o‘zgarmaydi. 14 Paradikmatik munosabatlar: Paradikmatik munosabatlar tilning leksik boyligi va semantikasini shakllantiradi. O‘zbek va ingliz tillarida so‘zlarning o‘rin almashtirish orqali ma’no o‘zgarishi kuzatildi. Masalan: O‘zbek tilida: “kitob” va 14 Ergashova D. — “So‘z birikmasida sintagmatik bog‘lanishning lingvistik asoslari”. // Filologiya va tillarni o‘qitish, 2018, №2. 23 “gazeta” so‘zlari paradigma sifatida ishlaydi. Bu so‘zlarni o‘rin almashtirish orqali bir xil gapda turli xil ma’no olish mumkin: “Men kitobni o‘qidim” yoki “Men gazeta o‘qidim”. Ingliz tilida: “book” va “newspaper” so‘zlari o‘xshash paradigma hosil qiladi va ularni o‘rnini almashtirish orqali semantik ma’no o‘zgarmaydi: “I read a book” va “I read a newspaper”. Farq: Ingliz tilida paradigma ko‘proq leksik so‘zlar bilan bog‘liq bo‘lsa, o‘zbek tilida ba’zi so‘zlar o‘rtasidagi paradigmik munosabatlar o‘zgaruvchan bo‘lishi mumkin. Misol uchun, o‘zbek tilidagi “kitob” so‘zi ko‘pincha “gazeta”, “jurnal”, “o‘quv qo‘llanma” kabi boshqa so‘zlar bilan almashtiriladi, ammo bu o‘rin almashtirishlar aniq semantik o‘zgarishlarga olib keladi. Sintagmat va paradikmatik munosabatlar ning farqi: Sintagmatik munosabatlar gap tuzilmasining qat’iy va tartibli bo‘lishini ta’minlaydi, bu esa tilning grammatik tuzilishini shakllantiradi. Paradikmatik munosabatlar esa leksik tanlovni va ma’no o‘zgarishlarini aniqlaydi. Sintagmatik munosabatlar orqali so‘zlar bir-biri bilan sintaktik jihatdan bog‘lanib, grammatik yaxlitlikni hosil qiladi, paradikmatik munosabatlar orqali esa leksik so‘zlar o‘rtasidagi o‘rin almashtirish, ma’no farqlarini yaratadi. 15 O‘zbek va ingliz tillaridagi sintagmatik va paradikmatik munosabatlar o‘xshashliklari: Ikkala til ham sintagmatik va paradikmatik munosabatlarni o‘z ichiga oladi va har ikki tilda ham sintagmatik munosabatlar sintaktik tuzilmalarni tashkil etadi, paradikmatik munosabatlar esa leksik boylikni yaratadi. 15 Jo‘rayev N. — “Sintaktik birliklar o‘rtasidagi semantik bog‘liqlik”. // O‘zbek tili va adabiyoti, 2006, №1. 24 2.2 Matn lingvistikasi doirasida sintaktik va sintagmatik munosabatlar Til inson tafakkurining va jamiyatdagi muloqot vositasining asosiy ko‘rinishidir. Har qanday til hodisasi, jumladan, matn ham, tildagi birliklarning ma’lum bir tizim asosida tashkil topishi natijasidir. Matn tilshunosligi (tekst lingvistikasi) esa til birliklarining matn doirasidagi funksiyasini, ularning mazmun va shakl jihatidan uyg‘unlashuvini o‘rganadigan fan sohasidir. Matnni yaxlit va izchil tahlil qilishda sintaktik va sintagmatik munosabatlar muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu munosabatlar orqali matnning grammatik, semantik va kommunikativ strukturalari aniqlanadi. Matn lingvistikasi XX asrning ikkinchi yarmida tilshunoslikning mustaqil yo‘nalishi sifatida shakllandi. U nafaqat alohida gaplarning tuzilishini, balki gaplararo bog‘liqlik, matnning kompozitsion tuzilishi, mantiqiy ketma-ketlik, tema-rema munosabatlari kabi ko‘plab omillarni o‘rganadi. Matn tilshunosligi nazariyasi G. I. Bogin, T. A. van Deyk, V. G. Gak, R. A. Budagov, Y. Muxarjee, Sh. Rahmatullayev kabi tilshunoslar asarlarida keng bayon etilgan. 16 Sintaktik munosabatlar – bu matn doirasidagi til birliklari, ayniqsa, gaplar o‘rtasidagi grammatik bog‘lanishlardir. Gaplar o‘zaro sintaktik jihatdan bog‘langan holda mantiqiy va grammatik izchillikni ta’minlaydi. Bunday bog‘lanishlar quyidagilar orqali yuzaga chiqadi: Koordinatsiya va subordinatsiya orqali (bog‘lovchilar, nisbatlar, zamon birligi); Ko‘rsatkich vositalari – olmoshlar, aniqlovchi birliklar (masalan, “bu”, “shu”, “bunday” kabi); Anaforik va kataforik bog‘lanishlar – oldingi yoki keyingi gaplar bilan semantik munosabat o‘rnatilishi; Gaplararo parallelizm – matnda muayyan strukturaviy va grammatik takrorlanish. Masalan, “U bog‘ga bordi. U yerda gullar ochilgan edi.” jumlalari o‘zaro zamon va olmoshlar orqali sintaktik bog‘langan. Bunday aloqalar matnning yaxlitligiga xizmat qiladi. Sintagmatik munosabatlar – til birliklarining vaqt va fazodagi ketma-ketligi asosida vujudga keladigan munosabatdir. Sintagmatik bog‘lanishlar matnning 16 Rahmatullayev Sh. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: O‘qituvchi, 2006. 25 ichki dinamikasini, mavzu rivojining tartibini belgilaydi. U quyidagi jihatlarni qamrab oladi: Gaplar va fikrlarning mantiqiy izchillikda joylashuvi; Tema va rema munosabati; Matnning struktura qismlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘lanish; Matn tarkibidagi funksional-stilistik birliklarning joylashuvi (masalan, rasmiy uslubda hujjat qismlarining aniq ketma-ketligi). Bu munosabatlar matnning fazoviy va vaqt jihatdan qanday shakllanganini ko‘rsatadi. Ayniqsa, badiiy va publitsistik matnlar sintagmatik qurilmalarga boy bo‘ladi. Sintaktik va sintagmatik munosabatlar matnda birgalikda amal qiladi. Sintaktik munosabatlar ko‘proq strukturaviy grammatik bog‘liqlikni ta’minlasa, syntagmatik munosabatlar matnning axborot oqimi va mantiqiy ketma-ketligiga asos bo‘ladi. Bu ikki turdagi bog‘lanishning uyg‘unlashuvi matnni funksional, semantik va stilistik jihatdan yaxlitlashtiradi. Masalan, ilmiy maqolada kirish (tema), asosiy qism (tarjimai hol, izohlar, dalillar) va xulosa (natija) sintagmatik tartibni tashkil etsa, har bir qism ichidagi gaplar va gap bo‘laklari sintaktik bog‘lanishlar asosida quriladi. Shu sababli, har ikki munosabat turi bir-birini to‘ldiradi va matnni yaxlit tizimga aylantiradi. N.Turniyozovning “Matn lingvistikasi” nomli qo‘llanmasi ham ana shunday ta’limiy xaraktyerdagi ishlardan bo‘lib, unda tegishli o‘quv rejasiga muvofiq matn haqida umumiy ma’lumot, mikromatn va makromatn tushunchalari, matn uzvlari orasidagi turli munosabatlar kabi mavzular bo‘yicha ilmiy ma’lumotlar berilgan. 17 Matn muammolari bilan jiddiy shug‘ullangan o‘zbek tilshunoslaridan yana biri M.Hakimovdir. U asosiy maqsadi “ilmiy matn va uning birliklari orasidagi mazmuniy munosabatni ifoda etuvchi bog‘lovchilar, ularning o‘ziga xos xususiyatlari va vazifalarini aniqlashga yo‘naltirilgan ishlarga hissa qo‘shish, ilmiy matnda muallifning xususiy munosabati hamda uning turlarini belgilash”dan iborat bo‘lgan nomzodlik dissertatsiyasida o‘zbek ilmiy matnining sintagmatik va pragmatik xususiyatlarini boy faktik materiallari asosida batafsil tadqiq etgan. M.Hakimov o‘zbek tilidagi matnning pragmatik talqiniga 17 Sharipov A. Til birliklarining paradigmatik va sintagmatik munosabatlari // Filologiya masalalari. – 2020, №2. 26 bag‘ishlangan doktorlik dissertasiyasida esa matnni lingvistik pragmatika, G‘arb falsafiy tilshunosligida shakllangan nutqiy akt nazariyasidan kelib chiqqan holda o‘rgangan va matnda ochiq va yashirin ifodalanadigan mazmunlarning o‘ziga xos qonuniyatlarini ko‘rsatib bergan, ularning semantik, sintaktik, presuppozitsional va pragmatik mexanizmlariga daxldor qoidalarni konkretlashtirgan. 18 Dissertasiyada o‘zbek tilidagi matn lingvistikasi muammolariga nazariy jihatdan oydinlik kiritilgan, bir qator tamoman yangi fikrlar ilgari surilgan. Ammo g‘arbcha yoki g‘arb falsafiy tilshunosligi talqinida qo‘llangan o‘zbekcha atamalar shunchalik ko‘p va ularni birdaniga anglab olish biroz qiyinki, muallif dissertatsiya oxirida “tadqiqot yo‘nalishiga oid atamalar izohi”ni berishga majbur bo‘lgan. Keyingi yillarda o‘zbek tilshunosligida matn masalasining u yoki bu jihati tadqiqiga daxldor bir qator ilmiy maqolalar ham e’lon qilindi. Matn mummaolarini o‘rganish va uning yaxlit ilmiy nazariyasini yaratishning xorijdagi faollaridan biri nemis tilshunosi R.Harveg 1974 -yilda matn lingvistikasining tilshunoslikda to‘liq asoslanishi uchun kamida yuz yil kerak bo‘lishini ta’kidlagan edi. Ammo bugun bu gapning aytilganiga hali 40 yil ham bo‘lgani yo‘q. Lekin butun dunyoda muntazam va qizg‘in olib borilgan jiddiy ilmiy izlanishlar, tadqiqotlarning tabiiy natijasi o‘laroq “matn lingvistikasi”, “matn nazariyasi” nomi bilan bo‘ladimi yoki “matn grammatikasi” “matn sintaksisi” nomi bilan bo‘ladimi, baribir, shunday bir yo‘nalish alohida fan va o‘quv predmeti sifatida shakllanganligi keng e’tirof etilgan va buni hech kim inkor qilmaydi. 19 Matn lingvistikasi tilshunoslikning nisbatan yangi sohalaridan biri bo‘lib, til birliklarining matn doirasida qanday tashkil topishini, ular o‘rtasidagi bog‘liqlik va aloqadorlikni o‘rganadi. Ushbu soha doirasida sintaktik va sintagmatik munosabatlarning o‘rganilishi matnni yaxlit, mantiqiy va izchil tahlil qilish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Matn faqat alohida gaplar yig‘indisi emas, balki 18 Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent. Talqin, 2005. 19 N.A. Baskanov, A. Sodiqov, A.A Abduazizov. Umumiy tilshunoslik. Toshkent. O‘qituvchi, 2019. 27 ularning o‘zaro mantiqiy-sintaktik va semantik bog‘lanish orqali bir butunlik kasb etgan tizimidir. Sintaktik munosabatlar — bu matn ichidagi gaplar va gap bo‘laklari o‘rtasidagi grammatik bog‘lanishlarni anglatadi. Masalan, matndagi gaplar orasidagi bog‘lovchi vositalar (bog‘lovchilar, ko‘rsatkichlar, olmoshlar va boshqalar) matnning grammatik yaxlitligini ta’minlaydi. Sintaktik bog‘lanishlar matnni strukturaviy jihatdan mustahkamlaydi va uning izchilligini ta’minlaydi. Masalan, qo‘shma gaplar, bog‘lovchi so‘zlar orqali ifodalanadigan sabab-oqibat munosabatlari matnning sintaktik sathidagi muhim ko‘rsatkichlardandir. 20 Sintagmatik munosabatlar esa til birliklarining vaqt va fazoda ketma-ket joylashuvi natijasida yuzaga keladigan munosabatlardir. Bu munosabatlar matnning linearligini ta’minlab, gap va so‘zlarning birikish tartibiga asoslanadi. Syntagmatik aloqalar nafaqat leksik birliklar o‘rtasida, balki butun matn bo‘ylab tuzilgan sintaktik konstruktsiyalar o‘rtasida ham vujudga keladi. Masalan, biror mavzu asosida berilgan muqaddima, asosiy fikr va xulosa qismlarining ketma-ket joylashuvi syntagmatik tartibning natijasidir. Shuni ta’kidlash joizki, sintaktik va syntagmatik munosabatlar bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ular matnning mazmuniy va formal yaxlitligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Sintaktik tuzilish orqali matnning grammatik asoslari belgilansa, syntagmatik tuzilma esa uning mantiqiy va tartibli ketma-ketligini ko‘rsatadi. Shu bois, matn lingvistikasi doirasida ushbu ikki munosabatni chuqur o‘rganish matnni har tomonlama tahlil qilishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. 20 Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. — T.: O‘qituvchi, 1979. 28 Bob bo‘yicha xulosa Matn tilshunosligida sintaktik va syntagmatik munosabatlar matnning yaxlitligini va izchilligini ta’minlaydigan asosiy komponentlardir. Ularning tahlili nafaqat matn strukturasini tushunishga, balki uning kommunikativ qiymatini aniqlashga ham xizmat qiladi. Zamonaviy lingvistikada ushbu munosabatlarni o‘rganish orqali matnning tuzilishi, uning semantik yuki va uslubiy xususiyatlarini aniqroq tahlil qilish imkoniyati yaratiladi. Matn tilshunosligi zamonaviy lingvistik tahlilning muhim sohalaridan biri bo‘lib, til birliklarining matn doirasida qanday tizimda, qanday funksional bog‘liqlikda ishtirok etishini chuqur o‘rganadi. Bu jarayonda sintaktik va syntagmatik munosabatlar matnning ichki tuzilmasini tashkil etishda markaziy o‘rin egallaydi. Ular matnning grammatik izchilligini, mantiqiy oqimini, fikrlar rivoji va bog‘liqligini belgilovchi asosiy vositalardir. Sintaktik munosabatlar matnning grammatik asosini mustahkamlab, gaplar va gap bo‘laklari o‘rtasidagi strukturaviy bog‘liqlikni ta’minlaydi. Ushbu munosabatlar orqali matn ichida fikrlar orasidagi sabab-oqibat, shart-sharoit, maqsad, izoh va boshqa mantiqiy aloqalar ifodalanadi. Anaforik va kataforik birliklar esa matnning semantik yaxlitligiga xizmat qiladi. Sintagmatik munosabatlar esa til birliklarining matndagi mantiqiy ketma- ketlikda joylashuvi orqali matnning axborot oqimini shakllantiradi. Bu turdagi munosabatlar matn kompozitsiyasi, tema-rema muvozanati, paragraf va bo‘limlar o‘rtasidagi mantiqiy bog‘liqlikni tashkil etadi. Ayniqsa, publitsistik va ilmiy matnlarda syntagmatik tartib fikrning bosqichma-bosqich rivojlanishiga xizmat qiladi. Ushbu ikki munosabatning birgalikdagi faoliyati matnni mazmunan ham, shaklan ham yaxlit, izchil va tushunarli qiladi. Tilshunoslikda bu munosabatlarni chuqur tahlil qilish orqali matn yaratilishining ichki qonuniyatlari, axborot uzatish mexanizmi, stilistik vositalarning roli va matnning kommunikativ samaradorligi aniqlanadi. Shuningdek, bu bilimlar matnlar bilan ishlashda – tarjima, tahrir, yozuv malakasini oshirishda, axborot texnologiyalarida (masalan, sun’iy intellekt 29 asosidagi matnlar bilan ishlovchi dasturlarda) keng qo‘llaniladi. Xulosa qilib aytganda, matn tilshunosligida sintaktik va syntagmatik munosabatlarning chuqur o‘rganilishi til birliklarining matn miqyosida qanday o‘zaro ta’sirlashuvini ko‘rsatib beradi. Ular matnning grammatik asoslarini, mazmuniy tarmoqlanishini va uslubiy yaxlitligini belgilaydi. Bu munosabatlarni ilmiy tahlil qilish, amaliy tilshunoslik, stilistika, diskurs tahlili va boshqa lingvistik yo‘nalishlar uchun ham nazariy va amaliy jihatdan muhim asosdir. 30 Umumiy xulosa Ushbu kurs ishida tilshunoslikdagi muhim nazariy masalalardan biri bo‘lgan sintaktik va syntagmatik munosabatlar atroflicha o‘rganildi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, til birliklarining matn miqyosidagi tashkil topish mexanizmlari aynan shu ikki turdagi munosabat orqali ifodalanadi va matnning funksional- yaxlit tizim sifatida shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Birinchidan, sintaktik munosabatlar – bu til birliklarining grammatik qonuniyatlar asosida o‘zaro bog‘lanishini ifodalaydi. Ular matnning tuzilishida grammatik izchillik, mantiqiy to‘liqlik va semantik uyg‘unlikni ta’minlaydi. Ayniqsa, gaplar o‘rtasidagi subordinatsion va koordinatsion aloqalar, bog‘lovchilar, zamon mosligi, olmoshlar, ko‘rsatkich birliklar, anafora va katafora kabi unsurlar sintaktik munosabatlarning asosiy ko‘rinishlaridir. Ushbu vositalar orqali matn ichidagi fikrlar bir butun mazmunli tizimga birlashadi. Ikkinchidan, syntagmatik munosabatlar esa til birliklarining mantiqiy va ketma-ketlik asosida o‘zaro joylashuvi bilan bog‘liq bo‘lib, matnning axborot oqimi va tema-rema tizimini tashkil etishda muhim o‘rin tutadi. Bunday munosabatlar orqali matnning bosqichma-bosqich rivoji, kompozitsion tuzilmasi (kirish, rivojlanish, xulosa qismlari), bo‘limlararo izchillik va mantiqiy bog‘liqlik ta’minlanadi. Ayniqsa, ilmiy, publitsistik, badiiy va rasmiy uslublarda syntagmatik tartib fikr ifodasining aniq va tushunarli bo‘lishiga xizmat qiladi. Tadqiqotda shuningdek, bu ikki turdagi munosabatlarning o‘zaro bog‘liqligi va o‘zaro ta’siri keng yoritildi. Sintaktik vositalar matnni grammatik jihatdan yaxlit qilsa, syntagmatik vositalar esa uni semantik va uslubiy jihatdan mukammallashtiradi. Ularning uyg‘unligi matnning integral kommunikativ tuzilmasini yaratadi. Shuning uchun, bu ikki yondashuv matnni to‘liq anglash va tahlil qilishda bir-birini to‘ldiruvchi vosita hisoblanadi. Bugungi kunda matn tilshunosligi, diskurs tahlili, kognitiv lingvistika, korpus lingvistikasi, tarjima nazariyasi, sun’iy intellekt va avtomatik matn ishlash sohalarida sintaktik va syntagmatik munosabatlarni chuqur anglash nihoyatda 31 dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Matn yaratuvchining niyatini anglash, axborot oqimini tahlil qilish, stilistik birliklarning joylashuvini tushunish, shuningdek, matnni tahrirlash va sifatli tarjima qilishda bu munosabatlar asosiy ilmiy vosita sifatida xizmat qilmoqda.Shu nuqtai nazardan, olib borilgan tadqiqot quyidagi asosiy xulosalarga olib keldi: Sintaktik va syntagmatik munosabatlar tilshunoslikning ajralmas komponentlari bo‘lib, ular matnni tuzishda, ifodalashda va uni anglashda markaziy rol o‘ynaydi. Matnning grammatik va semantik yaxlitligi aynan shu ikki munosabatning uyg‘unligi orqali shakllanadi. Har bir matn, ayniqsa ilmiy, publitsistik va rasmiy nutq turlarida bu munosabatlarning o‘ziga xos ishlanishi kuzatiladi. Til o‘rgatish, lingvistik tahlil, matn ishlab chiqish, sun’iy intellekt asosidagi matn tahlili kabi amaliy sohalarda sintaktik va syntagmatik yondashuvlar muhim uslubiy asos hisoblanadi. Bu munosabatlarning chuqur tahlili tilshunoslik fanining nazariy asoslarini boyitadi, amaliy imkoniyatlarini esa kengaytiradi. Yakuniy natija sifatida aytish mumkinki, sintaktik va syntagmatik munosabatlarni mukammal o‘rganish til birliklari o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni tahlil qilish, matnning mazmun va shakl uyg‘unligini anglash, va tilni amaliy qo‘llashda yuqori saviyaga erishish imkonini beradi. Bu esa nafaqat tilshunoslik fanining o‘ziga, balki ta’lim, kommunikatsiya, tarjima, adabiyotshunoslik, media va IT sohalariga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. 32 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1.Ergashova D. — “So‘z birikmasida sintagmatik bog‘lanishning lingvistik asoslari”. // Filologiya va tillarni o‘qitish, 2018, №2. 2.Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent. Talqin, 2005. 3.Jo‘raev, M. (2015). Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi nashriyoti 4.Jo‘rayev N. — O‘zbek tili sintaksisi, Toshkent: Fan, 1984. 5.Jo‘rayev N. — “Sintaktik birliklar o‘rtasidagi semantik bog‘liqlik”. // O‘zbek tili va adabiyoti, 2006, №1 6.Karimov Z. — Sintaktik birliklar va ularning o‘zaro munosabati, Toshkent: Fan, 2003. 7.Mahmudov N., Nurmonov A., O zbek tilining nazariy fammatikasi. Sintaksis, ʻ T., 1995. 8. Mamatov N. — Hozirgi o‘zbek adabiy tili sintaksisi, Toshkent: O‘qituvchi, 1972. 9.N.A. Baskanov, A. Sodiqov, A.A Abduazizov. Umumiy tilshunoslik. Toshkent. O‘qituvchi, 2019. 10.Nurmonov, A. (2007). Tilshunoslikka kirish. Toshkent: O‘zbekiston FA nashriyoti 11.Qodirov A. va boshqalar — Hozirgi o‘zbek adabiy tili, I va II qismlar, Toshkent: Fan, 1980-yillar. 12.Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. — T.: O‘qituvchi, 1979 13.Rahmatullayev Sh. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: O‘qituvchi, 2006. 14.Sirojiddinov, S. (2002). O‘zbek tilining nazariy grammatikasi: Sintaksis. Toshkent: Fan nashriyoti. 15.Sossyur F. de. — Umumiy tilshunoslikka kirish. Tarj.: A. Madvaliev. — Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2002. 16.Suyunov D. — O‘zbek tilining sintaktik qurilishi, Toshkent: Fan, 1995. 17.Турниёзов Н. Назарий грамматикадан очерклар. - Самарқанд: СамДЧТИ, 1998. – 48 б. 33 18.Турниёзова К. Гапнинг учинчи даражали бўлаклари ва «монема» тушунчаси ҳақида баъзи мулоҳазалар // Хорижий филология. № 2, 2007. 19.To‘xtaboyev T. — Hozirgi o‘zbek adabiy tili: sintaksis, Toshkent: O‘qituvchi, 1992. 20.Sharipov A. Til birliklarining paradigmatik va sintagmatik munosabatlari // Filologiya masalalari. – 2020, №2. Elekton manbalar: 21. 22. 23. 24. 25.https://kh-davron.uz/kutubxona/islomiy-adabiyot/tasavvuf/ulugbek-hamdam- global-dunyodagi-yolchi-yulduzlar-yoki-masnaviydan-taralgan-yogdu.htm 26. 27. 28. 29. 30. 34

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SINTAKSIS NAZARIYASINING UMUMIY ASOSLARI

1.1 Sintaktik birliklar va ularning tizimi

1.2 Sintaktik munosabat turlari

Bob bo‘yicha xulosa

II BOB. SINTAGMATIK MUNOSABATLARNING LINGVISTIK TABIATI

2.1. Sintagmatik munosabat tushunchasining nazariy asoslari

2.2. Matn lingvistikasi doirasida sintaktik va sintagmatik munosabatlar

Bob bo‘yicha xulosa

Umumiy xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить