Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Sirojiddin Sidqiy

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI __________________________________ UNIVERSITETI _____________________________FAKULTETI _____________________________YO‘NALISHI _____________________________ FANIDAN KURS ISHI MAVZU: SIROJIDDIN SIDQIY BAJARDI: ________________________ QABUL QILDI: ________________________ Toshkent 202 5 MUNDARIJA: KIRISH………………………………………………………………….. I BOB SIROJIDDIN SIDQIY HAYOT YO’LLARI…………………. 1.1Sirojiddin Sidqiy hayoti va ijodi…………………………………….. 1.2 Sirojiddiy Sidqiyning ijodiy merosining o’rganilishi……………….. II BOB SIROJIDDIN SIQDIY JADIDCHILIK HARAKATINING YIRIK NAMOYONDASI SIFATIDA…………………………………………. 2.1 Sirojiddin Sidqiy she’riyatida ijtimoiy-siyosiy hayot………………. 2.2 “Zarbulmasal Sidqiyning matniy tadqiqi…………………………… 2.3 Sirojiddin Sidqiyning so’nggi safari………………………………… XULOSA………………………………………………………………… FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………….. 3 Kirish Mavzuning dolzarbligi : Jadidchilik dastlab XIX asrning 80-yillarida Qrimda Ismoil Gasprali rahbarligida qrimtatarlar o rtasida vujudga kelgan.ʻ Jadidchilik harakati namoyandalari ko pincha o zlarini ʻ ʻ taraqqiyparvarlar, keyinchalik jadidlar deb atashgan. O sha davrning ilg or taraqqiyparvar kuchlari, ʻ ʻ birinchi navbatda, ziyolilar mahalliy aholining umumjahon taraqqiyotidan orqada qolayotganligini his etib, jamiyatni isloh qilish zaruriyatini tushunib yetgandilar. Jadidchilik mohiyat e tibori bilan avvalo siyosiy harakat edi. Uning shakllanish va ʼ mag lubiyatga uchrash davrlari bo lib, ularni shartli ravishda to rtga bo lish ʻ ʻ ʻ ʻ mumkin. Turkiston, Buxoro va Xiva hududida bu davrlar 1895–1905; 1906–1916; 1917–1920; 1921–1929-yillarni o z ichiga oladi. ʻ 1 Birinchi davrda Turkistonda podsho Rossiyasining mustahkam o rnashib ʻ olishi kuzatiladi. U o z siyosiy agentlari (vakillari) yordamida mahalliy xon va ʻ amir vakolatlarini cheklabgina qolmay, ularni qo g irchoqqa aylantirib, rus va ʻ ʻ g arb sarmoyadorlarining ishlashi va yashashi uchun sharoit yaratadi, ʻ turli kompaniyalar , aksiyadorlik jamiyatlari manfaatini ko zlaydi. Ayni chog da ʻ ʻ mahalliy aholining talab va ehtiyojlari nazarga olinmay qo yildi, ʻ diniy e tiqodlari ʼ , urf-odatlari bilan hisoblashmaslik, ularni mensimaslik kuchaydi. Hayotiy, ilmiy saviyasi yuqori bo lgan qozilar tajribasiz kishilar bilan ʻ almashtirildi, poraxo rlik ʻ , ijtimoiy-siyosiy adolatsizlik avj oldi. Madrasa va maktablar faoliyatini cheklash, mahalliy joy nomlarini ruscha atamalar bilan almashtirish, hatto mahkama jarayonida qozilar bo yniga xoch ʻ taqtirishgacha borildi. O sha davr ahvolini ʻ Muhammadali xalfa Sobir o g li ʻ ʻ (Dukchi eshon) xalqqa qarata o z „Xitobnoma“si(1898)da yaxshi bayon ʻ qilgan. Millat istiqbolini o ylovchi taraqqiyparvar kuchlar xalqning deyarli barcha ʻ tabaqalari— hunarmand , dehqon , savdogar , mulkdor , ulamolar orasida mavjud 1 I. Karimov Yangilanish va barqaror taraqqiyot yo’lidan yanada izchil harakat qilish xalqimiz uchun farovon turmush sharoiti yaratish- asosiy vazifamizdir. T.2007 y. 4 edi. Ziyolilardastlab chorizmga qarshi kurashni xalqni asriy qoloqlikdan uyg otishʻ — siyosiy-ma rifiy jabhadan boshlashga qaror qildilar. ʼ Jadidchilik harakati ana shunday tarixiy bir sharoitdaTurkistonmintaqasida rivojlanish uchun o ziga qulay zamin topdi. ʻ Jadidlar orasidan yetuk olimlar, sanoat va ziroatchilik sohalarining zamonaviy bilimdon mutaxassislari, madaniyat arboblari yetishib chiqib, yurtni obod va o z vatanlarini mustaqil ko rishni orzu qildilar va shu yo lda kurashdilar. ʻ ʻ ʻ Jadidlarning Turkiston mustaqilligi uchun kurashida asosan quyidagi yo nalishlar ʻ ustuvor edi: yangi usul maktablaritarmog ini ʻ kengaytirish; qobiliyatli yoshlarni chet elga o qishga yuborish; turli ma rifiy jamiyatlar ʻ ʼ va teatr truppalarituzish ; gazeta va jurnallar chop qilish,xalqning ijtimoiy-siyosiy ongini yuksaltirish bilan Turkistonda milliy demokratik davlat qurish. Jadid ziyolilarining kuchli partiyasi tashkil qilingan taqdirdagina bu ishlarni amalga oshirish mumkin edi.Aynan Sirojiddin Sidqiy ham jadidchilik harakatining yetuk namoyondasi hisoblanadi. Mavzuning o’rganilish darajasi : Sidqiy Xondayliqiy milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyotining iste’dodli vakilllaridan biridir. Sidqiy Xondayliqiy (taxallusi) asl ism-sharifi Sirojiddin Maxdum Mirzohidoxund o g li 1884-yilda hozirgi ʻ ʻ Bo stonliq tumani Xondayliq qishlog ida tavallud topgan. Shoir, xattot, tarjimon ʻ ʻ bolgan, arab, fors tillarini o rgangan. Ijodining boshlanishida “Shavkat”, “Shevan” ʻ taxalluslarida ham ijod qilgan, keyinchalik barcha asarlarida “Xondayliqiy” taxallusini qo’llaydi, qo’lyozmalarini esa o’zi “Sirojiddin Maxdum Sidqiy” nomi bilan ko’chirgan. Xattotlikka muhabbat qo’yib, zamonasining mashhur xattoti Muhammad Shohmurod kotibga shogird tushib, xattotlik sirlarini o’rgangan. Karimbek Kamiy, Xislat, Miskin, Toshqin,Tavallo kabi toshkentlik shoirlar bilan juda yaqin aloqa bo’lgan. Sidqiyning shoir sifatida shakllanishida Karimbek Kamiy va Xislatlarning xizmati katta ekanligini, “ularga ulfat bo’lib, rishtai muhabbatlariga mehr ayag`in band etganini, ulardan ancha kasbi maorif qilganini 5 yozadi”. Shoir adabiy merosining o`rganilishi o`zi yashagan davrdan boshlangan. Uning asarlarini sadoqatli shogirdi sharqshunos va bibliograf olim Abdulla Nosirov O`zFA Sharqshunoslik institutining Qo`lyozmalar fondiga keltirib topshiradi. 1984- yilda adabiy jamoatchilik shoir tavalludining 100 yilligini, 1994- yilda esa 110 yilligini keng miqyosda nishonladi. Shoir hayoti va ijodini o`rganish, qo’lyozmalarini hozirgi o’zbek yozuviga tabdil qilishda prof. 38 «Zamonaviy dunyoda ijtimoiy fanlar: nazariy va amaliy izlanishlar» nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya B.Qosimov, A.Jalolov, Asad Asil va R.Javharovalar kabi olimlarning xizmatlari kattadir. Shoir hayoti va ijodiga oid materiallar to’plash, qo’lyozmalarini fanga tadbiq etishda prof. B.Qosimovning qilgan xizmatlarini alohida ta’kidlash lozim. Sidqiy hayoti va ijodi, asarlari tadqiqiga bag`ishlangan “Sirojiddin Sidqiy”, “Din va dunyoni ushlagan shoir” (R.Javharova bilan birg.) kabi bir qancha maqolalari nashr etildi. Kurs ishining maqsad va vazifalari : Ushbu kurs ishida yozuvchi, shoir, tarjimon, xattot Sirojiddin Sidqiy hayoti uning sohalardagi faoliyati haqida fikr yuritdik va ana shu fikrlarni umumlashtirib o’quvchi va talaba yoshlarga munosib tarzda yetkazish kurs ishining vazifasi hisoblanadi. Quyida Sirojiddin Sidqiyning sermahsul ijodiy faoliyati tasniflab o‘rganish ushbu kurs ishining asosiy maqsadi hisoblanadi. Kurs ishining ob’yekti va predmeti : Ushbu kurs ishining obyektini Turkistonda jadidchilik harakatining vujudga kelishi va taraqqiy etishida boshqa jadidlar singari harakat qilgan Sirojiddin Sidqiy mavzusini o’qitishning nazariy asoslari va uning amaliy ahamiyati tashkil etadi. Ushbu kurs ishining predmetini «Turkistonda jadidchilik harakatining vujudga kelishi» va Sirojiddin Sidqiy mavzusini o’qitishda tavsiya etiladigan zamonaviy pedagogik va innovatsion texnologiyalarni, pedagogik hamda interfaol metodlarni ta’lim jarayoniga faol tadbiq etish tashkil etadi 6 Foydalanilgan uslub va uslubiyotlar : Ushbu mavzuni yoritishda Birinchi Prezidentimiz I.Karimov tomonidan yaratilgan «Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q» 2 kitobida, bugungi kunda adabiyotshunos olimlar oldiga qo’ygan talablar asosida kelib chiqib, mavzuni haqqoniy, ob’yektiv yoritishga harakat qilindi. Shuningdek, davrlashtirish va retrospektiv, qiyosiy tahlil, taqqoslash kabi usullardan foydalanib ushbu mavzu mohiyatini ob’yektiv va haqqoniy ochib berishga harakat qilindi. Kurs ishining tarkibiy qismi: Kirish, ikkita bob, beshta paragraf, xulosa va foydalanilgan manba va adabiyotlar ro’yxati tashkil qiladi. I BOB SIROJIDDIN SIDQIY HAYOT YO’LLARI 2 I. Karimov – O‗zbekistonning 16 yillik mustaqil taraqqiyot yo’li. Xalq so’zi 31 avgust 2007 y. 7 1.1 Sirojiddin Sidqiy hayoti va ijodi Sidqiy Xondayliqiy (taxallusi; asl ism-sharifi Sirojiddin Maxdum Mirzohidoxund o‘g‘li) (1884 — hozirgi Bo‘stonliq tumani Xondayliq qishlog‘i — 1934) — shoir, xattot, tarjimon. Arab, fors tillarini o‘rgangan. Xattotlikka qiziqqan, zamonasining mashhur qilqalami Muhammad Shohmurod kotib (1850— 1922)ga shogird tushgan. Sidqiy tosh yo‘nib, unga ishlov berish, turli bezaklar tushirish, suratlar ishlash, muhr yasash bilan ham shug‘ullangan. Ayni paytda she’r mashq qilgan. Shoir sifatida shakllanishida Kamiyning xizmati katta bo‘lgan. U boshliq adabiy davralarda faol ishtirok etgan. Ilk she’rlarini «Shuhrat», «Shevan» (nola, fig‘on) taxalluslari bilan yozgan («Tuhfai Shavkat», 1913; «Savg‘oti Shavkat», 1914 — to‘plamlar). Keyinroq barcha asarlarini Sidqiy taxallusi bilan chop ettirgan. Lirik she’rlarida mumtoz adabiyotimizdagi hayotiy, insoniy muhabbat, odamiylik singari yaxshi an’analarni davom ettirgan. Poetik merosining salmoqli qismini hajviyot va ijtimoiy she’rlar tashkil qiladi. Ijtimoiy-siyosiy she’rlari esa davrning muhim voqealariga bag‘ishlangan («Muhoraba», «Yashasun yoshlar», «Toza hurriyat» va boshqa). Mardikorlik voqealari haqida asarlar yozgan Sidqiyning «Rusiya inqilobi» dostoni (1917, mart) Rusiya inqilobi voqealarini keng epik planda tasvir etuvchi dastlabki asar. Dostonning hajmi 1502 misra. Shundan 72 misrasi fors-tojik tilida, qolgani o‘zbekchada yozilgan. Voqealar 23 fevral — inqilobning birinchi kuni tasviridan boshlanadi, so‘ng kunmakun beriladi. Sidqiy Fevral inqilobini quchoq ochib qarshi olsa-da, uning natijalaridan qanoatlanmagan. Doston inqilobdan keyingi sharoitni jiddiy va atroflicha tahlil etish, barchani birlikka, hamjihatlikka chorlash bilan yakun topgan. Bu g‘oya «Umidi ittifoq» (1918) tarji’bandida davom etadi. Sidqiy «Tazkirai imomi A’zam», «Sad irshodi mulla Sidqiy Xondayliqiy» («Mulla Sidqiy Xondayliqiyning yuz nasihati»), «Mezoni shariat» (1915, 1917, 1992), «Zarbulmasali Sidqiy», «Holoti Sidqiy» kabi nasriy asarlar ham yozgan. Ularning ko‘pchiligi diniy-axloqiy mavzuda. «Hikoyai latifa», «Bahrom va malikai Gulandom», «Ajoyib ul-maxluqot», «O‘g‘ri va qozi», 8 «Bo‘ston» (Sa’diy) kabi asarlarni tarjima qilgan. Sidqiy ko‘chirgan devon, bayoz va risolalar, yasagan muhrlari nusxalari, toshlavhalar hamda chizgan To‘ychi Hofiz va Tavallo suratlari xususiy va davlat kutubxonalarida, shuningdek, 20 dan ortiq bosma va qo’lyozma asarlari O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi. 3 * * * Har kishining ruhi ilm birla quvvatlansa, shafqatli va betama’ bo‘lur. * * * Har kim beayb do‘st istasa, anga do‘st topilmag‘ay Va kimki do‘stga har xitob uchun itob qilsa, dushman ko‘paygay. * * * Agar (do‘st) xolis va toza chiqsa, aning birla do‘stlik qilg‘il. Yuq ersa, oni o‘z siringdin ogoh qilmag‘il... * * * Xolis do‘st uldurki, suhbatlashmoqda malul bo‘lmag‘ay, mehnat birla rohatda o‘zgacha bo‘lmag‘ay, hozir va g‘oyiblikda bo‘laklanmag‘ay. * * * Vatan nadir, tuqqan yerim, turgon yerim, O’sib-unib, o‘ynab-kulib yurgon yerim. Vatan menga haqiqatda qundoq kabi, Tarbiyaning negizini qurg‘on yerim. * * * Xush qilig‘liq bo‘lur saodatmand, Xohlamaski, yeturg‘ay elga gazand. * * * Adovat qilur barcha millatni yo‘q, Adovat qilur mehru shafqatni yo‘q. Adovat qilur barchani xoru zor, 3 Asad Asil. “Chaqmoqdek chaqnagan hayot”. Sharq yulduzi”.2014-4. 9 Adovat qilur elni bee’tibor. * * * Zo‘r birla xushbaxtlik hosil bo‘lmas. * * * Yasha sen barcha el topar rohat, Izzat avjida nako‘nom yasha. * * * Dehqon o‘g‘li, sog‘ bo‘l, mudom yasha, Shodlik bilan subhu shom yasha. Sirojiddin Sidqiy Xandaqliqiy 1884-yilda Toshkent viloyatining Bo‘stonliq tumanida, Toshkent shahridan 8km. naridagi Xandaqliq (Xondayliq) qishlog‘ida maktabdor oilasida tug‘ildi.Sirojiddin otasining maktabida xat-savod chiqardi.Tez orada o‘zidan kata bolalarga ham xat o‘rgata boshladi. Ayni paytda Sirojiddin maktab ishlarida, uy yumushlarida, dehqonchilikda otasiga qarashi yuradi. 8-9 yil shu alpozda kechadi. Shubhasiz, bu xildagi hayot uni qoniqtirmaydi. O‘zining omilar qatorida qolib ketganini kuyunib yozgan edi Sidqiy o‘z tarjimayi holida. Uning xayoli doimo bilim olish orzusi bilan band bo‘ladi. U o‘n to‘qqiz yoshida (1903) Toshkentning Kesakqo‘rg‘on mahallasiga, otasining do‘sti Mavlono Shoh Muhiddin oxund huzuriga keladi.U kishi shu mahalladagi madrasada mudarris edi. Sidqiy ham shu madrasada o‘qiy boshladi. Undan keyin Beklarbegi va Ko‘kaldosh madrasalariga o‘tib o‘qiydi, toshkentlik mashhur Shohmurod xattotga shogird tushadi. Toshkent adabiy muhitida Sidqiy o‘z bilimini boyitdi va bir qator do‘stlar orttirdi. Bular orasida ustozi Kamiy, Miskin, Tavallo, Xislat, Vasliy, Abdulla Avloniy, Rizoiy kabi shoirlarning o‘rni alohida edi. Shoirning husnixatga bo‘lgan ishtiyoqi natijasida tez xattot bo‘lib tanildi. U adabiy hayotga ham xattot sifatida kirib keldi. 1906-yili Alisher Navoiy, Jomiy, Sharofiddin Buxoriylarning asarlaridan toshbosma nashr uchun ko‘chirdi . Bu 10 orada Sidqiy tinimsiz she’rlar ham mashq qilardi. Toshkentda u xattot ustozlari bilan bir qatorda Mavlono Mirahmad Muftiy (Mir),Mavlano Abdulkarimbek ( Kamiy), Mavlono Sayid Haybetulloh (Xislat), Mullo G‘azanfar, Munis Toshkandiy, Xayoliy, Iffat, Bog‘istoniy, Rizoiy Andijoniy,Mavlono Hoji Muhyi Xuqandiy kabi shoirlar muhitida qalamkash sifatida shakllandi. Bulardan tashqari Mavlono Sayyid Ahmad Vasliy Samarqandiy , Mavlono G‘urbatiy Turkistoniy, Mavlono Abdulqodir Qoshg‘ariy kabi olimlardan she’riyat nazariyasi bo‘yicha ta’lim oldi. Har tomonlama o‘sib borayotgan iste’dod egasi – Sidqiyni Toshkent adabiy muhiti juda qadrlar edi . Bu davr Toshkent adabiy muhiti haqida A.Jalolov atroflicha ma’lumot berib o‘tgan. Hamma ishda adolat istovchi Sidqiy aldamchilik va qabohatga chidab turolmas edi. “Domlam ta’magirlik, manmanlik, g‘iybat va shikoyatga o‘xshagan yomon fe’llarni yoqtirmas edilar”-deb xotirlaydi Sidqiyning shogirdi sharqshunos olim Abdulla ota Nosirov.Sidqiy g‘azalkentlik bir qozining kirdikorlarini hajv tig‘i ostiga oladi. Natijada to‘g‘ri so‘z shoir 1909-1911 yillarda ta’qibga uchrab, Andijonga ketishga majbur bo‘ladi . Sidqiy 1912-1918-yillar davomida yana Toshkentda yashadi. Abdulla Nosirovning ma’lumot berishicha, bu yillarda u Kesakqo‘rg‘on , Beklarbegim, Ko‘kaldosh madrasalarida , shoir Xislatning mehmonxonasida (1911 y.), Chorsudagi saroyda (1912 y.) , Charxchilik mahallasida ( 1917 y.) Shayx xovandi Taxur, Zanjirlik mahallasida (1917 y.) istiqomat qilgan. Uning ijodi uchun bu yilllar juda samarali bo‘ldi. Bosma kitoblarning deyarli barchasi shu yilllarda chop etildi. Shoir xalq bilan, ziyo ahli bilan, qalam sohiblari, matbaachilar bilan yanada yaqin aloqada bo‘ldi. Bu orada bir qancha shogirdlar yetishtirdi. Ular orasida Mannon Uyg‘ur, Fozil Qori va Abdulla Nosirovlar nomi ko‘pchilikka tanish. Sidqiy 1919-yildan yana o‘zi tug‘ilgan yerlarga qaytib umrining oxirigacha (1934 y.) Parveztepa qishlog‘ida yashadi. Bu yilllarda u mutolaa bilan mashg‘ul bo‘ldi, o‘z bilimini yanada oshira bordi. Tabobatga oid kitoblarga , ayniqsa, qiziqish bildirdi. Hamqishloqlari va o‘sha atrof, yaqin-yiroqdagilarga hayotiy, maishiy, diniy, tibbiy masalalarda dono maslahatgo‘y bo‘lganini kuyovi Obid ota iftixor bilan xotirlaydi. Ma’lumki, ijtimoiy muhit ijodiy jarayonni boshqaradi.Ijodkorlarning ro‘yobga chiqishi ham 11 kop jihatdan ijtimoiy muhitga bog‘liq. Sidqiy o‘z zamonasida qalamkash ijodkor uchun qo‘yiladigan davr talabiga muvofiq qalamkashlik sohalarining keng jabhalarida jonbozlik ko‘rsata oluvchi har tomonlama yetuk san’atkor bo‘lib yetishdi. 4 U kalssik she’riyatning juda ko‘p turlarida ijod qiluvchi zullisonayn shoir ,adib, arab va fors tillaridan mohir tarjimon, forsiy va o‘zbek tillarida o‘nlab asarlarni ko‘chirgan xattot, dono murabbiy, nozikta’b rassom sifatida faoliyat ko‘rsatdi.Jumladan, u 1911-yilda o‘zbek xalq hofizi Mulla To‘ychi Toshmuhammedov ijrosida aytilgan qo‘shiqlar asosida shoir Xislat tuzgan “Armug‘oni Xislat” toshbosma bayoziga kotiblik qildi. Sidqiy har sohada ijod qilmasin uning she’riyatga bo’lgan qiziqishi o‘sib boravergan. 1910- 1912- yillarda bosilib chiqqan “Bayozi Haziniy”, “Bayozi muhallo”, “Armug‘oni Xislat” kabi bayozlarga Sidqiyning bir qancha she’rlari kiritilgani bundan dalolatdir. 1913-yili “Tuhfai Shavkat” she’rlar to‘plamini nashr ettirgan bo‘lsa, 1914-yilda “Sarg‘oti Shavkat”, “ Bazmi ishrat” she’rlar to‘plami bilan bir qatorda “ Tazkirai Imom A’zam”, 1915-yilda “ Mezoni shariat” nomli nasriy risolalari chop etildi. Ayni shu yillarda amalga oshirgan badiiy tarjimalari ham she’riy va nasriy asarlardan iborat. 1917-yil ham Sidqiy uchun samarali yil bo‘ldi: “ Vatan qahramonlari”, “ Rabochiylar kelishi”, “ Toza hurriyat” kabi she’riy to‘plamlari va “ Rusiya inqilobi” dostoni shu yilning mahsulidir. Badiiy ijodning bir necha jabhasida barobar qalam tebratgan bu zotning ijodiy faoliyatini to‘liq tasavvur qilish uchun u qo‘l urgan sohalarning har biriga qo‘shgan hissasini ko‘rib o‘tish lozim bo‘ladi. Zero, Sidqiydek iste’dodli qalam sohibining kamolotga erishuvida bu sohalar ilhom manbai va mahorat maktabi vazifasini o‘tagan. Xattotlik faoliyati. Sidqiyning ijodida ana shunday yorqin sahifalardan biri bo‘lib hisoblanadi. “Sidqiy nasta’liq xatida Muhammad Shohmurod xattotning shogirdi bo‘lib, suls, tazhib (kitoblarga oltin hal ishlash), muhrkanlik va rasm san’atlarida Mirzo Hoshim Xo‘jandiyning shogirdidur… 134 Mirzo Hoshim Xo‘jandiy nasx, nasta’liq va suls xatlarida o‘z davrida yagona edi. Muhrkanlik, muzahhib, lavha va gul ishlashda san’atkor bo‘lgan. Nasx xatini Mir Ubayd Buxoriy ta’limi joriy qilingan edi . Shu 4 Begali Qosimov. Milliy uyg'onish - jasorat, ma'rifat, fidoyilik. Toshkent. 2002 .324-342-bet. 12 sabab bo‘lsa kerak, Sidqiy ham kitoblarini ko‘pincha nasta’liq usulida ko‘chirgan. Xattot Sidqiy “Ming bir kecha” kitobining birinchi jildini Hindiston xattotlariga taqlid qilib ko‘chirgan va o‘zi chizgan rasmlar bilan olti oy ichida qo‘ldan chiqargan . Sidqiy Alisher Navoiyning “Badoe ul-vasat”, “ Arbain”, Jomiyning “ Arbain”, Sharofiddin Buxoriyning “ Chor kitob”, Vasliy Samarqandiyning “ Al kalom ul- afham fi manoqib ul-Imom ul- A’zam” asarlarini hamda Sa’diyning “Guliston”i tarjimasini ko‘chirgan. Bundan tashqari o‘zining deyarli hamma nashrlariga xattotllik qilgan. Sirojiddin Sidqiy o‘zi kitobat qilgan asarlarining syujetiga mos rasmlar chizgan. Bu rasmlar, shunchaki havaskor rassom ijodi emas, balki tajribali musavvir mo‘yqalamidan chiqqan suratlardir.Sidqiy tarjima qilgan asarlariga ham suratlar ishlagan. “Ming bir kecha”, “Do‘zd va qozi”, “Bahrom va malikai Gulandom”, “Ajoyib ul-maxluqot” kabi tarjima asarlarining “Sababi tarjima” deb berilgan muqaddimasida asarning kotibi, mutarjimi, naqqoshi varassomi o‘zi ekanligi haqida ma’lumot beradi va suratlar tagiga “Raqami kamtarini Sirojiddin maxdum” degan belgilarni qo‘yib ketadi. Birgina “ Ajoyib ul- maxluqot” nomli tarjima asarini uch yuzdan ziyod “ajoyib”, “g‘aroyib”, “hayron qolurliq maxluqlar surati” bilan bezaganligini aytib o‘tish kifoyadir. “Do‘zd va qozi”(“O‘g‘ri va qozi”) asariga chizilgan suratlardan bir namunasi “Navbahor” nomi ostida nashr etilgan to‘plamning 13-betida o‘z aksini topgan. Sirojiddin Sidqiy ijodiy kamolotiga samarali ta’sir ko‘rsatgan sohalardan yana biri tarjimonlik faoliyatidir. Har bir ijodkor qalamkash badiiy tarjima uchun o‘z ijodining ruhiga, tabiatiga ko‘ra mos va zamona talabiga muvofiq tushadigan asarlarni tanlab oladi. Tarjima jarayonida , mutarjim goh adib, goh shoir bo‘lib, tanlab olingan asarlarni qayta ijod qiladi hamda bir adabiyot xazinasini boshqa bir millat adabiyoti durdonalari bilan boyitadi.Sidqiyning arab, fors tillaridan qilgan o‘nlab tarjimalari ham saralangan asarlardir. “Hikoyai latifa”, “Bahrom va malikai Gulandom”, “Rahimo tarjimai Karimo”, “Alf laylo va laylo”, “Sapari g‘am”, “Do‘zd va qozi”, “Ajoyib ul-maxluqot” kabi toshbosma usulida nashr etilgan kitoblar Sidqiyning tarjimonlik faoliyati samarasidir. Sirojiddin Sidqiyning “Hikoyai latifa” nomli dastlabki tarjimasi foydali nasihatlar majmuidan iborat. Bu 13 asarda 80 ga yaqin hikoyat va 50 tacha latifa insonlarni fazilatli bo‘lishga chorlaydi. Bu tarjima nashrining uchinchi sahifasida o‘zi ham bu haqida shunday yozadi: “Aydilarkim, bu latifai nafoiskim har harfining ostida foydai gunogun va nasoyihi buqalamun yozug‘luqdir chig‘atoy turkiysig‘a ta’bir qilg‘aysen va latifai zaroifkim mazoh va muyibadin iboratdur. Ammo mazohning ikki tarafi bordur, bir tarafi ifrotkim, bebokliq va tamasxurdin tag‘yir ulunur va bir tarafi tafritkim, qopog‘in solmoqliq va dundliq qilmoqdin atalur va bu ikkisining miyonasikim kushodaro‘yluq va kulumsubroq turmoqliq va bir kishi birla tiriklik qilmoqlik va chiqishmoqlikdin iboratdurkim ani yozg‘aysen” Sidqiy o‘z tarjimayi holida So‘fi Olloyorning “Maslak ul-muttaqin”, Sa’diyning “Bo‘ston”, Imom Boqidiyning “Futuh ush-shom” nomli asarlarini turkiyga tarjima qilganligi haqida ma’lumot beradi. Bu tarjimalarning amalga oshirilganiga hech bir shubha yo‘q. 135 Ammo biz mavjud manbalardan ularni topa olmadik. Faqat “Sirojiddin maxdum Sidqiyning notamom asarlari” nomli to‘plamlar orasida ( O‘zFASHI, qo‘lyozma, inv. 7631.) nasriy yo‘l bilan tarjima qilingan “Futuh ush-shom” asarining ba’zi sahifalari saqlanib qolgan. Sirojiddin Sidqiy badiiy tarjima sohasida qalam tebratib katta muvaffaqiyatlarga erishdi.O‘zbek kitobxonlarini arab, fors adabiyoti namunalaridan bahramand etib, ularning dunyoqarashi va ma’naviy dunyosini yanada boyitdi. Tarjimalarning har birida Sidqiyning so‘z tanlash san’ati, tasvir vositalarini o‘girish prinsiplarini , badiiy obrazlarni qayta yaratish , ularning o‘ziga xos xususiyatlarini saqlash, tarjimada muallif va tarjimon uslublarini aks etishi kabilar alohida bir tadqiqot yo‘nalishidirki, ularga maxsus to‘xtalib , izlanishlar olib borish kerak bo‘ladi. Sidqiyning xattotlik faoliyati va san’ati haqida ham ayni shu gaplarni aytish mumkin. Shularni e’tiborga olib, bu ikki soha yo‘nalishi haqidagi gaplarimizni muxtasar qildik. Xulosa qilib aytganda, xattot sifatida ko‘chirib yozgan asarlari, tarjimon sifatida o‘zbek tilida qayta yaratgan asarlari uning o‘z ijodini sayqal topishida, ham shakl ham mavzu jihatidan yanada boyishida, mahorat sirlarini o‘zlashtirishda va ijodiy ilhom berishda muhim ro‘l o‘ynadi. Bu omillarning samarasini ketma-ket yaratilib, bosilib chiqqan mustaqil 14 asarlarida ko‘ramiz. 5 1913-yilda Sidqiyning “Tuhfai Shavkat” nomli she’riy to‘plami Toshkentda chop etildi.To‘plamning ayni shu nusxasi kichik bir muqaddima bilan boshlangan. Muqaddimada zikr qilinishicha, Sidqiyning she’rlari to ushbu to‘plam chop etilgunga qadar “parokanda” holda bo‘lgan, faqat ayrimlari turli bayozlarda e’lon qilinib kelingan.” Tuhfai shavkat” 1914- yilning o‘zida “Tuhfat ush-Shavkat” va “Ash Shavkat” nomlari bilan ham nashr etilgan . “Tuhfai Shavkat” to‘plamida 37 ta she’r mavjud bo‘lib, ulardan 16tasi g‘azal, 6 tasi g‘azali muvashshah, 9 tasi taxmis.Taxmislar Toib Xo‘qandiy, Jomiy, Mavlono Vasliy,Xislat, Furqat, Vajdiy, Zavqiy g‘azalariga bog‘langan. 1984-yilda chop etilgan “Navbahor” to‘plamiga “Tuhfai Shavkat” nashridan 6 ta she’r kiritilgan. 3 ta g‘azal, 6 ta forsiy va 2 ta turkiy taxmislar bu nashrga kiritilmagan. 1914-yilda Toshkentda Sidqiyning “Savg‘oti Shavkat” nomli to‘plami chop etildi. “Savg‘oti Shavkat” “Tuhfai Shavkat”dan mundarija va kuzatgan maqsadiga ko‘ra jiddiy farq qiladi. “Tuhfai Shavkat”da Sidqiyning faqat o‘z she’rlarigina saqlangan bo‘lsa, “Savg‘oti Shavkat”da Sidqiy she’rlari biilan birgalikda yana 18ta shoir (Shamsiddin, Xislat, Muxlis, Mashrab, Miskin, Muqimiy, Kamiy, Zavqiy, Pirimqori, Fazliy Namongoniy, Bimiy, Qori Xo‘qandiy, Salohiddin, G‘iyosiy, Akmalxonto‘ra, Noqis, Xilmiy Samarqandiy)-larning g‘azal, murabba,muxammaslari berilgan. Bular bilan bir qatorda bayozdan Sidqiyning ularga bog‘lagan taxmislari ham joy olgan. Sirojiddin Sidqiy o‘z asarlarida turli taxalluslar bilan nomlanib kelgan,. Quyida biz Sidqiyning o‘z asarlarida qo‘llanilgan taxalluslarini keltirdik:“Devoni Sidqiy”- Sidqiy, “Tuhfai Shavkat” - Shevan, Shavkat, “Savg‘oti Shavkat” - Shevan, Shavkat, “Bazmi ishrat” -Sidqiy, “She’rlar”- Shevan, Shavkat, “Rusiya inqilobi” -Sidqiy, “Toza hurriyat” -Sidqiy, “Rabochiylar kelishi” - Sidqiy, “Vatan qahramonlari” -Sidqiy, “Iktisob” –Sidqiy. Nasriy asarlarda qo‘llanilgan taxalluslari: “Sad irshod” - Sidqiy, “Mezoni shariat” - Sidqiy, “Tazkirayi Imomi A’zam” - Sidqiy, “Zarbulmasali Sidqiy” – Sidqiy. Bundan tashqari shoir 1910-yilda chop etilgan “bayozi Haziniy”da “Shevan”, shu bayozning 1914-yildagi nashrida esa “Shavkat” taxalluslari bilan qatnashgan. 136 5 . Holati Sidqiy, Qo’lyozma. O’zFASHI inv. №P 7629 II 15 1914- yil chop etilgan “Armug‘oni Xislat” bayozida “Shavkat Iskandariy” ostida o‘z she’rlarini muxlislariga taqdim etgan. Bu bilan shoirning bayozchilik an’anasidan ham yaxshiginia xabari bor ekanligini kuzatish mumkin. Darhaqiqat, Sidqiyning 1911-1917-yillardav chop etilgan toshbosma asarlaridan tashqari inqilobdan umrining oxirigacha bo‘lgan davrda bosilib chiqqan birorta asarini uchratmadikki, bu shoirning kuyunch bilan aytgan gaplarini to‘la tasdiqlaydi. Ammo, O‘zFASHI qo‘lyozmlar fondida Abdulla ota Nosirov turli nomlar ostida jamlagan to‘plam(papka)lar borki, ularda parokanda ash’or va maktublar, “Til ochqusi” nomli izohli lug‘at, notamom asarlar , “Futuh ush-Shom” asarining ba’zi sahifalari, isloh qilingan arab-o‘zbek yozuvida bitilgan hikmatlar kabi qator ishlari qo‘lyozma holida qolib ketganidan dalolat beradi.Inqilobdan keying adabiy merosini bu taxlitda qolib ketishi jamiyatdagi o‘zgarishlarning Sirojiddin Sidqiy ijodining keying ravnaqiga naqadar noqulay vaziyat yuzaga keltirganini anglab olish uchun kifoya qilsa kerak. 1.2 Sirojiddiy Sidqiyning ijodiy merosining o’rganilishi Jadidchilik Turkistonda 19-asrning oxirida maydonga kelgan va 20-asrning boshlarida shakllanib,qisqa muddatda yuqori poganaga kotarilgan ijtimoiy-siyosiy hodisa ekanligi barchamizga ma'lumJadidchilik ijtimoiy turmushning barcha jabhalarini qamrab olgan.Mazkur davrda yuzaga chiqqan ijtimoiy- siyosiy,madaniy-ma'rifiy ishlarning hech biri jadidlar e'tibori va ta'sir doirasidan chetda qolmagan.Buning asosini esa mavjud mafkurani oz vaqtida va togri anglay olgan,yurt uchun nafaqat molini balki jonini ham ayamaydigan haqiqiy yurt farzandlari,ziyolilari tashkil etishgan.Munavvarqori Abdurashidxonov,Mahmudxoja Behbudiy,Siddiqiy- Ajziy,Abdulla Avloniy,Sirojiddin Sidqiy Xondayliqiy,Muhammadsharif Sofizoda,Miskin,Xislat,Tavallo kabi jonkuyar ziyoli qatlam vakillari xalqni ma'naviyatli,bilimli qilishga jon-jahdlari bilan intilishdilar.Usuli jadid maktablarini ochishib,bolalarni bepul oqitishdi.Oquvchilar uchun darsliklar yozib,joiz 16 bolsa,xalq farzandlarini ozfarzandlaridanda ziyoda korishdi.Yoshlarni Germaniyada oqib tahsil olishlari uchun muruvvatpesha insonlar qollaridan kelgancha moddiy komak berishdi,yuragida vatanga bolgan sadoqat va muhabbat josh urgan aholi qatlami hattoki tilanchilik qilishganiga tarix guvohlik beradi. 6 Jadidchilik harakatining yorqin vakillaridan biri Sirojiddin Sidqiy Xondayliqiydir.Avvalambor,shoir shaxsiyatiga,zahmatli hayot yoliga bir nazar tashlamoqni joiz deb oylayman.SirojiddinSidqiy 1884-yilda tugilgan.Otasi Mirzohidoxun zamonasining oqimishli kishilaridan bolgan.Lekin Sidqiy ozi haqidagi ma'lumotlarda otasining bechoraholroq bolganligi haqida ma'lumot bergan.Atoqli adib Oybek Sidqiy haqida ma'lumot berarkan,shoir kambagal oilada tugilib osgani,qattiqchilikda qiynalib oqigani, keyinchalik esa madrasalarga joylashib tahsilni davom ettirganligi haqida aytib ótgan.Shoiming ózi tabiatan mehnatkash,hunar va kasb órganishga moyil kishi bólgan.U she'r yozishdan tashqari xattotlik ilmi bilan ham shugillangan va bu borada ancha mohir bólgan.Ilm olish niyatida Toshkent,Fargona singari shaharlarga borib madrasalarda óqigan.U aruz ilmi,arab tili grammatikasi va sintaksisiga doir bilimlarni ham órgangan. Adabiyotga oshiqona she'rlar,ishqiy g'azallar bilan kirib kelgan shoir o'z hayoti davomida ko'plab asarlar yozdi.Ammo shoir ga'zallarining salmoqli qismini hajviyot va ijtimoiy-siyosiy mazmundagi she'rlar tashkil qilgan.Hajviy asarlarida poraxo'r qozilar,ta'magir,tovlamachi amaldorlar,riyokor shaxslar ,bir so'z bilan aytganda zamonasining chirkin insonlari haqida so'z yuritgan bo'lsa,ijtimoiy- siyosiy mavzudagi asarlarida esa davrning muhim voqealari,Birinchi jahon urishi,SSR hukumatining mustamlaka siyosati natijasida o'zbek xalqining ruhan va jismonan ezilishi singari voqealarni ro'y-rost bayon etgan. Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib Sidqiy Xondayliqiy asarlarini shartli ravishda ikki guruhga ajratish haqiqatdan holi bo'lmaydi,deb o'ylayman.Birinchi guruhga mansub asarlarida hajviy yo'l bilan zamona ahlidan arz qilish,ikkinchi 6 https://www.edu.uz 17 guruhda esa butun insoniyatga xavf tug'dirayotgan kulfatlar,imperialistik davlatlar tomonidan dunyoni qayta bo'lib olish shiori ostida sodir etilgan qirg'inbarot urushlar,mustamlaka siyosatining chidab bo'lmas xunrezliklari aks ettirilgan. Bu davrda ijod etgan shoirlarning,shu jumladan Sidqiy Xondayliqiy asarlarini ham voqelikni bayon etishiga ko'ra ya'ni ijtimoiylikni aks ettirishiga ko'ra bir-biridan farqlash mumkin.Sidqiyning "Rabotchilar namoyishi yohud Vatan qahramonlari" to'plamidan joy olgan "Muhoraba dafi uchun munojot" she'ri 1917- yil fevral inqilobidan oldin sodir bo'lgan voqealarni bayon etsa, "Sitamdiyda rabotchilar kelishi" she'rida esa 1917-yil fevral inqilobidan keyingi voqealar aks ettirilgan.Adabiyot bevosita davr bilan hamnafas yashaydi.Shunday ekan ijod ahli davr ijtimoiy o'zgarishlariga o'z asarlari orqali munosabat bildirgan.Birinchi jahon urushida turkistonliklar bevosita jang maydonlarida dushman bilan to'qnashmasalarda,front ortida mashaqqatli kurash olib borganlar.Sidqiyning "Muhoraba dafi uchun munojot"she'rida aynan birinchi jahon urushi,mardikorlikka safarbarlik voqealari,mardikorlikka olish ro'yxatlarining nohaqlik asosida tuzilganligi,boylarning farzandlari qolib,kambag'allarning bittagina o'g'li ham front ortiga safarbar etilishi,ota-onalar,ayollar,bolalar azob-uqubatda yaqinlarini olis yurtlarga kuzatishi ta'sirli aks ettirilgan. 7 Uch yil erurki,ketti xaloyiqni rohati, Hech bir kishini qolmadi bir dam farog'ati, Ham zuhd elining qolmadi lazzat-toati. Ortuqcha bo'ldi bizlara bu dahrning ofati, Ko'zlarda qildi yoshni qon muhoraba. Muxammas janrida yozilgan ushbu jumlalarda rohati,farog'ati,lazzat- toati,ofati so'zlari o'zaro qofiyalanib kelgan, qofiyadosh so'zlardagi raviy "t"harfidir.She'rda uch yildan buyon rohat-farog'ati qolmagan xalqning ko'z 7 Sidqiy Xondayliqiy. “Sad irshodi mullo Sidqiy”.Inv.№№762. Sharqshunoslik instituti qo’lyozmalar fondi 18 yoshlari qonga qiyoslanadi.She'r nafaqat mazmuniy jihatdan balki qofiyasining o'ziga xos ritmga egaligi bilan ijodkorning poetik mahoratini ham ochib bergan. Endi Sidqiyning yuqoridagi she'rining voqeaviy davomi singari bitilgan "Sitamdiyda rabotchilar kelishi"she'ri orqali esa savol-javob,dialog tarzida mardikorlikdan qaytgan o'g'lonlarga murojaat qilib,ulardan ahvolini,qaylarda,qanday kunlarni ko'rganlini so'roqlab shunday yozadi. 8 SAVOL: Muncha muddatlarda qoldingiz qayon,xush keldingiz? Qaysi joyg'a bordingiz bermay nishon,xush keldingiz? Yig'lamoqdin bo'ldi ko'zlar yoshi qon,xush keldingiz! G'amda qad bo'ldi duto,tan notavon,xush keldingiz! Emdi g'amgin dil uyig'a mehmon,xush keldingiz! JAVOB: Muncha muddatlarda biz ketduk urush maydonig'a, Ba'zimiz to'p zovutig'a,ba'zimiz mis konig'a. Po'rma kiyduk,olduk o'zni soldat sonig'a, Bo'ynumiz sunduk bu zolim shohning farmonig'a. Siz so'rang bizdin deb: "Ey, zindoniyon,xush keldingiz!" "Sitamdiyda rabotchilar kelishi"-voqeaband asar.She'rning syujeti voqelikka asoslangan.Syujet lirik qahramon va lirik persanaj tilidan yoritilgan,Bunday usulda ko'plab asarlar yaratilgan.Bu she'rda savol beruvchi,muallif-lirik qahramon,javob beruvchi,ya'ni mardikor-lirik qahramon.Lirik qahramon va lirik personajning asardagi o'rni teng.Lirik personaj boshidan kechirgan voqea-hodisalarni izchil so'zlab beradi. 8 Sidqiy Xondayliqiy. “Sad irshodi mullo Sidqiy”.Inv.№№762. Sharqshunoslik instituti qo’lyozmalar fondi 19 Ko'plab ziyoli qatlam singari Sidqiy ham 1917-yil fevral inqilobi voqealariga katta umid bilan bog'lagan edi.Inqilob natijasida eski hukumat ag'darildi.Aynan shu davrda Sidqiy eski hukumatni qoralovchi,shu kunlarga yetganligi uchun shukronalik hissini anglatuvchi she'rlar paydo bo'ldi.Xususan "Eski hukumat zulmi" nomli she'rida sobiq hukumatning vayronakor,xunrez siyosatini hech qanday pardalarsiz ochiq ta'riflaydi. Ohkim,ko'z to'kdi qon Eski hukumat dastidan Bo'ldi tanlar notavon Eski hukumat dastidan Molimizni,jonimizni zulm ila bosib olib, Bo'ldi el muhtoji non Eski hukumat dastidan. Shoir ijodiga,she'rlariga nazar tashlar ekanmiz,uning haq so'zni g'oyat chiroyli va ta'sirchan ifodalashiga qoyil qolmay ilojimiz yo'q.Haqiqatda ham ijodkor asarlarida ohangdorlik bilan birga dard hamohang kuylanadi.Yuqoridagi she'r masnaviy,ikkilik tarzida yozilgan, "Eski hukumat dastidan" so'zlari radif bo'lib kelgan,qofiyadosh so'zlardagi "n" harfi raviy vazifasini bajargan.She'rdagi qon,notavon,non,xonumon,chafon,fig'on singari qofiyadosh so'zlardan foydalangan.Bu she'r orqali ko'plab qo'zga'lonlarga sabab bo'lgan,bechora xalqni ayovsiz talagan,ochlikka hukm qilib, nonga zor qilgan hukumat qattiq qoralangan.Bu mavzu uning "Rusiya inqilobi"dostonida ham o'z aksini topgan. Dostonda non deya bu yorug' dunyoni tark etgan qanchadan-qancha insonlar voqeasi ayanchli va o'ta ta'sirchan ifodalangan.Xulosa qilib aytganda Sidqiy Xondayliqiy boshqa xalqparvar zamondoshlari singari yurtning boshiga kelgan ishlarga befarq qarab chetdan kuzatolmagan,chunki shoirda yoniq qalb bor,bunday insonlar esa atrofida sodir bo'layotgn voqealarga befarq qaray olmaydi.Shoir asarlarining o'ziga xos jihati sodir bo'layotgan voqelikni izchillik bilan yoritilgan.Bu esa nafaqat bugungi kun adabiyoti uchun balki tarix va geografiya fanlari uchun ham ahamiyatlidir.Shoir uzoq tarix misolida o'zaro nizo va janjallarning Vatan va Millat taqdiridagi fojiali oqibatatlarini ko'rsatib beradi.Millatning hayot-mamoti hal bo'layotgan shunday bir paytda "Ittifoq"ning 20 suv va havodek zarur ekanligi haqida bong uradi.Aslida bu g'oya juda muhim va o'lmasdir.Bu mamlakatimiz istiqlolga erishgan bugungi kunda ham dolzarb masala bo'lib turibdi.Nafaqat bizning yurtimiz,yurtdoshlarimiz uchun balki jamiki insoniyat uchun ittifoqlik,birlik davr talabidir. Shoir adabiy merosining o`rganilishi o`zi yashagan davrdan boshlangan. Uning asarlarini sadoqatli shogirdi sharqshunos va bibliograf olim Abdulla Nosirov O`zFA Sharqshunoslik institutining Qo`lyozmalar fondiga keltirib topshiradi. 1984- yilda adabiy jamoatchilik shoir tavalludining 100 yilligini, 1994- yilda esa 110 yilligini keng miqyosda nishonladi. Shoir hayoti va ijodini o`rganish, qo’lyozmalarini hozirgi o’zbek yozuviga tabdil qilishda prof. 38 «Zamonaviy dunyoda ijtimoiy fanlar: nazariy va amaliy izlanishlar» nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya B.Qosimov, A.Jalolov, Asad Asil va R.Javharovalar kabi olimlarning xizmatlari kattadir. Shoir hayoti va ijodiga oid materiallar to’plash, qo’lyozmalarini fanga tadbiq etishda prof. B.Qosimovning qilgan xizmatlarini alohida ta’kidlash lozim. Sidqiy hayoti va ijodi, asarlari tadqiqiga bag`ishlangan “Sirojiddin Sidqiy”, “Din va dunyoni ushlagan shoir” (R.Javharova bilan birg.) kabi bir qancha maqolalari nashr etildi. 1984-yilda B.Qosimov so’zboshisi bilan chop etilgan ”Navbahor” to’plamida shoir g’azallaridan, ijtimoiy lirik she’rlaridan, dostonlaridan namunalar berildi. 1998-yilda shoirning “Tanlangan asarlar”i nashr qilindi. Kitobga shoirning “Sad irshodi mullo Sidqiy”, “Zarbulmasali Sidqiy’,”Devoni Sidqiy”, “Tuhfai Shavkat”,”Savg’oti Shavkat”, ”Mezoni shariat”, “Iktisob” kabi qo’lyozma asarlaridan namunalar keltirildi. B.Qosimov ushbu kitob so’zboshisida shunday yozadi: 9 ”Qo‘lingizdagi kitob Sidqiyning mustaqillik davrida chop etilayotgan birinchi kitobi. Undagi asarlarni tanlashda shoirning turli davrda yozilgan xilma-xil yo‘nalishdagi va janrdagi asarlari haqida umumiy tasavvur berishga harakat qildik. Shunga ko‘ra oz-ozdan bo‘lsa-da, xilma-xil asarlaridan namuna berildi. Ularni tahlil qilishga shoshmadik. Nari borsa, yo‘nalishini tilga olib, manbani ko‘rsatish bilan cheklandik. U haqda o‘ylab 9 O‘zRFA ShI qo‘lyozmalar fondi Inv: 7621 Sidqiy Xandaliqiy. 21 ko‘rishni o‘quvchi ixtiyoriga qoldirdik.Filologiya fanlari doktori A.Jalolovning “O’zbek ma’rifatparvar-demokratik adabiyoti” (1978) va “Jadid adabiyotida milliy ozodlik va istiqlol g’oyalari”(1996) tadqiqotlarida XX boshlari o’zbek adabiyotining yetuk namoyandalari bilan bir qatorda Sidqiy ijodiga ham alohida to’xtaladi. 1996-yilda olima A. R.Javharovaning “Sirojiddin Sidqiy Xondayliqiyning adabiy merosi” nomzodlik dissertatsiyasi yoqlandi. Sirojiddin Sidqiy tug’ilgan Xondayliq qishlogida tug’ilgan yozuvchi va jurnalist Asad Asil xizmatlarini alohida ta’kidlash joiz. Yozuvchi umrining o’ttiz yildan ziyod vaqtini Sidqiy hayoti va ijodini o’rganishga sarflagan.Yozuvchining 2008-yilda “Chirog’im men-Sidqiyman, Xondaqliqiyman!..” tarixiy, badiiy, publitsistik romani , 2019-yilda “Sirojiddin Maxdum Sidqiy Xondayliqiy” romanlar, hikoyalar, she’rlar to’plamini nashr ettirdi. 22 II BOB SIROJIDDIN SIQDIY JADIDCHILIK HARAKATINING YIRIK NAMOYONDASI SIFATIDA 2.1 Sirojiddin Sidqiy she’riyatida ijtimoiy-siyosiy hayot Sidqiy – shoir, tarjimon, noshir, xattot. Uning bu jihatlari ko pchilikka ʻ ma lum; bosilgan yoki bosilmagan va notamom asarlari, tarjimalari va qayta-qayta ʼ ko chirib nashr ettirgan kitoblari haqida ko plab ma lumotlar berilgan. Ammo ʻ ʻ ʼ Sidqiy Xondayliqiyning hamon ko pchilikka noma lum qolib kelayotgan va ʻ ʼ namunalari Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida saqlanayotgan ijod mahsullari borki, ularni ham kitobxonlar ommasiga yetkazish bu soha mutaxassislarining muhim burchidir. Xususan, Sidqiy tomonidan to plangan xalq maqollari, qadimiy o zbek so zlari lug ati, shoirlar, xattotlar, turli ʻ ʻ ʻ ʻ kishilar bilan yozishmalarini halihanuz qo l tekkizilmagan xazinalar, deyish ʻ mumkin. Shuncha ishlar 39 «Zamonaviy dunyoda ijtimoiy fanlar: nazariy va amaliy izlanishlar» nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya bajarilganligan bo’lsa-da, oldimizda shoir qo’lyozmalarini o’rganish, matniy jihatdan tadqiq qilish, hali to’liq o’rganilmagan asarlarini, jumladan, insho san’atining go’zal namunalaridan biri bo’lgan “Zarbulmasali Sidqiy” hamda xalq donishmandligining go’zal namunasi bo’lgan, pand-nasihat ruhida bitilgan “Sad irshodi mullo Sidqiy” (Sidqiy Xondayliqiyning yuz nasihati", “Sad pand”) kabi asarlarini matniy-qiyosiy jihatdan o’rganish masalari turibdi. O`zFA Sharqshunoslik institutining qo`lyozmalar fondida Sirojiddin Sidqiy Xondayliqiyning asarlarining 20 dan ortiq qo`lyozma va toshbosma nusxalari mavjud. Qo’lyozmalarning katta qismini shoirning o`zi ko`chirgan orginal dastxat asarlari tashkil qiladi. “Sad irshodi mullo Sidqiy” asarining yagona nusxasi O’ZRFA ShI qo‘lyozmalar fondida №7629- inventar raqami ostida saqlanadi. 10 Ushbu raqamli qo`lyozmaga adibning “Devoni Sidqiy” va “Iktisob” (Holoti Sidqiy” ilova qilingan) asarlari ham kiritilgan. Xati nasta’liq. Asarlar 1924-yilda Toshkentda ko`chirilgan. Qo’lyozma hajmi jami 67 varaq, shundan 7 varag’i “Sad irshodi mullo Sidqiy” (Sidqiy Xondayliqiyning yuz 10 O‘zRFA ShI qo‘lyozmalar fondi Inv: 7621 Sidqiy Xandaliqiy. 23 nasihati") asari qo’lyozmasidir. Qo’lyozmada “Sad pand” nomi bilan ham berilgan. Asarlarga muallifning o’zi xattotlik qilgan. Ilk bor 1984-yilda nashr etilgan “Navbahor” to’plamida asardan ayrim parchalar berildi. O‘zRFA ShI Qo‘lyozmalar fondining №7631-inventar raqami ostida saqlanayotgan “Sidqiyning notamom qolgan asarlari” nomli qo‘lyozmaga Sirojiddin Sidqiyning tugallanmay qolgan asarlari kiritilgan. Maktab daftariga yozilgan 2 ta kichkina qo`lyozmada “Zarbulmasali Sidqiy” asari ham berilgan. Asar hajmi taxminan 8 varaq. Muallif dastxati. Asosan oddiy yozuvda ko`chirilgan. Harflari juda mayda, o’qish qiyin, husnixat qoidalariga rioya qilinmagan. “Zarbulmasali Sidqiy” oddiy maktab daftari varaqlariga, asosan, qizil va ba'zi yerlari qora siyoh bilan isloh qilingan eski o’zbek yozuvida ko’chirilgan. Muallif o`chirib, qaytadan yozgan joylari ko`pligini inobatga olsak, bu muallifning mashq daftari. Asar besh yuzdan ortiq maqol, matal va xalq naqllariga qo‘yilgan savol va ularga to‘g‘ri, kinoya hamda kesatiq ma'nolaridagi izoh yoki javoblardan iborat. Sirojiddin Sidqiy o’z didaktik qarashlarini, jamiyatda ro’y berayotgan voqealarga munosabatini savol-javoblar orqali ifodalashga harakat qiladi. “Zarbulmasali Sidqiy» asari 1932-yilda Toshkentda yozilgan va 1998-yilgacha hech qaerda nashr qilinmagan, u haqda ma'lumot ham berilmagan. 1998-yilda Begali Qosimov so’zboshisi bilan nashr etilgan “Sidqiy Xondayliqiy. Tanlangan asarlar “(1998) to’plamida ilk bor ”Zarbulmasali Sidqiy”dan namunalar berildi. To’plamda jami 121 ta savol-javob berilgan bo’lib, 100 tasi O‘zRFA ShI 40 «Zamonaviy dunyoda ijtimoiy fanlar: nazariy va amaliy izlanishlar» nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya qo‘lyozmalar fondidagi nusxadan, qolgan 21 ta savol-javob Sirojiddin Sidqiyning kuyovi Obid ota qo’lida saqlanayotgan dastxat nusxadan olingan. Asar dastlab «Savol-javobli yuz so‘z» nomi bilan yozila boshlagan. Muallif birinchi qismning musavvadasidayoq savol-javobni yuztaga yetkazib qo‘yadi. Biroq boshqa bir daftarda ayni shu savol-javoblarning ko‘pini she'riy parchalar bilan xulosalab, ularning miqdorini besh yuzdan oshirgan, bosh varaq hoshiyasiga «Zarbulmasali Sidqiy» deb yozib qo‘ygan. 24 Barchamizga juda yaxshi ma’lumki, bu davr ijtimoiy-siyosiy hayoti o’ta og’ir va ziddiyatli edi.Rassiya imperiyasi hukmronligi, birinchi jahon urushining frontdagi va front ortidagi shaxslarga nechog’lik ta’sir ko’rsatganligi siz-u bizga sir emas.Mana shunday tahlikali davrda yana bir siyosiy kuch bor ediki, ular jamiyatdagi barcha masalalarga bevosita ta’sir eta olar va hech bir shaxs taqdiri, millat ertasi ularni befarq qoldirmas edi.Bunday vatanparvar, millatparvar insonlar JADIDLAR edi. 11 Jadidchilik Turkistonda 19-asrning oxirida maydonga kelgan va 20-asrning boshlarida shakllanib, qisqa muddatda yuqori poĝanaga ko’tarilgan ijtimoiy-siyosiy hodisa ekanligi barchamizga ma’lum.Jadidchilik ijtimoiy turmushning barcha jabhalarini qamrab olgan.Mazkur davrda yuzaga chiqqan ijtimoiy-siyosiy, madaniyma’rifiy ishlarning hech biri jadidlar e’tibori va ta’sir doirasidan chetda qolmagan.Buning asosini esa mavjud mafkurani o’z vaqtida va to’ĝri anglay olgan, yurt uchun nafaqat molini balki jonini ham ayamaydigan haqiqiy yurt farzandlari, ziyolilari tashkil etishgan.Munavvarqori Abdurashidxonov, Mahmudxo’ja Behbudiy, Siddiqiy- Ajziy, Abdulla Avloniy, Sirojiddin Sidqiy Xondayliqiy, Muhammadsharif So’fizoda, Miskin, Xislat, Tavallo kabi jonkuyar ziyoli qatlam vakillari xalqni ma’naviyatli, bilimli qilishga jon-jahdlari bilan intilishdilar.Usuli jadid maktablarini ochishib, bolalarni bepul o’qitishdi.O’quvchilar uchun darsliklar yozib, joiz bo’lsa, xalq farzandlarini o’zfarzandlaridanda ziyoda ko’rishdi.Yoshlarni Germaniyada o’qib tahsil olishlari uchun muruvvatpesha insonlar qo’llaridan kelgancha moddiy ko’mak berishdi, yuragida bo’lgan sadoqat va muhabbat jo’sh urgan aholi qatlami hattoki tilanchilik qilishganiga tarix guvohlik beradi. Jadidchilik harakatining yorqin vakillaridan biri Sirojiddin Sidqiy Xondayliqiydir. Bugun biz alohida to’xtalmoqchi bo’lgan va idrokimiz yetgancha talqin qilishga kirishgan asar Sidqiyning “Rusiya inqilobi”dostonidir.Ushbu doston 1917- yilgi fevrsl inqilobi va uning sabab va oqibatlarini o’z ichida mujassam etgan ijtimoiy-siyosiy asardir.Dostonda nafaqat Rassiya hukumatidagi o’zgarishlar hamda unga qaram davlatlar, shu jamladan, o’zbeklar hayotidagi keskin burilishlar, sodda xalqning ishonuvchanligi, ochlik va 11 I. Karimov Sharq gavhari – zamin sayqali. Samarqand shahrining 2750 yilligiga bag’ishlangan tantanali marosimda so’zlagan nutqi. Xalq so’zi 26 avgust 2007 yil 25 xorlik iztiroblari juda ta’sirli yoritilgan.Doston hajmi salmoqli 48 betdan iborat bo’lib, 1502 satrni tashkil qiladi.Shundan 72 satri “Guftori andar hamishagii “Sho’royi islomiya...” bobi(30-32-betlar) fors-tojik tilida yozilgan.Asarning asosiy matni (1430 satr)o’zbek tilida yozilgan. Doston muqaddima va xulosa (Ittifoq zmoni) dan tashqari hajmi turlicha bo’lgan 13 bobdan tashkil topgan.Muqaddima va xulosa ham dostondagi boblarga bevosita ulanib ketgan.Shu sababdan ularni ham boblar qatoriga kiritish mumkin.Shoir inqilob voqealarini kunma-kun berib boradi. “Banogoh boshlandi”deb ta’riflaydi.Asar 23-fevralinqilobning birinchi kunidan boshlanadi.Ijodkor g’alayonga kelgan elning ahvolini, xatti-harakatlarini ham atroflicha ta’riflaydi.Mamalakatni larzaga keltirgan ochlik va vayronagarchiliklar natijasida xalq qo’zg’alonlari ham boshlandi. Muqaddimada shunday misralar ham mavjud: Ki eski hukumat zamoni aro Yo’q erdi bu xil jur’at etmak mango Alar aslida jur’at etsam agar, Yopar erdilar turmag’a sarbasar. Churutqoy edilar vujudim bale, Uzulg’oy erdi toru pudum bale. Dostonning birinchi bobidayoq shoir xalqni birlikka, fidoiylikka, qadni baland tutishga, bilagida kuchi bormi?aqli-shuuri bormi? uni vaqtida kerakli ishlarga sarflash kerakligiga undaydi.Bu borada misol qilib Firdavsiy va uning nomini butun dunyoga tanitgan “Shohnoma”asariga yuzlanadi. Mana qoldi Firdavsiydan yodgor, Go’zal nomi alhol erur barqaror. Aning nazmi ila shohoni Ajam, El og’zida go’yo tirik hali ham. Yuqoridagi jumlalar orqali shoir insondan uning insonligini bildiruvchi, yaxshi nomi, ezgu ishlari bilan insonlar qalbida mangu tirik qoluvchi shaxs bo’lish lozimligini takidlaydi. “Maqbul qurbonlar” bobida shoir Rossiya ozodlik kurashi tarixiga nazar tashlaydi.Bu kurashning uzoqdan boshlanganiga va u hamma zamonlarda shiddatli to’qnashuvlar, hayot-mamot janglari asosida borganligiga alohida e’tibor beradi. Hurriyat olinmadi qurbonlarsizin, Ki tarixlarning so’zidur chunin, Ushbu jumlalardan ko’rinib turibdiki, ijodkor inqilob natijasida Rossiya siyosatida tub o’zgarishlar bo’lishiga va bu esa turkistonliklar hayotiga ham yangilik, mazmun olib kirishiga astoydil ishongan.Tarixga nazar solib, hurriyat ga qurbonlarsiz ega bo’linmaydi deb mulohaza qilinishidan ko’rinadiki fevral inqilobi mustaqillikka imkon beruvchi yo’l edi.Rus inqilobiy 26 tarixi sahifalarini 1772-yildagi Pugachyov qo’zg’alonidan boshlaydi.Shoir inqilobning sabablarini mustamlakalardagi milliy zulm bilan bo’g’laydi va o’zi juda yaxshi bilgan o’ziga har jihatdan yaqin bo’lgan bo’lgan 1916-yildagi Turkiston voqealarini misol qilib keltiradi.Muallifning fikricha, Turkistondagi qo’zg’alishlarga asosiy sabab –nohaqlik va zulmning kuchayishi bo’ldi.Chor hukumati bu yerda istelochilik, talonchilik siyosatini yuritdi: Bosib zo’r ila mulku molin olib, O’zin oqchasidek yonig’a solib. Dostonning “Maqbul qurbonlar” bobi shuni ko’rsatadiki, Sidqiy chor samoderjaviesining halokatini ijtimoiy asoslardan krlib chiqib kor’rsatishga harakat qiladi.Chunonchi, chor hukumati siyosatining nohaqlik va zulm asosiga qurilganligini asos qilib oladi.So’zining isboti o’laroq, ijtimoiy va ma’naviy hayotdagi “ parda ortidagi ishlar”ni dostonning keyingi “Rasputin ila maxlu”(sobiq podshoh xonimi) bobida alohida to’xtaladi.Bu bobda ijodkor podshoh oilasi, qizlari va ayollaridagi behayolik va boshqalar so’z bilan aytolmaydigan hodisalarni ro’y-rost tasvirlaydi.Rasputin obrazi orqali xotinboz, ikkiyuzlamachi, nomard kishilarni gavdalantiradi.U faqatgina aysh –ishrat, ko’ngilxushlik, qimmatli vaqtini ayollar bilan vaqt o’tkazishgagina sarflaydigan, bir so’z bilan aytganda manqurtning “ruscha” variant edi.Ming afsuski, uning qilmishlari bilan bir vaqtda gunohlariga ham sherik bo’ladigan ayollar ham talaygina edi.Hukmdorning nafaqat ayoli, balki qizlari ham unga ishongan yoki nafsiga taslim bo’lishgan edi.Sidqiy bu voqealarni oshkora yozishdan qo’rqmadi, unda kuchli jur’at va iroda borligiga yaqqol dalil bo’la oladi. Asarning navbatdagi bobida esa serqirra ijodkorimiz din masalalariga ham e’tibor qaratdi.Zamonaviy til bilan aytganda bir jurnalistning “katta odam”bo’lib ketganligi va gazetada turli xil ko’ngli tusagan voqealarni, gaplarni yozaverishidan zorlanadi adib.Bu “katta odam” N.P.Ostroumov(1846-1930) edi. 12 U 1883-1917-yillarda “Turkiston viloyatining gazetasi”da muharrirlik qilgan.U gazeta orqali insonlarning ruhiyatini, ma’naviyatini egallash mumkinligidan kelib chiqib gazetada dinni tahqirlovchi, qoralovchi g’oyalarni ilgari suradi. Bu borada ijodkor shunday deydi: Risola aro 12 Qosimov B, Yususpov Sh,   Dolimov U , Rizayev Sh, Ahmedov S. Milliy   uyg‘onish   davri   o‘zbek   adabiyoti.   –   Toshkent:   Ma’naviyat,   2004   –   461   b.   27 so’z qilibdur to’lo Tushungoy eshitsa, ani omi ham, Anga la’nat aytgay, so’kib dam-badam So’zi bas, o’rgumchakni toricha sust, Ushbu jumla orqali uning gazetadiga faoliyati va Islom dinini ochiq-oydin qoralashiga xalqning munosabati aks ettirilgan.Ostroumovning bu ishlarini o’rgimchak to’ri singari ingichka va nozik ekanligi, xalqni omi deb hisoblasa ham uning bu gaplariga qo’shilmas va ishonmas edi. Sharq xalqlari qadim zamonlardan buyon jahon madaniyatining ulkan xazinasiga o‘zining mumtoz asarlari bilan hissa qo‘shgan ko‘pgina buyuk ijodkorlarni yetishtirib byerdi. Ularning myerosini kyeng xalq ommasiga yetkazib byerish madaniyatimizning to‘kisligi uchun nihoyatda zarurdir. Bu ishlarni o‘tmish qo‘lyozmalarni yig‘ish, ilmiy-tanqidiy o‘rganish va nashr qilish bilan shug‘ullanuvchi manbashunoslik va matnshunoslik bilimlarisiz, arabiy imlo malakasisiz amalga oshirib bo‘lmaydi. Shu nuqtai nazardan, Qo‘qon adabiy muhiti xalqimiz madaniy merosining ajralmas bir qismini tashkil etadi. Bu adabiy-ijodiy muhit o‘nlab iste’dod sohiblarini tarbiyalab kamolga etkazgan. Sho‘ro zamonida ulardan ayrimlarining hayoti va ijodi o‘rganilib, asarlari nashr qilingan bo‘lsa, ba’zilarining adabiy merosi umuman e’tibordan chetda qolib keldi. Ana shunday qalamkashlardan biri Sirojiddin Sidqiydir. U o‘zbek adabiyoti tarixida o‘ziga xos va mustahkam o‘rin egallay olgan iste’dodli qalam sohibidir. Sidqiy Xandaqliqiy asrimizning boshlarida adabiyotimizga shoir, nosir, tarjimon, xattot va rassom sifatida kirib keldi hamda “Shevan”, “Iskandar”, “Shavkat”, “Sidqiy” taxalluslari bilan qalam tebratib, salmoqli adabiy meros qoldirdi. Sidqiy Xondayliqiyning “Mezoni shariat” asari 1915-yilda Toshkentda Orifjonov litografiyasida toshbosma usulida chop etilgan va 1917-yilda yana qayta nashr etilgan. O‘zRFA Sharqshunoslik institutining qo‘lyozmalar fondida “Mezoni shariat” asarining 4 ta nusxasi mavjud bo lib, ular №4043, №4042, №8831, №18717-inventar ‟ raqamlarda saqlanadi. Bu nusxalarning barchasi 1915- 1917-yillarda bosmadan chiqarilgan. Ba’zi manbalarga ko‘ra, mazkur kitobning bir nusxasi toshkentlik kitob ixlosmandi Shotursun ota Shorahim o‘g‘lining shaxsiy kutubxonalarida saqlanmoqda. 1992-yilda asar Mahmud Hasaniy tomonidan qayta nashr etildi. 28 Begali Qosimov fikricha, bu asarida Sidqiy shariat mezonlarini ommabop qilib berdi, qulay dastur shakliga keltirdi “Sad irshodi mullo Sidqiy” asarining yagona nusxasi O‘ZRFA ShI qo‘lyozmalar fondida №7629- inventar raqami ostida saqlanadi. Ushbu raqamli qo‘lyozmaga adibning “Devoni Sidqiy” va “Iktisob” (Holoti Sidqiy” ilova qilingan) asarlari ham kiritilgan. Xati nasta'liq. Asarlar 1924- yilda Toshkentda ko‘chirilgan. Qo‘lyozma hajmi jami 67 varaq, shundan 7 varag‘i “Sad irshodi mullo Sidqiy” (Sidqiy Xondayliqiyning yuz nasihati") asari qo‘lyozmasidir. Qo‘lyozmada “Sad pand” nomi bilan ham berilgan. Asarlarga muallifning o‘zi xattotlik qilgan. Ilk bor 1984- yilda nashr etilgan “Navbahor” to‘plamida asardan ayrim parchalar berildi. O‘zRFA ShI Qo‘lyozmalar fondining №7631-inventar raqami ostida saqlanayotgan “Sidqiyning notamom qolgan asarlari” nomli qo‘lyozmaga Sirojiddin Sidqiyning tugallanmay qolgan asarlari kiritilgan. 2.2 “Zarbulmasal Sidqiy” ning matniy tadqiqi Maktab daftariga yozilgan 2 ta kichkina qo‘lyozmada “Zarbulmasali Sidqiy” asari ham berilgan. Asar hajmi taxminan 8 varaq. Muallif dastxati. Asosan oddiy yozuvda ko‘chirilgan. Harflari juda mayda, o‘qish qiyin, husnixat qoidalariga rioya qilinmagan. “Zarbulmasali Sidqiy” oddiy maktab daftari varaqlariga, asosan, qizil va ba'zi yerlari qora siyoh bilan isloh qilingan eski o‘zbek yozuvida ko‘chirilgan. Muallif o‘chirib, qaytadan yozgan joylari ko‘pligini inobatga olsak, bu muallifning mashq daftari. Asar besh yuzdan ortiq maqol, matal va xalq naqllariga qo‘yilgan savol va ularga to‘g‘ri, kinoya hamda kesatiq ma'nolaridagi izoh yoki javoblardan iborat.Sirojiddin Sidqiy o‘z didaktik qarashlarini, jamiyatda ro‘y berayotgan voqealarga munosabatini savol-javoblar orqali ifodalashga harakat qiladi. Zarbulmasali Sidqiy asari 1932-yilda Toshkentda yozilgan va 1998-yilgacha hech qayerda nashr qilinmagan, u haqda ma'lumot ham berilmagan. 1998-yilda Begali Qosimov so‘zboshisi bilan nashr etilgan “Sidqiy 29 Xondayliqiy. Tanlangan asarlar “(1998) to‘plamida ilk bor ”Zarbulmasali Sidqiy”dan namunalar berildi. To‘plamda jami 121 ta savol-javob berilgan bo‘lib, 100 tasi O‘zRFA ShI qo‘lyozmalar fondidagi nusxadan, qolgan 21 ta savol-javob Sirojiddin Sidqiyning kuyovi Obid ota qo‘lida saqlanayotgan dastxat nusxadan olingan. Asar dastlab «Savol-javobli yuz so‘z» nomi bilan yozila boshlagan. Muallif birinchi qismning musavvadasidayoq savol-javobni yuztaga yetkazib qo‘yadi. Biroq boshqa bir daftarda ayni shu savol-javoblarning ko‘pini she'riy parchalar bilan xulosalab, ularning miqdorini besh yuzdan oshirgan, bosh varaq hoshiyasiga «Zarbulmasali Sidqiy» deb yozib qo‘ygan. 13 Hozirda shulardan 268 tasi aniqlanib, jamlandi, 253 tasi esa hozirgacha noma'lumligicha turibdi. Sidqiy Xondayliqiyning nasriy asarlari qanday mavzuda yozilgan bo lmasin hammasida ‟ didaktika, pand-nasihat ruhi yetakchilk qiladi. Bu asarlar mumtoz adabiyotimizdagi e'tiqod mustahkamligi, ilmni e'zozlash, ma'rifatparvarlik, odamiylik, to‘g‘rilik, qanoat, insoniy muhabbat singari eng yaxshi an’analarini davom ettiradi. Adib nasriy asarlarining katta qismi hayot tajribalaridan yig‘ilgan xulosalar asosida yuzaga kelgan, u o‘z xalqining farzandi sifatida o‘sha davrdagi barcha yaxshi va yomon jihatllarini o‘z asarlarida aks ettirgan. Nasriy merosining o‘ziga xos xususiyatlari va badiiyati masalalari. Adib nasriy asarlarining badiiy- estetik qimmatini alohida ta’kidlamoq lozim. Chunki adibning har bir asari, mavzusidan qat’iy nazar o‘ziga xos badiiyat elementlariga ega. Ulardagi umumiylik sari qahramonlarining ilmi, oqil va odil va sabrbardoshli hamda ezgulik timsoli ekanini ro‘yobga chiqarishga qaratilgandir. Muallif haqiqiy insoniy tuyg‘ularnni estetik zavqqa qo‘shib ifodalay olish is’tedodini to‘liq namoyish etdi.Asarning xarakteriga qarab, ularda payg‘ambarlar, tarixiy shaxslar, donishmandlar (“Tazkirai Imomi A’zam”) obrazlarini yaratar ekan, hayotni badiiy aks ettiirish asosan, xalq og‘zaki ijodi tasvir vositalariga, fantastic tasvir vositalariga ko‘proq suyanadi. Xususan, tush epizodlarini badiiy ifoda vositasi sifatida qo‘llanishi xalq og‘zaki ijodida keng tarqalgan usuldir. Chunonchi Imomi A’zamning dunyoga kelishid sahobalarning Ma’oz jabal tushida yorqin bir yulduz 13 https://www.ziyo.net.uz 30 ko‘rgani rasulullohga so‘zlab bergani va u kishi Imomi A’zamning dunyoga kelishlarini bashorot qilganlari lavhasini yooki “Vasiyatnoma” qissasida hazrati payg‘ambarning olmdan o‘tishlari bir vaqtning o‘zida bir qancha sahobalarning tushlariga kirganini eslashning zi kifoya. Adibning hikmatlarida esa (“Sad irshod…”, “Zarbulmasali Sidqiy”) oddiy fuqaroning real hayotdagi haqqoniy tasviri o‘z aksini topgan. Bu xildagi asarlarda badiiylikning asosiy yuki obrazli ifodalarga tushadi.Inson hamisha go‘zallikka intilib kelgan. Bu intilish bor ekan- hayot go‘zal, nafis adabiyot esa hayotning badiiy aks etshidir. Sirojiddin Sidiqy kishilarning ma’naviy dunyoqarashini qanchalik go‘zal bo‘lishini orzu qilgan bo‘lsa, bu maqsad sari yo‘naltirilgan asarlari ham shu qadar ifoda vositalari bilan oroyish topgan. Avvalo, Sidqiyning badiiy tilini jonli so‘zlashuv tiliga yaqinlashtirishdagi xizmatlarini alohida ta’kidlamoq kerak. Bu yo‘lda u xalq maqollar, naql, metal va iboralaridan keng foydalandi. Bu hol ko‘pgina nasriy asarlari qatori “Zarbulmasali Sidqiy” asarida ham yaqqol namoyon bo‘lgan. Jumladan: 14 “Savol: Tuya ko‘rdingmu? – “yo‘q” ni qayu chog‘da aytilur? Javob: Ish bitimi uchun rishva (pora) berilganda. Savol : Ishtonsizning tushig‘a nima kirar? Javob: Bir qarich so‘z, bir metr chit”. Muallif bu o‘rinda o‘z zamonasining uzunlik o‘lchosini ham an’anaviy naqlga qo‘shib, ifodaning zamonaviyligini ta’min etgan. Yoki boshqa bir o‘rinda poetik ifoda usuli bilan xalq maqolining chiroyli talqiniga erishgan: “Savol: Ul nimadurkim bir qozonda qaynamaydur? Javob: Ikki qo‘chqorning boshi. Hasad kuchi shu xil avj olgan, ey birodarlar, Qozonda ham tushar ikkki kalllai qo‘chqor.” Xalq donoligi namunalarini o‘z o‘rnida, lozim bo‘lganda badiiy o‘zlashtirma shaklida ishlata olish mahoratining 14 Sidqiy Xondayliqiy. “Zarbulmasali Sidqiy” Inv.№7631. O’z Fa Sharqshunoslik instituti qo’lyozmalar fondi. 31 guvohi bo‘lib turibmiz. Bunday manzarani adibning har bir asarida uchrashtirishimiz mumkin. Sharq xalqlari qadim zamonlardan buyon jahon madaniyatining ulkan xazinasiga o‘zining mumtoz asarlari bilan hissa qo‘shgan ko‘pgina buyuk ijodkorlarni yetishtirib byerdi. Ularning merosini kyeng xalq ommasiga yetkazib byerish madaniyatimizning to‘kisligi uchun nihoyatda zarurdir. Bu ishlarni o‘tmish qo‘lyozmalarni yig‘ish, ilmiy-tanqidiy o‘rganish va nashr qilish bilan shug‘ullanuvchi manbashunoslik va matnshunoslik bilimlarisiz, arabiy imlo malakasisiz amalga oshirib bo‘lmaydi. Shu nuqtai nazardan, Qo‘qon adabiy muhiti xalqimiz madaniy merosining ajralmas bir qismini tashkil etadi. Bu adabiy-ijodiy muhit o‘nlab iste’dod sohiblarini tarbiyalab kamolga etkazgan. Sho‘ro zamonida ulardan ayrimlarining hayoti va ijodi o‘rganilib, asarlari nashr qilingan bo‘lsa, ba’zilarining adabiy merosi umuman e’tibordan chetda qolib keldi. Ana shunday qalamkashlardan biri Sirojiddin Sidqiydir. U o‘zbek adabiyoti tarixida o‘ziga xos va mustahkam o‘rin egallay olgan iste’dodli qalam sohibidir. Sidqiy Xandaqliqiy asrimizning boshlarida adabiyotimizga shoir, nosir, tarjimon, xattot va rassom sifatida kirib keldi hamda “Shevan”, “Iskandar”, “Shavkat”, “Sidqiy” taxalluslari bilan qalam tebratib, salmoqli adabiy meros qoldirdi. Sidqiy Xondayliqiyning “Mezoni shariat” asari 1915-yilda Toshkentda Orifjonov litografiyasida toshbosma usulida chop etilgan va 1917-yilda yana qayta nashr etilgan. 15 O‘zRFA Sharqshunoslik institutining qo‘lyozmalar fondida “Mezoni shariat” asarining 4 ta nusxasi mavjud bo lib, ular №4043, №4042, №8831, №18717-inventar ‟ raqamlarda saqlanadi. 16 Bu nusxalarning barchasi 1915- 1917-yillarda bosmadan chiqarilgan. Ba zi manbalarga ko‘ra, mazkur kitobning bir nusxasi toshkentlik ‟ kitob ixlosmandi Shotursun ota Shorahim o‘g‘lining shaxsiy kutubxonalarida saqlanmoqda. 1992-yilda asar Mahmud Hasaniy tomonidan qayta nashr etildi. Begali Qosimov fikricha, bu asarida Sidqiy shariat mezonlarini ommabop qilib 15 Javharova R. S.S.Xondayliqiyning adabiy merosi. Dessertasiya. -T.: 1996   16 .Qosimov B, Yususpov Sh,   Dolimov U , Rizayev Sh, Ahmedov S. Milliy   uyg‘onish   davri   o‘zbek   adabiyoti.   –   Toshkent:   Ma’naviyat,   2004   –   461   b.   32 berdi, qulay dastur shakliga keltirdi. “Sad irshodi mullo Sidqiy” asarining yagona nusxasi O‘ZRFA ShI qo‘lyozmalar fondida №7629- inventar raqami ostida saqlanadi. Ushbu raqamli qo‘lyozmaga adibning “Devoni Sidqiy” va “Iktisob” (Holoti Sidqiy” ilova qilingan) asarlari ham kiritilgan. Xati nasta'liq. Asarlar 1924- yilda Toshkentda ko‘chirilgan. Qo‘lyozma hajmi jami 67 varaq, shundan 7 varag‘i “Sad irshodi mullo Sidqiy” (Sidqiy Xondayliqiyning yuz nasihati") asari qo‘lyozmasidir. Qo‘lyozmada “Sad pand” nomi bilan ham berilgan. Asarlarga muallifning o‘zi xattotlik qilgan. Ilk bor 1984- yilda nashr etilgan “Navbahor” to‘plamida asardan ayrim parchalar berildi. O‘zRFA ShI Qo‘lyozmalar fondining №7631-inventar raqami ostida saqlanayotgan “Sidqiyning notamom qolgan asarlari” nomli qo‘lyozmaga Sirojiddin Sidqiyning tugallanmay qolgan asarlari kiritilgan. 17 Maktab daftariga yozilgan 2 ta kichkina qo‘lyozmada “Zarbulmasali Sidqiy” asari ham berilgan. Asar hajmi taxminan 8 varaq. Muallif dastxati. Asosan oddiy yozuvda ko‘chirilgan. Harflari juda mayda, o‘qish qiyin, husnixat qoidalariga rioya qilinmagan. “Zarbulmasali Sidqiy” oddiy maktab daftari varaqlariga, asosan, qizil va ba'zi yerlari qora siyoh bilan isloh qilingan eski o‘zbek yozuvida ko‘chirilgan. Muallif o‘chirib, qaytadan yozgan joylari ko‘pligini inobatga olsak, bu muallifning mashq daftari. Asar besh yuzdan ortiq maqol, matal va xalq naqllariga qo‘yilgan savol va ularga to‘g‘ri, kinoya hamda kesatiq ma'nolaridagi izoh yoki javoblardan iborat. Sirojiddin Sidqiy o‘z didaktik qarashlarini, jamiyatda ro‘y berayotgan voqealarga munosabatini savol-javoblar orqali ifodalashga harakat qiladi. Zarbulmasali Sidqiy asari 1932-yilda Toshkentda yozilgan va 1998-yilgacha hech qayerda nashr qilinmagan, u haqda ma'lumot ham berilmagan. 1998-yilda Begali Qosimov so‘zboshisi bilan nashr etilgan “Sidqiy Xondayliqiy. Tanlangan asarlar “(1998) to‘plamida ilk bor ”Zarbulmasali Sidqiy”dan namunalar berildi. To‘plamda jami 121 ta savol-javob berilgan bo‘lib, 100 tasi O‘zRFA ShI qo‘lyozmalar fondidagi nusxadan, qolgan 21 ta savol-javob Sirojiddin Sidqiyning kuyovi Obid ota qo‘lida saqlanayotgan dastxat nusxadan 17 Rasulov I, Sulton I. Taronalar. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi badiiy   adabiyot   nashriyoti,   1968   –   68   b 33 olingan. Asar dastlab «Savol-javobli yuz so‘z» nomi bilan yozila boshlagan. Muallif birinchi qismning musavvadasidayoq savol-javobni yuztaga yetkazib qo‘yadi. Biroq boshqa bir daftarda ayni shu savol-javoblarning ko‘pini she'riy parchalar bilan xulosalab, ularning miqdorini besh yuzdan oshirgan, bosh varaq hoshiyasiga «Zarbulmasali Sidqiy» deb yozib qo‘ygan. Hozirda shulardan 268 tasi aniqlanib, jamlandi, 253 tasi esa hozirgacha noma'lumligicha turibdi. Sidqiy Xondayliqiyning nasriy asarlari qanday mavzuda yozilgan bo lmasin hammasida ‟ didaktika, pand-nasihat ruhi yetakchilk qiladi. Bu asarlar mumtoz adabiyotimizdagi e'tiqod mustahkamligi, ilmni e'zozlash, ma'rifatparvarlik, odamiylik, to‘g‘rilik, qanoat, insoniy muhabbat singari eng yaxshi an’analarini davom ettiradi. Adib nasriy asarlarining katta qismi hayot tajribalaridan yig‘ilgan xulosalar asosida yuzaga kelgan, u o‘z xalqining farzandi sifatida o‘sha davrdagi barcha yaxshi va yomon jihatllarini o‘z asarlarida aks ettirgan. Nasriy merosining o‘ziga xos xususiyatlari va badiiyati masalalari. Adib nasriy asarlarining badiiy- estetik qimmatini alohida ta’kidlamoq lozim. Chunki adibning har bir asari, mavzusidan qat’iy nazar o‘ziga xos badiiyat elementlariga ega. Ulardagi umumiylik sari qahramonlarining ilmi, oqil va odil va sabrbardoshli hamda ezgulik timsoli ekanini ro‘yobga chiqarishga qaratilgandir. Muallif haqiqiy insoniy tuyg‘ularnni estetik zavqqa qo‘shib ifodalay olish is’tedodini to‘liq namoyish etdi.Asarning xarakteriga qarab, ularda payg‘ambarlar, tarixiy shaxslar, donishmandlar (“Tazkirai Imomi A’zam”) obrazlarini yaratar ekan, hayotni badiiy aks ettiirish asosan, xalq og‘zaki ijodi tasvir vositalariga, fantastic tasvir vositalariga ko‘proq suyanadi. Xususan, tush epizodlarini badiiy ifoda vositasi sifatida qo‘llanishi xalq og‘zaki ijodida keng tarqalgan usuldir. Chunonchi Imomi A’zamning dunyoga kelishid sahobalarning Ma’oz jabal tushida yorqin bir yulduz ko‘rgani rasulullohga so‘zlab bergani va u kishi Imomi A’zamning dunyoga kelishlarini bashorot qilganlari lavhasini yooki “Vasiyatnoma” qissasida hazrati payg‘ambarning olmdan o‘tishlari bir vaqtning o‘zida bir qancha sahobalarning tushlariga kirganini eslashning o’zi kifoya. 34 2.3 Sirojiddin Sidqiyning so’nggi safari 18 Oh, jadid aybnomasi tufayli hayoti ta qibu quvg inlar ostida o tgan ʼ ʻ ʻ sho rlik vatandoshlarimizning gunohlari nima edi? O qib-o rganaylik, ʻ ʻ ʻ bilimdonlikda jahonga chiqib, haq-huquqlarimizni tiklaylik, butun odam bo laylik ʻ kabi odilona da vatlar uchun nahotki otish, osish, surgunlarga badarg a qilish ʼ ʻ o rinli va adolatli bo lsa?! Aynan shunday jazolardan qochgan sho rlik Sirojiddin ʻ ʻ ʻ Sidqiy endigina balog at yoshiga yetgan chog ida yangi tashkil topgan vagonga ʻ ʻ xufiyona joylashib, katta vodiyga qochish orqali jonini saqlab qolgan edi. Bular o tgan asr boshidagi gaplar. Unga qadar tortilgan jabru sitamlarni aytib, ado qilib ʻ bo lmaydi... ʻ To g ri, Sirojiddinbek ziyoli oilada tug ilib o sgan. Otasi Mirzohid ʻ ʻ ʻ ʻ Oxund domla Xondayliqdagi hovlisida maktabdorlik, ya ni diniy va dunyoviy ilm- ʼ ziyolarni tarqatish bilan mashg ul edi. Hazrat domla nomi bilan tanilgan bu ʻ insondan bilim olish ilinjida Chimkent va Sayram tomonlardan, hatto katta vodiy – Farg onadan ham talabgorlar kelib, ustozning mo jazgina hujralarida yashashar, ʻ ʻ bilim olishdan bo sh paytlarida tomorqa ishlariga yordamlashishardi. Bag rikeng ʻ ʻ ustoz hech kimdan haq so ramasdi. To rt o g il va bir qizning o rtanchasi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Sirojiddin o n to qqiz yoshga yetguncha shundayin saxovatpesha xonadonda ʻ ʻ yashadi. Qodir Alloh tarafidan berilgan serqirra fazilatlar tufayli bu xonadonga sig may qolgan Sirojiddinbek katta shahar – Toshkentga otlanib, qolgan umrini ilm ʻ izlash, adolat va haqiqat ortidan quvish, Vatanni ozod va farovon darajaga ko tarishdagi betinim kurashlar bag rida o tkazdi. Bu haqida “Chirog im, men ʻ ʻ ʻ ʻ Sidqiyman, Handaqliqiyman” deb nomlangan kitobimda yoritganman. Endi esa vatandoshlarimga, ayniqsa yoshlarimizga, qalbi odamiy fazilatlar, insongagina xos mehr-oqibatga limmo-lim azizlarimiz haqida baholi qudrat yozmoqdaman. Zero, bunday fazilatlar kamyob bo lib borayotgani sir emas. ʻ Sirojiddin Mirzohid o g li – Sidqiy Handaqliqiy davrini oladigan bo lsak, ʻ ʻ ʻ avvalo serqirra fazilatlar sohibi Mirzohid ota, ya ni Hazrat domlaning ibratomuz ʼ 18 Sidqiy Xondayliqiy. Tanlangan asarlar.1998. 35 hayoti alohida o rin egallaydi. Shu bilan bir qatorda ustozning sevimli shogirdi, ʻ Toshkentga borib, mudarris domla darajasiga ko tarilgan Imomali otaning ʻ xizmatlarini alohida aytib o tish o rinlidir. Qolaversa, Toshkent bag rida ne-ne ʻ ʻ ʻ mashaqqatlar bilan yashagan Sirojiddin Sidqiyning davrdosh do stlari, ustozlari ʻ Kamiy, Iffat, Rizoiy, Tavallo, Behbudiy, Kamol Turbatiy, Fitrat, Cho lpon kabi ʻ vatanparvarlarning Sirojiddin Sidqiyga juda katta ijobiy ta sirlari bo lgan. Sibir ʼ ʻ surgunidan qochib, katta vodiyda azob-uqubatlar og ushida yashar ekan, ʻ bag rikeng ziyolilar shoir hayotini saqlab qolganlar, unga tayanch-madad ʻ bo lganlar. Ularning hammalarini sanash shart emas: birgina Rizoiy Andijoniyning ʻ yillar davomida Sidqiyga ko rsatgan mehribonliklarini aytmaslik insofdan emas. ʻ Umr bo yi ta qibu kuvg inlardan qocha-qocha Toshkentga qaytgan ʻ ʼ ʻ Sirojiddin Sidqiyning so nggi safari Parveztepa atrofi bo ldi. O ttizinchi yillar ʻ ʻ ʻ boshida Sidqiyning ona qishlog i Xondayliqdan Pargizga ko chib tusha boshlagan ʻ ʻ vatandoshlari shoirni jon-dillari bilan bag irlariga oldilar, hasharlar uyushtirishib, ʻ mo jazgina hovli-joy tiklab berdilar. Qo li gul shoir esa bu hovlini jahondagi nodir ʻ ʻ anvoyi gulu daraxtlar bilan yasantirib, umri so ngiga qadar ushbu makonda hayot ʻ kechirdi... 19 Ijod olamiga nazar tashlasak, serqirra adibning ustoz, do st va shogirdlari ʻ behisob edi. Ular orasidagi eng mehribon, sofdil, jonkuyar shogirdi sifatida albatta Abdulla Nosirovni yuksak ehtirom bilan e tirof etamiz. Jonli qomus nomi bilan ʼ mashhur bo lgan Abdulla ota bolalik chog idanoq hattotlik san ati sir-asrorlarini ʻ ʻ ʼ astoydil o zlashtirgan va umri so ngiga qadar Sirojiddin Sidqiyni yuksak ehtirom ʻ ʻ va astoydil hurmat bilan qalbida asradi. Ustoz hayoti va ijodini yuzaga chiqarish uchun betinim kurashdi. Bu savobli, mashaqqatli va olijanob hayot yo lida ʻ adabiyotshunos olim, tarix fanlari doktori Mahmud Hasaniyni ham chetlab o tish ʻ mumkin emas. 19 Sidqiy Xondayliqiy. Tanlangan asarlar.1998. 36 Yana qo llarimga qaltiroq kelib, ko zlarimdan yosh sirqiy boshladi. ʻ ʻ O zimni harchand tutay deyman, yo q, ixtiyorim o zimda emas... ʻ ʻ ʻ Sirojiddin Maxdum Mirzohid o g li – Sidqiy Handaqliqiy hayoti va ijodi ʻ ʻ bilan o tgan asrning oltmishinchi yillari oxirida shug ullana boshlagan edim. Ne ʻ ʻ baxtki, dorulfununning filologiya fakulteti talabasi Karimaxon ikkimizni Qodir Alloh umr yo ldoshlik baxtiga muyassar ayladi. Shu-shu hamqishlog imiz ʻ ʻ Sirojiddin Sidqiy Handaqliqiy hayoti va ijodi yo lida birgalikda shug ullanishga ʻ ʻ kirishdik. Sidqiyni eshitgan, tanigan, bilgan insonlar, Sharqshunoslik instituti, katta vodiydan tortib butun O rta Osiyo bo ylab ma lumotlar to plardim, to xtovsiz ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ qog ozga tushirardim va jufti halolimga topshirardim. U esa kunu tun mashinkani ʻ chiqillataverardi. Bilmadim, to g ri qildimmi, yo... Hamma narsalar mening ʻ ʻ nomimda chop etilar, sho rlik jufti halolim chekkada qolib ketaverardi. Yana ʻ mening jizzakiliklarim, zardayu dashnomlarimni aytmaysizmi! Qani endi unda bir og iz e tiroz, norozilik yoki gap qaytarish bo lsa! Sirojiddin Sidqiyga oid kitoblar ʻ ʼ ʻ chop etilganida olamga sig mas quvonchlarini-ku ta riflashga tilim ojiz! Men ʻ ʼ bosar-tusarimni bilmayman, jadidlar olamining yetuk namoyondasi Sirojiddin Sidqiyni o zim olamga tanitgandek! Jonajonim, mehribonim umrining so nggi ʻ ʻ kunlarini yashayotganini qaydan ham bilardim?! Ayniqsa birgina so rovi yuragim ʻ to riga qadaldi-qoldi: “Hamqishlog ingiz Sirojiddin Sidqiy uy-muzeyini yaratish ʻ ʻ haqida nega bosh qotirmaysiz? Ota-bobolarimiz ikki ming yildan ziyod vaqtdan beri yashagan Qo rg ontepa bag rida noyob shu inshootni qurish tashabbuskori ʻ ʻ ʻ bo lmasangiz, bu ishga kim qo l uradi? Shu orqali Qo rg ontepa nafaqat Bo stonliq ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ tumani, butun O zbekiston, hatto olam odamlarining ziyoratgohiga aylanishi aniq. ʻ Shu bilan birga kutubxona ham bitadi. Uyimizda hech kim o qimay uvol bo lib ʻ ʻ yotgan mingdan ortiq noyob kitoblarimizni sovg a qilamiz. Ham Sidqiyning uy- ʻ muzeyi, ham ma naviyat markazi paydo bo ladi. Ayniqsa, qishloqning ʼ ʻ uyushmagan yoshlari shu dargohda jamuljam bo ladilar. Tepalik va uning chor ʻ tarafi yanayam ko rkamlashib, haqiqiy guzar va sayrgohga aylanadi. Qo rg ontepa ʻ ʻ ʻ bilan tengdosh Bobochinorlar bag rida turistlar mehmonxonasi yaratilsa, ularning ʻ tarixini yozib bersangiz, ajoyib ma naviy va madaniy meros qoladi kelajakka!” ʼ 37 Yarim asrga yaqin muddat yosh avlodga o zbek tili va adabiyotidan ʻ yuksak saviyada bilim berib kelgan umrdoshim shunday noyob fikrlarni aytar ekan, yuragim orqamga tortib ketdi! Jufti halolimning umri nahotki tugab borayotgan bo lsa?! ʻ 20 Ha, bu hayot haqiqati edi! Jahondagi go zallikda ham, donolikda ham, ʻ sabru bardoshda ham havas qilsa arzigulik umr yo ldoshimni “tez yordam” ʻ Zangiotaga olib ketib, ikki kundan so ng... muzdakkina qilib olib kelib berdi! ʻ Jonajonimning bebaho fikrlari menga meros bo lib qoldi. ʻ O zimni qayga qo yarimni bilmas edim: o lib o lolmayman, yashab ʻ ʻ ʻ ʻ yashayolmayman... Shu kezda ham Sirojiddin Sidqiyning ming bir azoblar bilan yashagan hayoti menga tayanch bo ldi. Ulug shoir bog iga qandoq borganimni ʻ ʻ ʻ bilmayman. Ko zlarimdan shashqator yoshlar oqib, Sidqiy o gitlarini o qiyman: ʻ ʻ ʻ “Odam uch xil bo lur, – deb yozardi shoir. – Butun odam, yarim odam, odam ʻ hisobinda bo lmagan odam. Butun odam uldirki, o z aqliga ish buyurib, kasbu ʻ ʻ korga mashg ul bo lur, kirishur va tirishur. Yarim odam uldirki, biron ishning ʻ ʻ uhdasidan chiqa olmas. Lokin o zganing irshodi (ko rsatmasi) birlan ishga kirishur ʻ ʻ va tirishur. Odam hisobinda bo lmagan odam uldirki, na unisining va na bunisining ʻ uhdasidan chiqur. Ular dangasalar, tekinxo rlar va yalqovlar jamoasi erurki, ta ma ʻ ʼ birlan kechinurlar”. Sidqiy nasihatlarini o qib o tirar ekanman, yelkamda kimningdur kaftini ʻ ʻ sezdim. Bosh ko tarib, bog rahbari Dilshod Sa dullayevichni ko rdim. ʻ ʻ ʼ ʻ – Bu qadar yonib kuyavermang, – ko ngil berdi u. Uning hamma voqeadan xabari ʻ bor ekan. – Siz xalqimizga, Sidqiy kabi ulug insonlar hayoti va ijodi bilan, ʻ ayniqsa, yoshlarni xabardor etishga keraksiz. – Men oldin o tishim lozim edi... Axir jufti halolimdan olti yosh ulug ligim bor ʻ ʻ edi-ku. 20 https://www.arxiv.uz 38 – Hay-hay, Qodir Alloh qahrini keltirmang! – qat iy ogohlantirdi Dilshod ʼ Tillaxo jayev. – Demak, siz yashashingiz kerak, bu olamda qiladigan ishlaringiz ʻ hali bor ekan. Yaratgan Egamizning izmi shu! Bu voqeadan keyin o zimni ancha qo lga oldim. Jufti halolimning menga ʻ ʻ aytgan dono gaplari, aniqrog i, vasiyatlarini amalga oshirishga kirishishim kerak. ʻ Shu kunning ertasigayoq Bo stonliq tumani hokimining qabuliga kirdim. Jo rabek ʻ ʻ Ilhomovich ham menga taskin berib, biz birgalikda qishloqqa chiqdik. Sirojiddin Sidqiyning uy-muzeyi va kutubxona quriladigan joylarni ko rdik. Ayniqsa, ikki ʻ ming yildan ziyod umr ko rayotgan Bobochinorlar Jo rabek Ahmedovda chuqur ʻ ʻ taassurot uyg otdi. ʻ – Qo rg ontepa va Bobochinorlar tarixini yaxshilab yozib bering, ularni ʻ ʻ abadiylashtirish va turizmga oid masalalar bilan alohida shug ullanamiz, – dedi ʻ hokim osmono par go zalliklarga havas bilan tikilar ekan. – Yonginamizda ʻ ʻ shunaqa ajoyib tabiat go zalliklari turib, biz qayoqlardan mo jizalar izlab yuribmiz. ʻ ʻ Umr o taverar ekan, ellik uch yillik jufti halolimni yo qotib qo yib, undagi ʻ ʻ ʻ noyob fazilatlarni endi topib o tiribman. Bu ham bo lsa Sidqiyimizning biz ʻ ʻ tomonlarga so nggi safari tufayli kashf etildi. Hayhot, bular ulug adibning so nggi ʻ ʻ ʻ safari va Asad Asilning oxirgi asari bo lmasin ishqilib... ʻ Ha, Dilshod Sa dullayevich aytganidek, umrimiz vafo qilsa, oldinda hal ʼ etilishi lozim bo lgan ulug vor vazifalar turibdi. Vatanimizni jahondagi ilg or ʻ ʻ ʻ mamlakatlar darajasidan ham yuqoriga olib chiqish uchun bor salomatligi, kuch va imkoniyatlarini sarflayotgan Prezidentimizga Vatanimizdagi har bir tirik jon qo lidan kelgancha ko maklashmog i shart. Ayniqsa, biz kabi nuroniylar buni ʻ ʻ ʻ qalbdan tushunmoqlari, yoshlarimizni nurli yo llarga boshlamoqlari lozim. Mana, ʻ turizm sohasini yangi kuch, shiddat va shijoat bilan davom ettirishga yurtimiz rahbari qat iy ko rsatmalar berdi. Yuqorida aytganimizdek, Bo stonliq tumanining ʼ ʻ ʻ Xondayliq qishlog ida bunga juda keng va qulay imkoniyatlar mavjud. Biz kabi ʻ hayotning boy tajribasiga ega nuroniylar har xil bahonalar bilan o ralashib ʻ 39 o tirmasdan, safning oldida borishimiz va farzandlarimizni ulug vor ishlarga da vatʻ ʻ ʼ etmog imiz zarur. ʻ Nafaqat turizm sohasi, balki hayotning barcha tarmoqlarida o g il- ʻ ʻ qizlarimiz avangard bo lsinlar. Quyidan shunday tashabbuslar otilib chiqsa, ʻ hayotimizda tub ijobiy o zgarishlar, albatta, amalga oshadi. Shundagina Qodir ʻ Alloh bizlarga sardor aylagan Prezidentimiz doimo qayta-qayta ta kidlaganlaridek, ʼ mamlakatimizdagi har bir inson baxtli hayot kechirish darajasiga ko tariladi. ʻ Shundagina Sirojiddin Sidqiylarning azalgi orzulari amalga oshadi va ularning ruhlari ham shod bo ladi, inshoolloh! ʻ XULOSA Xulosa qilib aytganda, Sidqiy Xondayliqiy davr voqeliklarini o’z asarlarida aks ettirishda qalami o’tkir ijodkor edi.U hech narsani yasharmadi, chiroyli qilib tasvirlashga urinmadi, borini boricha gapirishga, yozishga 40 urindi.Sidqiy boshqa yo’lni tanlashi ham va bu yo’lda to’kisroq yashashi ham mumkin edi.Aksincha Sidqiy shaxsiyati bundan yiroq, u haqni aytishga intilgan jasoratli adib edi.Rus bosqini, istelosi davri o’zbek xalqi uchun butun millat uchun juda fojiali va ayanchli edi.Bunday murakkab davrda Sidqiy va uning safdoshlari xalqni o’qimishli qilishga, farovon hayotga erishishi uchun imkon qadar harakat qildi.Yozgan asarlari esa nafaqat o’zining davri uchun balki bugungi 21-asr xalqi, yoshlari uchun ham ibrat maktabi bo’ldi. Quyida Sirojiddin Sidqiyning sermahsul ijodiy faoliyati tasniflab o‘rganildi. Bugun zamon adabiy manbashunoslik sohasini rivojlantirishda ko‘plab yillardan beri nomi va asarlari faqat qo‘lyozma va toshbosma manbalarda qolib ketayotgan o‘z zamonasining yirik allomalarning o‘rganish anchagina salmoqli ish hisoblanadi. har bir davrning o‘ziga xos adabiy muhiti bo‘lganki unda yetuk kishilar yashagan, ijod qilgan. Shunday ijodkorlardan biri Sirojiddin Sidqiydir. Uning ijodini o‘rganish, keng ommaga tqdim etish, ilmiy jihatdan yoritish bugunning muhim va dolzarb vazifalaridan ekanligi ahamiyatga molik. Ma’lumki, bugungi kunda mumtoz adabiy asarlarni, qo‘lyozma manbalarni o‘rganishga katta e’tibor qaratilmoqda. Sidqiy Xondayliqiy davr voqeliklarini o’z asarlarida aks ettirishda qalami o’tkir ijodkor edi.U hech narsani yasharmadi, chiroyli qilib tasvirlashga urinmadi, borini boricha gapirishga, yozishga urindi.Sidqiy boshqa yo’lni tanlashi ham va bu yo’lda to’kisroq yashashi ham mumkin edi.Aksincha Sidqiy shaxsiyati bundan yiroq, u haqni aytishga intilgan jasoratli adib edi.Rus bosqini, istelosi davri o’zbek xalqi uchun butun millat uchun juda fojiali va ayanchli edi.Bunday murakkab davrda Sidqiy va uning safdoshlari xalqni o’qimishli qilishga, farovon hayotga erishishi uchun imkon qadar harakat qildi.Yozgan asarlari esa nafaqat o’zining davri uchun balki bugungi 21-asr xalqi, yoshlari uchun ham ibrat maktabi bo’ldi. “Sad irshodi mullo Sidqiy” va “Zarbulmasali Sidqiy asarlaridan namunalar chop etilgan bo’lsa-da, asarlarning matniy-qiyosiy tahlili amalga oshirilmagan, “faqat manbani ko’rsatish bilan cheklangan”. “Zarbulmasali Sidqiy” asari matni hali to’lig’icha nashr etilmagan. Shoir didaktik asarlarining qayta nashr qilinmay, Sharqshunoslik institutida hamon qolib kelayotgani juda tashvishli holdir. 41 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR Raxbariy adabiyotlar: 1. I. Karimov – O‗zbekistonning 16 yillik mustaqil taraqqiyot yo’li. Xalq so’zi 31 avgust 2007 y. 42 2. I. Karimov Sharq gavhari – zamin sayqali. Samarqand shahrining 2750 yilligiga bag’ishlangan tantanali marosimda so’zlagan nutqi. Xalq so’zi 26 avgust 2007 yil. 3. I. Karimov Yangilanish va barqaror taraqqiyot yo’lidan yanada izchil harakat qilish xalqimiz uchun farovon turmush sharoiti yaratish- asosiy vazifamizdir. T.2007 y. Asosiy adabiyotlar: 1.Asad Asil. “Chaqmoqdek chaqnagan hayot”. Sharq yulduzi”.2014-4. 2.Begali Qosimov. Milliy uyg'onish - jasorat, ma'rifat, fidoyilik. Toshkent. 2002 .324-342-bet. 3. B.Qosimov. R.Javharova ”Din va dunyoni ushlagan shoir”. Sidqiy Xondayliqiy.1998.3-32-bet. 4.Hakimov M. Alisher Navoiy asarlarini ko’chirgan xattotlar. –T.: Fan, 1991. 5. Holati Sidqiy, Qo’lyozma. O’zFASHI inv. №P 7629 II. 6. Jalolov A. O’zbek ma’rifatparvar-demokratik adabiyoti. –T.: Fan, 1978. 7.Javharova R. S.S.Xondayliqiyning adabiy merosi. Dessertasiya. -T.: 1996 8.Qosimov B, Yususpov Sh, Dolimov U , Rizayev Sh, Ahmedov S. Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti. – Toshkent: Ma’naviyat, 2004 – 461 b. 9. Rasulov I, Sulton I. Taronalar. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi badiiy adabiyot nashriyoti, 1968 – 68 b 10.Sidqiy Xondayliqiy. “Zarbulmasali Sidqiy” Inv.№7631. O’z Fa Sharqshunoslik instituti qo’lyozmalar fondi. 11. Sidqiy Xondayliqiy. “Sad irshodi mullo Sidqiy”.Inv.№№762. Sharqshunoslik instituti qo’lyozmalar fondi. 12.Sidqiy Xondayliqiy. Navbahor.To’plam.1984. 43 13. Sidqiy Xondayliqiy. Tanlangan asarlar.1998. 14.O‘zRFA ShI qo‘lyozmalar fondi Inv: 7621 Sidqiy Xandaliqiy. 15. O‘zRFA ShI qo‘lyozmalar fondi Inv: 7621 Sidqiy Xandaliqiy. Internet saytlari: 16. https://www.edu.uz 17. https://www.ziyo.net.uz 18. https://www.performance.yedu.uz. 1 9 . https://www.arxiv.uz 44

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB SIROJIDDIN SIDQIY HAYOT YO’LLARI

1Sirojiddin Sidqiy hayoti va ijodi

1.2 Sirojiddiy Sidqiyning ijodiy merosining o’rganilishi

II BOB SIROJIDDIN SIQDIY JADIDCHILIK HARAKATINING YIRIK NAMOYONDASI SIFATIDA

2.1 Sirojiddin Sidqiy she’riyatida ijtimoiy-siyosiy hayot

2.2 “Zarbulmasal Sidqiyning matniy tadqiqi

2.3 Sirojiddin Sidqiyning so’nggi safari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить