Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 97.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

So‘fi Ollayor she’riyatida Qur’on va hadis mazmunlarining badiiy talqini

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI O‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: SO‘FI OLLAYOR SHE’RIYATIDA QUR’ON VA HADIS MAZMUNLARINING BADIIY TALQINI Bajardi:__________________________ Qabul qildi:__________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………3 I BOB. SO‘FI OLLAYOR HAYOTI VA IJODI……………………………..5 1.1.So‘fi Ollayorning hayoti va ijodiy shakllanish bosqichlari………………….5 1.2.Shoir ijodining “Sabot ul-ojizin” misolida qur’on oyatlari va hadislar bilan bog‘liqligi……………………………………………………………………….11 I bob bo‘yicha xulosa…………………………………………………………..14 II BOB. SO‘FI OLLAYOR SHE’RIYATIDA QUR’ON MAZMUNLARINING BADIIY TALQINI…………………………………16 2.1.Qur’on oyatlarining g‘oyaviy mazmuni va ularning she’riy ifodasi…….…16 2.2.Tasavvufiy yo‘nalishdagi oyatlar talqini va ularning ramziy obrazlarda aks etishi…………………………………………………………………………....19 II bob bo‘yicha xulosa…………………………………………………………24 UMUMIY XULOSA……………………………………………….…………25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………..27 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O‘zbek mumtoz adabiyoti taraqqiyotida tasavvufiy tafakkur, diniy-ma’rifiy qarashlar va ularga asoslangan badiiy an’ana alohida o‘rin tutadi. Xususan, So‘fi Ollayor o‘zining chuqur ma’rifiy qarashlari, Qur’on va hadis mazmunlarini xalqona, sodda va ta’sirchan badiiy ifodalashi bilan alohida ajralib turadi. Shoirning “Sabot ul-ojizin”, “Maslak ul-muttaqin” kabi asarlari bir necha asrlardan buyon xalq ma’naviyatida mustahkam o‘rin egallab, diniy-axloqiy tarbiya manbai sifatida qadrlanib kelmoqda. Ayniqsa, Qur’ondagi oyatlar va hadislar mazmunining shoir tomonidan o‘ziga xos tarzda talqin etilishi So‘fi Ollayor ijodining badiiy-estetik qimmatini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Mavzuning o‘rganilganligi . Mazkur mavzuni o‘rganishda So‘fi Ollayor yashagan davrning ijtimoiy-diniy muhiti, tasavvufiy maktablarning o‘sha davrdagi o‘rni, shuningdek, diniy-ilmiy manbalar bilan shoirning bevosita aloqasi alohida ahamiyatga ega. Shoir Qur’on oyatlari va hadislarni nafaqat ilmiy manba sifatida, balki ma’naviy-ma’rifiy mezon sifatida qabul qilib, ularni badiiy obrazlar orqali xalq qalbiga yaqin shaklda yetkazishga intilgan. Uning she’riyatida tavhid, sabr, shukr, taqvo, ixlos, nafs tarbiyasi, muruvvat kabi ilohiy g‘oyalar ramziy obrazlar va poetik timsollar vositasida talqin qilinadi. So‘fi Ollayor ijodi nafaqat mumtoz adabiyot tarixidagi alohida bosqichni tashkil etadi, balki bugungi kunda ham yosh avlodni ma’naviy-axloqiy tarbiyalashda muhim manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Qur’on va hadis mazmunlarining badiiy talqini shoirning ijodiy dunyoqarashini, diniy bilim darajasini, tasavvuf falsafasiga munosabatini yoritishda keng imkoniyat yaratadi. Shu bois bu mavzu adabiyotshunoslik, manbashunoslik, tasavvufshunoslik kabi yo‘nalishlar uchun ham ilmiy jihatdan ahamiyatlidir. Kurs ishining obyekti. So‘fi Ollayorning diniy-tasavvufiy mazmundagi she’riy merosi. Kurs ishining predmeti. Qur’on va hadis mazmunlarining shoir asarlarida badiiy talqin etilish tamoyillari. 3 Kurs ishining maqsadi . So‘fi Ollayor she’riyatida ilohiy manbalar mazmunin ing badiiy talqinini ilmiy asosda tahlil qilish. Kurs ishining vazifalar: 1)shoir hayoti va ijodini manba asosida o‘rganish; 2)uning asarlarida Qur’on oyatlarining poetik aksini yoritish; 3)hadis mazmunlarining badiiy ifodasini tahlil qilish; 4)tasavvufiy g‘oyalarning talqinini aniqlash va umumiy xulosalash. Kurs ishining tarkibi kirish, II bob, to‘rtta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar. 30 bet. 4 I BOB. SO‘FI OLLAYOR HAYOTI VA IJODI 1.1.So‘fi Ollayorning hayoti va ijod namunalari Mashhur o‘zbek shoiri, tasavvuf adabiyotining namoyandasi. 1644 yilda Samarqandning Minglar qishlog‘ida tug‘ilgan. O‘n yoshlarida Buxoroga o‘qishga boradi, 25 yoshida Buxoro bojxonasida bojgir bo‘lib ishlaydi. Keyinroq Shayx Navro‘z qo‘lida 12 yil tahsil oladi. 1721 yilda Surxondaryo Vaxshivorida vafot etadi. Qabri o‘sha yerda. So‘fi Olloyorning “Maslakul-muttaqiyn” (“Taqvodorlar maslagi”), “Sabotul-ojizin”, “Maxzanul-mute’in” (“Mute’lar xazinasi”), “Murodul- orifin” asarlari mavjud. “Bayozi alamkash”da yetmishdan ortiq she’ri bor. So‘fi Olloyorning mashhur asari “Sabotul-ojizin” bo‘lib, Saudiya Arabistoni, Pokiston, Turkiya kabi mamlakatlarda chop etilgan. Bir necha marta sharhlar yozilgan. Asar dastlab fors-tojik tilida yozilgan. Keyinchalik So‘fi Olloyorning o‘zi uni o‘zbek tiliga she’riy uslubda tarjima qilgan. Hajmi 12.000 baytdan ortiq “Sabotul-ojizin” asarining tuzilishi ham o‘ziga xos. “Maslakul-muttaqiyn” asari naqshbandiya tariqati mujadiddiya qo‘li (tarmog‘i)ning nazariy manbasi hisoblanadi. Unda suluk odobi, murid va murshid munosabatlari yangicha talqinda bayon qilingan 1 . Shoir ijodini tahlil qilishdan avval uning ba’zi ijod namunalaridan misol keltirib o‘taylik. Dil — g‘amin, xotir — xazin, tole’ – qaro, peshona – sho‘r, Qo‘l – qurug‘, matlab – uzoq, dushman – yaqin, jonona – dur*. Yor – tolib, ishqi — g‘olib, xasb – mone’, sabr – oz, Dahr – purkulfat, jafo – ko‘b, lutf – kam, rahmat – vo‘fur. Zod – aqal, sensiz – kasal, hajmi havo – tavli amal, Yuz — taaluq, ming — ilal, g‘am – benihoyat, g‘ussa — zo‘r. Ich – tugun, holat – zabun, hosil – havas, savdo – jabun, Yo‘l uzun, a’do – fuzun,etmak – gumon, ketmak – zarur. 1 davron.uz/kutubxona/uzbek/ozbek-mumtoz-sheriyati-sofi-olloyor. 5 Umr – gustu pesha sust, xavf – Hotam, g‘am – no‘xust, El – kuchuk, yuk – nodurust, vodiy – xatar, az man futur. Fe’l — chab, g‘aflat – ajab, g‘ussa – maishat, g‘am – tarab, Til – suchuk, sar – munqalib, zohir – vara’, botin – fujur. Chashm – tar, ruxsora – zar, xuni jigar – ohi sahar, Kosh, bul fan birla, Olloyor muztar bo‘lsa ko‘r. * * * Jon agar hamsuhbati tandur,jahonda g‘am yema, Bul aziz mehmon borinda g‘ussai olam yema. Bir qarishlik yo‘lga kirsang, qo‘yma beyo‘ldosh qadam, Bir maviz* ollingda hozir bo‘lsa, behamdam yema, Ikki kunlik lazzati dunyoyi bepoyon uchun Fikr etib g‘am tu’masini,ey bani Odam,yema, Tangdast o‘ldum deb,Olloyor,ko‘b fikr etmag‘il, Yuz nadomat birla olamdin ketarsan, g‘am yema. *Maviz — mayiz * * * Ey,xush ul umreki,o‘tsa bir necha shaydo bilan, 6 Onda mushkuldur gunohim xalq aro fosh aylasang. Garchi Olloyor erur noqobilu nomustaqim, Lutf etib bir murshidi komilg‘a yo‘ldosh aylasang. *V-arna — agar * * * Teshti ko‘ksum,ezdi bag‘rim dog‘i hijronim mani, Bu olamda muncha g‘amda chiqmagan jonim mani. Dilda sabrim,yuzda sharmim,boshda hushim qolmadi, Ko‘zda yoshim,rangda qonim,tanda darmonim mani. Dardga to‘lsam,g‘amda so‘lsam,telba bo‘lsam ishqida, Hasratida mundog‘ o‘lsam,yo‘qdur armonim mani. Holatim bad,hasratim behad,fig‘onim be’adad, Qil madad mandek yiqilg‘on qulga sultonim mani. G‘ussai dil,qissai mushkulg‘a qoldim oyu yil, Obu gil ichra xijil qolg‘on tanu jonim mani. Aytur Olloyor yig‘lab zori haf laylu nahor, Tiyri ishqi yor to‘ksa koshki qonim mani 2 . So‘fi Olloyor va Xo‘janazar Huvaydolarni aytishimiz mumkin. So‘fi Olloyorning “Sabot ul ojizin”, Xo‘janazar Huvaydoning “Rohati dil” asarlari ham ana shu bo‘stonning o‘ziga xos na`munasi hisoblanadi. Ayni paytda bu ikki asarning mushtarak jihatlari ham mavjud bo‘lib, bu go‘yoki bog‘dagi gullarning yonma-yon o‘sib, go‘zallik taratayotganiga o‘xshaydi. “Sabot ul ojizin”va “Rohati dil” asarlarining mavzusi, mazmuni, g‘oyasi va hatto qofiyalanishi bir-biriga o‘xshab ketsada, ijodkorning san`atkorligi har ikkala asarda ham kishini lol qoldiraveradi 3 . Misol uchun “Sabot ul ojizin”asarida shunday bayt bor: Nechukki tutti to‘fon dashtu tog‘i 2 davron.uz/kutubxona. исследования, Часть-11_ Том-1_ Декабрь -2023. – 3 Xalilova N. So‘fi Olloyor “Sabot ul-ojizin” va 125-129-B. Xo‘janazar Huvaydoning “Rohati dil” asarlarining mushtarak jihatlari. // лучшие интеллектуальные 7 Va lekin bo‘lmadi ho‘l Nuh oyog‘i Bu yerda shoir Nuh alayhissalom davrlarida sodir bo‘lgan to‘fon voqeasini eslatib, talmeh badiiy san`atini hosil qilmoqda.Ya`ni,butun dashtu tog‘ni to‘fon tutdi,lekin Nuhning hatto oyog‘i ham ho‘l bo‘lmadi demoqda shoir. Shunga o‘xshash tasvirni biz “Rohati dil”da ham kuzatishimiz mumkin: Duosidin birovning berdi to‘fon, Qiribdi yer yuzinda qolmadi jon. Anikim saqladi halloki dovar, O‘shal suv etakini qilmadi tar. Ya`ni to‘fon bo‘lganida yer yuzida tirik jon qolmadi,barchasi qirildi.biroq Olloh uni jonini saqlab qoldi,hatto suv uning etagin ham ho‘l qilmadi.Tar so‘zining ma`nosi ho‘l,nam deganidir.Yuqoridagi satrlarda yashirin talmeh san`ati qo‘llangan. “Sabot ul ojizin”asarining “Qiyomat haqligi bayoni”qismida shunday satrlar bor: Yig‘ilganda yomon-u yaxshi banda, Qulingni qilmag‘il sharmanda anda. Bu baytda bandaning Ollohga qilgan munojoti o‘z aksini topgan.Qiyomat kunida barcha insonlar qayta tiriladilar va bir joyga jam bo‘ladilar,ana shu yomon-u yaxshi banda yig‘ilgan kunda men –qulingni sharmanda qilmagil,demoqchi bo‘ladi shoir. Endi buni Xo‘janazar Huvaydo qanday tasvirlaganini ko‘rib o‘tamiz: Ayirma bizni rohi bandalikdin, Omon etkil o‘shal sharmandalikdin. Ya`ni bizni bandalik yo‘lidan ayirmagin va o‘sha (Qiyomat kuni) sharmandalikdan, izza bo‘lishdan omon etkil,demoqda shoir. Olloh kechirimli, Olloh rahmdil.Shuning uchun So‘fi Olloyor ham ul Zotning marhamatiga umid bog‘laydi: Agar altofingga boqsam Ilohim, Umidim ko‘p bag‘ishlangay gunohim. Ya`ni shoir o‘z gunohlarini bo‘yniga olib,Ollohning lutfiga umid bog‘laydi. Xo‘janazar Huvaydo “Rohati dil”asarida : 8 Gunohim vahmidin yo‘qdur yuragim, Va lekin ko‘pdurur sendin tilagim. Bu misralarda qilgan gunohlaridan yuragida qo‘rquv bo‘lsada,biroq Ollohdan tilagi,umidi ko‘p bo‘lgan shoir Ollohga munojot qiladi. Qiyomat kuni gunohkor bandalar o‘z gunohlariga yarasha jazolanadilar.So‘fi Olloyor ham qiyomat kuni haqida yozar ekan,shunday deydi: Havo misdek qizir,yer ham temirdek G‘azab qilgan kishi bo‘lgay ko‘mirdek. Ya`ni, qiyomat kuni havo ham misdek qiziydi,yer esa temirdek.G‘azab qilgan kishining yuzi xuddi ko‘mirdek qora bo‘ladi.deya yashirin tashbeh san`atini qo‘llagan.Mana shu satrlarni bitar ekan shoir insonlarni gunoh ish qilishdan tiyilishga chorlaydi.Chunki qiyomat kuni barcha qilgan gunohlariga javob beradi. “Rohati dil”asarida esa shunday yozilgan: Alarning tanlari bo‘lgay ko‘murdek Tanni kuydirib qilg‘ay temurdek So‘fi Olloyor g‘azab qilgan kishini yuzi ko‘mirdek qorayadi degan bo‘lsa,Xo‘janazar Huvaydo gunohkorlarning tanalari ko‘murdek bo‘ladi,deydi.So‘fi Olloyor qiyomat kuni yer ham temirdek qiziydi,degan bo‘lsa,Huvaydo tanlarni ko‘mirdek kuydirib,temirdek qilib qo‘yadi deb yozadi. Jannat haqida fikr yuritar ekan har ikkala ijodkorning fikrlari mushtarak ekanligini kuzatishimiz mumkin: Tirikdir doimo ,andin so‘ng o‘lmas Alamdin hiznu g‘amdin zarra bo‘lmas Ya`ni Jannatga kirgan odamlar doimo tirikdir,ularga o‘lim yo‘q,o‘lmaydilar va ularga alamdan ham, g‘amdan ham zarra bo‘lmaydi,deb yozadi So‘fi Olloyor o‘zining “Sabot ul ojizin”asarida. Huvaydo esa: Degaylar ey bihisht ahli bilingiz Tirikdir,o‘lum yo‘q sizga hargiz 9 Ya`ni aytadilarki,bihisht-jannat ahli doimo tirikdir,ularga o‘lum hargiz yo‘qdur,deb yozadi. Ular jannat haqidagi fikrlarini davom ettirar ekanlar shunday misralarni bitadilar: Hamisha aysh ila ishratda banda Ko‘ngulda kechmog‘on ishratlar onda So‘fi Olloyor aytmoqchiki,Jannatda banda doimo aysh-ishratda bo‘ladi,hatto ko‘nglidan kechirmagan,o‘ylamagan orzu umidlari ,ishratlari ham u yerda ro‘yobga chiqadi. Xo‘janazar Huvaydo esa: Munodiy aylagay,ey ahli jannat O‘lum yo‘q sizga ,emdi ayla ishrat -deya jannat ahliga o‘lum yo‘qligini yana ta`kidlagan holda ,endi ishrat ayla,rohat-farog‘atda yasha deb yozadi. Topilmas aningdek gavhari pok Anga kiydirdi Tangri toji lavlok Bu baytda Huvaydo payg‘ambarimiz Muhammad s.a.v. ni madh etmoqda.Baytni tahlil qilishdan oldin “lavlok”so‘zining ma`nosini tushunib olishimiz darkor. Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug‘ati 2-tomi 162-betida “lavlok”so‘ziga “Agar sen bo‘lmaganingda (qisq.lavloka lamo xalaqtul afloka-agar sen bo‘lmaganingda falaklarni yaratmagan bo‘lur edim)deb ta`rif berilgan. Demak shoir aytmoqchiki,seningdek pok gavhar topilmaydi,Tangri senga lavlok tojini kiydirdi.Ya`ni butun olamni faqat sen uchun yaratdi. So‘fi Olloyorda ham xuddi shunday tasvir bor: Emas mavjud aningdek gavhari pok Dalil uldirki kiydi toji lavlok Ya`ni bu dunyoda uningdek pok gavhar mavjud emas,bunga dalil uldirki,unga lavlok toji kiydirildi. So‘fi Olloyorning «Sabot ul ojizin” asarida: Xalilulloh uchun yondirdilar nor Qadam qo‘ymay o‘shal o‘t bo‘ldi gulzor 10 Bu baytda shoir Ibrohim Xalilullohni eslaydi va talmeh san`atini qo‘llaydi.Rabg‘uziyning “Qissayi Rabg‘uziy”asarida Ibrohim va Namrud haqida hikoyat keltiriladi.Unda Namrud Ibrohim alayhissalomni o‘tda yoqishga farmon beradi,biroq Ollohning karomati birla ul zot olovdan omon qoladi.So‘fi Olloyor aynan ana shu voqeaga ishora qiladi va Ibrohim Xalilulloh olov(nor)yondirdilar lekin qadam qo‘ymay u gulzorga aylandi,demoqda. Mana shu voqeaga ishorat Huvaydoning “Rohati dil”asarida ham uchraydi: Qilur so‘zandalik da`vosini nor Birovga na uchun ul bo‘ldi gulzor Bunda ham yashirin talmeh san`ati qo‘llangan bo‘lib,Ibrohim alayhissalom voqeasi eslangan. Xulosa o‘rnida shuni aytish lozimki har ikkala ijodkor lirikasi ikki alohida bino.Biroq ularning mushtarak jihatlari ham mavjud bo‘lib,go‘yo ikki asar bir-birini to‘ldiradi.Asarlardagi tasavvufiy ma`no,so‘fiyona qarash va omonim so‘zlarni san`atkorlik bilan qo‘llaganini kuzatishimiz mumkin.Bu asarlarning bugungi kundagi tarbiyaviy ahamiyati ham beqiyosdir.Chunki gunoh ishlardan tiyiladi,tarixda bo‘lgan voqealardan to‘g‘ri xulosa chiqaradi,nafs qoralanadi.”Sabot ul ojizin”va “Rohati dil” asarlari yoshlarni komil bo‘lishga,gunohlardan tiyilishga chorlaydi 4 . 1.2.Shoir ijodining “Sabot ul-ojizin” misolida qur’on oyatlari va hadislar bilan bog‘liqligi “Hikoyati Robiya”, “Hikoyati Hajjoj”, “Hikoyati Savbon”, “Hikoyati dev”, “Hikoyati shayx Imom Basriy”, “Hikoyati badbaxton”, “Hikoyati hazrati Luqmon”, “Hikoyati shayx Bastom”, “Hikoyati Ismoil alayhissalom”, “Hikoyati Saidu Sa’d”, “Hikoyati Rasuli akram (s. a. v.)” va boshqa bir qancha hikoyatlar. Hikoyatlarning 4 Xalilova N. So‘fi Olloyor “Sabot ul-ojizin” va Xo‘janazar Huvaydoning “Rohati dil” asarlarining mushtarak jihatlari. // лучшие интеллектуальные исследования, Часть-11_ Том-1_ Декабрь -2023. – 125-129-B. 11 har biri orqali Qur’ondagi biror jumla oydinlashayotgandek bo‘ladi. Xususan, asarning “Xavf-u rajo xususida” bo‘limidan keyin kelgan payg‘ambarimiz haqidagi hikoyat har bir musulmon bandasini mushohada qilishga majbur qiladi. Allohning quli sifatida Unga toat-ibodat qilish, tavakkul qilish buyurilgandir. Biror savob amali bilan g‘ururlanmasligi yoki gunohi sabab Alloh marhamatidan noumid bo‘lmasligi lozim. Zero, Alloh Bilguvchi va Ko‘rguvchi. Hikoyatda payg‘ambarimiz Muhammad alayhissalomning qo‘rquvi ko‘rsatilgan bo‘lib, “rahmatan dil olamin” deya jannatlarda joyi bo‘lsa-da, Allohga qo‘rquvidan ibodat paytida hushidan ketadi. Bundan ayon bo‘ladiki, ming savob qilgan ham, ibodati mukammal bo‘lganlar ham bir aybi bilan do‘zaxga tushib qolishdan, Allohdan qo‘rqishi lozim. So‘fi Olloyorning “Sabot ul-ojizin” asari tarkibidagi hikoyatlarda turli davrlardagi so‘fiy alloma va shayxlar obraz darajasiga ko‘tarilgan. Xususan, Robia’tul Adaviyya, Hajjoj ibn Yusuf, Savbon ibn Bajdad, Shayx imom Basriy, Abdulloh ibn Muborak, Ahmad Hanbal, Luqmoni hakim, Boyazid Bistomiy, Abdulloh Ansoriy, Said-u Sa’d nomlari asarda keltirilgan. Bundan tashqari, asarning ko‘pgina joylarida payg‘ambarlar hamda sahobalar ismi berib o‘tilgan. So‘fi Olloyorning hikoyatlari so‘nggida pushaymonlik, Allohni taniydigan banda bo‘lish umidi sezilib turadi. Zero, asarning ko‘p joylarida “Havoyi nafs ila ovoradurmiz” yoki “Yetushmas erta qilg‘on tavbamiz tushka” misralari takror-takror kelgan bo‘lib, shoir bu bilan nafsini tarbiyalash orqali komillikka intilishidan darak beradi. Hikoyatlarda yuqori taqvo egalari bo‘lmish Robiya Adaviya, Boyazid Bistomiy singari shayx va oriflar zarra gunohi uchun Allohdan, oxiratidan bu qadar qo‘rqsa, tavba qilib, tavbasidan qaytadigan biz kabi bandalar holiga voy. Robiya Adaviya ayol bo‘lsa-da, eranlar – tariqat ulug‘lari unga “Tojur rijol” ya’ni “Er kishilar toji” degan nomni berdilar. Ayol bo‘lishiga qaramasdan, turli-tuman azoblar ichida yayov yo‘l bosib, xasta tan-u jonlarini sudrab, yetti yilda Ka’ba ziyoratiga yetishdi. Uningdek himmatli ayolning 12 kasb-kamoloti, yuksak did va holoti hisobdan tashqaridir 5 . Rоbiyа аl-Аdаviyа Аllоhgа nimаdаndir qо‘rqib, yоki birоr nаrsа ilinjidа ibоdаt qilmаgаn, bаlki mаhbub sifаtidа, yа’ni qаlb bilаn muhаbbаt izhоr qildi. Аllоh hаm о‘z о‘rnidа insоnni аyrichа bir muhаbbаt bilаn mukаrrаm qilib yаrаtgаn. Tаsаvvufning mоhiyаti ikki tоmоnlаmа muhаbbаtni tаlqin qilish bо‘lib, tаsаvvuf аxlоqshunоsligidа muhаbbаt his-tuyg‘ulik mаqоmidаn tushunchа dаrаjаsigа kо‘tаrilgаn. Аllоhni sеvish, Uning zоti sifаtini tаnish vа bilish kо‘ngilni nаfs-u hirs g‘ubоridаn tоzаlаb, bоtiniy musаffо bir hоlаtdа ilоh vаsligа yеtishish vа bundаn lаzzаtlаnish g‘оyаsini kеng tаrg‘ib qilаdilаr. Insоn ruhi ilоhiydir vааsоsiy mаqsаd ruhiy-mа’nаviy yuksаlishdir 6 . Tasavvufiy asarlarning deyarli barchasida Hasan Basriy obrazi uchraydi, chunki o‘n yoshida Qur’onni yod olgan bu shayx haqida juda ko‘plab iliq fikrlar mavjud. Jumladan, Muhammad ibn Sa’d shunday degan: “Hasan Basriy faqih, ishonchli, hujjati mustahkam, ilmi ko‘p, dunyoga mehri yo‘q, so‘zlari fasih, ko‘rinishi yoqimli inson edi”. So‘fi Olloyor shayx Basriy haqidagi hikoyatni “Shayxi komil istamakning bayoni” bo‘limidan keyin keltiradi. Hikoyatda yuqorida aytilgan sifatlarni namoyon etgan shayx va uning shogirdi orasidagi vaziyat ochib berilgan. “Savdogarlar ustozi” nomini olgan Abdulloh ibn Muborak, Ahmad ibn Hanbalning yozishicha, fiqhda, naxvu lug‘atda, adabu fasohat ilmida, zuhdu taqvoda zamonasining tengsiz olimi bo‘lgan ekan. So‘fi Olloyor ham bu inson haqidagi qiziqarli hikoyat bilan asarini boyitadi. “Tavakkul bayoni” bo‘limidan keyin kelgan bu hikoyatda sahroda holdan toygan Abdulloh ibn Muborak qarshisidan bir quduq chiqadi, suvdan ichish uchun dili “dalvu rasanga”, ya’ni chelak va arqonga ketadi. Ko‘z oldida esa bir ohu quduqdan suv ichadi, ibn Muborakka kelganda suv yana qaytib ketadi. Aynan shu hikoyat orqali Allohga tavakkul qilish, Undan yaxshilik kelsa rozi bo‘lish, yomonlik kelsa sabr qilish, faqat O‘zigagina ishonish zarurligi 5 Rashid Zohid. “Sabot ul-ojizin “sharhi. Ravoyihur rayhon. – Toshkent: “Matbaachi”, 2022. 186-B. 6 Rahmonberdiyev I. Tasavvufda zohidlik, oshiqlik va oriflik tushunchalari. Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. 2021. 13 ochib beriladi. Ayon bo‘ladiki, har bitta hikoyat Qur’ondagi sura va oyatlarning mag‘zini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Bejizga “Sabot ul-ojizin” asarini “mag‘zi Qur’on” deb nomlashmagan. “Banda ahdida turmog‘i bayoni” bo‘limidan keyin Ibrohim alayhissalomning o‘g‘li Ismoil alayhissalom haqidagi hikoyat keltiriladi. Ushbu hikoyat esa “Maryam” oyati asosida shakllangan bo‘lib, Ismoil alayhissalom kutib turishini aytgan odamni olti yil qish-u yoz kutadi. Tezda kelishini aytgan kishining esidan chiqqan bo‘lishiga qaramasdan, u bergan ahdiga sodiqligini ko‘rsatadi. Zero, Qur’onda ham u “sodiqul va’d” (va’dasi rost) deya zikr etilgan. Bu hikoyatda ahdiga sodiqlik, rostgo‘ylik, shirinsuxanlikning har bir banda uchun naqadar kerak ekanligi uqtiriladi. Agar tuzluk bila barpo bo‘lursan, Alifdek jon ichinda jo bo‘lursan. Agar kaj bo‘lsa af’oling bu dundek, Qolursan, balki qon ostinda nundek. Har bir hikoyat keltirishdan maqsad – inson qalbiga chuqurroq kirib borish, keltirilgan fikr-mulohazalarni tasavvur qilish va xulosa chiqarishdir. Obrazlar orqali nafsga qarshi kurashish (nafsi ammora, nafsi lavvoma, nafsi mulhtama, nafsi mutmainna, nafsi roziya, nafsi marziya, nafsi so‘fiyya) hamda komillikka yetish yo‘lidagi sa’y-harakatlar ochib berilgan 7 . I bob bo‘yicha xulosa So‘fi Ollayor hayoti va ijodining tahlili shoirning diniy-ma’rifiy tafakkuri mustaqil ijodiy maktab darajasiga ko‘tarilganini ko‘rsatadi. Uning shakllanish jarayonida o‘z zamonasining ilmiy-diniy an’analari, tasavvufiy muhit, shuningdek, xalq og‘zaki ijodi va klassik adabiyot tajribalari muhim o‘rin tutgan. Shoir yashagan 7 Abdullayeva Z . “Sabot ul-ojizin” asari hikoyatlarida obrazlar talqini. // Innovative academyilm-fan va innovatsiya ilmiy-amaliy konferensiyasi. – 42-44-B. 14 davrdagi ijtimoiy-ma’naviy sharoitni hisobga olganda, So‘fi Ollayorning diniy bilimlari chuqur, Qur’on va hadisni idrok etish qobiliyati esa yetuk darajada bo‘lganini ko‘rish mumkin. So‘fi Ollayor asarlarining manba asoslari tasavvufiy- irfoniy g‘oyalar bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, uning she’riyati Qur’on oyatlari va hadislarning mazmuni bilan uyg‘unlashgan. Shoir ilohiy matnlarni bevosita tarjima qilmasdan, balki ularning ma’naviy mag‘zini, tarbiyaviy mohiyatini badiiy fikr orqali ochadi. Mazkur yondashuv So‘fi Ollayorni o‘z davrining faqat nazariy ulamosi emas, balki badiiy tafakkur orqali diniy haqiqatlarni xalq ongiga singdirgan ma’naviy yetuk shaxs sifatida namoyon etadi. Tahlil davomida shoir she’riy merosining asosiy g‘oyaviy yo‘nalishi — insonni axloqiy komillik sari yetaklash, nafsni tarbiyalash, tavhidga yetmak va ma’naviy poklanish kabi masalalar ekani aniqlandi. Bu jihatlar Qur’on va hadis mazmunlaridan kelib chiqib shakllangan bo‘lib, So‘fi Ollayor tafakkurida ular o‘ziga xos tarzda badiiy talqin etilgan. Demak, So‘fi Ollayorning ijodiy merosi uning diniy-ilmiy saviyasi, estetik qarashlari va tasavvufiy dunyoqarashi uyg‘unlashgan holda shakllangan murakkab va yuksak badiiy hodisa sifatida baholanadi. 15 II BOB. SO‘FI OLLAYOR SHE’RIYATIDA QUR’ON MAZMUNLARINING BADIIY TALQINI 2.1.Qur’on oyatlarining g‘oyaviy mazmuni va ularning she’riy ifodasi Bunday yuksak ma’naviy qadriyatlar aks etgan asarlardan biri So‘fi Olloyorning “Sabot ul-ojizin” dostonidir. Ushbu asar jamiyatni ma’naviy yangilanish sari yetaklovchi, insonni to‘g‘ri yo‘lga boshlovchi asarlar sirasiga kiradi. Shoir asar orqali “aqidasi sof komil insonni shakllantirish” g‘oyasini ilgari surgan bo‘lib, bu maqsadga sof islomiy e’tiqod bilan yo‘g‘rilgan jamiyat orqali erishish mumkinligini ta’kidlaydi. Chunki ma’naviy islohot amalga oshirilmagan jamiyatda bid’at va johillik keng tarqalishi, odamlarning iymon-e’tiqodiga putur yetishi mumkinligini adib chuqur anglagan. Zero, jamiyat isloh qilinmas ekan, soxta avliyolar nafs ilinjida jamiyatni gumroh etishi, ko‘r-ko‘rona sig‘inish oqibatida iymon-e’tiqodga va ma’naviy qadriyatlariga putur yetishi mumkin ekanligini adib o‘z vaqtida chuqur anglab yetgan va insonlarni ogohlikka charishni o‘z burchi deb bilgan. Chunonchi, nafs, ta’ma, o‘g‘irlik, tovlamachilik avj olgan, ma’rifat unutilayozgan, ilm-fan tanazzulga yuz tutgan jamiyat taqdiriga beparvo bo‘lish So‘fi Olloyorning e’tiqodiga zid edi. Chunki shoir, bu jirkanch baloning oldi olinmas ekan, uning barchani o‘z domiga tortishi muqarrarligini hamda bundan qutulish uchun faqat kuchli ma’naviy rahbar yetakchiligida bid’atlarga qarshi kurashish kerakligini his qilgan. Shu bois, So‘fi Olloyor bir ijodkor sifatida o‘zi ham bu mafkuraviy kurashda chetda qolmaslikka ahd qiladi va o‘zini jamiyat taqdiri uchun mas’ul deb biladi. Jumladan, adibning quyidagi to‘rtligi yuqoridagi fikrimizni to‘liq asoslaydi: Yomon nafsing sani o‘tdek tutashdi, Gunohing bora–bora haddin oshdi. Na kim qilding jahonda erta-yu kech, Riyo birla ul ishni aylading hech. 16 Shu o‘rinda aytish joizki, So‘fi Olloyor “Sabot ul–ojizin”ni yaratishda ikki buyuk chashmadan oziq oldi. Birinchisi, islom ta’limoti va uning muqaddas kitobi Qur’ondagi ezgulik, hadislar, payg‘ambarimiz Muhammad alayhissalom, boshqa din–tasavvuf namoyandalarining ibratli hayot yo‘li. Ikkinchisi, adabiy an’analar bo‘lib, islom ta’limoti va uning maqsad–mohiyatini targ‘ib qilgan badiiy asarlar. Bu o‘rinda, ayniqsa, Sulton ul–orifin Shayx Ahmad Yassaviy, Sulaymon Boqirg‘oniy, Nosiriddin Rabg‘uziy, Navoiy, Bobur asarlarining ta’siri sezilarlidir.“Ko‘hna tariximizni qaysi davrini eslamaylik, din har doim odamlarni o‘z-o‘zini idora etishga, yaxshi hislatlarni ko‘paytirib, yomonlaridan xalos bo‘lishga chorlagan. Har bir insonga, oila, jamoa, mintaqa, bir so‘z bilan aytganda, umumxalqqa rahnamo bo‘lgan. Uni og‘ir-og‘ir sinovlarga bardosh berishga, yorug‘ kunlarga intilib yashashga da’vat qilgan, ishontirgan. Bunday da’vat odamlarga o‘z navbatida kuch- quvvat bag‘ishlagan, bir-biriga mehru oqibatini oshirgan”. “Sabot ul-ojizin”ni o‘rganish kitob mavzu jihatidan ikki qismga bo‘linganini ko‘rsatadi. Birinchi qism da’vat qismi bo‘lib, unda xalqni uyqu - g‘aflatdan uyg‘onishga, tavba qilishga, Haq yo‘liga qadam qo‘yishga, Rasululloh (s.a.v.) sunnatlariga qaytishga chaqirish yetakchilik qilsa, ikkinchi qism – muhabbat tariqatiga qadam qo‘ygan solik kasb etishi kerak bo‘lgan fazilatlar, tariqat odobiga bag‘ishlangan. Ikkinchi qismni mavzu nuqtai nazaridan oldingisidan ajratib turadigan ahamiyatli belgilar, hatto har bir manzumada keltirilgan “solik”, “sufiy”, “oqil”, “oshiq”, “darvish”, “mo‘min”, “ozoda”, “sodiq”, “nozir”, “komil” atamalarining birinchi qismda uchramasligida ham ko‘rinadi. Bu mushohadalar “Sabot ul–ojizin” asari mutafakkirning tablig‘- tarvij ishlari bosqichlarida izchil yozib borilgani hamda shaxs mafkura va ma’naviyatini pog‘onama - pog‘ona isloh etib borishning aniq dasturiga asoslanganligini tasdiqlaydi. “Sabot ul - ojizin” Qur’on va hadisning mag‘zi bo‘lib, ma’lum bir maqsadga qaratilgan. Undagi she’rlar kishi ruhiyatiga kuchli ta’sir etishi va dunyoqarashida keskin burilish hosil qilishi uchun So‘fi Olloyor qat’iy ogohlantirish yo‘lidan ham keng foydalangan. Shuning uchun ham “Sabot ul - ojizin”dagi mavzularning eng muhimi Oxirat kuni 17 va uning dahshatlarini yoritishdan iborat bo‘lgan. Asar avvalo Allohga hamdu sano tarzida boshlanib, keyin Payg‘ambarimiz Rasululloh sollallohu alayhi vasallam sifatlari bayoni, Allohni tanish bayoni, uning yagonaligi hamda sifatlari bayoni alohida e’tirof etilgan. Undan so‘ng iymon keltirish, farishtalar bayoni, payg‘ambarlarga iymon keltirish bayoni va boshqa ko‘plab bayonotlar hamda ularga mos hikoyat va munojotlar bilan ifodalangan. Ushbu hikoyatlar bilan So‘fi Olloyor kitobxonga, jamiki insoniyatga nasihat, maslahat bermoqchi va hikoyat keltirish orqali o‘z nasihatiga dalil qilib ko‘rsatmoqchi bo‘lgan,deyish mumkin. Boshqacha qilib aytganda, hikoya qahramonlari misolida ibrat qilmoqchi. Asarda alohida munojotlar ham mavjud. Munojot so‘zining lug’aviy ma’nosi ba’zi lug’at va qomuslarda quyidagicha izohlanadi: “munojot” so‘zi arabcha so‘z bo‘lib, najot tilash, yashirincha suhbat; xudoga dil rozi aytish, zorlanish; yalinish, yolvorish; najot so‘ramoq, tavallo qilmoq; shivirlamoq, kim bilandir yuzma-yuz, yashirincha maxfiy suhbatlashmoq kabi ma’nolarni bildiradi. Demak, asarning va unga yozilgan sharhlarning yozilishiga zarurat tug‘dirgan sabablar yuqoridagi vajlardir.Ammo asarning yozilishidan ko‘zlangan maqsad esa, sog‘lom jamiyatning asosiy qoidalari hisoblangan halollik, go‘zal axloq va nafs tarbiyasi kabi fazilatlar masalalariga qaratilgandir. “Sabot ul - ojizin”dagi axloq - odobga doir har bir mavzuda biror bayt, she’riy lavha yo‘qki, unda shoir o‘z fikrlariga, pandu o‘gitlariga sayqal bermasin, o‘zbek tilining boy imkoniyatlaridan, nozikliklaridan mahorat bilan foydalangan bo‘lmasin. Shoir o‘z misralariga hayot saboqlaridan kelib chiqadigan, odamlarga kuchli ta’sir ko‘rsata oladigan, ularni fikrlashga, o‘ylab ish tutishga undaydigan ma’nolarni, badiiylikni singdira oladi. Xulosa qilib aytganimizda, So‘fi Olloyor merosi bugungi kunda ham bebaho ma’naviyat durdonasi hisoblanadi. “Sabot ul – ojizin” ma’naviy ma’rifat beruvchi asar. So‘fi Olloyorning bu asarining mazg‘i o‘ziga xos pand - nasihat, yoshlarni sof aqidaviy ta’limotlar asosida tarbiyalash dasturi sifatida har bir xonadonga kirib borar ekan, u insoniyatni g‘aflatdan ogohlantiradi. Uni yengish sir - sinoatidan xabardor etadi. So‘fi Olloyor bu asardagi asosiy g‘oyani jamiyatni qayta 18 tarbiyalash, uning vujudini turli marazlardan davolash, ma’naviyat buloqlari ko‘zini ochish va xalq mafkurasini yot g‘oyalardan tozalash, sof islomiy aqidani bid’atlardan isloh qilish kabi maqsadlarga yo‘naltirgan sababli, u bugungi kun o‘quvchisi ko‘nglini ham uyg‘oklikka, tiriklikka, bedorlikka, tozalikka boshlovchi buyuk kuchga ega 8 . 2.2.Tasavvufiy yo‘nalishdagi oyatlar talqini va ularning ramziy obrazlarda aks etishi Taqvo tushunchasi o‘zining asos e’tibori bilan yuksak maqomni ifodalaydi. Bu maqomni topgan inson qadriyati shu qadar ko‘tariladiki, oyog‘i zamindan uzilmasdan, Nazari samolarga yetadi, yerda turib, Haqqa bog‘lanadi. Shuning uchun ham Qur’oni karimning avvalgi suralari, avvalgi oyatlaridanoq taqvo haqida so‘z boradi, bu ulug‘ Kitobning katta taqvo egalarini to‘gri yo‘lga boshlashi eslatiladi. Tabiiyki, taqvo tushunchasi zamiridagi bu oliy mazmun mumtoz matnlarda butun badiiyati bilan baland pardalarda vasf etilgan. Nahotki, bu oliy mazmunni hayotining dasturiga aylantirgan, umrini shu e’tiqodda kechirgan So‘fi Olloyordek shaxs taqvoni hayvonga o‘xshatsa, uni tuyoqli qilib tasvirlasa?! Bu na e’tiqodga, na badiiyat qonuniga to‘g‘ri keladi? Demak, bu yerda yo matnni ko‘chirgan kotiblardan yoki nashrga tayyorlovchilardan xato o‘tgan. Matnning turli qo‘lyozma nusxalarini o‘rganib, shunga amin bo‘ldikki, adashish kotibdan emas, mashrga tayyorlovchilardan sodir bo‘lgan. Arabiy imlodagi so‘zidagi (т) harfidan so‘nggi qisqa unli “a” emas, “u” qilib o‘qilgan. Natijada xunuk xato yuz bergan. Aslida “taqvo tayog‘i” deb o‘qilishi kerak edi. Shunda misradan misraga uzluksiz kuchayib borgan mazmun uyg‘unligi to‘la saqlanadi va badiiy mantiqqa rioya qilingan 8 Doniyorova M. “Sabot ul - ojizin” asari ma’naviy yuksalish va axloqiy kamolot dostoni. // O‘zbek filologiyasi: Muammo va yechimlar” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani. – 357-360-B. 19 bo‘ladi 9 . Matnshunos olim Rashid Zohidovning ta’kidlashicha, “Sabot ul-ojizin” yaratilgan davr o‘zbek tili tarixida ham alohida xususiyatga ega. XIV-XVII asrlarga oid manbalarda (Xorazmiy, Sakkokiy, Atoiy, Lutfiy, Navoiy, Fuzuliy, Muhammad Solih, Bobur asarlarida) eski o‘zbek tilining leksik-grammatik va uslubiy imkoniyatlari nihoyatda kengligi va rang-barangligi bilan to‘laligicha namoyon bo‘ladi. XVII asrdan keyingi o‘zbek tilida yaratilgan asarlarda ma’lum sabablarga ko‘ra, yuqorida ba’zi til imkoniyatlari yuqori darajada aks etmagan. “Sabot ul-ojizin” til tarixining biz shartli ravishda ajratgan mana shu ikki muhim davrning tutash joyida yaratilgan asardir. Olimning fikricha, asarni ilmiy-ma’rifiy asar sifatidagi qiymatini aniqlashda uni faqat bir fan tarmog‘i doirasida qaramaslik lozim. Ya’ni biz “Sabot ul-ojizin” asarini ham adabiyotshunoslik nazariyasi nuqtayi nazaridan, ham tilshunoslik nuqtayi nazaridan, ham aqoid ilmi nuqtayi nazaridan ilmiy-nazariy o‘rganishimiz mumkin. Asar har bir fan tarmog‘i uchun bir butun ilmiy manbadir. Shu jihatdan u ilmiy asardir. “Ma’rifiy” asar deyilishini ham olim juda asosli ravishda tushuntirishga harakat qiladi, “Sarlavhadagi “ma rifiy” so ziga beriladiganʼ ʼ ta rif esa “ma rifat” tushunchasining asl ma nosini anglashga bog liq. “Ma rifat” ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ so zi lug atda tanimoq, bilmoq ma nolarini anglatadi. Аmmo ilm so zi anglatgan ʼ ʼ ʼ ʼ bilish bilan ma rifat so zi anglatgan bilish o rtasida farq bor. Ma rifat deganda ʼ ʼ ʼ ʼ narsaning belgilarini (sifatlarni) idrok qilish tushunilsa, ilm orqali bilishda narsaning o zini (zotni) idrok qilish tushuniladi. Boshqacharoq aytilsa, ilgari xabardor ʼ bo lmagan narsani keyin bilish ma rifatdir. Shuning uchun “ma rifat” so ziga ʼ ʼ ʼ ʼ o zakdosh orif sifatini Ollohga nisbatan qo llab bo lmaydi. Chunki bexabarlikdan ʼ ʼ ʼ so ng bilim hosil bo lishi Yaratuvchiga emas, yaratilganlarga xos sifatdir. Qadim ʼ ʼ manbalarda, xususan mumtoz adabiyotimizda ma rifat lafzi orqali ʼ 9 So‘fi Olloyor. Sabotul ojizin sharhi, Ravoyihur Rayhon (Nashrga tayyorlovchi: Rashid Zohid), – Toshkent: “Sharq” nashriyot-matbaa aktsiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati. 2021. 20 Haqni tanish tushunchasi ifodalangan. Keyinchalik tilimizda “ma rifat” so ziningʼ ʼ ma no doirasi yanada kengaydi. Аsl taqozo qiladigan sifatlar aslning o rnida ʼ ʼ iste mol qilina boshladi. Masalan, “ma rifatli kishi” degan so zdan endi bevosita ʼ ʼ ʼ Haqni ongli ravishda anglash sifati tushunilmaydi. Balki, “zamonamiz kishisining ma rifati – ko p ma lumotlardan xabardorlik, rasmiy odob etiketlarini ʼ ʼ ʼ o zlashtirganlik bilan belgilanadi” degan qarash bugun me yorga aylangan” ʼ ʼ 10 . Uyalma ma’rifatni o‘granurdin, Tanur joying bo‘lur, qolsang tanurdin. Uyolmasdur talab amrini olg‘on, Qolur yaxshi uy olmog‘din uyalg‘on. Ushbu bayt orqali uyalib ma’rifat ilmini o‘rganishga chaqirib, Haqni tanish, bu ilmdan bexabar qolgan insonning joyi do‘zaxda bo‘lishi aytiladi. Payg‘ambar alayhissalom “Agar Xitoyga borib bo‘lsa ham ilm olinglar, chunki ilm har bir musulmonga farz”, – degan. Oxiridagi ikki misra Alisher Navoiy hazratning “bilmaganin so‘rab o‘rgangan olim, orlanib so‘ramagan o‘ziga zolim” fikriga to‘g‘ri keladi. Ya’ni ma’rifat ilmini orlanib so‘ramagan, jannatdan benasiba qolishi nazarda tutilyapti. Alloh hamdi va Muhammad s.a.v. madhi berilgan. “Dar bayoni sababi ta’lif” (“Kitobning yozilish sababi bayonida”) o‘zi kabi xastalar shod bo‘lishligi uchun “Sabot ul-ojizin”ni yozganligini ta’kidlaydi. O‘zimdek xastalar bo‘lg‘aymu deb shod, Nasoyihdin ham andak ayladim yod. Nasihat tinglamas dilsaxt mahjub, Ko‘karmas tosha yomg‘ir yog‘sa ham ko‘p. 10 Zohidov R. “Sаbotul ojizin” аsаrining mаnbаlаri, shаrhlаri vа ilmiy-tаnqidiy mаtnini kompleks o‘rgаnish muаmmolаri. F.f.d. diss. – Toshkent., 2018. 21 Nasihat tinglamas insonlar ko‘p yomg‘ir yog‘gani bilan hech nima ko‘karmaydigan toshga o‘xshatiladi. Alloh taoloni tanimoq bayonida esa Aqiyda bilmagan insonni shaytonga el bo‘lishi, amal qilganlari yеl, ya’ni shamol kabi o‘tkinchi ekanligi uqtirilgan: Aqiyda bilmag‘on shaytona eldur, Agar ming yil amal deb qilsa yеldur. Uyolma ma’rifatni o‘granurdin, Tanur joying bo‘lur qolsang tanurdin 11 . “Iymonning bayoni”da Allohdan har ne kelsa, rost deb bilish iymondan ekanligi nazarda tutiladi. Xudodin har na keldi rost bilding, Tiling birla yana iqror qilding. Musulmonlig‘ yo‘lida buldur iymon, Muni bilmas kishi tongla pushaymon. Iymonsiz kishining hech bir amalini, ishini Alloh qabul etmasligi keltiriladi: Na’uzu billah iymonsiz kishini, Qabul etmas Xudoyim hech ishini. Asar mutolaasi davomida islom diniga oid aqoidlarni, Allohni tanish, Payg‘ambar imiz vasfi, iymon belgilari, farishtalarni ng belgilari haqida ma’lumotlarni bilib boraverasiz. “Farishtalar bayoni”da farishtalarning yеyish- ichishdan, qabohat va yomon so‘zdan yiroq ekanliklari ta’kidlanadi. Alar forig‘ ichmak, еmakdin, Yomon qilmoq, qabohat so‘z demakdin. O‘z davrida va o‘zidan keying davrda ham barchaga maqbul, mashhur bo‘lgan 11 So‘fi Olloyor. Sabot ul-ojizin. -Toshkent: Mehnat: 1991. – B. 22. 22 mazkur asar bugun ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Matnshunoslik va manbashunoslik, adabiyotshunoslikning ulkan xazinasidir. Asarni har bir o‘quvchi, tadqiqotchi mutolaa qilganida yangi-yangi ma’no-mazmun topadi. “Har bir ishda еtuk ustoz istamakning bayoni”da har ishda ustoz lozimligini, pir tanlagan inson hamma ishda salomat bo‘lishi ta’kidlanadi. Agar bo‘lmosa yo‘l boshlog‘uchi pir, Solur bo‘yng‘a Shayton domi tazvir. Agar bo‘lmosa bir sohib karomat, Emas mumkin kishi yеtgay salomat. Qachon har pir bilur qutlug‘ yo‘lingni, Tanib er yaxshisin topshir qo‘lingni. Asarda har bir masala o‘z javobini topadi. Dard kelganda shukr qilish, sabr bo‘lish haqida “Qazoga rozi va balog‘a sabrli bo‘lmoqning bayoni” da quyidagi fikrlar keltirilgan: Rizo ayvonida topqon kishi jo, Demas vo bobi ofat bo‘lsa ham vo. Agar mag‘zi diling ayrilsa to po‘st, Yig‘ini yig‘ agar chin qulsan, ey do‘st. Boshga tashvish tushganda oh-u dod qilmasdan, muallif aytganidek: Xudo amriga oqil g‘am yеmasdur, Demas gardun qilur gar dun emasdur. Aning hukmiga kim bo‘lsa mamnun, Ko‘tarmas un agar boshin qilur un. “Sabot ul-ojizin” asari bo‘yicha barcha hikoyatlarning manbalari bilan matniy tadqiq qilish uni bugungi kunimizdagi ahamiyatini yanada oshiradi. Xulosa sifatida aytishimiz mumkinki, bu asardagi tasavvufiy ma’nolar barchamiz uchun dastur ul-amal bo‘lib xizmat qiladi. Bir boqishda asardagi ma’no anglanmasligi mumkin, ammo yuqori diniy bilim, tasavvufga oid tushunchalar mohiyatini yaxshi anglagan 23 holda asar matniy xususiyatlariga to‘xtalish, uning mohiyatini to‘la-to‘kis tushunishimiz uchun yordam beradi 12 . II bob bo‘yicha xulosa II bobda amalga oshirilgan tahlillar So‘fi Ollayor she’riyatida Qur’on oyatlari asosiy ma’naviy mezon sifatida namoyon bo‘lishini ko‘rsatdi. Shoir Qur’on matnining tashqi shakliga emas, balki uning ichki mazmun–ma’nosiga, undagi axloqiy, iymoniy va irfoniy g‘oyalarga murojaat qiladi. Aynan shu yondashuv natijasida uning she’rlari didaktik ruhda bo‘lsa-da, quruq nasihat emas, balki badiiy-estetik ta’sir kuchiga ega poetik talqin sifatida shakllanganini ko‘ramiz. O‘rganishlar shuni tasdiqladiki, So‘fi Ollayor Qur’ondagi tavhid, taqvo, sabr, shukr, ixlos, tavakkul, bandalik kabi g‘oyalarni bevosita oyatlarni takrorlamasdan, balki ularni hayotiy misollar, ramziy obrazlar va ruhiy holatlar orqali yoritadi. Shoirning tasavvufiy tafakkuri Qur’on mazmunini chuqur, ruhiy-manoiy talqin qilishga imkon bergan; natijada oyatlar badiiy timsollar orqali yanada ta’sirchan shaklga ega bo‘ladi. Bu esa So‘fi Ollayor ning ilohiy matnni badiiy fikr bilan uyg‘unlashtirishdagi mahoratini yaqqol ko‘rsatadi. Qur’on mazmunlarining she’riy talqinida shoirning ma’naviy-axloqiy tarbiya masalalariga alohida urg‘u bergani ham aniqlanadi. Shoir oyatlardagi komillik, poklik, adolat va mehr-oqibat g‘oyalarini o‘z davri hayoti bilan bog‘lab, o‘quvchini ruhiy poklanish va axloqiy yetuklik sari yetaklaydigan mazmun yaratadi. Shunday qilib, So‘fi Ollayor she’riyatidagi Qur’on talqini faqat diniy mazmunni badiiy ifodalash emas, balki ma’naviy-ma’rifiy o‘gitlarni xalq ongiga sodda, tushunarli va ta’sirchan shaklda yetkazishning o‘ziga xos poetik uslubiga aylanadi. 12 Boysoatov M. “sabot ul-ojizin” hikoyatlarining manbalari va matniy tadqiqi. // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 3(3), March, 2023. – 873-878-B. 24 UMUMIY XULOSA So‘fi Ollayor ijodi o‘zbek mumtoz adabiyotining diniy-ma’rifiy yo‘nalishini yuksak bosqichga olib chiqqan badiiy-falsafiy meros sifatida alohida ahamiyatga egadir. Ushbu kurs ishida amalga oshirilgan tadqiqotlar natijasida shoirning Qur’on va hadis mazmunlarini poetik talqin etishdagi o‘rni, uning ma’naviy-estetik qarashlari hamda tasavvufiy tafakkuri keng qamrovda yoritildi. O‘rganishlar ko‘rsatdiki, So‘fi Ollayor nafaqat tasavvuf ilmini chuqur o‘rgangan, balki ilohiy manbalarni xalq ruhiyatiga mos tarzda badiiy ifodalash mahoratiga ega bo‘lgan yirik adabiyot va ma’rifat arbobidir. Birinchidan, shoirning hayoti va ijodiy faoliyati diniy-ilmiy muhit bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, uning asarlarini yaratish jarayonida Qur’on oyatlari, hadisi shariflar hamda tasavvufiy manbalar asosiy g‘oyaviy tayanch vazifasini bajargan. So‘fi Ollayor badiiy tafakkurining shakllanishida Naqshbandiya tariqati, ulamolar majlisi, diniy ta’lim an’analari va adabiy-estetik maktablar muhim omil bo‘lib xizmat qilgan. Shu jihatdan, shoir merosi diniy-ma’naviy an’analar va badiiy tafakkur uyg‘unligining yorqin namunasi sanaladi. Ikkinchidan, Qur’on oyatlari So‘fi Ollayorning poetik dunyoqarashida nafaqat ilohiy matn sifatida, balki ma’naviy kamolot mezoni, ruhiy komillikka eltuvchi asosiy manba sifatida talqin etilgan. Shoir oyatlardagi axloqiy, aqidaviy va ijtimoiy g‘oyalarni poetik obrazlar orqali o‘ziga xos tarzda bayon etadi. U Qur’on mazmunini badiiy fikr orqali jonlantirib, oyatlarning ma’naviy mag‘zini o‘quvchi qalbiga singdirishga intiladi. Tavhid, taqvo, sabr, shukr, halollik va mehr- oqibat kabi oyatlar asosidagi g‘oyalar shoir she’riyatida chuqur badiiy umumlashmalar asosida talqin qilinadi. Bu esa So‘fi Ollayor merosining falsafiy yuksakligini ko‘rsatadi. Uchinchidan, hadis mazmunlarining poetik talqini bo‘yicha olib borilgan kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, shoir hadislarni faqat diniy hukm sifatida emas, balki inson ruhiyatini poklash, jamiyat axloqini mustahkamlashning amaliy mezoni sifatida qabul qiladi. Uning she’rlarida hadislar asosidagi sabr, taqvo, muruvvat, saxovat, halollik, adolat, nafs tarbiyasi kabi mavzular keng qamrovda badiiy talqin etilgan. Shoir hadis mazmunini xalqona misollar, hayotiy voqealar, tasavvufiy ramzlar 25 yordamida yoritadi va o‘quvchini axloqiy kamolotga chorlashga intiladi. To‘rtinchidan, So‘fi Ollayor she’riyatidagi Qur’on va hadis talqini tasavvufning ichki mohiyati, ya’ni insonning ruhiy poklanishi, komil inson darajasiga yetishi, nafsni yengish, Xudoga muhabbat va bandalikni chin dildan ado etish kabi masalalar bilan bevosita bog‘langan. Shoirning tasavvufiy qarashlari shunchaki nazariy fikr emas, balki amaliy axloqiy dastur bo‘lib, uning she’rlarida badiiy shakl orqali o‘zining mukammal ifodasini topgan. Shu bois So‘fi Ollayor merosi nafaqat mumtoz adabiyot namunasi, balki ma’naviy tarbiya vositasi sifatida ham yuqori baholanadi. Beshinchidan, tahlillar shuni ko‘rsatadiki, So‘fi Ollayor Qur’on va hadis mazmunini talqin etishda majoz, ramz, tashbeh, talmeh kabi mumtoz poetik san’atlardan mahorat bilan foydalangan. U ilohiy matn mazmunini xalqning kundalik ruhiy hayoti bilan bog‘lab, badiiy obrazlar orqali yanada ta’sirchan va mazmundor ifodalaydi. Natijada shoir she’riyati o‘quvchini nafaqat diniy bilimga, balki ruhiy chuqurlikka, fikriy teranlikka chorlaydigan yuksak badiiy hodisaga aylanadi. So‘fi Ollayor she’riyatida Qur’on va hadis mazmunlarining badiiy talqini bu diniy manbalar mazmunini yodda tutish yoki aynan takrorlash emas, balki ularning ruhiy-axloqiy mohiyatini badiiy-estetik usullar bilan chuqur va ta’sirchan talqin etish jarayonidir. Shoir ijodining badiiy qimmati ham aynan shunda namoyon bo‘ladi. Uning asarlari zamonlar osha o‘z ahamiyatini yo‘qotmasdan, bugungi kunda ham ma’naviy-ma’rifiy tarbiyaning samarali vositasi bo‘lib qolmoqda. So‘fi Ollayor merosi o‘zbek adabiyoti tarixida diniy-ma’naviy tafakkurni badiiy ifoda bilan uyg‘unlashtirgan yuksak namuna sifatida qadrlanadi. Shoirning Qur’on va hadis mazmunlarini talqin etishdagi mahorati esa uni tasavvufiy adabiyotning eng yorqin namoyandalaridan biri sifatida e’tirof etishga asos yaratadi. 26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Asosiy ilmiy adabiyotlar 1.Abdullayeva Z . “Sabot ul-ojizin” asari hikoyatlarida obrazlar talqini. // Innovative academyilm-fan va innovatsiya ilmiy-amaliy konferensiyasi. 2.Arnold I.V. Лингвокультурология: Теория и практика. — Москва: Наука, 2010. 3.Axmedova K. Sharq nasrida tazkiranavislikning paydo bo‘lishi. «Zamonaviy dunyoda ijtimoiy fanlar: nazariy va amaliy izlanishlar» nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya. – 109-111-B. 4.Baker, Mona. In Other Words: A Coursebook on Translation. — Routledge, 2011. 5.Boysoatov M. “sabot ul-ojizin” hikoyatlarining manbalari va matniy tadqiqi. // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 3(3), March, 2023. 6.Doniyorova M. “Sabot ul - ojizin” asari ma’naviy yuksalish va axloqiy kamolot dostoni. // O‘zbek filologiyasi: Muammo va yechimlar” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani. 7.F. Hasanov. Ma‘naviyat yulduzlari. –Toshkent, O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2011. B-365. 8.Orzibekov Rahmonqul. O‘zbek adabiyoti tarixi. O‘zbekiston Yozuvchilar Uyushmasi Adabiyot jamg’armasi nashriyoti -Toshkent: 2006. – B. 32. 9.Rahmonberdiyev I. Tasavvufda zohidlik, oshiqlik va oriflik tushunchalari. Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. 2021. 10.Rahmonqul Orzibekov. O‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston Yozuvchilar Uyushmasi Adabiyot jamg’armasi nashriyoti, 2006. 11.Rashid Zohid. “Sabot ul-ojizin “sharhi. Ravoyihur rayhon. – Toshkent: “Matbaachi”, 2022. 186-B. 12.Raximova Y. Alisher Navoiy ijodining turkiyada o‘rganilishi haqida. // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. 27 13. Shamsiyev P. “Xamsa” dostonlarining ilmiy-tanqidiy matnlari va ularni tuzish prinsiplari. // Oltin bitiglar — Golden scripts. 14.So‘fi Olloyor. Risolai aziza “Sabot ul-ojizin sharhi” (Tuzuvchi: B.Hasan) – Toshkent: A.Qodiriy nomidagi Xalq merosi nashr, 2000. 15.So‘fi Olloyor. Sabot ul-ojizin (Nashrga tayyorlovchilar Hoji Po‘latqori Muhammad Ali, Mahmud Hasaniy, Mirsolih Qosim), – Toshkent: Mehnat. – B. 209 16.So‘fi Olloyor. Sabot ul-ojizin (Nashrga tayyorlovchilar: Hoji Po‘latqori Muhammad Ali, Mahmud Hasaniy, Mirsolih Qosim). – Toshkent: Mehnat, 1991. 17.So‘fi Olloyor. Sabot ul-ojizin. (Nashrga tayyorlovchi: Rashid Zohid). – Toshkent: Cho‘lpon, 1991. 18.So‘fi Olloyor. Sabot ul-ojizin. -Toshkent: Mehnat: 1991. – B. 22. 19.So‘fi Olloyor. Sabotul ojizin sharhi, Ravoyihur Rayhon (Nashrga tayyorlovchi: Rashid Zohid), – Toshkent: “Sharq” nashriyot-matbaa aktsiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati. 2021. 20.So‘fi Olloyor. Sabotul ojizin sharhi, Ravoyihur Rayhon (Nashrga tayyorlovchi: Rashid Zohid). – Toshkent: “Sharq” nashriyot-matbaa aktsiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati, 2021. 21.Valixo‘jaev B. Alisher Navoiy she'riyati. – Samarqand: Sam DU nashri, 2001. – 100 b. 22.Xalilova N. So‘fi Olloyor “Sabot ul-ojizin” va Xo‘janazar Huvaydoning “Rohati dil” asarlarining mushtarak jihatlari. // лучшие интеллект уальные исследования, Часть-11_ Том-1_ Декабрь -2023. 23.Yo‘ldosheva M . Navoiy “Xamsa”sida komil inson shaxsi masalasi. // XXI asrning ilmiy-amaliy tadqiqotlari. 24.Zohidov R. “Sаbotul ojizin” аsаrining mаnbаlаri, shаrhlаri vа ilmiy-tаnqidiy mаtnini kompleks o‘rgаnish muаmmolаri. F.f.d. diss. – Toshkent., 2018 25.М. М. Хайруллайев. ‗‘Маьнавият юлдузлари‘‘. –Тошкент, А. Қодирий, 1999. Б-- 395. 28 26.Равшан Мирзаев. Сўфи Оллоерга замон боқажак. –Тошкент. Фан. 2007. Б-- 54. 27.Саботул ожизин шарҳи/ C. Aлоҳ ер: шархлаб нашрга тай ерловчилар.:М. ‖ Исмоиловб ва А. Аrаров. – Самарқанд: Имом Бухорий халқаро маркази нашри ети. Б- 527. 28.У. Увватов. Ўзбекистон—буюк алломалар юрти. –Тошкент, ―Маьнавият , ‖ 2010. Б-- 396. 29.Ҳамиджон Ҳомидий. Тасаввуф алломалари. –Тошкент: Шарқ , 2004. Б- ‖ ‖ 206. II. Elektron manbalar 30 31 32 33. 34 35. 29 30

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SO‘FI OLLAYOR HAYOTI VA IJODI

1.1.So‘fi Ollayorning hayoti va ijodiy shakllanish bosqichlari

1.2.Shoir ijodining “Sabot ul-ojizin” misolida qur’on oyatlari va hadislar bilan bog‘liqligi

I bob bo‘yicha xulosa

II BOB. SO‘FI OLLAYOR SHE’RIYATIDA QUR’ON MAZMUNLARINING BADIIY TALQINI

2.1.Qur’on oyatlarining g‘oyaviy mazmuni va ularning she’riy ifodasi

2.2.Tasavvufiy yo‘nalishdagi oyatlar talqini va ularning ramziy obrazlarda aks etishi

II bob bo‘yicha xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить