Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 175.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

So‘fi Olloyorning «Sabot ul-ojizin» asaridagi hikoyalar talqini

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI O‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: SO‘FI OLLOYORNING “SABOT UL-OJIZIN” ASARIDAGI HIKOYALAR TALQINI Bajardi:__________________________ Qabul qildi:__________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH...................................................................................................................3 I BOB. SO‘FI OLLOYOR POETIKASIDA DIDAKTIK QARASHLAR VA ULARNING IFODALANISHI.............................................................................5 1.1.So‘fi Olloyor ijodida “Sabot ul-ojizin” asarining o‘rni.....................................5 1.2. So‘fi Olloyorning didaktik nasr namunalarida obrazlar..................................12 I bob yuzasidan xulosa............................................................................................16 II BOB. “SABOT UL-OJIZIN”NING LINGVOPOETIK XUSUSIYATLARI 2.1.“Sabot ul-ojizin”da obrazlilik............................................................................17 2.2. “Sabot ul-ojizin” va “Rohati dil” asari.............................................................20 II bob yuzasidan xulosa...........................................................................................24 UMUMIY XULOSA.............................................................................................26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..............................................................28 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. So‘fi Olloyorning “Sabot ul-ojizin” asari o‘zbek mumtoz adabiyotida axloqiy pandu-nasihat ruhida yaratilgan manbalardan biridir. Asardagi hikoyalar insoniy fazilatlar, taqvo, sabr, halollik, tavoze kabi ma’naviy qadriyatlarni targ‘ib etishi bilan qadimdan xalq tarbiyasida muhim o‘rin egallab keladi. Asarning hikoyatlari qisqa, sodda va o‘qilishi oson bo‘lishi bilan birga, chuqur ma’naviy mazmunga ega bo‘lgani uchun hozirgi davrda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Shu bois “Sabot ul-ojizin”dagi hikoyalarni tahlil qilish, ularning badiiy xususiyatlarini hamda tarbiyaviy mazmunini yoritish bugungi adabiy tadqiqotlar uchun muhim masalalardan biridir. “Sabot ul-ojizin” asaridagi hikoyalar insonni ezgulikka chorlaydi, nafsni tiyish, sabr-toqat, xushxulqlik kabi fazilatlarni targ‘ib etadi. Bugungi ijtimoiy hayotda axloqiy tarbiya, ma’naviy qadriyatlarning mustahkamlanishi muhim ahamiyat kasb etayotgani bois asardagi hikoyalarni zamonaviy nuqtayi nazardan o‘rganish dolzarb hisoblanadi. O‘rganilganlik darajasi . So‘fi Olloyor ijodi, jumladan “Sabot ul-ojizin” haqida adabiyotshunos olimlar tomonidan ayrim tadqiqotlar olib borilgan bo‘lsa-da, asardagi hikoyalarning mazmuni, badiiy talqini va tarbiyaviy mohiyati mustaqil mavzu sifatida hali to‘liq yoritilmagan. Bu esa mavzuni qayta ko‘rib chiqish zaruratini kuchaytiradi. Kurs ishining obyekti. So‘fi Olloyorning “Sabot ul-ojizin” asari. Kurs ishining predmeti . Asar tarkibidagi hikoyatlarning mazmuni, badiiy talqini va axloqiy-ibratli jihatlari. Kurs ishining maqsadi . “Sabot ul-ojizin”dagi hikoyalarni umumiy ruhda tahlil qilish, ularning ma’naviy-axloqiy mazmunini yoritish. Bugungi kundagi ahamiyatini ko‘rsatib berish. Kurs ishining vazifalari: a)Asarning umumiy mazmuni va tuzilishini ko‘rsatish. b)Hikoyatlarning asosiy g‘oya va ma’naviy yo‘nalishlarini aniqlash. 3 c)Hikoyatlarda targ‘ib etilgan fazilat va ibratlarni yoritish. d)Ularning tarbiyaviy ahamiyatini umumiy ruhda tahlil qilish. Kurs ishining tarkibiy tuzulishi kirish, II bob, 4 paragraf, xulosalar va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. Jami: 30 bet. 4 I BOB. SO‘FI OLLOYOR POETIKASIDA DIDAKTIK QARASHLAR VA ULARNING IFODALANISHI 1.1.So‘fi Olloyor ijodida “Sabot ul-ojizin” asarining o‘rni Tasavvuf adabiyoti an’analarini o‘z asarlarida izchil davom ettirgan So‘fi Olloyor nomi Sharq-u G‘arbda birdek mashhur, desak mubolag‘a qilmagan bo‘lamiz. Bejizga So‘fi Olloyor haqida yozgan bir muallif “Abu Hanifayi vaqt ast” (“O‘z zamonasining Abu Hanifasi, ya’ni Imomi A’zami ”) 1 , – deb baholamagan. So‘fi Olloyor hazratlari o‘zbek adabiyoti tarixida Hazrati Navoiydan so‘ng Naqshbandiya tariqatini she’riy shaklda targ‘ib qilgan ulug‘ so‘z san’atkoridir. Alloma arab-fors va turkiy tillarning bilimdoni edi. So‘fi Olloyor o‘zbek adabiyoti tarixi va tasavvuf tarixida alohida o‘ringa ega. Naqshbandiya tariqatini hayotga tatbiq etib, uni madrasalarga olib kirgan. Eski usul maktab, madrasalarida: “Haftiyak”, “Chahor kitob”, “So‘fi Olloyor” (aslida “Sabot ul-ojizin”) va “Hofiz” o‘qitilgan. Asarlarida Qur’oni Karim oyatlari, Hadisi sharif hikmatlari va tasavvuf g‘oyalarini ajoyib tarzda bog‘lagan. “Sabot ul-ojizin” asarini o‘qir ekanmiz, sof islomiy e’tiqod, komil inson axloqi, ilohiy muhabbat, yoshlar tarbiyasi kabi mavzularga duch kelamiz. Unda Allohning ma’rifati, tavhidi, sifatlari, iymon, farishtalar, qabr azobi, qiyomat kuni, Payg‘ambar shafoati, umrning foniyligi haqida xabar beradi. Asar muqaddimasida qayd qilinishicha, muallifning muxlis va do‘stu yaqinlari turkiy tilda kitob yozishini iltimos qiladi: Bitilsa turkiy til birla aqiyda, Ko‘ngullar bo‘lsa andin oramiyda. Tamalluq qildilar chun bir necha yor, Qalam tortay Xudo bo‘lsin madadkor. 1 Orzibekov Rahmonqul. O‘zbek adabiyoti tarixi. O‘zbekiston Yozuvchilar Uyushmasi Adabiyot jamg’armasi nashriyoti -Toshkent: 2006. – B. 32. 5 Bunga javoban fors tilida yozilgan “Maslak ul-muttaqin” asarini bir muncha qisqartirib, “Sabot ul-ojizin” deb ataydi: Aqiyda so‘zlaridin qildim isbot, Anga qo‘ydum Sabot ul-ojizin ot. “Sabot ul-ojizin” 300 yildan ko‘proq vaqt mobaynida maktab va madrasalarda asosiy darslik, qo‘llanma bo‘lgan. Matbaa paydo bo‘lgach Qozon, Boku, Toshkent, Xivada qayta-qayta bosilib chiqqan. Asarga bo‘lgan qiziqish tufayli ko‘plab sharhlar yozilgan. Jumladan, Tojuddin Yolchiqul “Risolai Aziza”, Sayyid Habibulloh Yahyoxon “Hidoyat ut-tolibin”, Rashid Zohid “Ravoyihur Rayhon”. Muallif asarni yaratishda ikkita asosiy manbadan foydalangan. Birinchi manba: Qur’oni Karimdir. Ikkinchi manba: o‘zigacha bo‘lgan buyuk allolamalar: Sulaymon Boqirg‘oniy, Ahmad Yassaviy, Alisher Navoiy asarlarining ta’siridir. Asar din-aqoid bo‘yicha diniy ko‘rsatma beradi, shuning bilan birga adabiy buyuk xazina hamdir. Quyidagi misralarni o‘qiganingizda haqiqiy inson qanday bo‘lishi kerakligini anglagandek bo‘lasiz: Ochiqqo‘llik, kushoda yuzli bo‘lg‘il, Muruvvatlik, muloyim so‘zli bo‘lg‘il. Musulmon o‘g‘liga yaxshi qiliq qil. Tilingni xush, chiroyingni iliq qil. Asarni o‘quvchi uchun qulayligi sodda tilda yozilgani bo‘lib, so‘z o‘yinlarining ishatilganligi yodlab olishni ham osonlashtiradi. Darslik sifatida o‘qitilishi, barchaga manzur bo‘lishi asar nusxalarining ko‘p bo‘lishiga sabab bo‘lgan. Asar qo‘lyozmasi kotiblar tomonidan ko‘p marta ko‘chirilgan va chop etilgan. Ko‘chirish va chop etish jarayonlarida undagi ba’zi baytlar o‘zgarishga uchragan, ba’zilari tushib qolgan, ba’zi baytlar esa kitob zarur bo‘lgan xalqning tili va shevasi taqozosidan o‘zgartirilgan. Bu esa “Sabot ul-ojizin” asarining nusxalari orasida har xillikni keltirib chiqargan. Nusxalardan biri Hoji Po‘latqorining shaxsiy kutubxonasidagi Saudiya Arabistonida Muso Afandi tomonidan chop etilgan. Yana bir nusxasi Pokistonda “Hidoyat ut-tolibin sharhi “Sabot ul-ojizin” (“Sabot ul- ojizin”ni sharhlashda toliblarga yo‘llanma”) chop etilgan. 6 Muallifi Sayyid Habibulloh ibn Sayyid Yahyoxon al Farg‘oniy summa-al Kobuliydir 2 . Riyozat bandig‘a berkit oyog‘in, Ko‘tarma boshidin taqvo tayog‘in Qaysar nafsning oyog‘ini riyozat mashaqqati bilan mahkam bog‘lab, boshi uzra taqvo tayog‘ini ko‘tarib tur. Shu o‘rinda “Sabotul ojizin” matni nashrlaridan birida 3 mazkur bayt tabdilida yo‘l qo‘yilgan jiddiy xatoni eslatib o‘tishimiz zarur. Arab alifbosidagi matnlarni, xususan, mumtoz adabiy matnlarni joriy imloga o‘girish har tomonlama bilim va hamisha hushyorlik talab qiladigan o‘ta mas’uliyatli ish. Bu mehnat qanchalar sermashaqqat bo‘lmasin, bir so‘z ustida soatlab zahmat chekayotgan matnshunosga kichik bir xato qilishga ham imtiyoz bermaydi. Chunki biz kichik deb e’tiborga olmayotgan xato tufayli butun bir matn ma’nosiga xalal yetadi, muallif haqqiga, tarixiy omonatga xiyonat sodir bo‘ladi. Riyozat bandig‘a berkit oyog‘in, Ko‘tarma boshidin taqvo tuyog‘in. Taqvo tushunchasi o‘zining asos e’tibori bilan yuksak maqomni ifodalaydi. Bu maqomni topgan inson qadriyati shu qadar ko‘tariladiki, oyog‘i zamindan uzilmasdan, Nazari samolarga yetadi, yerda turib, Haqqa bog‘lanadi. Shuning uchun ham Qur’oni karimning avvalgi suralari, avvalgi oyatlaridanoq taqvo haqida so‘z boradi, bu ulug‘ Kitobning katta taqvo egalarini to‘gri yo‘lga boshlashi eslatiladi. Tabiiyki, taqvo tushunchasi zamiridagi bu oliy mazmun mumtoz matnlarda butun badiiyati bilan baland pardalarda vasf etilgan. Nahotki, bu oliy mazmunni hayotining dasturiga aylantirgan, umrini shu e’tiqodda kechirgan So‘fi Olloyordek shaxs taqvoni hayvonga o‘xshatsa, uni tuyoqli qilib tasvirlasa?! Bu na e’tiqodga, na badiiyat qonuniga to‘g‘ri keladi? Demak, bu yerda yo matnni ko‘chirgan kotiblardan yoki nashrga tayyorlovchilardan xato o‘tgan. Matnning turli qo‘lyozma nusxalarini 2 So‘fi Olloyor . Sabot ul-ojizin. – Toshkent-Mehnat: 1991. – B. 4 3 So‘fi Olloyor. Sabot ul-ojizin (Nashrga tayyorlovchilar Hoji Po‘latqori Muhammad Ali, Mahmud Hasaniy, Mirsolih Qosim), – Toshkent: Mehnat. – B. 209 7 o‘rganib, shunga amin bo‘ldikki, adashish kotibdan emas, mashrga tayyorlovchilardan sodir bo‘lgan. Arabiy imlodagi so‘zidagi (т) harfidan so‘nggi qisqa unli “a” emas, “u” qilib o‘qilgan. Natijada xunuk xato yuz bergan. Aslida “taqvo tayog‘i” deb o‘qilishi kerak edi. Shunda misradan misraga uzluksiz kuchayib borgan mazmun uyg‘unligi to‘la saqlanadi va badiiy mantiqqa rioya qilingan bo‘ladi 4 . Matnshunos olim Rashid Zohidovning ta’kidlashicha, “Sabot ul-ojizin” yaratilgan davr o‘zbek tili tarixida ham alohida xususiyatga ega. XIV-XVII asrlarga oid manbalarda (Xorazmiy, Sakkokiy, Atoiy, Lutfiy, Navoiy, Fuzuliy, Muhammad Solih, Bobur asarlarida) eski o‘zbek tilining leksik-grammatik va uslubiy imkoniyatlari nihoyatda kengligi va rang-barangligi bilan to‘laligicha namoyon bo‘ladi. XVII asrdan keyingi o‘zbek tilida yaratilgan asarlarda ma’lum sabablarga ko‘ra, yuqorida ba’zi til imkoniyatlari yuqori darajada aks etmagan. “Sabot ul-ojizin” til tarixining biz shartli ravishda ajratgan mana shu ikki muhim davrning tutash joyida yaratilgan asardir. Olimning fikricha, asarni ilmiy-ma’rifiy asar sifatidagi qiymatini aniqlashda uni faqat bir fan tarmog‘i doirasida qaramaslik lozim. Ya’ni biz “Sabot ul-ojizin” asarini ham adabiyotshunoslik nazariyasi nuqtayi nazaridan, ham tilshunoslik nuqtayi nazaridan, ham aqoid ilmi nuqtayi nazaridan ilmiy-nazariy o‘rganishimiz mumkin. Asar har bir fan tarmog‘i uchun bir butun ilmiy manbadir. Shu jihatdan u ilmiy asardir. “Ma’rifiy” asar deyilishini ham olim juda asosli ravishda tushuntirishga harakat qiladi, “Sarlavhadagi “ma rifiy” so ziga beriladiganʼ ʼ ta rif esa “ma rifat” tushunchasining asl ma nosini anglashga bog liq. “Ma rifat” ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ so zi lug atda tanimoq, bilmoq ma nolarini anglatadi. Аmmo ilm so zi anglatgan ʼ ʼ ʼ ʼ bilish bilan ma rifat so zi anglatgan bilish o rtasida farq bor. Ma rifat deganda ʼ ʼ ʼ ʼ narsaning belgilarini (sifatlarni) idrok qilish tushunilsa, ilm orqali bilishda narsaning o zini (zotni) idrok qilish tushuniladi. Boshqacharoq aytilsa, ilgari xabardor ʼ bo lmagan narsani keyin bilish ma rifatdir. Shuning uchun “ma rifat” so ziga ʼ ʼ ʼ ʼ o zakdosh orif sifatini Ollohga nisbatan qo llab bo lmaydi. Chunki ʼ ʼ ʼ 4 So‘fi Olloyor. Sabotul ojizin sharhi, Ravoyihur Rayhon (Nashrga tayyorlovchi: Rashid Zohid), – Toshkent: “Sharq” nashriyot-matbaa aktsiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati. 2021. 8 bexabarlikdan so ng bilim hosil bo lishi Yaratuvchiga emas, yaratilganlarga xosʼ ʼ sifatdir. Qadim manbalarda, xususan mumtoz adabiyotimizda ma rifat lafzi orqali ʼ Haqni tanish tushunchasi ifodalangan. Keyinchalik tilimizda “ma rifat” so zining ʼ ʼ ma no doirasi yanada kengaydi. Аsl taqozo qiladigan sifatlar aslning o rnida ʼ ʼ iste mol qilina boshladi. Masalan, “ma rifatli kishi” degan so zdan endi bevosita ʼ ʼ ʼ Haqni ongli ravishda anglash sifati tushunilmaydi. Balki, “zamonamiz kishisining ma rifati – ko p ma lumotlardan xabardorlik, rasmiy odob etiketlarini ʼ ʼ ʼ o zlashtirganlik bilan belgilanadi” degan qarash bugun me yorga aylangan” ʼ ʼ 5 . Uyalma ma’rifatni o‘granurdin, Tanur joying bo‘lur, qolsang tanurdin. Uyolmasdur talab amrini olg‘on, Qolur yaxshi uy olmog‘din uyalg‘on. Ushbu bayt orqali uyalib ma’rifat ilmini o‘rganishga chaqirib, Haqni tanish, bu ilmdan bexabar qolgan insonning joyi do‘zaxda bo‘lishi aytiladi. Payg‘ambar alayhissalom “Agar Xitoyga borib bo‘lsa ham ilm olinglar, chunki ilm har bir musulmonga farz”, – degan. Oxiridagi ikki misra Alisher Navoiy hazratning “bilmaganin so‘rab o‘rgangan olim, orlanib so‘ramagan o‘ziga zolim” fikriga to‘g‘ri keladi. Ya’ni ma’rifat ilmini orlanib so‘ramagan, jannatdan benasiba qolishi nazarda tutilyapti. Alloh hamdi va Muhammad s.a.v. madhi berilgan. “Dar bayoni sababi ta’lif” (“Kitobning yozilish sababi bayonida”) o‘zi kabi xastalar shod bo‘lishligi uchun “Sabot ul-ojizin”ni yozganligini ta’kidlaydi. O‘zimdek xastalar bo‘lg‘aymu deb shod, Nasoyihdin ham andak ayladim yod. Nasihat tinglamas dilsaxt mahjub, Ko‘karmas tosha yomg‘ir yog‘sa ham ko‘p. 5 Zohidov R. “Sаbotul ojizin” аsаrining mаnbаlаri, shаrhlаri vа ilmiy-tаnqidiy mаtnini kompleks o‘rgаnish muаmmolаri. F.f.d. diss. – Toshkent., 2018. 9 Nasihat tinglamas insonlar ko‘p yomg‘ir yog‘gani bilan hech nima ko‘karmaydigan toshga o‘xshatiladi. Alloh taoloni tanimoq bayonida esa Aqiyda bilmagan insonni shaytonga el bo‘lishi, amal qilganlari yеl, ya’ni shamol kabi o‘tkinchi ekanligi uqtirilgan: Aqiyda bilmag‘on shaytona eldur, Agar ming yil amal deb qilsa yеldur. Uyolma ma’rifatni o‘granurdin, Tanur joying bo‘lur qolsang tanurdin 6 . “Iymonning bayoni”da Allohdan har ne kelsa, rost deb bilish iymondan ekanligi nazarda tutiladi. Xudodin har na keldi rost bilding, Tiling birla yana iqror qilding. Musulmonlig‘ yo‘lida buldur iymon, Muni bilmas kishi tongla pushaymon. Iymonsiz kishining hech bir amalini, ishini Alloh qabul etmasligi keltiriladi: Na’uzu billah iymonsiz kishini, Qabul etmas Xudoyim hech ishini. Asar mutolaasi davomida islom diniga oid aqoidlarni, Allohni tanish, Payg‘ambar imiz vasfi, iymon belgilari, farishtalarni ng belgilari haqida ma’lumotlarni bilib boraverasiz. “Farishtalar bayoni”da farishtalarning yеyish- ichishdan, qabohat va yomon so‘zdan yiroq ekanliklari ta’kidlanadi. Alar forig‘ ichmak, еmakdin, Yomon qilmoq, qabohat so‘z demakdin. O‘z davrida va o‘zidan keying davrda ham barchaga maqbul, mashhur bo‘lgan mazkur asar bugun ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Matnshunoslik va manbashunoslik, adabiyotshunoslikning ulkan xazinasidir. Asarni har bir o‘quvchi, tadqiqotchi mutolaa qilganida yangi-yangi ma’no-mazmun topadi. 6 So‘fi Olloyor. Sabot ul-ojizin. -Toshkent: Mehnat: 1991. – B. 22. 10 “Har bir ishda еtuk ustoz istamakning bayoni”da har ishda ustoz lozimligini, pir tanlagan inson hamma ishda salomat bo‘lishi ta’kidlanadi. Agar bo‘lmosa yo‘l boshlog‘uchi pir, Solur bo‘yng‘a Shayton domi tazvir. Agar bo‘lmosa bir sohib karomat, Emas mumkin kishi yеtgay salomat. Qachon har pir bilur qutlug‘ yo‘lingni, Tanib er yaxshisin topshir qo‘lingni. Asarda har bir masala o‘z javobini topadi. Dard kelganda shukr qilish, sabr bo‘lish haqida “Qazoga rozi va balog‘a sabrli bo‘lmoqning bayoni” da quyidagi fikrlar keltirilgan: Rizo ayvonida topqon kishi jo, Demas vo bobi ofat bo‘lsa ham vo. Agar mag‘zi diling ayrilsa to po‘st, Yig‘ini yig‘ agar chin qulsan, ey do‘st. Boshga tashvish tushganda oh-u dod qilmasdan, muallif aytganidek: Xudo amriga oqil g‘am yеmasdur, Demas gardun qilur gar dun emasdur. Aning hukmiga kim bo‘lsa mamnun, Ko‘tarmas un agar boshin qilur un. “Sabot ul-ojizin” asari bo‘yicha barcha hikoyatlarning manbalari bilan matniy tadqiq qilish uni bugungi kunimizdagi ahamiyatini yanada oshiradi. Xulosa sifatida aytishimiz mumkinki, bu asardagi tasavvufiy ma’nolar barchamiz uchun dastur ul-amal bo‘lib xizmat qiladi. Bir boqishda asardagi ma’no anglanmasligi mumkin, ammo yuqori diniy bilim, tasavvufga oid tushunchalar mohiyatini yaxshi anglagan holda asar matniy xususiyatlariga to‘xtalish, uning mohiyatini to‘la-to‘kis tushunishimiz uchun yordam beradi. O‘quvchilar ongida aqoid ilmi haqida, iymoni 11 mukammal shaxs bo‘lib yеtishishlarida, ustoz tanlash bobida insoniylik tuyg‘ularini shakllantiradi 7 . 1.2. So‘fi Ollayorning didaktik nasr namunalarida obrazlar Bugungi kunda mamlakatimizda milliy ma’naviyatni yuksaltirish, qadimiy yozma manbalarni saqlash va o‘rganish borasida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Xususan, mumtoz adabiyotimizni asl manbalar asosida chuqur tadqiq etish va uni keng targ‘ib qilish jarayonlari jadallik bilan davom etmoqda. Bu esa jamiyatimizning har bir ongli fuqarosida ma’naviy merosimizni o‘rganish, milliy qadriyatlarni asrab-avaylash va yosh avlod ongiga singdirishdek mas’uliyat hissini oshirmoqda. Bunday yuksak ma’naviy qadriyatlar aks etgan asarlardan biri So‘fi Olloyorning “Sabot ul-ojizin” dostonidir. Ushbu asar jamiyatni ma’naviy yangilanish sari yetaklovchi, insonni to‘g‘ri yo‘lga boshlovchi asarlar sirasiga kiradi. Shoir asar orqali “aqidasi sof komil insonni shakllantirish” g‘oyasini ilgari surgan bo‘lib, bu maqsadga sof islomiy e’tiqod bilan yo‘g‘rilgan jamiyat orqali erishish mumkinligini ta’kidlaydi. Chunki ma’naviy islohot amalga oshirilmagan jamiyatda bid’at va johillik keng tarqalishi, odamlarning iymon-e’tiqodiga putur yetishi mumkinligini adib chuqur anglagan. Zero, jamiyat isloh qilinmas ekan, soxta avliyolar nafs ilinjida jamiyatni gumroh etishi, ko‘r-ko‘rona sig‘inish oqibatida iymon-e’tiqodga va ma’naviy qadriyatlariga putur yetishi mumkin ekanligini adib o‘z vaqtida chuqur anglab yetgan va insonlarni ogohlikka charishni o‘z burchi deb bilgan. Chunonchi, nafs, ta’ma, o‘g‘irlik, tovlamachilik avj olgan, ma’rifat unutilayozgan, ilm-fan tanazzulga yuz tutgan jamiyat taqdiriga beparvo bo‘lish So‘fi Olloyorning e’tiqodiga zid edi. Chunki shoir, bu jirkanch baloning oldi olinmas ekan, uning barchani o‘z domiga tortishi muqarrarligini hamda bundan qutulish uchun faqat kuchli ma’naviy rahbar yetakchiligida bid’atlarga qarshi kurashish 7 Boysoatov M. “sabot ul-ojizin” hikoyatlarining manbalari va matniy tadqiqi. // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 3(3), March, 2023. – 873-878-B. 12 kerakligini his qilgan. Shu bois, So‘fi Olloyor bir ijodkor sifatida o‘zi ham bu mafkuraviy kurashda chetda qolmaslikka ahd qiladi va o‘zini jamiyat taqdiri uchun mas’ul deb biladi. Jumladan, adibning quyidagi to‘rtligi yuqoridagi fikrimizni to‘liq asoslaydi: Yomon nafsing sani o‘tdek tutashdi, Gunohing bora–bora haddin oshdi. Na kim qilding jahonda erta-yu kech, Riyo birla ul ishni aylading hech. Shu o‘rinda aytish joizki, So‘fi Olloyor “Sabot ul–ojizin”ni yaratishda ikki buyuk chashmadan oziq oldi. Birinchisi, islom ta’limoti va uning muqaddas kitobi Qur’ondagi ezgulik, hadislar, payg‘ambarimiz Muhammad alayhissalom, boshqa din–tasavvuf namoyandalarining ibratli hayot yo‘li. Ikkinchisi, adabiy an’analar bo‘lib, islom ta’limoti va uning maqsad–mohiyatini targ‘ib qilgan badiiy asarlar. Bu o‘rinda, ayniqsa, Sulton ul–orifin Shayx Ahmad Yassaviy, Sulaymon Boqirg‘oniy, Nosiriddin Rabg‘uziy, Navoiy, Bobur asarlarining ta’siri sezilarlidir.“Ko‘hna tariximizni qaysi davrini eslamaylik, din har doim odamlarni o‘z-o‘zini idora etishga, yaxshi hislatlarni ko‘paytirib, yomonlaridan xalos bo‘lishga chorlagan. Har bir insonga, oila, jamoa, mintaqa, bir so‘z bilan aytganda, umumxalqqa rahnamo bo‘lgan. Uni og‘ir-og‘ir sinovlarga bardosh berishga, yorug‘ kunlarga intilib yashashga da’vat qilgan, ishontirgan. Bunday da’vat odamlarga o‘z navbatida kuch- quvvat bag‘ishlagan, bir-biriga mehru oqibatini oshirgan”. “Sabot ul-ojizin”ni o‘rganish kitob mavzu jihatidan ikki qismga bo‘linganini ko‘rsatadi. Birinchi qism da’vat qismi bo‘lib, unda xalqni uyqu - g‘aflatdan uyg‘onishga, tavba qilishga, Haq yo‘liga qadam qo‘yishga, Rasululloh (s.a.v.) sunnatlariga qaytishga chaqirish yetakchilik qilsa, ikkinchi qism – muhabbat tariqatiga qadam qo‘ygan solik kasb etishi kerak bo‘lgan fazilatlar, tariqat odobiga bag‘ishlangan. Ikkinchi qismni mavzu nuqtai nazaridan oldingisidan ajratib turadigan ahamiyatli belgilar, hatto har bir manzumada keltirilgan “solik”, “sufiy”, “oqil”, “oshiq”, “darvish”, “mo‘min”, “ozoda”, “sodiq”, “nozir”, “komil” atamalarining birinchi qismda uchramasligida ham ko‘rinadi. Bu mushohadalar 13 “Sabot ul–ojizin” asari mutafakkirning tablig‘- tarvij ishlari bosqichlarida izchil yozib borilgani hamda shaxs mafkura va ma’naviyatini pog‘onama - pog‘ona isloh etib borishning aniq dasturiga asoslanganligini tasdiqlaydi. “Sabot ul - ojizin” Qur’on va hadisning mag‘zi bo‘lib, ma’lum bir maqsadga qaratilgan. Undagi she’rlar kishi ruhiyatiga kuchli ta’sir etishi va dunyoqarashida keskin burilish hosil qilishi uchun So‘fi Olloyor qat’iy ogohlantirish yo‘lidan ham keng foydalangan. Shuning uchun ham “Sabot ul - ojizin”dagi mavzularning eng muhimi Oxirat kuni va uning dahshatlarini yoritishdan iborat bo‘lgan. Asar avvalo Allohga hamdu sano tarzida boshlanib, keyin Payg‘ambarimiz Rasululloh sollallohu alayhi vasallam sifatlari bayoni, Allohni tanish bayoni, uning yagonaligi hamda sifatlari bayoni alohida e’tirof etilgan. Undan so‘ng iymon keltirish, farishtalar bayoni, payg‘ambarlarga iymon keltirish bayoni va boshqa ko‘plab bayonotlar hamda ularga mos hikoyat va munojotlar bilan ifodalangan. Ushbu hikoyatlar bilan So‘fi Olloyor kitobxonga, jamiki insoniyatga nasihat, maslahat bermoqchi va hikoyat keltirish orqali o‘z nasihatiga dalil qilib ko‘rsatmoqchi bo‘lgan,deyish mumkin. Boshqacha qilib aytganda, hikoya qahramonlari misolida ibrat qilmoqchi. Asarda alohida munojotlar ham mavjud. Munojot so‘zining lug’aviy ma’nosi ba’zi lug’at va qomuslarda quyidagicha izohlanadi: “munojot” so‘zi arabcha so‘z bo‘lib, najot tilash, yashirincha suhbat; xudoga dil rozi aytish, zorlanish; yalinish, yolvorish; najot so‘ramoq, tavallo qilmoq; shivirlamoq, kim bilandir yuzma-yuz, yashirincha maxfiy suhbatlashmoq kabi ma’nolarni bildiradi. Demak, asarning va unga yozilgan sharhlarning yozilishiga zarurat tug‘dirgan sabablar yuqoridagi vajlardir.Ammo asarning yozilishidan ko‘zlangan maqsad esa, sog‘lom jamiyatning asosiy qoidalari hisoblangan halollik, go‘zal axloq va nafs tarbiyasi kabi fazilatlar masalalariga qaratilgandir. “Sabot ul - ojizin”dagi axloq - odobga doir har bir mavzuda biror bayt, she’riy lavha yo‘qki, unda shoir o‘z fikrlariga, pandu o‘gitlariga sayqal bermasin, o‘zbek tilining boy imkoniyatlaridan, nozikliklaridan mahorat bilan foydalangan bo‘lmasin. Shoir o‘z misralariga hayot saboqlaridan kelib chiqadigan, odamlarga kuchli ta’sir ko‘rsata oladigan, ularni fikrlashga, o‘ylab ish tutishga undaydigan ma’nolarni, 14 badiiylikni singdira oladi. Xulosa qilib aytganimizda, So‘fi Olloyor merosi bugungi kunda ham bebaho ma’naviyat durdonasi hisoblanadi. “Sabot ul – ojizin” ma’naviy ma’rifat beruvchi asar. So‘fi Olloyorning bu asarining mazg‘i o‘ziga xos pand - nasihat, yoshlarni sof aqidaviy ta’limotlar asosida tarbiyalash dasturi sifatida har bir xonadonga kirib borar ekan, u insoniyatni g‘aflatdan ogohlantiradi. Uni yengish sir - sinoatidan xabardor etadi. So‘fi Olloyor bu asardagi asosiy g‘oyani jamiyatni qayta tarbiyalash, uning vujudini turli marazlardan davolash, ma’naviyat buloqlari ko‘zini ochish va xalq mafkurasini yot g‘oyalardan tozalash, sof islomiy aqidani bid’atlardan isloh qilish kabi maqsadlarga yo‘naltirgan sababli, u bugungi kun o‘quvchisi ko‘nglini ham uyg‘oklikka, tiriklikka, bedorlikka, tozalikka boshlovchi buyuk kuchga ega. Demak, yuqoridagilardan ko‘rinib turibdiki, “Sabot ul - ojizin” ma’naviy ma’rifat beruvchi asar. U bugungi kun o‘quvchisi ko‘nglini ham uyg‘oklikka, tiriklikka, bedorlikka, tozalikka boshlovchi buyuk kuchga ega. U insoniyatni g‘aflatdan ogohlantiradi. Uni yengish sir-sinoatidan xabardor etadi. Chuqur g‘oyalar targ‘ibiga bag‘ishlangan “Sabot ul-ojizin” asari badiiy balog‘atning ham nodir namunasidir. Asarning o‘ziga xosligi ko‘proq badiiyatida, yangicha topilmalarda namoyon bo‘lishini ko‘rish mumkin 8 . 8 Doniyorova M. “Sabot ul - ojizin” asari ma’naviy yuksalish va axloqiy kamolot dostoni. // O‘zbek filologiyasi: Muammo va yechimlar” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani. – 357-360-B. 15 I bob yuzasidan xulosa Ushbu bobda So‘fi Olloyor ijodining poetik asoslari, xususan, uning didaktik qarashlari va badiiylik bilan uyg‘unlashgan pand-nasihat an’analari tahlil qilindi. Shoirning didaktik merosi Sharq mumtoz adabiyotining axloqiy-ma’rifiy yo‘nalishlari bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, u insonni ezgulikka chorlash, nafsni tiyish, ilm-ma’rifatga undash kabi g‘oyalarni o‘zining poetik ifodasida keng yoritadi. So‘fi Olloyor o‘z asarlarida tasavvufiy tafakkurni xalqona ohang, sodda va ravon til bilan mujassamlashtirganligi sababli uning pand-nasihatlari keng ommaga tushunarli va ta’sirchan bo‘lgan. Bob davomida shoirning didaktik qarashlari poetik shakllar, obrazlar tizimi, ramziy ifodalar va o‘gitlar orqali qanday estetik yo‘sinda berilgani ochib berildi. So‘fi Olloyor asarlarida axloqiy takomil, ma’naviy tozalikka intilish, halollik va odob-axloq masalalari asosiy mavzuga aylangan. Shu bilan birga, uning didaktizmi mutaassib ohangda emas, balki insonni ongli ravishda o‘zini tarbiyalashga chorlaydigan yumshoq, hikmatga yo‘g‘rilgan uslubda namoyon bo‘ladi. Shuningdek, So‘fi Olloyor poetikasining o‘ziga xosligi shundaki, u didaktik g‘oyalarni badiiy obrazlilik bilan uyg‘unlashtira olgan. Hikmatli baytlar, nasihat xarakteridagi she’riy parchalarda shoir inson tabiatining yuksaklikka intilishi va axloqiy poklik orqali komillikka erishish mumkinligini alohida ta’kidlaydi. Bob bo‘yicha yakuniy xulosa sifatida aytish mumkinki, So‘fi Olloyor poetikasida didaktik qarashlar faqat pand-nasihat emas, balki insonning ruhiy-ma’naviy sayohatini badiiy aks ettiruvchi chuqur estetik hodisadir. Shoirning qarashlari o‘z zamonida ham, bugungi kunda ham ahloqiy tarbiya va ma’naviy yuksalish uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan g‘oyalarni mujassam etadi. Shu jihatdan, So‘fi Olloyor ijodini didaktik ruhda o‘rganish adabiy merosni chuqur anglash va uning qadriyatlarini bugungi avlodga yetkazishda muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi. 16 II BOB. “SABOT UL-OJIZIN”NING LINGVOPOETIK XUSUSIYATLARI 2.1.“Sabot ul-ojizin”da obrazlilik “Sabot ul-ojizin” asaridagi barcha hikoyatlar Allohni taniydigan komil inson darajasiga yetishda ko‘mak beradi. Jumladan, quyidagi hikoyatlar: “Hikoyati Robiya”, “Hikoyati Hajjoj”, “Hikoyati Savbon”, “Hikoyati dev”, “Hikoyati shayx Imom Basriy”, “Hikoyati badbaxton”, “Hikoyati hazrati Luqmon”, “Hikoyati shayx Bastom”, “Hikoyati Ismoil alayhissalom”, “Hikoyati Saidu Sa’d”, “Hikoyati Rasuli akram (s. a. v.)” va boshqa bir qancha hikoyatlar. Hikoyatlarning har biri orqali Qur’ondagi biror jumla oydinlashayotgandek bo‘ladi. Xususan, asarning “Xavf-u rajo xususida” bo‘limidan keyin kelgan payg‘ambarimiz haqidagi hikoyat har bir musulmon bandasini mushohada qilishga majbur qiladi. Allohning quli sifatida Unga toat-ibodat qilish, tavakkul qilish buyurilgandir. Biror savob amali bilan g‘ururlanmasligi yoki gunohi sabab Alloh marhamatidan noumid bo‘lmasligi lozim. Zero, Alloh Bilguvchi va Ko‘rguvchi. Hikoyatda payg‘ambarimiz Muhammad alayhissalomning qo‘rquvi ko‘rsatilgan bo‘lib, “rahmatan dil olamin” deya jannatlarda joyi bo‘lsa-da, Allohga qo‘rquvidan ibodat paytida hushidan ketadi. Bundan ayon bo‘ladiki, ming savob qilgan ham, ibodati mukammal bo‘lganlar ham bir aybi bilan do‘zaxga tushib qolishdan, Allohdan qo‘rqishi lozim. So‘fi Olloyorning “Sabot ul-ojizin” asari tarkibidagi hikoyatlarda turli davrlardagi so‘fiy alloma va shayxlar obraz darajasiga ko‘tarilgan. Xususan, Robia’tul Adaviyya, Hajjoj ibn Yusuf, Savbon ibn Bajdad, Shayx imom Basriy, Abdulloh ibn Muborak, Ahmad Hanbal, Luqmoni hakim, Boyazid Bistomiy, Abdulloh Ansoriy, Said-u Sa’d nomlari asarda keltirilgan. Bundan tashqari, asarning ko‘pgina joylarida payg‘ambarlar hamda sahobalar ismi berib o‘tilgan. So‘fi Olloyorning hikoyatlari so‘nggida pushaymonlik, Allohni taniydigan banda bo‘lish umidi sezilib turadi. Zero, asarning ko‘p joylarida “Havoyi nafs ila ovoradurmiz” yoki “Yetushmas erta qilg‘on tavbamiz tushka” misralari takror-takror kelgan bo‘lib, shoir bu bilan nafsini tarbiyalash orqali komillikka intilishidan darak beradi. Hikoyatlarda yuqori taqvo 17 egalari bo‘lmish Robiya Adaviya, Boyazid Bistomiy singari shayx va oriflar zarra gunohi uchun Allohdan, oxiratidan bu qadar qo‘rqsa, tavba qilib, tavbasidan qaytadigan biz kabi bandalar holiga voy. Robiya Adaviya ayol bo‘lsa-da, eranlar – tariqat ulug‘lari unga “Tojur rijol” ya’ni “Er kishilar toji” degan nomni berdilar. Ayol bo‘lishiga qaramasdan, turli-tuman azoblar ichida yayov yo‘l bosib, xasta tan- u jonlarini sudrab, yetti yilda Ka’ba ziyoratiga yetishdi. Uningdek himmatli ayolning kasb-kamoloti, yuksak did va holoti hisobdan tashqaridir 9 . Rоbiyа аl-Аdаviyа Аllоhgа nimаdаndir qо‘rqib, yоki birоr nаrsа ilinjidа ibоdаt qilmаgаn, bаlki mаhbub sifаtidа, yа’ni qаlb bilаn muhаbbаt izhоr qildi. Аllоh hаm о‘z о‘rnidа insоnni аyrichа bir muhаbbаt bilаn mukаrrаm qilib yаrаtgаn. Tаsаvvufning mоhiyаti ikki tоmоnlаmа muhаbbаtni tаlqin qilish bо‘lib, tаsаvvuf аxlоqshunоsligidа muhаbbаt his-tuyg‘ulik mаqоmidаn tushunchа dаrаjаsigа kо‘tаrilgаn. Аllоhni sеvish, Uning zоti sifаtini tаnish vа bilish kо‘ngilni nаfs-u hirs g‘ubоridаn tоzаlаb, bоtiniy musаffо bir hоlаtdа ilоh vаsligа yеtishish vа bundаn lаzzаtlаnish g‘оyаsini kеng tаrg‘ib qilаdilаr. Insоn ruhi ilоhiydir vааsоsiy mаqsаd ruhiy-mа’nаviy yuksаlishdir 10 . Tasavvufiy asarlarning deyarli barchasida Hasan Basriy obrazi uchraydi, chunki o‘n yoshida Qur’onni yod olgan bu shayx haqida juda ko‘plab iliq fikrlar mavjud. Jumladan, Muhammad ibn Sa’d shunday degan: “Hasan Basriy faqih, ishonchli, hujjati mustahkam, ilmi ko‘p, dunyoga mehri yo‘q, so‘zlari fasih, ko‘rinishi yoqimli inson edi”. So‘fi Olloyor shayx Basriy haqidagi hikoyatni “Shayxi komil istamakning bayoni” bo‘limidan keyin keltiradi. Hikoyatda yuqorida aytilgan sifatlarni namoyon etgan shayx va uning shogirdi orasidagi vaziyat ochib berilgan. “Savdogarlar ustozi” nomini olgan Abdulloh ibn Muborak, Ahmad ibn Hanbalning yozishicha, fiqhda, naxvu lug‘atda, adabu fasohat ilmida, zuhdu taqvoda zamonasining tengsiz olimi bo‘lgan ekan. So‘fi Olloyor ham bu inson haqidagi 9 Rashid Zohid. “Sabot ul-ojizin “sharhi. Ravoyihur rayhon. – Toshkent: “Matbaachi”, 2022. 186-B. 10 Rahmonberdiyev I. Tasavvufda zohidlik, oshiqlik va oriflik tushunchalari. Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. 2021. 18 qiziqarli hikoyat bilan asarini boyitadi. “Tavakkul bayoni” bo‘limidan keyin kelgan bu hikoyatda sahroda holdan toygan Abdulloh ibn Muborak qarshisidan bir quduq chiqadi, suvdan ichish uchun dili “dalvu rasanga”, ya’ni chelak va arqonga ketadi. Ko‘z oldida esa bir ohu quduqdan suv ichadi, ibn Muborakka kelganda suv yana qaytib ketadi. Aynan shu hikoyat orqali Allohga tavakkul qilish, Undan yaxshilik kelsa rozi bo‘lish, yomonlik kelsa sabr qilish, faqat O‘zigagina ishonish zarurligi ochib beriladi. Ayon bo‘ladiki, har bitta hikoyat Qur’ondagi sura va oyatlarning mag‘zini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Bejizga “Sabot ul-ojizin” asarini “mag‘zi Qur’on” deb nomlashmagan. “Banda ahdida turmog‘i bayoni” bo‘limidan keyin Ibrohim alayhissalomning o‘g‘li Ismoil alayhissalom haqidagi hikoyat keltiriladi. Ushbu hikoyat esa “Maryam” oyati asosida shakllangan bo‘lib, Ismoil alayhissalom kutib turishini aytgan odamni olti yil qish-u yoz kutadi. Tezda kelishini aytgan kishining esidan chiqqan bo‘lishiga qaramasdan, u bergan ahdiga sodiqligini ko‘rsatadi. Zero, Qur’onda ham u “sodiqul va’d” (va’dasi rost) deya zikr etilgan. Bu hikoyatda ahdiga sodiqlik, rostgo‘ylik, shirinsuxanlikning har bir banda uchun naqadar kerak ekanligi uqtiriladi. Agar tuzluk bila barpo bo‘lursan, Alifdek jon ichinda jo bo‘lursan. Agar kaj bo‘lsa af’oling bu dundek, Qolursan, balki qon ostinda nundek. Har bir hikoyat keltirishdan maqsad – inson qalbiga chuqurroq kirib borish, keltirilgan fikr-mulohazalarni tasavvur qilish va xulosa chiqarishdir. Obrazlar orqali nafsga qarshi kurashish (nafsi ammora, nafsi lavvoma, nafsi mulhtama, nafsi mutmainna, nafsi roziya, nafsi marziya, nafsi so‘fiyya) hamda komillikka yetish yo‘lidagi sa’y-harakatlar ochib berilgan 11 . 11 Abdullayeva Z. “Sabot ul-ojizin” asari hikoyatlarida obrazlar talqini. // Innovative academyilm-fan va innovatsiya ilmiy-amaliy konferensiyasi. – 42-44-B. 19 2.2. “Sabot ul-ojizin” va “Rohati dil” asari Adabiyotni chamanzorga qiyoslash mumkin.Bu bo‘stonda turfa xil gullar o‘sadi va ular turfa xil ifor taratadi. Adabiyot bo‘stonini o‘zgacha ifor bilan boyitib turgan ijodkorlardan So‘fi Olloyor va Xo‘janazar Huvaydolarni aytishimiz mumkin.So‘fi Olloyorning “Sabot ul ojizin”,Xo‘janazar Huvaydoning “Rohati dil” asarlari ham ana shu bo‘stonning o‘ziga xos na`munasi hisoblanadi.Ayni paytda bu ikki asarning mushtarak jihatlari ham mavjud bo‘lib,bu go‘yoki bog‘dagi gullarning yonma-yon o‘sib,go‘zallik taratayotganiga o‘xshaydi. “Sabot ul ojizin”va “Rohati dil” asarlarining mavzusi,mazmuni,g‘oyasi va hatto qofiyalanishi bir-biriga o‘xshab ketsada,ijo dkorning san`atkorli gi har ikkala asarda ham kishini lol qoldiraveradi.Misol uchun “Sabot ul ojizin”asarida shunday bayt bor: Nechukki tutti to‘fon dashtu tog‘i Va lekin bo‘lmadi ho‘l Nuh oyog‘i Bu yerda shoir Nuh alayhissalom davrlarida sodir bo‘lgan to‘fon voqeasini eslatib, talmeh badiiy san`atini hosil qilmoqda.Ya`ni,butun dashtu tog‘ni to‘fon tutdi,lekin Nuhning hatto oyog‘i ham ho‘l bo‘lmadi demoqda shoir. Shunga o‘xshash tasvirni biz “Rohati dil”da ham kuzatishimiz mumkin: Duosidin birovning berdi to‘fon, Qiribdi yer yuzinda qolmadi jon. Anikim saqladi halloki dovar, O‘shal suv etakini qilmadi tar. Ya`ni to‘fon bo‘lganida yer yuzida tirik jon qolmadi,barchasi qirildi.biroq Olloh uni jonini saqlab qoldi,hatto suv uning etagin ham ho‘l qilmadi.Tar so‘zining ma`nosi ho‘l,nam deganidir.Yuqoridagi satrlarda yashirin talmeh san`ati qo‘llangan. “Sabot ul ojizin”asarining “Qiyomat haqligi bayoni”qismida shunday satrlar bor: Yig‘ilganda yomon-u yaxshi banda, Qulingni qilmag‘il sharmanda anda. 20 Bu baytda bandaning Ollohga qilgan munojoti o‘z aksini topgan.Qiyomat kunida barcha insonlar qayta tiriladilar va bir joyga jam bo‘ladilar,ana shu yomon-u yaxshi banda yig‘ilgan kunda men –qulingni sharmanda qilmagil,demoqchi bo‘ladi shoir. Endi buni Xo‘janazar Huvaydo qanday tasvirlaganini ko‘rib o‘tamiz: Ayirma bizni rohi bandalikdin, Omon etkil o‘shal sharmandalikdin. Ya`ni bizni bandalik yo‘lidan ayirmagin va o‘sha (Qiyomat kuni) sharmandalikdan, izza bo‘lishdan omon etkil,demoqda shoir. Olloh kechirimli, Olloh rahmdil.Shuning uchun So‘fi Olloyor ham ul Zotning marhamatiga umid bog‘laydi: Agar altofingga boqsam Ilohim, Umidim ko‘p bag‘ishlangay gunohim. Ya`ni shoir o‘z gunohlarini bo‘yniga olib,Ollohning lutfiga umid bog‘laydi. Xo‘janazar Huvaydo “Rohati dil”asarida : Gunohim vahmidin yo‘qdur yuragim, Va lekin ko‘pdurur sendin tilagim. Bu misralarda qilgan gunohlaridan yuragida qo‘rquv bo‘lsada,biroq Ollohdan tilagi,umidi ko‘p bo‘lgan shoir Ollohga munojot qiladi. Qiyomat kuni gunohkor bandalar o‘z gunohlariga yarasha jazolanadilar.So‘fi Olloyor ham qiyomat kuni haqida yozar ekan,shunday deydi: Havo misdek qizir,yer ham temirdek G‘azab qilgan kishi bo‘lgay ko‘mirdek. Ya`ni, qiyomat kuni havo ham misdek qiziydi,yer esa temirdek.G‘azab qilgan kishining yuzi xuddi ko‘mirdek qora bo‘ladi.deya yashirin tashbeh san`atini qo‘llagan.Mana shu satrlarni bitar ekan shoir insonlarni gunoh ish qilishdan tiyilishga chorlaydi.Chunki qiyomat kuni barcha qilgan gunohlariga javob beradi. “Rohati dil”asarida esa shunday yozilgan: Alarning tanlari bo‘lgay ko‘murdek Tanni kuydirib qilg‘ay temurdek 21 So‘fi Olloyor g‘azab qilgan kishini yuzi ko‘mirdek qorayadi degan bo‘lsa,Xo‘janazar Huvaydo gunohkorlarning tanalari ko‘murdek bo‘ladi,deydi.So‘fi Olloyor qiyomat kuni yer ham temirdek qiziydi,degan bo‘lsa,Huvaydo tanlarni ko‘mirdek kuydirib,temirdek qilib qo‘yadi deb yozadi. Jannat haqida fikr yuritar ekan har ikkala ijodkorning fikrlari mushtarak ekanligini kuzatishimiz mumkin: Tirikdir doimo ,andin so‘ng o‘lmas Alamdin hiznu g‘amdin zarra bo‘lmas Ya`ni Jannatga kirgan odamlar doimo tirikdir,ularga o‘lim yo‘q,o‘lmaydilar va ularga alamdan ham, g‘amdan ham zarra bo‘lmaydi,deb yozadi So‘fi Olloyor o‘zining “Sabot ul ojizin”asarida. Huvaydo esa: Degaylar ey bihisht ahli bilingiz Tirikdir,o‘lum yo‘q sizga hargiz Ya`ni aytadilarki,bihisht-jannat ahli doimo tirikdir,ularga o‘lum hargiz yo‘qdur,deb yozadi. Ular jannat haqidagi fikrlarini davom ettirar ekanlar shunday misralarni bitadilar: Hamisha aysh ila ishratda banda Ko‘ngulda kechmog‘on ishratlar onda So‘fi Olloyor aytmoqchiki,Jannatda banda doimo aysh-ishratda bo‘ladi,hatto ko‘nglidan kechirmagan,o‘ylamagan orzu umidlari ,ishratlari ham u yerda ro‘yobga chiqadi. Xo‘janazar Huvaydo esa: Munodiy aylagay,ey ahli jannat O‘lum yo‘q sizga ,emdi ayla ishrat -deya jannat ahliga o‘lum yo‘qligini yana ta`kidlagan holda ,endi ishrat ayla,rohat-farog‘atda yasha deb yozadi. Topilmas aningdek gavhari pok Anga kiydirdi Tangri toji lavlok Bu baytda Huvaydo payg‘ambarimiz Muhammad s.a.v. ni madh etmoqda.Baytni tahlil qilishdan oldin “lavlok”so‘zining ma`nosini tushunib olishimiz darkor. 22 Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug‘ati 2-tomi 162-betida “lavlok”so‘ziga “Agar sen bo‘lmaganingda (qisq.lavloka lamo xalaqtul afloka-agar sen bo‘lmaganingda falaklarni yaratmagan bo‘lur edim)deb ta`rif berilgan. Demak shoir aytmoqchiki,seningdek pok gavhar topilmaydi,Tangri senga lavlok tojini kiydirdi.Ya`ni butun olamni faqat sen uchun yaratdi. So‘fi Olloyorda ham xuddi shunday tasvir bor: Emas mavjud aningdek gavhari pok Dalil uldirki kiydi toji lavlok Ya`ni bu dunyoda uningdek pok gavhar mavjud emas,bunga dalil uldirki,unga lavlok toji kiydirildi. So‘fi Olloyorning «Sabot ul ojizin” asarida: Xalilulloh uchun yondirdilar nor Qadam qo‘ymay o‘shal o‘t bo‘ldi gulzor Bu baytda shoir Ibrohim Xalilullohni eslaydi va talmeh san`atini qo‘llaydi.Rabg‘uziyning “Qissayi Rabg‘uziy”asarida Ibrohim va Namrud haqida hikoyat keltiriladi.Unda Namrud Ibrohim alayhissalomni o‘tda yoqishga farmon beradi,biroq Ollohning karomati birla ul zot olovdan omon qoladi.So‘fi Olloyor aynan ana shu voqeaga ishora qiladi va Ibrohim Xalilulloh olov(nor)yondirdilar lekin qadam qo‘ymay u gulzorga aylandi,demoqda. Mana shu voqeaga ishorat Huvaydoning “Rohati dil”asarida ham uchraydi: Qilur so‘zandalik da`vosini nor Birovga na uchun ul bo‘ldi gulzor Bunda ham yashirin talmeh san`ati qo‘llangan bo‘lib,Ibrohim alayhissalom voqeasi eslangan. Xulosa o‘rnida shuni aytish lozimki har ikkala ijodkor lirikasi ikki alohida bino.Biroq ularning mushtarak jihatlari ham mavjud bo‘lib,go‘yo ikki asar bir-birini to‘ldiradi.Asarlardagi tasavvufiy ma`no,so‘fiyona qarash va omonim so‘zlarni san`atkorlik bilan qo‘llaganini kuzatishimiz mumkin.Bu asarlarning bugungi kundagi tarbiyaviy ahamiyati ham beqiyosdir.Chunki gunoh ishlardan tiyiladi,tarixda bo‘lgan voqealardan to‘g‘ri xulosa chiqaradi,nafs qoralanadi.”Sabot 23 ul ojizin”va “Rohati dil” asarlari yoshlarni komil bo‘lishga,gunohlardan tiyilishga chorlaydi 12 . II bob yuzasidan xulosa “Sabot ul-ojizin” asarining lingvopoetik xususiyatlari uning badiiy qiymatini belgilovchi asosiy omillardan biri bo‘lib, So‘fi Olloyorning ma’naviy-ma’rifiy g‘oyalarni sodda, ravon va ta’sirchan shaklda bayon etish mahoratini yaqqol namoyon qiladi. Asarda qo‘llanilgan til vositalari, badiiy tasvir usullari, hikmatli iboralar, pand-nasihat mazmunidagi jumlalar va xalqona tilda yaratilgan hikoyatlar o‘zbek mumtoz adabiyotining o‘ziga xos poetik maktabini aks ettiradi. Shoir tilni sun’iy murakkablikdan yiroq, o‘quvchi ongiga yaqin, tushunarli va ruhiy ta’sir kuchiga ega shaklda qo‘llaydi. Bu esa asarning asrlar davomida xalq orasida keng tarqalishiga asos bo‘lgan muhim omillardandir. Asar tilida aruz vaznining o‘ziga xos imkoniyatlari ravshan sezilib, ritm va ohangdoshlik pandu-nasihat mazmunini yanada ta’sirchan qiladi. So‘fi Olloyor ko‘pincha sodda sintaktik qurilmalardan, xalq tiliga yaqin bo‘lgan iboralardan foydalanib, murakkab tasavvufiy g‘oyalarni ham qulay shaklda ifodalaydi. Hikoyatlarda uchraydigan ramziy obrazlar, majoziy ifodalar, o‘xshatishlar va mubolag‘alar asarning poetik qimmatini oshiradi. Shu orqali shoir tilning nafaqat axloqiy g‘oya tashuvchi, balki badiiy-estetik qadriyat yaratishga qodir vosita ekanini namoyon qiladi. “Sabot ul-ojizin”ning lingvopoetik tabiati, avvalo, uning nasihatgo‘y ruhidan kelib chiqadi. Asardagi hikmatli misralar, doimo ezgulikka undovchi jumlalar, ma’naviy poklanish va nafsni yengish kabi g‘oyalar til vosita orqali o‘quvchi qalbiga yaqinlashtiriladi. Tilning sodda, ravon, lirik ohangga ega bo‘lishi hikoyatlarning o‘qilishi va anglanishini osonlashtiradi. Asarda ko‘plab diniy, tasavvufiy tushunchalar uchrasa-da, ular murakkab ilmiy tilda emas, balki umumiy kitobxon ongiga mos, xalqona tarzda ifodalangan. Bu esa asarning lingvopoetik qimmatini yanada kuchaytiradi. Umuman olganda, “Sabot ul- 12 Xalilova N. So‘fi Olloyor “Sabot ul-ojizin” va Xo‘janazar Huvaydoning “Rohati dil” asarlarining mushtarak jihatlari. // лучшие интеллектуальные исследования, Часть-11_ Том-1_ Декабрь -2023. – 125-129-B. 24 ojizin”ning lingvopoetik xususiyatlari shoirning badiiy tafakkuri, tasavvufiy dunyoqarashi va axloqiy g‘oyalarni yetkazishdagi mahoratini aks ettiradi. Tilning soddaligi bilan mazmunning chuqurligi bir-birini uyg‘unlashtirib, asarga o‘ziga xos ruhiy quvvat va ta’sirchanlik bag‘ishlaydi. Pandu-nasihat ruhidagi hikmatlar, xalqona iboralarning mohirona qo‘llanishi, badiiy tasvirning tabiiyligi asarning mumtoz adabiyotdagi o‘rnini mustahkamlaydi. Shuning uchun “Sabot ul-ojizin” lingvopoetik jihatdan ham, ma’naviy-estetik jihatdan ham boy, sermazmun va chuqur ma’rifiy ahamiyatga ega asarlardan biri sifatida baholanadi. 25 UMUMIY XULOSA So‘fi Olloyorning “Sabot ul-ojizin” asari Sharq ma’naviy merosining eng ta’sirchan pandu-nasihat maktablaridan birini tashkil etadi. Asarda berilgan hikoyatlar, qisqa namunalar, ibratli voqealar va hikmatli baytlar orqali insonning ruhiy kamolotga erishishi, nafsni tiyish, sabr-qanoatli bo‘lish, yetuk axloq egasi sifatida shakllanishi kabi masalalar teran va sodda shaklda bayon etilgan. Hikoyatlarning o‘ziga xos jihati shundaki, ular murakkab tasavvufiy g‘oyalarni xalq tiliga yaqin, tushunarli va hayotiy misollar orqali ifodalaydi. Natijada asar nafaqat mumtoz adabiyot namunasiga, balki keng ommani tarbiyalashda xizmat qiluvchi muhim ma’rifiy manbaga aylangan. Asardagi hikoyalar insonning ichki olamini tarbiyalashga qaratilgan bo‘lib, ularning markazida sabr-toqat, tavoze, halollik, poklik, qanoat, rostgo‘ylik, tavakkul kabi axloqiy fazilatlar turadi. Har bir hikoya hayotiy voqea, misol yoki ramziy syujet asosida berilgan bo‘lib, kitobxonni o‘z- o‘zini tanishga, nafs ustidan hukmron bo‘lishga, ruhiy poklanishga da’vat etadi. So‘fi Olloyor hikoyalarni yaratarkan, ularga shunchaki o‘git va nasihat sifatida emas, balki chuqur falsafiy mazmun yuklaydi. Shu bois “Sabot ul-ojizin”dagi hikoyatlar bir vaqtning o‘zida ham ma’naviy, ham badiiy, ham falsafiy qiymatga ega bo‘lgan mukammal pedagogik tizimga aylangan. Asarda hikoyalar tilining soddaligi, xalqona iboralarning ko‘pligi, ravon ohang, qisqa lekin mazmunli syujetlarning mavjudligi ularning ta’sir kuchini oshiradi. Poetik ifoda va tasvir vositalari hikoyatlarni yanada jonli, o‘qilishi oson va qabul qilinishi oson holga keltiradi. Bu jihatlar So‘fi Olloyorning adabiy mahoratini va til ustidagi mohirligini yaqqol namoyon etadi. Hikoyatlarning ko‘pchiligi hayotiy tajribalar asosida qurilgandek tuyuladi, bu esa o‘quvchi ongida ishonch uyg‘otadi va ularni tarbiyaviy jihatdan samarali qiladi. Shuningdek, hikoyalar tasavvufiy maktabning o‘ziga xos ruhiy tamoyillarini o‘zida aks ettirib, inson komilligi haqidagi tasavvurlarni yuksak badiiy shaklda ifodalaydi. “Sabot ul-ojizin”dagi hikoyatlarning yana bir muhim xususiyati ularning umumxalq axloqiy ongini shakllantirishdagi o‘rnidir. Asrlar davomida bu hikoyatlar avloddan avlodga o‘tib, xalq tarbiyasida, diniy-ma’rifiy ta’limda, oila muhitida, hatto xalq og‘zaki ijodida ham o‘z aksini topib kelgan. 26 Hikoyatlarning sodda, qisqa, o‘qilishi oson bo‘lishi ularni yod olishni, kundalik hayotda qo‘llashni yengillashtirgan. Natijada asar xalq ma’naviyatiga chuqur singib ketgan va o‘zining tarbiyaviy vazifasini hozirgacha davom ettirib kelmoqda. Umuman olganda, “Sabot ul-ojizin”dagi hikoyalar So‘fi Olloyor dunyoqarashining markazini tashkil etgan ma’naviy poklik, insoniylik, ruhiy barkamollik g‘oyalarini yorqin tarzda namoyon qiladi. Hikoyatlar asarning yuragi, uning asosiy tarbiyaviy va badiiy quvvatini tashkil etuvchi bo‘limlar sifatida namoyon bo‘ladi. Bu hikoyatlar orqali shoir ijtimoiy hayotda zarur bo‘lgan fazilatlarni targ‘ib etadi, insonning xulq-atvorini komillikka yo‘naltiradi va har bir qatlam uchun tushunarli bo‘lgan tarbiyaviy uslubni taklif qiladi. Shu jihatlardan kelib chiqib aytish mumkinki, “Sabot ul-ojizin” asaridagi hikoyalar umumxalq tarbiyasida, tasavvufiy ta’limotda, mumtoz adabiyotda va ma’naviy madaniyatda ulkan o‘rin egallaydi. Ularning badiiy go‘zalligi, ma’naviy chuqurligi va hikmatga boyligi asarning bugungi kunda ham qadrini yo‘qotmasligiga sabab bo‘lmoqda. Asardagi hikoyalar o‘zbek adabiyotining axloqiy-estetik qadriyatlarini mustahkamlovchi bebaho ma’naviy meros sifatida ahamiyat kasb etadi. 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Asosiy adabiyotlar 1.Abdullayeva Z. “Sabot ul-ojizin” asari hikoyatlarida obrazlar talqini. // Innovative academyilm-fan va innovatsiya ilmiy-amaliy konferensiyasi. 2.Boysoatov M. “sabot ul-ojizin” hikoyatlarining manbalari va matniy tadqiqi. // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 3(3), March, 2023. 3.Doniyorova M. “Sabot ul - ojizin” asari ma’naviy yuksalish va axloqiy kamolot dostoni. // O‘zbek filologiyasi: Muammo va yechimlar” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani. 4.Orzibekov Rahmonqul. O‘zbek adabiyoti tarixi. O‘zbekiston Yozuvchilar Uyushmasi Adabiyot jamg’armasi nashriyoti -Toshkent: 2006. – B. 32. 5.Rahmonberdiyev I. Tasavvufda zohidlik, oshiqlik va oriflik tushunchalari. Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. 2021. 6.Rashid Zohid. “Sabot ul-ojizin “sharhi. Ravoyihur rayhon. – Toshkent: “Matbaachi”, 2022. 186-B. 7.So‘fi Olloyor. Sabot ul-ojizin (Nashrga tayyorlovchilar Hoji Po‘latqori Muhammad Ali, Mahmud Hasaniy, Mirsolih Qosim), – Toshkent: Mehnat. – B. 209 8.So‘fi Olloyor. Sabot ul-ojizin. -Toshkent: Mehnat: 1991. – B. 22. 9.So‘fi Olloyor. Sabotul ojizin sharhi, Ravoyihur Rayhon (Nashrga tayyorlovchi: Rashid Zohid), – Toshkent: “Sharq” nashriyot-matbaa aktsiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati. 2021. 10.Xalilova N. So‘fi Olloyor “Sabot ul-ojizin” va Xo‘janazar Huvaydoning “Rohati dil” asarlarining mushtarak jihatlari. // лучшие интеллект уальные исследования, Часть-11_ Том-1_ Декабрь -2023. 11.Zohidov R. “Sаbotul ojizin” аsаrining mаnbаlаri, shаrhlаri vа ilmiy-tаnqidiy mаtnini kompleks o‘rgаnish muаmmolаri. F.f.d. diss. – Toshkent., 2018. 28 12.F. Hasanov. II. Qo‘shimcha adabiyotlar O‘zbekiston milliyMa‘naviya t yulduzlari . –Toshkent, ensiklopediyasi, 2011. B-365. 13.Rahmonqul Orzibekov. O‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston Yozuvchilar Uyushmasi Adabiyot jamg’armasi nashriyoti, 2006. 14.So‘fi Olloyor. Risolai aziza “Sabot ul-ojizin sharhi” (Tuzuvchi: B.Hasan) – Toshkent: A.Qodiriy nomidagi Xalq merosi nashr, 2000. 15.So‘fi Olloyor. Sabot ul-ojizin (Nashrga tayyorlovchilar: Hoji Po‘latqori Muhammad Ali, Mahmud Hasaniy, Mirsolih Qosim). – Toshkent: Mehnat, 1991. 16.So‘fi Olloyor. Sabot ul-ojizin. (Nashrga tayyorlovchi: Rashid Zohid). – Toshkent: Cho‘lpon, 1991. 17.So‘fi Olloyor. Sabotul ojizin sharhi, Ravoyihur Rayhon (Nashrga tayyorlovchi: Rashid Zohid). – Toshkent: “Sharq” nashriyot-matbaa aktsiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati, 2021. 18.М. М. Хайруллайев. ‗‘Маьнавият юлдузлари‘‘. –Тошкент, А. Қодирий, 1999. Б-- 395. 19.Равшан Мирзаев. Сўфи Оллоеuрга замон боқажак. –Тошкент. Фан. 2007. Б-- 54. 20.Саботул ожизин шарҳи/ C. Aлоҳ еuр: шархлаб нашрга тай еuрловчилар.:М. ‖ Исмоиловб ва А. Акбаров. – Самарқанд: Имом Бухорий халқаро маркази нашри еuти. Б- 527. 21.У. Увватов. Ўзбекистон—буюк алломалар юрти. –Тошкент, ―Маьнавият , ‖ 2010. Б-- 396. 22.Ҳамиджон Ҳомидий. Тасаввуф алломалари. –Тошкент: Шарқ , 2004. Б- ‖ ‖ 206. III. Elektron manbalar 23 24 25.http://www.ulugbekhamdam.uz 26. 27. 28 29. 30

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SO‘FI OLLOYOR POETIKASIDA DIDAKTIK QARASHLAR VA ULARNING IFODALANISHI

1.1.So‘fi Olloyor ijodida “Sabot ul-ojizin” asarining o‘rni

1.2. So‘fi Olloyorning didaktik nasr namunalarida obrazlar

I bob yuzasidan xulosa

II BOB. “SABOT UL-OJIZIN”NING LINGVOPOETIK XUSUSIYATLARI

2.1.“Sabot ul-ojizin”da obrazlilik

2.2. “Sabot ul-ojizin” va “Rohati dil” asari

II bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить