Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 166.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

So‘fi Olloyorning «Sabot ul–ojizin» asaridagi hikoyatlar talqini

Купить
KURS ISHI MAVZU: SO‘FI OLLOYORNING “SABOT UL – OJIZIN” ASARIDAGI HIKOYATLAR TALQINI 1 MUNDARIJA KIRISH ....................................................................................................................3 ASOSIY QISM: 1. So fi Olloyorning “Sabotʻ ul- ojizin” asarida hikoyatlar tasnifi............................5 2. “Sabot ul -ojizin”dagi hikoyatlarning qiyosiy tahlili...........................................12 3. “Sabot ul-ojizin”asarining ma rifiy yo nalishi....................................................20 ʻ ʻ 4. Shoir ijodida komil inson timsoli........................................................................24 XULOSA ................................................................................................................27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI ʻ .........................................28 2 KIRISH So fi Olloyorning “Sabot ul- ojizin” asari haqida umumiy ma’lumotʻ “Sabot ul-ojizin” So fi Olloyorning masnaviy shaklida yozgan asari bo lib, ʻ ʻ kitobda Islom aqidasi masalalari Qur’oni karim va sunnat talablari asosida bayon qilingan. Asarning asli “Maslak ul-muttaqin” eski maktablarning yuqori sinflarida o qitilgani uchun juda keng tarqalgan kitoblardan bo lgan. “ ” masnaviysi fors ʻ ʻ tilida edi. Juda ko p iltimoslardan so ng So fi Olloyor uning asosiy qismini “Sabot ʻ ʻ ʻ ul-ojizin” nomi bilan qisqa bayonda yozdi. Bu kitob ham juda tez shuhrat qozondi. Ammo uning bayon uslubida va tilida arabiy, forsiy va yana boshqa lahjalardan so zlar ko p ishlatilgani masnaviyni tushunishni ancha qiyinlashtirgan. Shuning ʻ ʻ uchun “Sabot ul-ojizin”ni sharhlash ehtiyoji yuzaga keldi. Bu ehtiyojni qondirishga Tojuddin ismli kishi kirishib, sharh yozadi va unga “Risolai Aziza” nomini beradi. Zero, sharh qizi Azizaning bir necha bor iltimosi bilan yozilgan edi. Ushbu sharh bilan tanishib chiqqan kishi uning muallifi o z davrining bilimdon allomalaridan ʻ bo lganini tan oladi. ʻ “Sabot ul-ojizin” baytma-bayt sharhlangan. Sharhning usulini ko proq ʻ nahviy tahlil tashkil qilib, baytlarning badiiy tomonlariga ham ahamiyat berilgan. Ko pgina hollarda so z o yinlarida ishtirok etgan so zlarning kelib chiqish ʻ ʻ ʻ ʻ manbalari haqida gapiriladi. Baytning sharhi tugagach, shorih bayt ma’nosini ochib beruvchi qo shimcha ma’lumotlar ham keltiriladi. Bu ma’lumotlar rivoyatlarga ʻ asoslangani uchun bayt sharhidan ajratilib, qavs ichiga olingan holda berila boradi. Mavzuning dolzarbligi: “So fi Olloyorning ʻ Sabot ul ojizin asaridagi hikoyatlar talqini” mavzusining dolzarbligi haqida yozishda asardagi hikoyatlarning insoniy qadriyatlar, axloqiy saboqlar va zamonaviy jamiyat uchun ahamiyatiga e'tibor qaratishingiz mumkin. Ushbu asarda yoritilgan saboqlar insonlarni to g ri yo lga boshlash va ijtimoiy muammolarni yengishda mustahkam ʻ ʻ ʻ tayanch bo lib xizmat qiladi. Bugungi kunda ma’naviy qadriyatlarni ʻ 3 mustahkamlashda, yosh avlodga milliy va diniy merosimizni yetkazishda “Sabot ul ojizin” asarining o rni alohida ahamiyatga ega bo lib qolmoqda. ʻ ʻ Kurs ishining maqsadi. “So fi Olloyorning “ ʻ Sabot ul ojizin” asaridagi hikoyatlar talqini” bo yicha kurs ishingizning asosiy maqsadini insoniy ma’naviyat ʻ va axloqiy qadriyatlar masalalarini yoritishda ko rishingiz mumkin. Ushbu maqsad ʻ orqali siz “ Sabot ul ojizin” hikoyatlaridagi falsafiy va axloqiy mazmunni tahlil qilasiz hamda bu qadriyatlarning zamonaviy jamiyat va yosh avlod tarbiyasiga qanday ta’sir qilishi mumkinligini o rganasiz. ʻ Kurs ishining obyekti. “So fi Olloyorning “ ʻ Sabot ul ojizin” asaridagi hikoyatlar talqini” mavzusidagi kurs ishining obyekti sifatida ushbu asarda keltirilgan hikoyatlar va ularning mazmuni, badiiy tahlili, hamda unda ifodalangan axloqiy va ma’naviy qadriyatlarni olish mumkin. Bu hikoyatlar orqali muallifning o z davridagi ijtimoiy, axloqiy va ma’naviy masalalarga qanday yondashganini ʻ o rganish ham ishning asosiy obyekti hisoblanadi. ʻ Kurs ishining predmeti. “So fi Olloyorning “ ʻ Sabot ul ojizin” asaridagi hikoyatlar talqini” mavzusidagi kurs ishining predmeti sifatida ushbu hikoyatlarda ifoda etilgan axloqiy va ma’naviy g oyalar, ularning badiiy shakli va falsafiy ʻ mazmuni olinadi. Bu hikoyatlardagi asosiy g oyalar orqali insoniy fazilatlar, sabr- ʻ toqat, axloqiy poklik va hayotiy tajribalarni ifodalash usullari kurs ishining asosiy tahlil predmeti hisoblanadi. Kurs ishining vazifalari: Asar mazmunini o rganish – Sabot ul ojizin ʻ asaridagi hikoyatlarning umumiy mazmuni va asosiy mavzularini tahlil qilish. Hikoyatlardagi axloqiy va ma’naviy qadriyatlarni aniqlash – asardagi asosiy qadriyatlarni belgilab, ularning mazmunini tahlil qilish. Badiiy uslubni tahlil qilish – So fi Olloyorning hikoyalarni ifodalashdagi ʻ uslubi va badiiy vositalardan foydalanish xususiyatlarini o rganish. ʻ Kurs ishining tuzilishi: Bu kurs ishi kirish, asosiy qism tarkibida 4 fasl, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat. ʻ 4 1. So fi Olloyorning “Sabot ul-ojizin” asarida hikoyatlar tasnifi.ʻ Sharhlarning bayonida tatarcha va usmonli turkcha so zlar qorishib kelgani ʻ uni tushunishni ancha qiyinlashtirib qo ygan. Shuning uchun biz sharhlar bayonini ʻ hozirgi o zbek tiliga yaqinlashtirgan holda berishni ma’qul ko rdik. Ba’zi hollarda ʻ ʻ rivoyatlardan keltirilgan ma’lumotlarni ham tushirib qoldirildi. Chunki bu ma’lumotlar hozirgi kunda eskirib qolgan bo lib, o quvchini noo rin taajjubga solib ʻ ʻ ʻ qo yishi mumkin bo ladi. Ba’zi baytlarning sharhlarida yo l qo yilgan g alizliklar ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ aniq sezilib turgan hollarda ham shorihning sharhlari o rniga muharrirlar taklif ʻ qilgan sharhlar shaklini keltirilgan hollarda berildi. Boshqa hollarda sharhlarda ayrim kamchiliklar sezilib tursa-da, shorihning asarni tushunishda o z ra’yi bor ʻ ekanligini ko rsatish uchun ular o z o rnida qoldirildi. Ushbu nashrning “So fi ʻ ʻ ʻ ʻ Olloyor haqida” deb nomlangan qismida biz So fi Olloyorning hayotiga oid ʻ ma’lumotlarda masnaviyning sharhi o z sharhida keltirgan barcha xabarlarni ʻ o quvchi e’tiboriga havola etiladi. Ammo “Sabot ulojizin” ga sharh yozgan ʻ Tojuddin Yolchiqulning sharhga “Kirish” qismida va sharhning ichida kelgan mazkur xabarlar shubhali ko rinadi. Chunki ular S.Ayniy va Qayumiy tazkiralarida ʻ So fi Olloyor xususida keltirgan ma’lumotlar bilan tasdiqlanmaydi. Biroq ʻ kelgusida Tojuddinning xabarlari to g ri chiqishi aqalli nimalarga asoslanganligi ʻ ʻ ochilishi mumkin bo ladi. ʻ So fi Olloyor Turkiston xalqlari o rtasida mutasavvuf shoir va adib sifatida ʻ ʻ keng shuhrat qozongan yirik allomalarimizdan biridir.U zoti pokning ismi Olloyor, padari buzrukvorlarining ismi esa Allohqulidir.So fiy martabasi uning shariat va ʻ tariqat yo lidagi e’tiqod hamda xizmatlari uchun berilgan. ʻ Tatar tarixchisi Tojuddin Yolchiqul o g lining 1797 yil Qozonda nashr ʻ ʻ etilgan “Risolai Aziza”(So fi Olloyorning “Sabot ul-ojizin” asariga yozilgan sharh) ʻ kitobida ko rsatilishicha, So fi Olloyor 1644 yilda tug ilgan. ʻ ʻ ʻ 1 So fi Olloyor ʻ avlodlari, shuningdek akademik B.Valixo jayev, professor B.Hasanov, professor ʻ 1 “ Risolai Aziza” – (Sabotul ojizin sharhi). Tuzuvchi: B.Hasan - T:, A.Qodiriy nomidagi Xalq merosi nashr, 2000. 5 SH.Sirojiddinov va boshqalarning so nggi ma’lumotlariga ko ra, So fi Olloyorʻ ʻ ʻ 1634 yilda tug ilgan, deb qayd etiladi. Buyuk so fiyning hijriy hisob bilan 90, ʻ ʻ milodiy hisob bilan esa 87 yosh umr ko rganligini e’tiborga olsak, uning tavallud ʻ sanasi 1634 yil ekanligi aniq bo ladi. So fi Olloyor shaxsiy hayotiga doir ʻ ʻ ma’lumotlar uning o z asarlarida tarqoq holda uchraydi. ʻ “Risolai Aziza” asarida bayon etilishicha, shoir 1634 yil Miyonqol mavzeiga qarashli Minglar qishlog ida tavallud topgan bo lib xitoy-qipchoq qabilasining ʻ ʻ O tarchi urug idandir. So fi Olloyor ham o zining Miyonqol vohasining O tarchi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ urug idan ekanligini takror-takror tilga oladi: ʻ Garchi Olloyor O tarchidir yomon, ʻ Qo ymag il dushman qo liga muftalo. yoki ʻ ʻ ʻ Garchi Olloyor O tarchidur, eur ul ham yamon, ʻ Oning ham qadri o tar bir nechaga o lgan zamon. ʻ ʻ Olloyor bu misralarda o zining qaysi qabilaga mansubligini, shuningdek, bu ʻ dunyoda u bir o tkinchi ekanligini ham bayon etadi. Dunyoning foniy, ʻ bebaqoligiga ishora qiladi. So fi Olloyor o zbek adabiyoti tarixida Boborahim Mashrab, Turdi Farog iy ʻ ʻ ʻ bilan bir qatorda turuvchi zabardast shoirgina emas, yirik olim hamdir. Adibning “Murod ul-orifin” asarida ta’kidlanishicha, undan “Maslak ul-muttaqiyn” (“Taqvodorlar maslagi”), “Sabotul ojizin” (“Ojizlar saboti”), “Maxzan ul-mute’in” (“Mutelar xazinasi”), “Murod ul-orifin”(“Oriflar donolar murodi”) hamda “Qiyomatnoma”, “Muborak haj safari” kabi asar, ko plab lirik she’rlari meros ʻ bo lib qolgan. Olloyor ijodining ma’rifitimiz tarixi uchun muhim jihatlaridan biri ʻ shundaki, eski usul maktablarida to rt kitob: “Haftiyak”, “Chahor kitob”, “So fi ʻ ʻ Olloyor” va “Hofiz” o qitilishi shart bo lgan. Keksalarning xotirlashlaricha, XX ʻ ʻ asrning boshlarida respublikamizning turli joylarida o ziga xos “Olloyorxonliklar” ʻ o tkazilib turilgan. So fi Olloyor turkiy va forsiyzabon xalqlar orasida juda ʻ ʻ 6 mashhur bo lgan. O tmishda yashagan bir muallif So fi Olloyor vafotiga tarixʻ ʻ ʻ yozarkan, uni “Abu Hanifai vaqt ast” (“O z zamonasining Abu Hanifasi, ya’ni ʻ Imomi A’zami”) deb baholaydi. Ma’lumki, Imom A’zam o z davri Qur’oni karim ʻ va hadisi sharif ilmlari asosida shariat ahkomlarini tartibga solgan, “Shariat ahkomlari haqida” nomli ilk fiqhiy asar muallifi edi. So fi Olloyor ham o z davrida ʻ ʻ Imom A’zam kabi davlat tili bo lgan forsiy va turkiy tillarda shariat ahkomlari ʻ haqida ikkita mulohazalarning o ziyoq So fi Olloyor shaxsiyatining naqadar ʻ ʻ buyukligini isbotlaydi desak aslo mubolag a bo lmaydi. ʻ ʻ Adabiyotimiz tarixini ilmiy nuqtai nazardan qayta ko rib chiqish ehtiyoj va ʻ zaruriyati So fi Olloyor hayoti va ijodi haqidagi qarashlarni ham ilmiy o zanga ʻ ʻ solib yuborishni taqozo etadiki, bu sohada ham sa’y-harakat jadallashmoqda. Adabiyotshunos olim Sultonmurod Olimning: “So fi Olloyorning so nggi ʻ ʻ karomatlari” maqolasida mutafakkir to g risida quyidagi satrlar bor: “So fi Olloyor ʻ ʻ ʻ faqat shoirgina bo lib qolmagan. U kishi avvalo shayx-avliyo o tgan...” ʻ ʻ 2 Alloma shoirning shaxsiyati hayot yo li to g risida xalq og zida va turli ʻ ʻ ʻ ʻ manbalarda har xil rivoyatlar mavjud. Biz ularni 2 guruhga ajratib o rganishga ʻ harakat qildik. Birinchisi shoir shaxsiyatiga oid rivoyatlar. Tojuddin Yolchiqulning “Risolai Aziza” 1-da keltirgan rivoyatlari bunga yaxshi misoldir. Jumladan, u So fi ʻ Olloyorning piri-murshidi Habibullohning hayoti, faoliyatini birma-bir ko zdan ʻ kechirib, tadrijiy tahlil etadi. Bunday tahlil islom olamini yorqin siymolaridan biriga aylangan mutafakkir shoirning dunyoqarashini shakllantirishda, to plashda ʻ salmoqli hissa qo shgan insonning o zi kim bo lganligi, So fi Olloyor o zining ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ katta bilimi, yuksak san’at va oliy mahoratini charxlashga kimlardan ilhom olgani, qaysi chashmalardan bahra olganligi 3 to g risida o quvchilarda yaxshi tasavvur ʻ ʻ ʻ hosil bo lishiga yordam beradi. Xo sh, hazrat Habibulloh kim bo lgan? ʻ ʻ ʻ Bu to g rida Tojuddin ibn Yolchiquldan quyidagi rivoyatni keltiramiz. ʻ ʻ “Tarix hijratning ming yuzinchi yilida Buxoro xalqi toat va ibodatga yalqov bo lib ʻ bid’at ishlarni suymak xususida ya’ni qiladigan tarzda bo ldilar (alqissa) bular ʻ 2 3 “ Risolai Aziza” – (Sabotul ojizin sharhi). Tuzuvchi: B.Hasan - T:, A.Qodiriy nomidagi Xalq merosi nashr, 2000. 7 to qqiz yil bad va bid’at ishlar ortidan yurub asli dinlari qariyb xarob o lay debʻ ʻ qolgan edi. Kunlardan bir kun Buxorodagi Riston degan bozorda bir kishi qovun va tarvuz sotib yurar emish, u kishining ismi Habibulloh ekan. U ko p kishilar ʻ bilan gaplashib Buxoroda dinni yo qolib ketganligini fahmlabdi. Buxoroning ʻ bunday ahvolini ko rib u zor-zor yig laydi, avliyolarning ilmi qulaganidan ko p ʻ ʻ ʻ o ksinadi. Kunlarning birida Xo ja Bahovuddinning qabriga borib juda yolvoradi, ʻ ʻ so ng uyiga kelib uxlab qoladi. Tushida Xo ja Bahovuddinni ko radi: u kishi o rta ʻ ʻ ʻ ʻ bo ylik, ko k ko zlik, qizil soqolli edi...” ʻ ʻ ʻ 4 Xullas, tushlarida Xo ja Bahovuddin ul muborak zotni go yo Samarqandga, ʻ ʻ muridlaridan biridan ta’lim olmoqqa yo llaydilar. Uning ismi Andarjon So fi ekan. ʻ ʻ Ana shu kishidan ancha vaqt ta’lim olib bo lgandan so ng ustozlari ul kishini ʻ ʻ Buxoroga «haqiqat yo lidan ozgan» xalqni ko zini ochib qo yish, unga ma’naviy ʻ ʻ ʻ rahnamolik qilish uchun yuboradi. «.Habibulloh o sha chog lar yigirma yoshda edi. ʻ ʻ Aytdi: Ey shayx, sizning so zlaringizni e’tiroz aylamak kufrlikdandir. Lekin bir ʻ majlisda aytgan erdingizki, shayx bo lgan kishiga to rt holat kerak. 1) Hol kerak: ʻ ʻ 2) Qol kerak: 3) Sol kerak: 4) Mol kerak. Olloyor yigirma besh yoshida Buxoro bojxonasida ishlay boshladi. Lekin ko p o tmay, bojgirlikni tark etib, tariqat yo liga kirib, shayx Habibullo huzurida ʻ ʻ ʻ o n ikki yil tahsil ko rdi. Tahsil va tariqat riyozatlari natijasida So fi Olloyor ʻ ʻ ʻ ma’naviy komil Inson, alloma, karomatgo y avliyo sifatida yetildi. U islom ʻ aqidalari, tasavvuf ta’limoti, ma’naviy kamolot muammolarini yoritgan «Maslak ul-muttaqin», «Siroj ul-ojizin», «Sabot ul-ojizin», «Murod ul-orifin», «Mazxan ul- mute'in», «Najot ultolibin» singari asarlari orqali dunyoga tanildi. So fi Olloyorning qabri Surxondaryo viloyatining Denov tumani yaqinidagi ʻ qishloqlardan birida joylashgan. Ammo vafot etgan yili va unga taalluqli boshqa tafsilotlar noma’lum. So fi Olloyor diniy adabiyotning yirik namoyandasidir. Uning butun ʻ ijodiyoti islomiy ma’rifat bilan sug orilgan. U o zi sevgan tasavvuf ta’limotini ʻ ʻ o zbekona sodda so zlarda ifodalashga juda mohir. So fi Olloyor Yassaviy va ʻ ʻ ʻ 4 “ Risolai Aziza” – (Sabotul ojizin sharhi). Tuzuvchi: B.Hasan - T:, A.Qodiriy nomidagi Xalq merosi nashr, 2000. 8 Mashrab singari o ziga xos dunyoqarashga ega bo lgan faylasuf allomadir. Shoirʻ ʻ dunyoni islom nuri hamda tasavvuf timsollari ko zgusida ko radi va u orqali badiiy ʻ ʻ aks ettiradi. Shoir nazmida inson ma’naviy kamolotining asosiy omili sifatida muhabbat tasvirlanadi. Uning nazarida muhabbat har qanday ezgulikning elchisi, muhabbatsizlik esa har qanday yovuzlikning doyasidir. Bu – Ollohga muhabbatdir. Zotan, Ollohga muhabbatdan e'tiqod, muhabbatsizlikdan esa e'tiqodsizlik tug iladi: ʻ Kel, ey tolib, ko zing ibrat bilan och, ʻ Muhabbatsiz kishidin qush bo lib qoch. ʻ Muhabbat ahlining jo yoni bo lg ul, ʻ ʻ ʻ O shalkim uchradi, qurboni bo lg ul. ʻ ʻ ʻ Kishining ko nglikim begona bo lsa, ʻ ʻ Erur dushman agar hamxona bo lsa. ʻ Muhabbatsizki bo ldi har qayu zot, ʻ Agar farzandi shirindur, erur yot. Ushbu sodda va samimiy misralar falsafiy fikrlarning hayoti tajribadan o tib ʻ quyulgan badiiy umumlashmasidir. Ma’naviy kamolotning asosiy sharti o zlikni ʻ anglamoqdir. O zlikni anglamoqlikning birlamchi belgisi esa Haqni tanimoqdir: ʻ “Nedur qulluq, aning mushtoqi bo lmoq, O zidin foniy, Haqg a boqiy bo lmoq. ʻ ʻ ʻ ʻ Tanimoq Tangrini – tonmoq havodin, Keyin turmoq fi’oli noravodin.” Olloyorning fikricha, o zlikdan kechish, o zlik g umrini tark etib, Haqning ʻ ʻ ʻ inon-ixtiyoriga o tish abadiylik saodatidir. Kibru havodan, manmanlik ʻ mag rurligidan voz kechish Tangrini tanishdan boshlanadi. Tangrini tanigan ʻ o zligini anglaydi va noravo faoliyatdan, insoniylikka nomunosib ʻ xattiharakatlardan albatta tiyiladi. Insonning ma’naviy faoliyatini lining ruhiyati boshqaradi. Ruhning mazhari esa ko ngil. Shunday ekan, odam faqat yaxshi faoliyat bilan shug ullanishi uchun ʻ ʻ 9 lining ruhiyati musaffo ko ngli pok bo lishi kerak. Bu haqda Olloyor quyidagichaʻ ʻ badiiy talqin beradi: Hama a’zo raiyatur, ko ngil shoh, ʻ Amonlig bo lg usi shoh adlidin roh. ʻ ʻ ʻ Agar sulton o zi qilsa yomonlig , ʻ ʻ Qachon bo lg ay raiyatda amonlig ?! ʻ ʻ ʻ Shoir inson vujudini harakatdagi bir jamiyatga o xshatadi. Vujudning barcha ʻ a’zolarini xalqqa, ko ngilni esa xalqni boshqaruvchi shohga qiyoslaydi. Agar shoh ʻ adolatli bo lsa, xaloyiqni to g ri yoiga boshlaydi, davlat va jamiyat ravnaq topadi. ʻ ʻ ʻ Agar shohning o zi adolatsiz bo lsa, fuqaroni noto g ri yo lga yo naltiradi, davlat ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ va jamiyat tanazzulga uchraydi. Demak, ezgu faoliyat ko ngilni poklashni taqozo etadi. Ko ngilni poklash ʻ ʻ esa uzluksiz riyozatni talab qiladigan hayotiy jarayon. Ma’naviy kamolotni orzulagan inson, qanchalar mashaqqatli bo lmasin, riyozatni ixtiyor etadi. Chunki ʻ riyozat, oxir-oqibatda, inson ruhiga rohat-farog at yetkazadi. So fi Olloyor ushbu ʻ ʻ falsafiy fikrni badiiy libosda hadya etadi: Riyozat mevasidir misli yang oq, ʻ Agarchi zohiri shax, botini yog . ʻ Maishat zohiri narm, oxiri qahr, Yilonni toshi yumshoqdur, ichi zahr. Shoirning ajoyib o xshatishicha, riyozatning mevasi bamisli yong oqdir. ʻ ʻ Riyozatning tashqi ko rinishi mashaqqat, ammo ichki mohiyati rohat bo lganidek, ʻ ʻ yong oqning po chog i qattiq, ammo mag zi yog day yumshoq va yoqimlidir. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Ayshishrat esa ilonga o xshatiladi. Maishatning tashqi manzarasi yoqimli, dilkash, ʻ biroq oqibati qahr-g azab, mast-alastlik mojarolari bilan yakunlanadi. Ilonning ham ʻ 10 badani yumshoq va chiroyli, ichi esa to la zahar. Shuning uchun shoir riyozatʻ tuprog iga har kun bosh qo yishga – ibodat qilishga chorlaydi: ʻ ʻ Riyozat xokig a har kecha ur bosh, ʻ Yurak qon bog lasa, la’l otanur tosh. ʻ Zotan, muhabbat dardida riyozat chekkan yurak qon bog lab, la’l toshidek ʻ qipqizil tus oladi. Ko ngil mulki dard mazhargohiga aylangach, insonning hamma ʻ uzvi poklanishga kirishadi. Shoir shuni tilab munojot etadi: Yomon ishdin hama uzvimni pok et, Ko ngil mulkin maqomi dardnok et. ʻ So fi Olloyorning aksariyat she'rlari sermag iz yong oqqa o xshaydi. Ularda ʻ ʻ ʻ ʻ mag zi to q hayotiy, falsafiy fikrlar nasihat tarzida lo nda ifodalangan. Bu ʻ ʻ ʻ nasihatlar ma’naviy barkamol insonni kamol toptirishga qaratilgan. Xususan, sharqona odob, nutq va muomala madaniyati alohida o rin tutadi: ʻ Agar bo lmasa sanda so zg a yetmak, ʻ ʻ ʻ Na davlatdur sukut etmak, eshitmak. Eshit, ammo qayu so z bo lsa behroq, ʻ ʻ Qulog ingga ani halqa qilib toq. ʻ Ushbu baytlarda nutq odobining go zal sabog i mujassam. Shoirning ʻ ʻ fikricha, davrada yoxud anjumanda so zlashga fursat yo navbat yetmasa, sukut ʻ saqlab tinglamoqlik ham katta davlat ekan. Darvoqe, suhbatdoshni tinglay bilish, muhim gapni nomuhimidan ayirib o zlashtira olish ham zarur qobiliyat. Buning ʻ uchun sabr-toqat, fahm-farosat kerak. Hamma gapni xotiraga joylab olish shart emas, lekin eng muhim gapni uqib, doimiy hamroh halqadek quloqqa «taqib» olish muhimdir. 11 Kerak joyda so zdan saqlanish nutq madaniyati bo lgani singari, kamgaplik,ʻ ʻ me’yorida so zlash ham nutq odobidir: ʻ Kalidi ganji ma’nikim, “zabon”dur, Anga bir nuqta ko b bo lsa, “ziyon”dur. ʻ ʻ Til ma’no xazinasining kalitidur. Lekin, arabiy yozuvdagi «zabon» so ziga ʻ ortiqcha bir nuqta qo yilishi bilan u «ziyon»ga aylanadi. Nutq, suhbat, ʻ munozaradagi ortiqcha gap- so zlar ham faqat ziyon keltiradi. ʻ Badmuomalalik, sanchib-sanchib gapirish kishini eldan chiqaradi, el undan yuz o giradi: ʻ Kishi sanchiq so z aytsa, san chiq ondin, ʻ Yomondin qoch, yomondin qoch, yomondin. Olloyor sabog icha, xushmuomalalilik do stlikning eng muhim ʻ ʻ shartlaridandir. Shoir bu boradagi har bir pandini noyob badiiy tamsillar bilan izohlaydi: Kulub mehmon qoshig a chiqg il, ey qul, ʻ ʻ Shajar mevadin oldin ko rsatur gul. ʻ Mehmon kutar ekansiz, mehmondorchilikdan avval unga peshvoz chiqib, tabassum hadya eting. Avval xushmuomala izhor eting, keyin taom va nozu ne'matlar torting. Zotan, tabiatdan o rnak oladigan bo lsak, daraxt meva berishdan ʻ ʻ avval gul ochadi. Xushmuomalalik mo min-musulmonlik madaniyatidir: ʻ Yamon til shumlig iki, jong a urg ay, ʻ ʻ ʻ Gahe jondin o tub unong a urg ay. ʻ ʻ ʻ Musulmon o g lig a yaxshi qiliq qil, ʻ ʻ ʻ Tilingni xush, chiroyingni iliq qil. 12 Bular So fi Olloyorning shohbaytlaridir. Ular sharqona insonparvarlikningʻ So fi Olloyorona oliy ifodalaridir. So fi Olloyor saboqlarini ma’naviyatimizga ʻ ʻ singdirish komil inson bo lishning garovidir. ʻ 2. “Sabot ul -ojizin”dagi hikoyatlarning qiyosiy tahlili Katta Vaxshivor qishlog ining mashhurligi So fi Olloyor hazratlarining nomi ʻ ʻ bilan bogliq. So fi Olloyor bu qishloqni obodonlashtirib, Qorabuloq nomi bilan ʻ ataluvchi buloqdan chiqgan suvni qishloqqa olib kelib, 1713 yilda xalq hashari usulida masjid qurib ishga tushuradi. Bu masjid bugungi kunda ham xalqga xizmat qilmoqda. So fi Olloyor xayotining keyingi yillarini (1710-1721) Surxondaryo ʻ viloyati Denov tumanidagi (hozirgi Oltinsoy tumani) Katta Vaxshivor qishlog ida ʻ o tkazib 90 yoshlarida shu joyda vafot etgan va dafn etilgan. Serfayz qabrlari Katta ʻ Vaxshivorda joylashgan. So fi Olloyorning “Sabot ul-ojizin” deb nomlangan asari falsafiy-didaktik ʻ adabiyotning eng yaxshi namunalaridan biridir. Unda pir bilan shogirdlar o rtasidagi munosabatlar xususida fikryuritilgan. Ustozning shogirdlari oldidagi ʻ vazifalari, aksincha shogirdning pir odsidagi burchlari haqida bayon qilingan: Kerak murpshd bergan monandi ummon, Muborak botini pur durri marjon. Jaholat dashtidin kim kelsa suvsab, Aning tohir suvidan bo lsa serob. ʻ Agar bo lsa kase, kim tolibi dur, ʻ Cho mub botinga jaybin aylasa nur… ʻ Asarda komil insonni tarbiyalab yetishtirish asosiy masala qilib qo yilgan. ʻ Muallifning fikricha, inson ma lum e tiqodga ega bo lishi zarur. E tiqodsiz, aniq ʼ ʼ ʻ ʼ maqsadsiz kishi behuda umr kechirgan bo ladi. Umri zoye ketadi. Unga to g ri ʻ ʻ ʻ 13 yo lni ko rsatish darkor. So fi Olloyor inson fe lidagi salbiy jihatlarni qanchalikʻ ʻ ʻ ʼ iztirob bilan tasvirlasa, ijobiy tomonlarni shunchalik zavq-shavq bilan kuylaydi. Odamlarni ochiqko ngillikka, shirinso zlikka, rahmdillikka, mehr-oqibatga, ʻ ʻ saxovatga da vat etadi: ʼ Ochuq qo llik, kushoda yuzli bo lg il, ʻ ʻ ʻ Muruvvatlik, muloyim so zli bo lg il. ʻ ʻ ʻ Muloyim til bilan beharbu bezarb Birovni keltirurlar sharqdan g arb. ʻ Suchuq tildir ajib ganji muazzam, Ato qilgon hech kimni mukarram So fi Olloyor o zbek adabiyoti tarixida tasavvuf ta limotini rivojlantirishga ʻ ʻ ʼ munosib hissa qo shgan shoirdir. U o z she rlarida so fiylikning axloqiy ʻ ʻ ʼ ʻ masalalarini keng targ ib qildi. Odam faqat shu yo l bilan haqiqat va komillikka ʻ ʻ erishadi, degan falsafani olg a surdi. So fi Olloyor asarlarini fors, arab tillarini ʻ ʻ puxta bilgan holda sodda o zbek tilida yozdi. Shuning uchun shoir asarlari xalq ʻ ommasi orasida keng tarqalgandir. Shoir asarlari Toshkent, Qozon, Boku, Istanbul va boshqa shaharlarda toshbosma yo li bilan bir qancha marta bosilib chiqqan. ʻ Hol ilmi - odamlarning ruhiyati, el-yurtning botiniy ahvoli, ma’naviyati ularni tarbiya qilish usullarini tahlil qilib, o rganib chiqib shunga yarasha dastur ʻ tuzib, shu asosda ish yuritish. Bunda nazarda tutilgan xalq ta’limoti dinga, xurofotga berilish darajasi ham tahlil qilinadi, qaysi viloyatdan elining dunyoqarashi qay tarzda shakllanishini aniqlash, “hol” deyiladi. Hol-qalb, sir va haqiqat ilmi. Abdurahmon Jomiy bu ilmni quyidagicha tasnif etgan: iymon, ehson, ikon, tavba, zuhd va taqvo, ixlos, nafsni tanish, qalbni anglash, nafs va qalbni poklash, ishorat va ilhom asaridagi farqni bilish, xitob, yashirin nido, Olloh 14 kalomini bilish, mushohada va tavhid, maqom va hol yaqinlik va uzoqlik, vuslat, fano va baqo, sakr holi, sahv holi ilmi kabilar. Qol ilmi - falsafiy nazariyalarni hamda sha’riy fikrni ( to g rilik, halollik,ʻ ʻ shariatdagi fiqh, qonun qoidalari ) usullari. Bunda suhbat, ma’viza, ta’lim-tarbiyani yo lga qo yish uslubi tushuniladi. ʻ ʻ Ahli qol - o z hayoti, qismati va tajribasi bilan bog lanmaydigan gaplarni ʻ ʻ takrorlashdan nari o tolmaydigan kimsalar guruhi. Dil emas, til, ma’no emas, da’vo ʻ bilan yashash yo lini tutgan gumroh, munofiqlar jamoasi. ʻ Sol ilmi - ham aqlan, ham jismonan, ham yosh jihatidan to liq kamolot ʻ darajasiga etishlik. Shu jihatlar orqali insonlarni el e’tirof etadi. Mol ilmi - har bir inson o zining molu dunyosiga ega bo lmasa, ta’ma degan ʻ ʻ balodan qutula olmaydi. Mol ilmini - ta’madin chetda, mol-dunyoni o zingga do st ʻ ʻ tutmay xalq uchun fidokorona mehnat qilish vositasidir. Shundan so ng rivoyatda ʻ aytilishicha Habibulloh Buxoroga yetib borib, bir eski do konda joylashib oladi va ʻ o zining karomatlari bilan Buxoro amiri va elini lol qoldirib, martabasi ʻ ulug lashadi va har tomondan tarbiya olish, ilm o rganish uchun odamlar u ʻ ʻ kishining qoshiga kela boshlaydi. Rivoyatning shu yeridan So fi Olloyor ʻ to g risida so z boradi. Bu o rinda biz “Risolai Aziza” da ayrim e’tirozli o rinlarga ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ham yo l qo yilgan. Masalan, “So fi Olloyorning no g oy qavmidan bo lgani, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Qozonda yashagani haqidagi ma’lumotlar aniqlik kiritishni taqozo etadi...” 5 degan fikriga qo shilamiz. ʻ Endi rivoyatga qaytsak, unda hozir ham deyarli hamma maqolalarda uchraydigan, shoirning dastlabki davrlarda Buxoro amirligining zolim va rahmsiz amaldori bo lgan, degan fikrga duch kelamiz: “25 yoshida Buxoro podshohi boj ʻ mahkamasiga to ralik qilib, g oyat qon to kuvchi va xulqsiz bo ldi. Doimo fisq va ʻ ʻ ʻ ʻ fujur va isyonda erdi. Kunlardan bir kun Riston bozorida Shayx Habibullohning bir muridi va bir xalifasi bozorgonlardan bir narsa oldi. Boj mahkamasini ma’lum aylamadi. Olib borurda Olloyor to raga muloqotda bo ldi. “Ey, nechuk boj ʻ ʻ 5 “ Risolai Aziza” – (Sabotul ojizin sharhi). Tuzuvchi: B.Hasan - T:, A.Qodiriy nomidagi Xalq merosi nashr, 2000. 15 mahkamasiga tamg alatmasdan olib borursan, deb tutdi va qamchi bilan qattiq urdi.ʻ Muridning boshi yorildi, qonlar oqdi. Shayx Habibulloh oldiga borishdi. Olloyor ustidan shikoyat qilishdi. Shayx Habibulloh aytdi, - sabr ila meni oni sizlarday aylayin, deb qo lini duoga ko tarib, bu to rani bulardek g arib-ko ngil aylagil, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ dunyo va oxirat murodini bergil, deb duo ayladi. Og zidan chiqmasdan burun ʻ Olloh taolo duosini qabul ayladi shul soat Olloyor to raning ko ngliga g avg o ʻ ʻ ʻ ʻ tushdi. O zining yomon fe’llarini esiga tushirib yig ladi, so ngra og zini ochib ʻ ʻ ʻ ʻ aytgan baytlari budir: Mening boshimga xush savdo tushibdur, Ko ngil bozorina g avg o tushibdur. ʻ ʻ ʻ Dedim ey tan ne savdodir, ne ishdur, Sipohingga qilich birla urushdur. - deb shayx hazratlariga yig lab keladi. ʻ Ostonada xonqada tiz cho kib o tiradi: ey hazrat, meni ham o z yoningga olib ʻ ʻ ʻ yordamchi muridlaringdan qilib olgin deydi... 6 Rivoyat matnidan sal chekinaylikda, mulohaza yuritaylik: bu qanchalik haqiqatga to g ri keladi? Yuzaki qaraganda, bu shunchaki rivoyat mazmuni bilan ʻ ʻ tanishish jarayonida miyada yilt etgan birinchi hayoldek ko rinadi. Lekin ʻ yuqoridagi naql bizga g alati bir sirni ochgandek tuyuladi, ijod ahliga dahldor ʻ bo lgan kishi xohlasa-xohlamasa, har bir narsani, hatto ko z oldidagi voqelikni ʻ ʻ ham xuddi tashni yo nib haykal yasagani kabi o zining ijod mazmuniga yo naltira ʻ ʻ ʻ olar ekan. Russiyaning bulg or qavmidan bo lgan Tojuddin ibn Yolchiqul o zining ʻ ʻ ʻ muarrix, olim bo lganligidan tashqari mohir ijodkor ham edi, uning qalamiga ʻ mansub bo lgan “Risolai Aziza” ko plab kitobxon, tadqiqotchi va toliblarning ʻ ʻ diqqatiga manzur bo lgan, o zining mazmun-mohiyati, tarixiy tafsilotlarni ʻ ʻ sharhlash, tarixiy va diniy arboblar hayotidan olingan lavhalarni yoritib berishi bilan hozir ham o z ahamiyatini yo qotgani yo q. Ayni paytda u ijodiy erkinlikdan ʻ ʻ ʻ ham holi emas. Bu xususda boshqa olimlar fikriga e’tibor beraylik: “To g ri So fi ʻ ʻ ʻ Olloyor amaldor bo lgan, biroq amaldagilarning bari zolim, rahmsiz bo lishi ʻ ʻ qonuniy emas-ku! Shunday ekan u yoki bu mashhur kishining hayoti ijodi haqida 6 “ Risolai Aziza” – (Sabotul ojizin sharhi). Tuzuvchi: B.Hasan - T:, A.Qodiriy nomidagi Xalq merosi nashr, 2000. 16 fikr yuritganda rivoyatlarga emas, hayotiy dalillarga suyanish lozim.” 7 deb yozadi I.Suvonqulov. “...Olloyor yig lab yolvoradi. Shunda shayx Habibulloh aytadiki, mayli menʻ seni o z yordamchiligimga olaman, faqat shart bilan. Shartning birinchisi, - qishloq ʻ dagi barcha uyiga kirib, eski juldur ust bosh bilan tilanchilik qilib chiqasan. Ikkinchi shartimni birinchini bajarganingdan so ng aytaman, debdi. Olloyor ʻ Habibulloh aytgani kabi butun qishloqni tilanchilik qilib aylanib chiqibdi. Uni ko rgan va bilganlar Olloyor tentak bo lgan deb o ylashibdi. Shundan so ng shayx ʻ ʻ ʻ ʻ ikkinchi shartni aytibdi: bozorga borib qassob do konidan bir xo kizning to rt ʻ ʻ ʻ tuyog ini, terisini, kalla va qorinlarini olasan so ng boshingga dastor (salla) qilib ʻ ʻ olasan so ng butun bozor ichini aylanib chiqasan, deb aytibdi. Olloyor shayx ʻ aytganiday qilib, bozorni aylanibdi. Olloyorning uch xotini va uch farzandi bor edi. Bir qizining nomi Omina. Ikkinchi qizining ismi Halima. O g li Muhammad Sodiq ʻ ʻ edi. Ular otasining bu ahvolini ko rib, otamiz jinni bo libdi, deb xulosa ʻ ʻ chiqaribdilar. Shayx Habibulloh esa Olloyorning chin e’tiqodiga ishonib, uni o ziga muridlikka oldi. Shundan so ng Olloyor shayx xizmatiga 12 yil bo ladi.” ʻ ʻ ʻ 8 Bu yerda hayotiy haqiqat bilan badiiy to qimaning uyg unligi hamda badiiy ʻ ʻ umumlashma va badiiy shartlikning ro y-rost voqe bo lishi muammosiga duch ʻ ʻ kelib turibmiz. Lekin nima bo lmasin, Tojuddin ibn Yolchiqul bir narsani - So fi ʻ ʻ Olloyorning ruhan buyukligini e’tirof etadi, tan oladi. Donolar aytganidek, haqiqiy buyuklik - ruhan buyuklikdir. Keltirilgan rivoyatdan biz yana bir bor So fi ʻ Olloyorning serqirra va murakkab shaxs ekanligi, uning olami ko lami hali to liq ʻ ʻ anglab yetilmaganligiga amin bo ldik. ʻ 7 Suvonkulov I. So‘fi Olloyor. - T:, Fan, 1995. 8 “ Risolai Aziza” – (Sabotul ojizin sharhi). Tuzuvchi: B.Hasan - T:, A.Qodiriy nomidagi Xalq merosi nashr, 2000. 17 3. “Sabot ul-ojizin”asarining ma’rifiy yo nalishi ʻ Muhtaram ustozlarimizdan R.Orzibekov o zlarining “Zarafshon” ʻ ro znomasida bosib chiqargan “So fi Olloyor yaratgan hayot maktabi” ʻ ʻ maqolalarida aynan “Risolai Aziza” ga suyanib, Habibulloh ismini keltirganlar. 9 I.Suvonqulovning “So fi Olloyor va uning adabiy an’analari” doktorlik ʻ dissertatsiyasining avtoreferatida esa ayrim dalillar o zaro solishtirib, ayniqsa, ʻ So fi Olloyorning “Maslak ul-muttaqin” asarlarida ko rsatilganidek, balolarni daf ʻ ʻ etuvchi murshid Hazrati Habibullohning yo lini tutib, unga amalda payravlik qilar ʻ edi. Uning pokiza ismi Navro z bo lib, u boshdan oyog igacha Ollohning ishqi ʻ ʻ ʻ olovida yonib turardi.” 10 degan joylarga asoslanib, aslida Olloyor pirining muborak nomi Navro z bo lib, Habibulloh deganda shoir Muhammad payg ambarni nazarda ʻ ʻ ʻ tutganligiga ishora qilingan. Balki, shayx Habibulloh hazrati Navro zning ham piri ʻ bo lgandir. bu to g rida aniq bir narsa deyish qiyin, har holda bu muammo maxsus ʻ ʻ ʻ tadqiqotni kutayapti. Ikkinchi chigallik, ijod yo liga endi qadam qo yayotganlar oldida paydo ʻ ʻ bo lishi mumkin, shoir shaxsiyati to g risida so z borganda, adashmay, qoqilmay, ʻ ʻ ʻ ʻ haqqoniy baholash uchun, ko proq qaysi mezonlarga ahamiyat berish zarur? ʻ Kundalik kechinmalariga xos voqelikgami, hayol va tafakkur ufurib turgan she’rlarigami, og izdan-og izga ko chib yurgan rivoyatlargami? Mutafakkirning ʻ ʻ ʻ ichki dunyosi, ma’naviyati, uning ijodi, she’riyati orqali to la namoyon bo la ʻ ʻ oladimi? Yuqoridagi tahlillardan ma’lum bo lib turibdiki, So fi Olloyor o z ʻ ʻ ʻ she’rlarida o zining orzu-havaslarini ham, armonlari, intilishlari ham, inson ʻ sifatidagi ojizlig-u buyukligini ham yashirib o tirmadi. Natijada bilamizki, xuddi ʻ shu xislatlar uni xalq ichida ulug ladi. Hatto zamonlarning hukmron mafkura ʻ g oyalari, talab va mezonlari ham tafakkurning go zal namunalari bo lmish So fi ʻ ʻ ʻ ʻ 9 Orzibekov R. So‘fi Olloyor yaratgan hayot maktabi. – T:, Zarafshon. 1995. 10 S uvonqulov I. So‘fi Olloyor va uning adabiy an’analari, diss. - T:, Fan, 1995. 18 Olloyor she’rlari mohiyati va ular tubida yashiringan shoir qalbi, o zligi,ʻ nodirligini to sa olmadi. ʻ Shu bois shoir o z ona maskanini mansabdor og a-inilari bila kelisha olmay ʻ ʻ tark etganligi to g risidagi rivoyatlarning haqiqatga qanchalik to g ri kelishiga ʻ ʻ ʻ ʻ shubha bilan qaragan olimlarimizni haq deb bilamiz. Darhaqiqat, teran tafakkur, o tkir aql, nozik ta’b sohibi, tasavvuf ilmining nuktadoni, xuddi shu ta’limot ʻ mohiyatida nafsdan qutilish a’moli yotishini chuqur idrok eta turib, mansabu nafsga bunchalik berila olmasdi. Qur’on va hadislarda uqtirilganidek, Ollohga nima maqbulu nima nomaqbulligi, hayotning mazmuni - taqdir sinovidan o tishdan ʻ iborat ekanligini o z she’rlarida talqin etgan alloma, shunga zid ishlarni qila olishi ʻ dargumon. Qolaversa, fikri ojizimizcha, uning butun ijodi ilohiy ilhom mahsulidir. Yana jo nroq ko rinsada, bir dalil sifatida shuni ham ko rsatsak bo ladi, - ʻ ʻ ʻ ʻ boylik bilan kambag allik, qudrat bilan mazmunlik, farax bilan g am, sevgi va ʻ ʻ nafratning biri inson ruhini sinash vositalari bo lganligini ko rsata olgan inson ʻ ʻ albatta shaytoniy nafs-unsurlardan yiroqlarda yurgan. Bunga shoirning: Tarozu boriga iqrorimiz bor, Nechun erkoniga ne korimiz bor. – deganlari yaxshi isbotdir. Shoir to g risidagi rivoyatlarning ikkinchi guruhi uning hayot yo liga tarjimai holiga ʻ ʻ ʻ bag ishlangan bo lib, bu borada ham ajoyib dalillarga duch kelib qolamiz. “Risolai ʻ ʻ Aziza” da jumladan, shunday satrlar bor: “Allohyorning o g li Muhammad Sodiq ʻ ʻ degan erdi. Buxoroda tug ilmish erdi. 27 yoshi to lg on asl yurti Samarqandga ʻ ʻ ʻ ketdi. Allohyor Buxoroda qoldi. O n ikki yildan so ng Baytullohga ziyorat aylar ʻ ʻ azm aylab, bizning Bulg or yurtini dush kelub biroz Qozon qal’asinda ta’axxud ʻ aylamishdur. Ul zamonda Bulg orning bir komil so fisi bor erdi. Ismini Idris Hofiz ʻ ʻ derlar. Oning ila silsilalari bor emish.Oqibat Allohyor So fi Bulg or yurtindan ʻ ʻ Arzrumga bormish.Anda chug karomatlari bilinmishdin so ng Iskandariya ʻ ʻ shahrina keldi. Anda dorilfanodin dorulbaqoga ko chdi. Rajab oyining 29 kuni ʻ erdi. Olloyor ul zamonda Yoshi to qson yil erdi: uzun bo yluq, qo y ko zlik jiyron ʻ ʻ ʻ ʻ soqollig demishlar” ʻ 11 , bunday ma’lumotlarni boshqa manbalarda uchratmaymiz. 11 “ Risolai Aziza” – (Sabotul ojizin sharhi). Tuzuvchi: B.Hasan - T:, A.Qodiriy nomidagi Xalq merosi nashr, 2000. 19 Bundan tashqari xalqning og zida So fi Olloyorning valiylik karomatlariʻ ʻ to g risida ham rivoyatlar yurgan. Masalan, Surxondaryo yaqinida joylashgan ʻ ʻ Bobotog tizimidagi tog larda ilonlar makon qurib o tgan-ketgan odamlarning ʻ ʻ ʻ ko ngliga g ulg ula solib yurganda, So fi Olloyor kelib ilonlar bilan “gaplashib” ʻ ʻ ʻ ʻ ularni boshqa joylarga o tib ketishga ko ndirgan. Bu joy hali ham Morguzar nomi ʻ ʻ bilan mashhurdir. Allomaning necha yil umr ko rganligiga kelsak, hurmatli olim I.Suvonqulov ʻ o z shaxsiy kutubxonalarida saqlanayotgan manzumada keltirilgan “Tarixi vafoti ʻ Eshon So fi Olloyor alayxirrahma Hanifai vaqt ast” Zamonasining Abu Hanifasi ʻ Eshon So fi Olloyor alayxirrahma vafotining tarixiga bag ishlangan baytdan shoir ʻ ʻ yoshini sanab 77-80 orasida deb aniqlab bergan. Bu borada yana bir qancha ishlar amalga oshirilgan uning tug ilgan yili va vafoti sanasi xususida So fi Olloyorning ʻ ʻ “Sabot ul-ojizin” asariga Ubayduloh Islomqul o g li Alamkash sharh, shuningdek, ʻ ʻ So fi Olloyor vafoti sanasiga ta’rix bitadi: ʻ «Ta’rixi vafoti eshoni So fi Olloyor alayhi-r-rahma Abu Hanifai vaqt ast ʻ So fi Olloyor. Xudoy dod bo qol va hol bisyor oro har on ki ta’rixi favti o pursed- ʻ ʻ bigo tu: Qofu jimu g aynu lom bishmor» ʻ ʻ 12 Bundan shoirning 1133/1721 yilda vafot etganligi ma’lum bo ladi. ʻ So fi Olloyordan bizga turkiy tilga mansub bo‘lgan bir qancha adabiy meros ʻ qolgan. Bu haqda shoir shunday yozgan: Anikim ko rdilar turkiy yoronlar, ʻ Dedilar gar duo qilsa eranlar. Bitilsa,turkiy til birla aqida, Ko ngullar bo lsa andin oromida. ʻ ʻ Mazkur taklif shoirga ma’qul tushadi va u yurtdoshlarining bu sa’y- harakatlarini matonat deb baholaydi hamda ularning istaklarini bajarishga bel bog laydi: ʻ Agarchandeki bo lsam mag zi yo q po st, ʻ ʻ ʻ ʻ 12 Ubaydulloh Alamkash, “Bayozi alamkash” O‘zbek adabiyoti tarixi – T:, 2006. 20 Ishorat qildilar chun bir necha do st. ʻ Aqida so zlarini qildim isbot, ʻ Anga qo ydim “Sabot ul-ojizin” ot. ʻ O zumdek xastalar bo lg aymu deb shod, ʻ ʻ ʻ Nasoyihdin ham andak ayladim yod. Ta’kidlaganimizdek, “Sabot ul-ojizin” asari Toshkentda 1882, 1884, 1905, 1915 yillarda, Kogonda 1910 yilda, Qo qonda 1890 yilda qayta-qayta nashr ʻ qilingan. Shu faktning o ziyoq So fi Olloyorning bu asari ham xalq orasida ʻ ʻ mashhurligini, unga ehtiyoj kuchliligini isbotlaydi. Shoirning “Sabot ul-ojizin” asarida so fiylikning ayrim ʻ jihatlari,umuminsoniy qadriyatlar hamda odob-axloq masalalari badiiy talqin etilgan. Asar kompozitsiyasi Alisher Navoiyning “Hayrat ul-abror” asarini esga soladi. Ma’lumki, ”Hayrat ulabror” dostoni yigirma maqolatdan iborat bo lib, har ʻ bir maqolatdan so ng uni asoslaydigan bir hikoyat keltirilgan. Hikoyatlarning ʻ asosiy qahramonlari mashhur tarixiy shaxslar, podshohlar, so fiylar bo lgan. Shoir ʻ ʻ bu hikoyatlar uchun ma’lum bir manbalarni asos qilib olgan. Bu hikoyatlarning genezisi-tasavvufiy manbalarga, bir qator tarixiy asarlarga borib taqalgan. So fi ʻ Olloyor ham o z asarini yaratishda mazkur an’anaga amal qilganligi yaqqol sezilib ʻ turadi. Ya’ni “Sabot ul-ojizin” asarida ham ma’lum bir masalalarga bag ishlangan ʻ boblardan so ng shu masalani quvvatlaydigan hikoyat keltiriladi. O z navbatida ʻ ʻ ushbu hikoyatlar ham ma’lum bir manbalarga borib taqaladi. “Sabot ul-ojizin” asari tarkibidagi hikoyatlar tarkibi ham shu taqlid keltirilgan. Jumladan, “Tama’din qochmoq bayoni», bilan birgalikda uni dalillovchi “Hikoyati Savbon”, “Muhabbatsiz kishidin qochmoq bayoni” bilan “Hikoyati dev alayhil la’na”, “Shayxi komil istamak va shariatga iyarmakni bayoni” bilan “Hikoyati shayx Imom Basriy”, “Takabburlik qilmay, ta’vozulik ixtiyor qilmoq bayonida” bilan “Hikoyati Azizi”, “Tavakkul bayoni” bilan “Hikoyati Abdulloh ibni Muborak”, “Ko zni haromdin yummoq bayoni” bilan “Hikoyati shayx Bistomiy” ʻ 13 kabi 13 Niyozova N. So‘fi Olloyor hayoti va ijodi. – Karshi:, 1995. 21 ko plab misollar kitobda talaygina. Ushbu hikoyatlarning genezisi ham ma’lum birʻ manbalarga borib taqalishi xususida yuqorida fikr yuritgan edik. 4. Shoir ijodida komil inson timsoli Tahlil qilmoqchi bo lgan hikoyatimiz asardagi pir va murid munosabatlariga ʻ bag ishlangan bobidan keltirilgan Hasan Basriy haqidagi hikoyatdir. Hasan Basriy ʻ 22 tarixiy shaxs bo lib, uning tug ilgan yili manbalarda ko rsatilmagan. U taxminanʻ ʻ ʻ 80 yil umr ko rib, hijriy 110 yili Basrada vafot etgan. Hikoyatda bayon ʻ qilinishicha, Shayx Hasan Basriyning bir nodon muridi bo lib, o zini kashfu ʻ ʻ karomat sohibi deb hisoblar ekan. Shu murid bir necha kun shayx majlisida ko rinmay qolibdi. Shayxning o zi uni izlab manziliga boribdi. Hol-ahvol ʻ ʻ so ralganda shogirdi o z holatini shunday bayon qilibdi: ʻ ʻ Dedi: Har gohki, xufton kelsa qarshi, Etarman lahzada ayvoni Arshi. Maloikdek bo lub Arsh ichra mumtoz ʻ Xudo birla uzun shab etarman roz! Ya’ni, murid har kecha Arshga yuksalib, tun bo yi Alloh bilan sirlashib chiqishini ʻ da’vo qilibdi. Ahvol qanday ekanligini anglagan ustoz muridga “Agar yana shunday maqomga yuksalsang, mendek bechoraning nomini ham eslashni unutma”, - deb tayinlaydi. Shogird ustozining bu topshirig ini bajarganda natija ʻ shunday bo ladi: ʻ Yana kechaga ul manzilga etti, Hasan otin tiliga jori etti. Buzulg on ko rdi arshi dilkushoyin, ʻ ʻ Najozatxonaeda ko rdi joyin. ʻ Yaqiyn bildi muni shayton qilib qayd, Qilur erkan uni har kechasi sayd. Yana “arshga yuksalgan” shogird ustozining aytganini qilib, uning nomini tilga olgan ekan, hayolidagi “arsh” ko zdan yo qolib, o zini axlatxonada ko ribdi. ʻ ʻ ʻ ʻ Shundagina ustozining majlisidan chekinib xato qilganligini, natijada uni shayton yo ldan adashtirganligini, karomat deb hisoblagan narsalari aslida shayton ʻ nayranglari ekanligini anglabdi. Xuddi shu mazmundagi hikoyat Fariduddin Attorning “Tazkirat ul-avliyo” asarida ham mavjud 14 . Faqat pirning nomi Hasan Basriy emas, Junayd Bag dodiy. Bu asarda ham kibru g ururga berilgan ʻ ʻ tajribasiz murid Haqqa etganlik da’vosini qiladi. Lekin Junayd Bag dodiy ʻ 14 Farididdin Attor. Tazkirat ul- avliyo. – T:, UzME, 1997. 23 shogirdiga o z ismini emas, balki bunday topshiriq beradi: “Bu kecha seni jannatgaʻ yuborgaylar. Borayotib, uch karra: “La havla vala quvvata illa billahil aliyul azim” deb ayt”. Bu kalimani takrorlamagan murid o zini mazbala (axlatxona)da ko radi ʻ ʻ va kibru g ururiga aldanib xato qilganligini anglaydi. ʻ “Sabotul ojizin” dagi hikoyatda ham, unga asos bo lgan manbadagi voqeada ʻ ham bitta g oya ilgari surilgan: tasavvuf yo liga kirmoqchi bo lgan har qanday ʻ ʻ ʻ kishiga ustoz-pir kerak. Yo qsa uning yo ldan adashishi hech gap emas. ʻ ʻ 15 Bu haqda Husayn Voiz Koshifiy “Futuvvatnomai sultoniy” asaridan shunday yozadi: “...tariqat yo lining qaroqchilari ko pdir, ular nodon va kaltafahmlarni hiyla- ʻ ʻ nayrang donasi bilan makru firib domiga tushirish payidadirlar. Shuning uchun rahnamo bo la oladigan, pirlik (shayxlik) shart-sharoiti va ruknlari (asoslari)ni ʻ yaxshi biladigan odamni pir, deb tanlash lozim”. 16 Shogird, ya’ni murid esa pirning har bir topshirig ini, buyrug ini, xohishini ʻ ʻ ixlos bilan so zsiz ado etadigan bo lmagunicha ko zlagan maqsadiga yetolmaydi, ʻ ʻ ʻ deb hisoblangan. “Futuvvatnomai sultoniy” asarining “Muridning odobi va uning shartlari” nomli faslida bu xususida shunday deyilgan: “...muridning lug aviy ʻ ma’nosi istovchi, xohlovchi demak tariqat tilida “murid” deb nafsining barcha murod (istak) laridan qutulgan odamga aytadilar. Bunday odamning pirning xohishidan o zga xohishi bo lmaydi” ʻ ʻ 17 Alisher Navoiyning “Mahbub ul-qulub” asarida keltirilgan quyidagi ruboiyni ushbu fikr-mulohazalarning she’riy xulosasi deb aytish mumkin: Kimni bu yo l qa’tig a soldi taqdir, ʻ ʻ Pir amrini qilmasa, keraktur tag yir, ʻ Onsiz qadam ursa, angla makru tazvir, Mal’un desa behrakki, desalar be pir. 18 Ushbu hikoyatning mazmun-mohiyatiga e’tibor beradigan bo lsak biror bir ʻ yo lni tanlashdan oldin kishi o ziga ma’naviy yetuk murshid (pir) tanlay bilishi ʻ ʻ 15 Baratova N.A. So‘fi Olloyorning badiiy-ma’naviy qarashlari. – Samarkand:, 2002. 16 , 16 Xusayn Voiz Koshifiy. Futuvvatnomai sultoniy .Axloqi Muxsiniy. – T:, UzME, 2011 17 18 Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to‘plami. Yigirma jildlik: 14- jild. - T:, Fan, 1998. 24 ham uning yetukligini uning ma’naviyatini belgilovchi dasturilamal bo lib xizmatʻ qiladi. Kitob e’tiqodning inson, xalq uchun ahamiyatini bayon etish bilan boshlanadi. Shoirning talqinicha: Aqida bilmas shaytona eldir. Agar ming yil amal qilsa, elder. Bu kabi ibratli nasihatlar kitobda anchagina, shuning uchun ham yosh zamondoshlarimizni pokiza xulqli qilib tarbiyalashda bu kitobning ahamiyati katta hisoblanadi va asosiy dasturilamal bo lishi bilan alohida ajralib turadi. ʻ XULOSA Xullas, tinim bilmas vaqt aylanaverarkan, zamonlar ortda qolib, avlodlar orasidagi masofa tobora olislashgan sari yangi-yangi muammolar paydo bo lib, ʻ xotira xiralashar ekan. El suygan farzandlarining nomlari atrofida doimo afsonayu rivoyatlar bo lgan. Ularni kimdir havas bilan, kimdir hasad bilan yozib qoldirgan. ʻ 25 Gap har bir dalilni isbotlab berishda ham emas. Eng muhimi, har bir insonning o zidan qoldirgan yodgorligida. Buyuk Firdavsiyning yozganlaridek: ʻ Ikki narsa qolur shaksiz abadiy, Botirning shavkati, dononing so zi. ʻ Asrlar o tib ketsa hamki, o z yurtida eslanish-e’zozlanish har qaysi ʻ ʻ rivoyatdan ham ortiq emasmi? Bundan ham jiddiyroq dalillarni qaysi rivoyatda topsa bo ladi? 3-4 asrlardan keyin butun mamlakat milliy iftixori rutbasiga chiqa ʻ olish har kimga ham nasib bo lavermaydi. Shoirning hamma asarlariga xos bo lgan ʻ ʻ xususiyat bitta: unda ifodalangan g oya insonni ezgulik, yaxshilik ruhida ʻ tarbiyalash, yaxshilikka muhabbat va yomonlikka nafrat, el haqini yeyishdan qo rqish va bevabechoralarga rahm-shavqat qilish, umuman, ezgulik- savob ish ʻ bilan shug ullanishga qaratilgandir. Shu sababli ham uning asarlari o z davridayoq ʻ ʻ maktablarda yoshlarni tarbiyalashga xizmat qilgan darslik sifatida foydalanilgan. Hozirgi davrda ham uning asarlaridan komil insonni tarbiyalash maqsadida foydalanish faqat naf keltiradi. Yuqorida tahlilga tortilgan kichik hikoyatimizning ma’no, mazmun-mohiyati asar haqidagi tasavvur uyg otish uchun ham uning ʻ badiyati va badiiyligini bizga chizib bera oladigan asar hisoblanadi. Uning mavzu ko lami mazmun mundarijasining mukammalligi ham yana bir bor So fi Olloyor ʻ ʻ buyukligining isbotidir. “Sabot ul ojizin” asarida So‘fi Olloyor tomonidan bayon etilgan hikoyatlar diniy-axloqiy tarbiya, tasavvufiy tushunchalarni xalqona va sodda tilda ifodalash orqali o‘quvchiga chuqur ta’sir ko‘rsatishga xizmat qiladi. Ushbu hikoyatlar nafaqat ibratli mazmuni, balki badiiy-tasviriy uslubdagi nozik yondashuvi bilan ham ajralib turadi. Asarda joy olgan hikoyatlar tematik jihatdan axloqiy nasihatlar, diniy rivoyatlar, payg‘ambarlar hayotidan lavhalar va tasavvufiy ramzlar asosida tasniflanadi. Bu hikoyalar orqali So‘fi Olloyor o‘z davrining ijtimoiy-ma’naviy 26 muhitini aks ettiradi, insonni sabr, tavozu, halollik, ibodatga sodiqlik kabi fazilatlar sari yetaklaydi. Kurs ishida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, “Sabot ul ojizin” nafaqat diniy-tasavvufiy asar sifatida, balki pedagogik va estetik ahamiyatga ega nodir manba hisoblanadi. So‘fi Olloyor hikoyatlari orqali xalq ongiga diniy bilimlar va axloqiy qadriyatlarni singdirishga intilgan. Shu bois, ushbu asar bugungi kunda ham o‘z ilmiy, ma’naviy va tarbiyaviy ahamiyatini yo‘qotmagan. Bugungi kunda jamiyatimizda yuzaga kelayotgan ma’naviy bo‘shliq, axloqiy qadriyatlarning susayishi, moddiylikka haddan ziyod berilib ketish, yoshlar orasida ruhiy tushkunlik, maqsadsizlik kabi muammolar aynan shunday asarlarning yana qayta o‘rganilishini taqozo etmoqda. Chunki “Sabot ul ojizin”dagi hikoyatlar zamonaviy insonga ham saboq bo‘la oladi — ular bizni sabrli bo‘lishga, yolg‘on va riyo oldida bukilmaslikka, ichki irodamizni mustahkamlashga da’vat etadi. Shu jihatdan olib qaralganda, So‘fi Olloyor hikoyatlarining tasnifi va ularning ichki g‘oya qatlamlarini o‘rganish nafaqat ilmiy-amaliy ahamiyatga, balki bugungi kunda ijtimoiy-ma’naviy hayotimizda yuzaga kelayotgan muammolarni bartaraf etishda ham beqiyos tarbiyaviy ahamiyatga egadir. Ularning chuqur falsafiy mazmuni yosh avlodni to‘g‘ri yo‘lga boshlash, ma’naviy immunitetini oshirishda mustahkam tayanch bo‘la oladi. FOYDALANILGAN АDABIYOTLAR RO YXATI:ʻ 1. Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to‘plami. Yigirma jildlik: 14-jild. – T.: Fan, 1998. 2. Baratova N.A. So‘fi Olloyorning badiiy-ma’naviy qarashlari. – Samarkand, 2002. 27 3. Boboyeva M. “Sabot ul-ojizin” manzumasining g‘oyaviy-badiiy talqini. Samarkand, 2012 Suvonqulov I. So‘fi Olloyor – T.: Fan, 1995. 4. Niyozova N. So‘fi Olloyor hayoti va ijodi. – Qarshi, 1995. 5. Risolayi Aziza (Sabot ul - ojizin sharhi) – T.: Abdulla Qodiriy nomidagi Xalq merosi nashriyoti, 2000. So‘fi Olloyor. Sabot ul-ojizin. – T.: Mehnat, 1991. 6. So‘fi Olloyor. Sabot ul-ojizin. – T.: Mehnat, 1991. 7. Saloxiy I. So‘fi Olloyor: ma’naviyat qirralari – O‘zbekiston adabiyoti va san’ati, 1992, 23 yanvar. Farididdin Attor. Tazkirat ul-avliyo. – T.: UzME, 1997. 8. Suvonqulov I. So‘fi Olloyor va uning adabiy an’analari. Diss. – T.: 1997. 9. Suvonqulov I. So‘fi Olloyor – T.: Fan, 1995. 10. Farididdin Attor. Tazkirat ul-avliyo. – T.: UzME, 1997. 11. Husayn Voiz Koshifiy. Futuvvatnomai sultoniy – T.: UzME, 2011. 12. Homidiy H. Tasavvuf allomalari. – T.: Sharq, 2004. 13. O‘zbekistan buyuk allomalar yurti. – T.: “Ma’naviyat”, 2010. 28

MUNDARIJA

KIRISH

ASOSIY QISM

1. Soʻfi Olloyorning “Sabot ul- ojizin” asarida hikoyatlar tasnifi

2. “Sabot ul -ojizin”dagi hikoyatlarning qiyosiy tahlili

3. “Sabot ul-ojizin”asarining maʻrifiy yoʻnalishi

4. Shoir ijodida komil inson timsoli

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

Купить