So‘nggi o‘rta asrlarda Angliyaning iqtisodiy rivojlanishidagi òzgarishlar - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	1.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

So‘nggi o‘rta asrlarda Angliyaning iqtisodiy rivojlanishidagi òzgarishlar

Купить

KURS ISHI
MAVZU: SO‘NGGI O‘RTA ASRLARDA ANGLIYANING IQTISODIY
RIVOJLANISHIDAGI ÒZGARISHLAR

MUNDARIJA
Kirish
Asosiy qism
I Bob XVI asr XVII asr boshlarida Angilya
1.1 XVI asrda Angliyaning iqsodiy rivojlanishi
1.2 Kapitalistik manufakturaning rivojlanishi
II Bob XVI asrda Angliya sanoti
2.1 Tashqi savdaning rivojlanishi
2.2 Agrar o’zgarishlarning boshlanishi
2.3 XVI asr va XVII asr boshlarida Angliya va Rossiya munosabatlari
III Bob XVI asrda Angliyaning iqsodiy rivojlanishi mavzusida pedagogic,
amaliy metotdlari foydalanish usullari.
3.1 Aqliy hujum metodi foydalanish usullari.
3.2 Mavzu yuzasidan topshiriqlar .
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish
Zamon talabi shuki, prof е ssor va o`qituvchilar o`zlarida mavjud bilim va
saviya bilan ch е klanib qolmasdan, balki xarijiy mamlakatlar tajribasini qunt va
sabot bilan o`rganib, mag`zini chaqib, undan k е yin o`z talabalariga saboq
b е rishlari lozim. I.A. Karimov O`zb е kiston R е spublikasi Pr е zid е nti I. A. Karimov
«Yuksak ma’naviyat – y е ngilmas kuch» asarida ta'kidlab o`tganid е k, «Biz
istiqbolimizni taraqqiy topgan mamlakatlar tajribasidan foydalanib, davlat va
jamiyat boshqaruvini erkinlashtirish, inson huquq va erkinliklarini, fikrlar rang-
barangligini o`z hayotimizda yanada k е ngroq joriy qilihda ko`ramiz»1 .
Mustaqillik davriga qadar kommunistik mafkura aqidalariga va tamoyillariga
asoslangan sho`ro tarixshunosligida nafaqat o`zb е k xalqining, balki jahon
tarixining ham juda ko`p muhim masalalari noto`g`ri va buzib talqin etilgani
ma'lum. Bu davrda yaratilgan darsliklar va o`quv qo`llanmalarda jamiyatni
sinflarga bo`lib o`rganish, mamlakat hukmdoridan tortib oddiy saroy
xizmatkorlarigacha bo`lgan toifalarni xalqdan ajratib, ularni jamiyatning xalqqa
qarshi bo`lgan, uning manfaatiga zid faoliyat olib boradigan alohida sinf d е b
qarash, sinflar o`rtasidagi tinimsiz kurashlarga tabiiy tarixiy jarayon sifatida qarash
va tushuntirish hukmron edi. Shuning uchun qo`liga k е tmon, o`roq yoki cho`qmor
tayog`ini ushlab mulkdor toifani o`ziga o`xshash mulksizga aylantirish uchun
otlangan d е hqon 1 Karimov. I. A. Yuksak ma’naviyat – y е ngilmas kuch. T.:
«Ma'naviyat», 2008. 114 - b е t. 6 timsoli butun o`rta asrlar tarixining bosh
qahramoniga aylangan edi. Natijada bir yoqlama, o`quvchi hafsalasini pir qiladigan
urushlar va davlatlar tarixi yaratilib, haqiqiy tarix, yaxlit tarix barbod etildi. Shu
sababli ham d е mokratik taraqqiyot yo`lidan borayotgan mamlakatimizda
mustaqillikning dastlabki kunlaridayoq hukumatimiz va Oliy ta'lim vazirligi
rahbariyatlari tomonidan Davlat Oliy va o`rta maxsus ta'limi tizimini jahon
standartlari talablariga mos k е ladigan darslik va o`quv qo`llanmalarini yaratish

asosida rivojlantirish, vatanimizning o`sib k е layotgan yosh avlodni umuminsoniy
qadriyatlar asosida tarbiyalash vazifasi qo`yildi. Jahon xalqlari tarixini
o`rganganishda sho`rolar davrida hukmron bo`lgan g`oya, ya'ni o`tmishdagi faqat
xunr е zlik voq е alariga, urush va vayronagarchiliklarga tarixni to`ldirib tashlashdan
voz k е chishimiz zarur. Tarixni xolis yoritishimiz k е rakki, z е ro haqqoniy tarix
tillarga so`z baxsh etuvchi, kunpayakun saltanatlarni qayta yaratuvchi, o`tib k е tgan
asrlar silsilasini butun hayajonlari, egalari bilan ko`z o`ngimizda namoyon etib,
hayotimiz sarhadlarini k е ngaytiruvchi mo`'jizadir. Uning ma'naviy qudrati ila biz
barcha k е chmish zamonlarning odamlariga hamdamu hamnafas bo`lamiz, ular
bilan goh suyib, goh kuyib, dilimizni rag`batlantiruvchi, hislarimizga ozuqa
b е ruvchi turli voq е alar, f е 'l – atvorlar dunyosiga oshno bo`lamiz. Chunki, to`g`ri
anglab е tilgan, chuqur idrok etilgan tarix ulkan ma'naviy kuchga aylanib, buyuk
k е lajakni yaratish omili bo`ladi. Bizning olam va insoniyat tarixi haqidagi
tushunchalarimizni kengaytirishimizning yagona yo’li olamni tadqiq etish, olamni
anglash, uni tushunishdir. Shunday ekan, biz umumjahon tarixini 7 o’rganish,
umuminsoniyat o’tmishini tadqiq etish orqali nafaqat dunyo tarixi haqidagi
tasavvurlarimizni, tushuchalarimizni boyitamiz, balki, o’z ajdodlarimiz o’tmishini
organamiz, olam haqidagi tasavvurlarimizni boyitib, xulosalarimizga yana ham
aniqlik kiritamiz. Masalan, biz Angliya tarixini o`rganar ekanmiz, bu mamlakat
bilan madaniy, iqtisodiy va savdo aloqalarimiz uzoq o`tmishga borib taqalishini
guvohi bo`lamiz. Yevropa hukmdorlari, jumladan Angliya qirollari ham Amir
T е mur davrida bizning ota- bobolarimiz bilan savdo va madaniy aloqalar
o`rnatilishiga katta qiziqish bilan qaraganlarini guvohi bo`lamiz. Jumladan,
Angliya qiroli G е nrix IV Lankast е rlik 1403 yili Amir T е mur va uning o`g`li
Mironshohga yo`llagan maktubida shunday misralarni o`qiymiz: «…Siz zoti
oliylariga shuni ma'lum qilamizki, biz o`zaro aloqalarimiz doirasini k е ngaytirish,
davlatlarimiz savdogarlarining bir - birlari bilan ilgari- ajdodlarimiz davrida
bo`lganid е k uchrashib turishlarini ta'minlash niyatidamiz. Bu gaplarni, ulug`
podshoh, Sizga bo`lgan do`stligimizning ramzi sifatida aytmoqdamiz …
Minnatdorlik ila chin qalbdan so`rar edikki, bundan so`ng savdogarlarimizning

mamlakatingizda b е malol savdo- sotiq qilishlariga imkon tug`ilsa …»
(O`zb е kiston R е spublikasi Pr е zid е nti I. A. Karimovning Buyuk Britaniya va
Shimoliy Irlandiya birlashgan qirolligiga safari chog`ida ingliz sharqshunoslari
qirol G е nrix IV Lankast е rlikning Amir T е mur va uning o`g`li Mironshohga 1403
yili yo`llashgan maktublarining fotonusxalarini taqdim etgan edilar). Shuning
uchun ham O`zb е kiston R е spublikasi Pr е zid е nti I. A. Karimov haqli ravishda
«Jahon tarixi rivojlanish taraqqiyoti bilan o`z yurtimiz tarixini qiyoslab to`g`ri
xulosalar chiqarish davrimiz talabidir», - d е b 8 ta'kidlaydi. Shu nuqtai nazardan
jahon tarixi fani insoniyat tarixi haqida yaxlit va aniq tasavvur, tushunchalar berib,
barkamol avlodni tarbiyalashda muhim ahamiyatga ega. 1992 yil 18 fevralda
O`zb е kiston va Buyuk Britaniya o`rtasida diplomatik munosabat o’rnatilgan.
Bugungi kunda mamlakatimizda Buyuk Britaniya sarmoyasi ishtirokidagi 115 ta
korxona faoliyat yuritmoqda. O’zbekistondan Buyuk Britaniyaga paxta tolasi,
qimmatbaho toshlar, qora metallar, volfram eksport qilinadi; Buyuk Britaniyadan
O’zbekistonga Mexanik va elektr asbobuskunalari, qand lavlagi, plastmassa,
min е ral yoqilg’i, farmasevtika mahsulotlari, mebel, tamaki, kimyoviy birikmalar,
sut mahsulotlari olib kelinadi.
Movut ishlab chiqarishning yutug’i, ingliz juniga nisbatan avval qo’shni
Flandriyada, keyinchalik esa Angliyaning o’zida talabning kuchayishi agrar
munosabatlarning sezilarli o’zgarishiga olib keldi. Junga bo’lgan narxning
ko’tarilishi bilan Angliyada qo’ychilik qishloq xo’jaligiga nisbatan foydali bo’lib
qoldi va juda ko’p lordlar o’zlarining yerlarini yaylovlarga aylantira boshladilar.
Ular bo’sh yotgan va yaylov sifatida jamoa tomonidan foydalanib kelinayotgan
yerlarni egallab ola boshladilar. Bu ham yetmagandek ular, o’z qo’llari ostidagi
kesim yerlarga ega bo’lgan dehqonlarni haydab chiqardilar , dehqonlar yashagan
butun-butun qishloqlar buzib yaylovlarga aylantirildi. Tortib olingan yerlarga
lordlar tomonidan qo’ylarning yaylovlardan chiqib ketmasligi uchun g’ov tutildi.
Bu yerlar lordlar tomonidan chorvachi – fermerlarga yuqori renta asosida ijaraga
berildi, ayrim hollarda esa ularning o’zlari qo’ychilikni yo’lga qo’ydilar. Ingliz

dehqonlarini mana shu tariqa zo’rlik yo’li bilan yersizlantirish jarayoni «g’ov
tutish» degan nomni oldi.
Tarixchilarning ko’rsatishicha, g’ov tutishga Angliyada XIII asrdayoq
qadam qo’yilgan. XII – XV asrlar davomida Lestershir, Devonshir, Xantingdonshir
va boshqa grafliklarda lordlar tomonidan turli qonunlar xususan, XIII asrdagi
Merton va Vestminster statutlari asosida jamoa yerlarini o’rab olish jarayoni
boshlangan edi.
XVI asrga kelib inglizlar iqtisodi jahon bozori bilan mustahkam
bog’langanligi tufayli va sanoat ishlab chiqarishning yangi soha va
yo’nalishlarining paydo bo’lishi va bu sohaning qo’ychilikni rivojlantirishni taqozo
qilishi, g’ov tutishning yanada kuchayishiga olib keldi. Ingliz hukumati
komissiyasining 1517 yilga tegishli ma’lumotiga qaraganda, markaziy grafliklarda
g’ov tutilgan yerlar miqdori 71 % ni, o’z yerlaridan va mulkidan mahrum bo’lgan
dehqonlar soni 84,4%ni tashkil qilgan. XVI asrning ikkinchi yarmida bu
grafliklarda g’ov tutish yanada kuchaytirilgan. Bu jarayonni XVI asr ingliz
gumanisti Tomas Mor «Utopiya» asarida obrazli qilib qo’ylar shunchalik ochko’z
bo’lib ketdiki, ular odamlarni yeb qo’yayapti, deb ta’riflagandi. Dehqonlarning shu
tariqa majburiy yersizlantirilishi Angliyada juda ko’p sonli ishsizlar armiyasi
pauperlar va daydilarning paydo bo’lishiga olib keldi. Daydilikning masshtabi juda
keng edi. Ma’lumotlarga qaraganda, Yelizaveta Tyudor hukmronligi davrida 200
ming aholiga ega bo’lgan London shahrida daydilar soni 50 mingdan ko’p bo’lgan.
Ishsizlar armiyasining ko’payishining yagona manbai yuqoridagi jarayon emas edi.
XVI asrning ikkinchi yarmidan ular safiga yana ikki kategoriyadagi kishilar kelib
qo’shildilar.
Birinchisi, bu aristokratlarning xususiy (shaxsiy) harbiy drujinalariga kirgan
kishilar hisobiga. Genrix VII absolyutizmni mustahkamlash siyosatini yuritib,
aristokratiyani zaiflashtirish maqsadida, barcha xususiy harbiy drujinalarni tarqatib

yuborish to’g’risida statut chiqardi. Natijada, avval yirik feodallar qo’lida harbiy
xizmatda bo’lgan juda ko’p kishilar, yashash uchun ta’minotdan mahrum bo’ldilar.
Ikkinchisi, bu qashshoqlar safiga monaxlarning kelib qo’shilishi. Bu ingliz
reformasiyasiga bog’liq bo’lib, monastirlarning tugatilishi bilan oddiy
monaxlarning juda ko’pchiligi ko’chaga tashlanib, ishsizlar sonini ko’paytirdi.
Ma’lumotlarga qaraganda, 7 mingdan ko’proq monax va 25 mingdan ortiq turli
cherkov yer egaligidagi xizmatchilar ishsiz qolganlar.
Shunday qilib, Angliyada yashash uchun mablag’ va boshpanaga ega
bo’lmagan, yersizlantirilgan va o’zlarining ish kuchlarini manufakturalar va yirik
fermalar egalariga arzimagan pulga sotadigan kishilar guruhi paydo bo’ldi.
Zo’rlik yo’li bilan yersizlantirishga qarshi, XVI asrning o’rtalariga yaqin
Angliyada dehqonlarning ommaviy norozilik chiqishlari boshlandi. 1536-1537
yillarda g’ov tutishlarga qarshi Angliyaning shimoliy grafliklarida, 1536 yilda
Linkolnshirda, 1547 yilda Kent hududida, 1549 yilda bir vaqtning o’zida
Devonshir, Kornuell (Kornoull), Norfolk va Seffolk grafliklarida, 1596 yilda
Oksfordshir grafligida yirik dehqon qo’zg’olonlari bo’lib o’tdi.
Bu qo’zg’olonlar ichida 1549 yilda Norfolk va Seffolkda aka-uka Robert va
Vilyam Ketlar boshchiligidagi qo’zg’olon Angliyada Uot Tayler qo’zg’olonidan
keyingi eng yirik dehqonlar harakati edi. Ma’lumotlarga qaraganda, qo’zg’olonda
20 mingga yaqin dehqonlar qatnashgan. Qo’zg’olonchilar lenlordlarning jamoa
yerlarida boqilgan 20 ming qo’ylarni ularga qarshilikning belgisi sifatida so’yib
yeb yuborganlar. Ularning 29 moddadan iborat hukumatga bergan talablari asosan
quyidagilardan iborat edi: to’lovlarni kamaytirish, frigolderlarni
kopigolderlarga aylantirishni man etish , lordlarning jamoa yaylovlaridan
foydalanishini ta’qiqlash, manorga tegishli sudlarni tugatish va krepostnoy huquq
qoldiqlarini yo’q qilish. Robert Ket boshchiligidagi qo’zg’olon juda qiyinchiliklar
bilan bostirildi va aka-ukalar qatl etildi.

Rivojlangan manufaktura sanoati birdaniga yersizlantirilgan dehqonlarni,
Angliyaning shahar va qishloqlarini to’ldirib yuborgan ishsiz va daydilarni ish
bilan ta’minlashga qodir emasdi. Ularning ko’pchiligi o’zlarining kun ko’rishlari
uchun jinoyat sodir etishga majbur bo’ldilar. Genrix VIII davrida 72 ming «katta
va kichik o’g’rilar» osib o’ldirildi. Tyudorlar daydi va qashshoqlarga qarshi
ayovsiz qonunlar chiqara boshladiki, keyinchalik bu qonunlar «qonli qonunlar»
degan nom oldi.
1530 va 1536 yillardagi qonunlar tilanchilik qilishga faqatgina keksa va
mehnatga yaroqsiz kambag’allarga ruxsat berdi, ishga yaroqli «daydilarni» esa
avval yaxshilab kaltaklab, so’ng ulardan o’z joylariga qaytib borib «ishga
kirishga» qasam ichtirdilar. Agar jazolangan ikkinchi marotaba qo’lga tushsa, uni
yana kaltaklab qulog’ining yarmini kesdilar, agar u uchinchi marotaba qo’lga
tushsa o’lim jazosiga hukm qilindi.
Eduard VI (1547-1553) qonunlariga ko’ra, «daydiga» ish topish uchun bir
oy muhlat berildi, undan so’ng «daydini» uning to’g’risida ma’lumot bergan
kishiga qullikka berdi. Yangi xo’jayin uni boqishi kerak edi va buning evaziga uni
majburiy yo’l bilan ishlatish, sotish, avlodiga vasiyat qilib qoldirish va yollanma
ishga yuborish huquqiga ega bo’lardi. O’zboshimchalik bilan ketib qolganligi
uchun birinchi marotaba bu qulning yuziga «S» (Slave - qul) tamg’asini kuydirib
bosishar, shunday harakat uchinchi marotaba takrorlanganda esa u davlat
jinoyatchisi sifatida qatl qilinar edi. Yelizaveta I davridagi qonunlar bu
berahmlikni yanada kuchaytirdi.
Angliyada savdo taraqqiyoti. XVI asr va XVII asr boshlari Angliyada
dastlabki jamg’arish davri, kapitalizmning vujudga kelish davridir. Dastlabki
jamg’arishning eng muhim manbalari – bular jahon bozorining va kolonial
savdoning vujudga kelishidir. Bular buyuk geografik kashfiyotlarning
ko’rsatkichlaridir.

XVI asr oxirida Angliyada kapitalistik rivojlanishda noqulay sharoit yuzaga
keldi. Sababi Ispaniya bilan bo’lgan urush ingliz-ispan savdosini izdan chiqardi.
Endi Angliya o’z tovarlarini, birinchi navbatda dag’al movutni sotish uchun zarur
bo’lgan «Ost-Indiya»-Sharqiy Hindiston hududida bozor topishi kerak edi. Bundan
tashqari Angliya to’qimachilik sanoatiga xom ashyolar (bo’yoqlar, paxta, jun va
h.k.) kerak edikim, bular keyinchalik «Ost-Indiya» kompaniyasining tuzilishiga
olib keldi.
Angliya sanoati va savdo burjuaziyasi o’zlarining yevropalik hamkasblari
singari tezlik bilan dengiz orti mamlakatlariga kirish imkoniyatlarini izlay
boshladilar va yangi dengiz savdo yo’llarini egalladilar. Kapital savdo
ekspansiyalarning boshlanishi bevosita qirol hukumatining yordamida amalga
oshirildi.
XVI asrda Angliyadagi buyuk geografik kashfiyotlar, boshqa Yevropa
davlatlaridagi singari kolonial bosqinchilikning boshlanishiga to’g’ri keladi.
Sharqiy Hindistonni «ochishda» inglizlar bu sohadagi ispanlar va portugallarning
geografik yutuqlari natijalaridan foydalandilar. Inglizlar tomonidan Sharqqa qarab
M.Frobisher (1576 yil), F.Dreyk (1577-1580 yy.), T.Kevendish (1586-88, 1591-
93), D.Raymend va D.Lankaster (1591-1594 yillarda) boshchiligida dengiz
ekspedsiyalari yuborildi. Sharqiy Hindistonga eng oxirgi ekspedisiya 1596 yilda
B.Vuda boshchiligida uyushtirildi.
Bu ekspedisiyalar natijalari inglizlarning Sharqdagi savdo monopoliyalari
tuzilishining hal qiluvchi omili bo’ldi. XVII asrning boshlarida Angliyada bir
qancha savdo kompaniyalari: «Savdogar Avantyuristlar», «Moskva», «Marokko»,
«Levant» va boshqalar tuzildi. 1599 (uning rasmiylashtirilishi 1600 yilda bo’lgan –
P.Sh.) yilda esa «Ost-Indiya» kompaniyasi tuzildi. «Ost-Indiya» kompaniyasi
faoliyati tufayli inglizlar Janubiy-Sharqiy Osiyoda kolonial maydonda muaffaqiyat
qozondilar, ayniqsa, Hindistonni egallash uning qo’li bilan bo’ld

I BOB. Bob XVI asr XVII asr boshlarida Angilya
1.1 XVI asrda Angliyaning iqsodiy rivojlanishi
.
XVI asrda Angliyaning iqtisodiy rivojlanishi. Buyuk geografik kashfiyotlar
natijasida yangi jahon savdo yo'llari markazida bo'lishiga hissa qo'shdi. Biroq,
Angliyaning ichki hayotida sodir bo'lgan hodisalar hal qiluvchi ahamiyatga ega
edi. Iqtisodiyotning korveya tizimining tugatilishi va dehqonlarning shaxsiy
qaramlikdan ozod etilishi mayda dehqonchilikning rivojlanishi va uning
mamlakatda kapitalistik tuzum shakllanishining muhim omili sifatida parchalanishi
uchun qulay shart-sharoit yaratdi. paydo bo'lgan yangi dvoryanlarning burjua
dehqonchilik usullariga o'tishi uchun. Qishloq va shaharda kapitalizm
rivojlanishining muvaffaqiyatiga Angliyada ibtidoiy jamg'arma boshqa
mamlakatlarga qaraganda ancha jadalroq sodir bo'lganligi ham yordam berdi. Bu
jarayonning asosini tashkil etgan dehqonlarning ekspropriatsiyasi bu yerda klassik
shaklda amalga oshirildi. Qo'shni Irlandiyaning mustamlakachilar tomonidan
talon-taroj qilinishi Angliyadagi ibtidoiy jamg'arishning yana bir dastagi edi.
XVI asrda. Ingliz sanoatining asosiy tarmog'i mato ishlab chiqarish bo'lib,
Angliya o'sha paytdan boshlab boyligining o'sishi uchun birinchi navbatda unga
qarzdor. XVII asr boshlarida risoladagilardan biri aytganidek, yirik mato
fabrikalari "shohlikdagi barcha savdo va sanoatning hayot manbai va tamal
toshidir". XVI asrning o'rtalariga kelib. yillik mato eksporti ingliz eksportining
81,6% ni tashkil etdi. Mato Evropa va Osiyoning ko'plab mamlakatlariga eksport
qilindi. . XVI asr Angliya kapitalizm ayni bir vaqtda xalq xo`jaligining hamma
tarmoqlarida sanoati, qishloq xo`jaligi, savdo, dengiz kemachiligida ham katta
muvafaqiyat qozonmoqda edi. XVI asr Angliya uchun kapitalistik
manufakturaning gullab –yashnagan davri bo`ldi qishloqdagi o`zgarish
boshlangan , ingliz savdogarlari okeanlarni keza boshlagan , dastlabki ingliz

mustamlakalariga asos solingan davr edi Gazlama sanoati asosan Angliyaning
qishloq joylarida rivojlangan, bu yerda ishchi kuchi va xom ashyo ancha arzon edi;
Bu yerda asosan qo'pol, bo'yalmagan zig'ir matolari tikilgan. Bezatish, bo'yash,
dazmollash va h.k. allaqachon shaharlarda joylashgan yirik markazlashtirilgan
fabrikalarda ishlab chiqarilishi mumkin edi Jun o'rniga jun gazlamalar 1560-
yillarda ortib borayotgan miqdorda chet elga eksport qilindi. mamlakat
eksportining 80 foizini tashkil etdi. Yirik ko'mir konlarining o'zlashtirilishi
munosabati bilan metallurgiya va metallga ishlov berish ancha muvaffaqiyatli
rivojlandi, temir etishmasligi esa Shvetsiya importi hisobiga qoplandi.
Manufaktura ishlab chiqarish asosida kemasozlik, shuningdek baliqchilik
rivojlangan. XVII asr boshlarida. Sharqdan keltirilgan xomashyo asosida
paxtachilik vujudga keldi.. Angliya xalq xo`jaligining yuksalishiga va amaliy
kapitalistik asosda qayta qurilishiga umuman olganda 2 ta tarixiy faktor yordam
bergan edi : 1 ) Buyuk geografik kashfiyotlar ; (Buyuk geografik kashfiyotlar
Angliyada yangi yerlarni ixtiro qilish va dengiz portini rivojlantirdi bu esa savdo
aloqalarni yaxshiladi London yevropadagi eng yirik dengiz portiga aylandi va
2)Movut ishlab chiqarish va ichki savdoni rivojlanishi bunda sanoat ham tez
rivojlandi (1540-1640) ko`mir qazib chiqarish 8 marta ko`paydi. Mamlakatning 4/5
qismi qishloqlarda yashaganligi sababli agrar soxadagi o`zgarishlar Angliyada
isloxotlar rivojining o`ziga xos rivojini tashkil qiladi. Ishlab chiqarish
munosabatlaridagi o'zgarishlar dvoryanlar va dehqonlar tarkibining o'zgarishiga
sabab bo'ldi. Zodagonlik - eski va yangi (janoblar). Qadimgi zodagonlar emas,
balki eski zodagonlar emas, balki o‘z mulklarida feodal tartibni saqlab qolgan
zodagonlar ham o‘z manorlarining qashshoqlashuviga, domen yerlarining kamayib
ketishiga olib keldi. XVII asrning o'rtalariga kelib. eski aristokratiyaning
tanazzulga uchrashi yaqqol namoyon bo'ladi. Bundan tashqari, hashamatga
bo'lgan haddan tashqari ishtiyoq qarzlar va erlarni sotishga olib keldi. Shunday
qilib, 1556-1602 yillar uchun. tengdoshlarning 40 ta oilasidan 13 tasi o'z
uylarining yarmigacha, 25 tasi esa 70% dan ko'prog'ini yo'qotdi; ularning
mulklari. Sobiq sinfiy maqom doirasida qolgan Gentri sinfiy jihatdan burjuaziyaga

yaqinlashdi. Janoblarning yer mulkini shakllantirish usullari har xil edi: birinchisi,
tyudorlarning grantlar siyosati; ikkinchisi, dehqon xo'jaliklari hisobiga. XVII
asrning o'rtalariga kelib. 1000 dan ortiq zodagon oilalar bor edi. Ularning
daromadlari har xil edi - 100 funtdan 25 000 funtgacha; yer uchastkalari - 100
gektardan 15 ming gektargacha. Ularning daromadi dehqonchilikning kapitalistik
usullari tufayli tijorat foydasi bilan feodal rentasining manoriy byudjetining
daromad qismidan iborat edi. Ammo ritsar xoldinglari ham mavjud edi (1646
yilgacha). Erni berishda yagona meros tamoyili, ularning mulkini boshqarish
huquqini beruvchi kichik merosxo'rlarni vasiylik tizimi va boshqalar saqlanib
qoldi.

1.2 Kapitalistik manufakturaning rivojlanishi
Manufakturada hamma narsa egasiga tegishli edi : binolar , xom ashyo ( jun ),
asboblar va tayyor mahsulotlar ( mato ). Hunarmandlardan farqli o ' laroq ,
manufaktura egalari o ' zlari ishlamagan , faqat o ' z korxonalarini boshqargan . Ular
odatda matoni savdogarlarga sotardilar , ular uni o ' z do ' konlari va do ' konlarida
sotardilar yoki boshqa mamlakatlar bozorlariga eksport qilishardi . Manufaktura
egalari , savdogarlar , yollanma ishchilar mehnatidan foyda olgan barcha boylar
burjuaziya deb ataladi . Manufakturalarda ishlaydigan ishchilar ertalabdan
kechgacha ishladilar . Ular faqat qo ' ldan - og ' izgacha yashashlari mumkin bo ' lgan
baxtsiz maosh oldilar . Kichkina kamchiliklar uchun egalari ularni jarima bilan
bezovta qilishdiOmborga o ‘ xshagan katta xonada yigiruv fabrikasi bor . Kichkina
derazadan ozgina yorug ' lik zo ' rg ' a kirib boradi . Ozg ' in , charchagan yuzli ayollar
qo ' lda ushlab turiladigan yigiruv g ' ildirManufakturada hamma narsa egasiga
tegishli edi : binolar , xom ashyo ( jun ), asboblar va tayyor mahsulotlar
( mato ). Hunarmandlardan farqli o ' laroq , manufaktura egalari o ' zlari ishlamagan ,
faqat o ' z korxonalarini boshqargan . Odatda matoni savdogarlarga sotardilar , ular
uni o ' z do ' konlari va do ' konlarida sotardilar yoki boshqa mamlakatlar bozorlariga
eksport qilishardi . Manufaktura egalari , savdogarlar , yollanma ishchilar
mehnatidan foyda olgan barcha boylar burjuaziya deb ataladi . Manufakturalarda
ishlaydigan ishchilar ertalabdan kechgacha ishladilar . Ular faqat qo ' ldan -

og ' izgacha yashashlari mumkin bo ' lgan baxtsiz maosh oldilar . Kichkina
kamchiliklar uchun egalari ularni jarima bilan bezovta qilishdi.
16-asrning ingliz ishlab chiqarishida.Omborga o‘xshagan katta xonada yigiruv
fabrikasi bor. Kichkina derazadan ozgina yorug'lik zo'rg'a kirib boradi. Ozg'in,
charchagan yuzli ayollar qo'lda ushlab turiladigan yigiruv g'ildiraklarining yog'och
g'ildiraklarini aylantiradilar. Ular 16-asrdagi ingliz manufakturasini diqqat bilan
kuzatib boradilar. ip yirtilgan: taranglikdan ko'z yoshlanadi, egilgan bel og'riydi.
Ikki o‘smir ip solingan og‘ir savatni sudrab kelayapti. Semirib ketgan egasi,
muhimi, yo'lak bo'ylab qadam tashlaydi. Uning ortidan ehtirom bilan ta’zim
qilgan kotib keladi. Qo'shni xonada to'quvchi ishlaydi.Serflardan farqli o'laroq,
yollanma ishchilar shaxsan erkin edi. Ammo ularda yer, xo‘jalik, mehnat qurollari
yo‘q edi. O'z nonini topish uchun ishchilarni manufaktura egalari
yollagan.Manufakturalar nafaqat mato ishlab chiqarishda, balki konchilikda,
qurol-yarog' ishlab chiqarishda, kemasozlikda ham paydo bo'lgan. Ularning
egalari yollanma ishchilar mehnati evaziga boyib ketishdi. Manufakturalar birinchi
kapitalistik korxonalar, ya'ni yollanma ishchilarni ekspluatatsiya qilishga
asoslangan korxonalar edi.Demak, manufaktura kapitalistik korxona bo'lib, unda
qo'l asboblari ishlatilgan va ishchilar o'rtasida mehnat taqsimoti mavjud edi.
Manufakturalar paydo bo'lishi bilan yangi sinflar - burjuaziya va yollanma ishchilar
paydo bo'la boshladi.aklarining yog'och g'ildiraklarini aylantiradilar. Ular 16-
asrdagi ingliz manufakturasini diqqat bilan kuzatib boradilar. ip yirtilgan:
taranglikdan ko'z yoshlanadi, egilgan bel og'riydi. Ikki o‘smir ip solingan og‘ir
savatni sudrab kelayapti. Semirib ketgan egasi, muhimi, yo'lak bo'ylab qadam
tashlaydi. Uning ortidan ehtirom bilan ta’zim qilgan kotib keladi. Qo'shni xonada
to'quvchi ishlaydi.Serflardan farqli o'laroq, yollanma ishchilar shaxsan erkin edi.
Ammo ularda yer, xo‘jalik, mehnat qurollari yo‘q edi. O'z nonini topish uchun
ishchilarni manufaktura egalari yollagan.Manufakturalar nafaqat mato ishlab
chiqarishda, balki konchilikda, qurol-yarog' ishlab chiqarishda, kemasozlikda ham
paydo bo'lgan. Ularning egalari yollanma ishchilar mehnati evaziga boyib ketishdi.
Manufakturalar birinchi kapitalistik korxonalar, ya'ni yollanma ishchilarni
ekspluatatsiya qilishga asoslangan korxonalar ediDemak, manufaktura kapitalistik
korxona bo'lib, unda qo'l asboblari ishlatilgan va ishchilar o'rtasida mehnat
taqsimoti mavjud edi. Manufakturalar paydo bo'lishi bilan yangi sinflar -
burjuaziya va yollanma ishchilar paydo bo'la boshladi.

II Bob XVI asrda Anglya sanoati
2.1 Tashqi savdoning rivojlanishi
Ingliz sanoatining rivojlanishi, yangi xorij bozorlarini ochish zarurati uzoq
mamlakatlarga ekspeditsiyalar tashkil etish masalasini ko'tardi. Bunday
ekspeditsiyalar alohida savdogarlarning imkoniyatlaridan oshib ketadigan kapitalni
talab qildi. Katta o'lchamdagi bir nechta kemalarni jihozlash, ularni etarli
miqdorda tovarlar bilan ta'minlash kerak edi. Yangi rivojlangan davlatda savdo
qilish uchun ruxsat olish, bu davlatga elchixona yuborish, kemalarni raqobatchilar
hujumidan himoya qilishni tashkil qilish va hokazolar uchun mablag' kerak edi..
Boshqacha aytganda, bunday yirik kapitallar ekspeditsiya va boshqa
mamlakatlarga jo'natishlari kerak edi. Bu XVI asr o'rtalarida paydo bo'lishiga olib
kelgan uzoq savdo. savdo shirkatlarining yana bir turi, ya'ni qo'shma kapitalga ega
bo'lgan jamiyatlar aksiyadorlik jamiyatlari deb ataladi. Ular hukumatdan muayyan
mamlakatlarda monopol savdo qilish huquqini beruvchi nizomlar oldilar.
Jamiyatning har bir a’zosi o‘z ulushini qo‘shgan, so‘ngra aksiyadorlarning umumiy
yig‘ilishida saylangan direktorlar kengashi ekspeditsiya tashkil etib, hosil bo‘lgan

qo‘shma kapital bo‘yicha yangi o‘zlashtirilgan bozorda savdo qila boshlagan.
Muayyan vaqtlarda aktsiyadorlar foydadan o'z ulushlarini oldilar. Aksiyadorlik
jamiyatlari katta kapitalga ega bo'lib, yirik miqyosda biznes yuritishi mumkin edi.
Birinchi aktsiyadorlik jamiyati 1552 yilda shimoli-sharqiy dengiz yo'lini ochish
uchun yuborilgan Villobi-Chensler ekspeditsiyasi kemalarining halok bo'lishi
natijasida u erga kelgan kansler Moskvadan qaytib kelganidan keyin 1554 yilda
tashkil etilgan Moskva kompaniyasi edi. Evropa va Osiyo bo'ylab Yaponiya va
Xitoy qirg'oqlarigacha. Bu kompaniya Moskva davlati va Markaziy Osiyo bilan
savdo qilishda monopoliya oldi. Moskva kompaniyasining foydasi juda yuqori
edi: ular ko'pincha 300-400% ga yetdi.Keyin Afrika kompaniyasi tashkil etildi,
uning birinchi ekspeditsiyasi 400 kilogramm oltin va 250 fil tishini berdi. Bu
kompaniya ham katta daromad keltirdi. 1562 yilda Jon Xokins 400 ta afrikalikni
qo'lga oldi va ularni Hispaniola oroliga sotdi va shu bilan ingliz qul savdosini
boshladi. Bu kompaniyaning Afrikadagi sof tijoriy faoliyatiga zarba berdi, lekin
shu qadar ko'p daromad manbai bo'ldiki, shu paytdan boshlab qul savdosi ingliz
savdogarlari va zodagonlari orasida juda mashhur bo'ldi. Jon Xokinsning o'zi
qirolicha Yelizaveta tomonidan ritsar unvoniga sazovor bo'lgan va uning gerbida
zanjirlangan negr tasvirlangan. Qul savdosi 1588 yilda vujudga kelgan Gvineya
kompaniyasi tomonidan monopoliyaga olingan.
1579-yilda Boltiqbo yi sohillari va Skandinaviyada savdo qiluvchi Sharqʻ
kompaniyasi, 1581 yilda esa Yaqin Sharq bilan savdo qiluvchi va XVI asrning
ikkinchi yarmida barcha aktsiyadorlik jamiyatlari ichida eng yirik bo lgan Levantin
ʻ
kompaniyasi tashkil etildi. asr. Turkiya bilan urush va qaroqchilar hujumlari
tufayli O'rta er dengizidagi juda bezovta qiluvchi vaziyat tufayli, yakka
savdogarlarning Yaqin Sharq bilan savdo qilishlari deyarli imkonsiz edi. Yaqin
Sharqqa faqat Levantin kompaniyasining yaxshi qurollangan kuchli flotlari kirib
borishi mumkin edi. Uning kapitalining kattaligi qirolicha Yelizaveta va xususiy
kengash o'z ulushi sifatida 40 ming funt sterling berganligidan dalolat beradi.

Ushbu kompaniyaning foydasi odatda kamida 300% edi. Ispaniya bilan urush
paytida bu kompaniya qayta tashkil etildi. 1600 yilda Britaniyaning Hindistondagi
mustamlakachilik siyosatining quroliga aylangan Sharqiy Hindiston kompaniyasi
vujudga keldi. Aksiyadorlik jamiyatlari qirolicha va uning vazirlarining
homiyligidan bahramand bo'lishdi: ularning barchasi ushbu kompaniyalarning
korxonalarida ulush olib, (ayniqsa, qirolicha) foydaning katta qismini olishdi.
To'g'ridan-to'g'ri "ishtirok etish" dan tashqari, kompaniyadan imperator yoki xazina
uchun odatiy "qarzlar", "sovg'alar" mavjud edi. Sharqiy Hindiston kompaniyasi
kabi kompaniyalar ko'pincha toj qarzlarini to'lashni o'z zimmalariga olishgan.
Yangi erlarni kashf qilish uchun bir xil turdagi aktsiyadorlik jamiyatlari
(qo'shma kapitallar) uchun ko'plab ekspeditsiyalar, xususan, 16-asrning 70-
yillarida Frobisher ekspeditsiyasi tashkil etildi. Frobisher ekspeditsiyalarining
maqsadi shimoli-g'arbiy yo'lni ochish edi (Shimoliy Amerika atrofida).
2.2 Agrar o’zgarishlarning boshlanishi
Charlz I Styuart uzoq vaqt davomida ushbu qonunchilik aktining qonuniyligini
tan olishdan bosh tortganligi muhimdir. Agrar masala bo'yicha qarorga 1647 yilda
Uayt oroli bo'yicha muzokaralarda erishildi, o'shanda Charlz I 1645/1646 yil 24
fevraldagi parlament qarorini 100 000 funt sterling miqdorida belgilangan yillik
daromad evaziga sanktsiyalashga rozi bo'ldi. Art. Biroq, tez orada ikkinchi
fuqarolar urushi boshlandi, bu qirol va uning tarafdorlarining mag'lubiyati bilan
yakunlandi. Karl I iskala ustiga chiqdi va jallod qo'lidan o'limni qabul qildi, lekin
bu farmonni ma'qullamadi. Biroq bu har bir yangi tuzum davrida parlament qarori
o‘z qonuniy kuchini saqlab qolishiga to‘sqinlik qilmadi. Shunday qilib, 1656-yil
27-noyabrda lord-protektor O.Kromvel uning mazmunini nafaqat takrorladi, balki
uni bir qancha eslatmalar bilan to‘ldirdi, ulardan eng muhimi, manorial lordlarga
to‘lanadigan barcha oddiy ijara haqi va merosxo‘rliklar (ko‘p mulk) bo‘lishi kerak
edi. to'langan va bundan buyon. O.Kromvel vafotidan bir necha yil o'tgach,

Angliyada qayta tiklash bo'lib o'tdi. Qonunchilik nuqtai nazaridan, qayta tiklash
ko'p jihatdan 1641 yilgi vaziyatga qaytish edi [3, p. 309]. Boshqa jihatlarga ko'ra,
bu an'anaviy tartib va davlat, cherkov va ijtimoiy ierarxiyaning azaliy asoslarini
chinakam mustahkamlashni, shu bilan birga puritanlar va respublikachilardan kelib
chiqadigan har qanday radikal tahdidni yo'q qilishni anglatardi. va barcha toifadagi
inqilobchilar”. Ammo bu erda haqiqatan ham qiziq narsa. Charlz II Styuart
nomidan e'lon qilingan "Bred deklaratsiyasi"da "musodara qilingan mulklarni
oxirgi egalari uchun saqlab qolish" va'da qilingan . Sinflarning yana bir muhim
bosqichi Bu davrda hosildorlik va hosil hajmining shu paytgacha ko'rilmagan
o'sishini kuzatish mumkin, bu esa oziq-ovqat tanqisligi davrlarini tugatadi.
Dunyodagi har bir qit'a o'z tarixining qaysidir davrida oziq-ovqat tanqisligini
boshdan kechirgan. Ushbu kamchiliklar tufayli aholi sonining o'sishi mintaqaning
uzoq vaqt davomida o'sishi mumkin bo'lgan narsa bilan, shu jumladan qisqa
muddatli ishlab chiqarishdagi nosozliklar ehtimoli bilan samarali ravishda
cheklandi. Oziq-ovqat xavfsizligi mintaqada bir yil yoki undan ko'proq davom
etadigan oziq-ovqat tanqisligini boshdan kechirganda va mintaqaning resurslari
ko'proq olib kelish yoki o'stirish uchun etarli bo'lmaganda yuzaga keladi. Bu
odatda mahalliy hodisa bo'lganligi sababli, oziq-ovqatni uzoq masofalarga tashish
qobiliyati ma'lum hududlarda ocharchilik ta'sirini kamaytirdi.
BRITYANIYA QISHLOQ XO`JALIGI INQILOBI ko'p asrlar davomida sodir
bo'lgan (inqilobdan ko'ra ko'proq evolyutsiya) va Evropada va mustamlakalarda
shunga o'xshash o'zgarishlar bilan bir vaqtning o'zida oldingi bo'lgan yoki sodir
bo'lgan. BSRning kaliti dehqonchilik paytida tuproqdan ozuqa moddalarini
yo'qotishning oldini olishga qaratilgan turli qishloq xo'jaligi texnologiyalarini
ishlab chiqish edi. Shu bilan birga, har gektardan ko'proq hosil beradigan
o'simliklarning yanada serhosil navlari yaratildi. Fermerlar, eng yangi asboblardan
foydalangan holda, kamroq yordamchilar bilan ko'proq hosil olishlari mumkin edi.
Sanoat inqilobi va kimyodagi yutuqlar yangi o'g'itlar va yangi, yanada samarali

qishloq xo'jaligi texnikasini yanada uyushqoqlik bilan ishlab chiqish uchun boylik,
ilmiy bilim va texnologiyani yaratdi, chunki BRITANIYA QISHLOQ XO`JALIGI
INQILOBI tezlashdi. Yangi dunyodan kartoshka (1600 ga yaqin ekilgan),
makkajo xori va boshqalar kabi yangi ekinlar ekilib, har bir gektar erningʻ
hosildorligi yaxshilandi.Qishloq xo`jaligi inqilobi va Britaniya sanoat inqilobi bir
vaqtning o'zida rivojlandi. O'sib borayotgan shahar aholisini oziqlantirish uchun
katta miqdordagi oziq-ovqat mavjud bo'lmaganda, sanoat inqilobini amalga
oshirish mumkin emas edi.Kapital qo'yilmalarsiz, asboblar, metallar va sanoat
inqilobi tomonidan yaratilgan qishloq xo'jaligi mahsulotlari bozorlari sonining
ko'payishisiz BSR ham mumkin emas edi.Har bir "inqilob" qolgan ikkitasini
qo'llab-quvvatlagan va oldinga surgan - ular (bizning kunlarimizdagi kabi) bir-
biriga bog'langan edi.
2.3 XVI asr va XVII asr boshlarida Anglya va Rossya munosabatlari
Zamonaviy davrning boshlanishi jahon bozorining shakllanish jarayonining
boshlanishi munosabati bilan xalqaro munosabatlar tizimida o'tish davri bo'ldi.
Keyin birinchi marta iqtisodiy, siyosiy va madaniy rivojlanish darajasi turlicha
bo'lgan davlatlar o'rtasidagi hamkorlikning shakl va usullarini ishlab chiqish
zarurati paydo bo'ldi. Bu muammo globallashuv davrida ham insoniyat
sivilizatsiyasi uchun o'z ahamiyatini saqlab qoldi. Shu sababli, o'sha paytdagi
rivojlangan kapitalistik Angliya va feodal Rossiya o'rtasidagi ikki tomonlama
iqtisodiy va siyosiy munosabatlarning shakllanishi jarayonlari va kelib chiqishini
chuqur o'rganish 16-17-yillarda insoniyat tomonidan to'plangan tarixiy tajribani
tushunishning eng muhim va dolzarb vazifalaridan biridir. asrlar davomida,
birinchi navbatda, siyosiy va iqtisodiy. Angliya va Rossiya o'rtasidagi iqtisodiy va
siyosiy munosabatlarning kelib chiqishi va rivojlanishini o'rganish nafaqat
kognitiv, balki katta amaliy ahamiyatga ega bo'lib, xalqaro munosabatlar kabi
insoniy muloqotning muhim sohasini yaxshilashga yordam beradi, ayniqsa 16-

asrning o rtalari. va bugungi kunga qadar har ikki davlat hamkorning tashqiʻ
siyosatida o'ta muhim o'rin t Bundan tashqari, XVI-XVII asrlardagi ingliz-rus
munosabatlarini o'rganish. Rossiya zamonaviy G'arbning ba'zi olimlari va
siyosatchilari, masalan, Richard Pips va Zbignev Bjezinskiy kabi "kar Yevropa
viloyati" yoki "Osiyo vahshiyligi tarqalishining g'arbiy chegarasi" emasligini
ko'rsatadi. Yevropa xalqaro hayotining faol ishtirokchisi.Rossiya tarix fani Angliya
va o'rtasidagi iqtisodiy va siyosiy munosabatlarning shakllanishi tarixi bo'yicha
juda ko'p bilimlarni to'pladi18-asrda Rossiya Biroq, manba bazasini yanada
rivojlantirish va boyitish, ilmiy yondashuvlar va tadqiqot usullarini
takomillashtirish to'plangan bilimlarni etarli emas va to'liqlikdan uzoqlashtiradi.
Bularning barchasi Angliya-Rossiya munosabatlarining kelib chiqishi va
rivojlanishi bilan bog'liq muammolarni ishlab chiqish zarurati va ahamiyatini
belgilaydi. Angliyaning "rus" siyosati faqat tijorat bo'lganmi yoki tomonlarning
aloqa va siyosiy manfaatlari, natijada siyosiy va diplomatik o'zaro ta'sirlar
mavjudmi, degan savol katta ilmiy qiziqish uyg'otadi. Shuningdek, muammoning
Angliya-Rossiya iqtisodiy munosabatlari tizimidagi merkantilizm va bizning
fikrimizcha, Angliya tashqi siyosatining hal qiluvchi omili bo'lgan ingliz
iqtisodiyotini rivojlantirishning merkantilistik kontseptsiyasi bilan chambarchas
bog'liq bo'lgan savoli ham muhimdir. va yangi davr boshidagi tashqi savdo xulq-
atvori. Va nihoyat, ingliz-rus aloqalarining ikki mamlakat xalqlari madaniyati va
hayotiga ta'siri aksariyat nashrlarda deyarli e'tibordan chetda qolmoqda. Ushbu
dissertatsiya tadqiqoti ushbu muammolarni hal qilishga bag'ishlangan. Tadqiqot
kontseptsiyasini shakllantirish uchun, bizning fikrimizcha, Angliya-Rossiya
munosabatlari genezisining vaqtinchalik konteksti katta ahamiyatga ega. XU1-
XUN asrlar. jahon savdosi va butun dunyo bo'ylab mustamlakalarni bosib olish
orqali asta-sekin tarqaladigan yangi kapitalistik formatsiyaning tug'ilishi va
rivojlanishi davri. Savdo kapitalizmi davri boshlandi.1 Bu tarixiy davr kapitalning
paydo bo'lishi va shakllanishi, eng avvalo, tashqi savdo sohasida sodir bo'lganligi
bilan tavsiflanadi. O'sha davrda iqtisodiyotdagi kapitalistik tuzilmaning rivojlanish
dinamikasi uning rivojlanish ko'lamiga bevosita bog'liq bo'lib, bu 16-19-asrlarda

ichki bozor imkoniyatlarining cheklanganligi bilan izohlanadi. Раббимов Азизбек,
Shuning uchun ham savdo kapitalizmi davrida xalqaro munosabatlar tarkibida
savdo aloqalari ustunlik qilgan. Bu holat 16-asrlarda Yevropaning xalqaro
hayotiga katta ta sir ko rsatdi. Shuni ta'kidlash kerakki, Angliyaning tashqiʼ ʻ
savdosi xalqaro munosabatlarning eski tizimi bilan chegaralangan bo'lib, unda
Ispaniya va Portugaliya ustunlik qilgan, shuning uchun uning uchun tashqi
savdoga asoslangan iqtisodiy omon qolish uchun qurolli kurashdan boshqa yo'l
yo'q edi.1 Binobarin, iqtisodiy manfaatlar Angliyaning davlat ustuvorligi edi. Bu
Angliya-Rossiya munosabatlarining kelib chiqishi va rivojlanishida o'z izini
qoldirdi. 17-asrlarda Angliya-Rossiya munosabatlari muammosining
tarixshunosligi. juda kengdir, keling, uni ko'rib chiqishni chet el tarixshunosligidan
boshlaylik. XVI-XVII asrlardagi Britaniya tashqi siyosatining ingliz tilidagi
tarixshunosligida. Angliya-Rossiya munosabatlari oddiyroq joyni egallaydi. Unda
asosiy e’tibor Angliya va uning savdo va mustamlakachilik masalalaridagi asosiy
raqobatchilari – Ispaniya, Portugaliya, Gollandiya va Fransiya o‘rtasidagi
munosabatlarga qaratilgan bo‘lib, 16-17-asrlardagi Angliya-Rossiya aloqalarini
orqada qoldiradi. Shunga qaramay, ingliz va amerikalik tarixchilarning asarlarini
o'rganish ko'plab masalalarning mohiyatiga chuqurroq kirib borish imkonini berdi.
Shunday qilib, ingliz tadqiqotchisi T.Villenning monografiyasi 16-asr o rtalarida
ʻ
Angliya-Rossiya iqtisodiy aloqalarini o rnatish uchun zarur shart-sharoitlarni
ʻ
oydinlashtirishda shubhasiz yordam berdi. va ularning Rossiyaning harbiy
salohiyatini mustahkamlash va ingliz flotining rivojlanishidagi roli.
3. 1 "Aqliy hujum" usuli
«Aqliy hujum» biror muammoni yechishda gurux qatnashchilari tomonidan
bildirilgan erkin fikr va mulohazalarni to'plab, ular orqali ma'lum bir yechimga
kelinadigan eng samarali usuldir. U to'g'ri va ijodiy qo'llanilganda shaxsni erkin,
ijodiy va nostandart fikrlashga o'rgatadi. "Aqliy hujum" yordamida turli xil
muammolarni hal qilishning yo'llari izlanadi. Bu usul guruhning har bir a'zosi
fikrini tezda yig'ish va umumlashtirish imkonini beradi. "Aqliy hujum"ni,
o'quvchilar muammo haqida yetarli ma'lumotga ega bo'lmagan hollarda ham

qo'llash mumkin. Bu kutilmagan, oddiy shiroitda aqlga kelmaydigan antiqa
yechimlar tonish imkonini beradi.
"Aqliy hujum" usulidan foydalanilganda, odatda mashg'ulot ikki bosqichdan iborat
bo'ladi: birinchi bosqich - taklif bosqichi ("aqliy hujunTning o'zi) va ikkinchi
bosqich - tahlil hamda yechimlarni saralash bosqichi. Bosqichlar o'rtasida kichik
tanaffus berilsa, maqsadga muvofiq bo'ladi.
"Aqliy hujum"ning birinchi bosqichini o'tkazishga oid tavsiyalar:
Muammoning aniq va ravshan qo'yish lozim!
"Aqliy hujum" o'tkazish uchun asos bo'lgan muammoning qisqacha mohiyatini
katta qog'ozga (yoki doakaga, o'quv taxtasiga) katta harflar bilan yozib, hammaga
yaxshi ko'rinadigan joyga osib qo'ygan ma'qul.
"Aqliy hujum" - bitta muammo! - har bir "aqliy hujum" faqatgina bitta muammoni
hal etishga qaratilgan bo'lishi kerak.
Shartlashuv - "aqliy hujum"ni o'tkazish tartibi va shartlari ishtirokchilarning har
biri uchun aniq - ravshan, tushunarli bo'lishi kerak. Shartlar asosida mashg'ulotni
o'tkazish tartib - qoidalari tuziladi va qisqa ifodalangan qoidalarni hammaga
ko'rinadigan joyga yozib qo'yish lozim.
Demokratiya - "aqliy hujum"ga hamma teng huquqli ishtirok etadi. "Aqliy hujum"
vaqtida bemalol, erkin ravishda muloqot loritishni ta'minlash uchun
ishtirokchilarni davra shaklida joylashtirish tavsiya etiladi.
Bemalol, istalgan takliflarni taklif qilish va tanqid qilmaslik - "aqliy hujum"ning
birinchi bosqichida birorta ham taklif muhokama etilmaydi va tanqid qilinmaydi.
Kutilmagan g'oyalar taklif etish qo'llab -quwatlanadi. Bu usul yordamida muammo
yechimiga oid yetarli darajada ma'lumot to'nlanadi. Qancha ko'p g'oya va fikrlar
bildirilsa, shuncha yaxshi. Bildirilgan g'oya va fikrlarni to'ldirish va yanada
kengaytirishga imkoniyat beriladi.
Asoslamaslik - biror bir g'oyani taklif etgan kishi o'z yechimini asoslamasligi va
o'zi ham o'zgalar fikrini muhokama qilmasligi lozim. Chunki bu holat boshqa
g'oyalar tug'ilishiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Rasmiylashtirish - har bir fikr,
taklif va g'oyalar yozib borilishi lozim. O'qituvchi birinchi bosqich davomida
bildirilgan g'oyalarni yozib boruvchi kotibni belgilashi lozim. Foyalarni doskaga
yozib borish lozim. Vaqtni tejash hamda o'z fikrini bemalol bayon etish uchun
ishtirokchilarga o'z g'oyalarini qog'ozga yozib, sinf doskasiga sketch yordamida

yonishtirib qo'yishni ham tavsiya etish mumkin. Bunda quyidagi tartibga amal
qilish lozim: bir varaq - bitta g'oya - bitta so'z (ibora).
Vaqtni chegaralab qo'yish - g'oyani ifodalash uchun juda qisqa vaqt ajratilashi
zarur.
Nazorat qilish va tartibga solish - "aqliy hujum"ning birinchi bosqichi odatda
kuchli emotsional - ruhiy vaziyatda o'tkazilgani uchun, o'qituvchi mashg'ulotning
borishini nazorat qilishi hamda o'quvchilarning bir -birlari bilan bahslashish,
munozara qilish va bir -birining ganini bo'lishga yo'l qo'ymasligi kerak. Ikkinchi
boqichda, ya'ni g'oyalarni tahlil qilish bosqichida taklif etilgar yechimlar, qarorlar
muhokama etiladi, guruhlarga ajratiladi. Takrorlangan fikrlai birlashtiriladi, eng
asosiy 3 - 4 ta g'oyalar saralanadi (makrosaralash). So'ngra tanlab olingan
asosiy g'oyalardan eng maqbullari yana saralanadi. (mikrosaralash).
Mikrosaralash davomida ajratib olingan qarorlarning kuchli va zaif tomonlari,
imkoniyatlari va cheklangan tomonlariga baho berib chiqish mumkin.
3.2 Akvarium
Ta’rifi.
1. 5-6 nafar ishtirokchilar rahbar bilan birga doira shakli bo’ylab o’tiradilar.
Ular – «baliqlar». Ularning atrofiga guruhning qolgan ishtirokchilari o’tiradilar
(yoki turadilar). Ular – «baliq ovchilari».
2. Ichki doira a’zolari («baliqlar») o’qituvchi taklif qilgan savolni faol
muhokama qiladilar. “Baliq ovchilari” esa kuzatib turadilar va savolni
muhokama qilayotgan biron o’quvchining fikri ularni qiziqtirib qolganda
jarayonga kirishadilar: qo’shimcha qiladilar, savol beradilar, aniqlashtiradilar.
SHunda «baliq ovchisi» fikri uni qiziqtirib qolgan «baliq»ning yoniga turib olishi
kerak.
3. Bir muammoning (masalaning) muhokamasi tugaganidan so’ng
ishtirokchilar joylari bilan almashadilar (doiradan tashqarida turganlar endi doira
bo’ylab o’tiradilar). Barcha ishtirokchilar doirada o’tirishlari maqsadga
muvofiqdir.
Foydalanish doiralari .
Tabiiy va aniq fanlarni o’rganish jarayonlarida qo’llaniladi.
Afzalliklari.

Ishtirokchilarga norasmiy sharoitda fikr almashishga, berilgan muammoni
(masalani) hal qilish bo’yicha o’z nuqtai nazarlarini bayon etishga imkon yaratadi.
Muhokama jarayoniga erkin qo’shilish va undan chiqib ketishga imkon beradi.
Tahliliy fikrlash, e’tibor jamlash va kuzatuvchanlikni rivojlantiradi. Nutqni va
teskari aloqa texnikasini rivojlantiradi.
Qiyinchiliklari.
Muammoni muhokama qilishda barcha o’quvchilar faol ishtirok etish
jarayonida bahs-munozalar, nizolar yuzaga kelishi mumkin. SHu bois o’qituvchi
yaxshi tayyorlanishi va kuchli qarama-qarshiliklar paydo bo’lishiga yo’l
bermaydigan uslublarni bilishi lozim.
A niq nazorat bo’lishini talab qiladi. Jarayon davomida ayrim o’quvchilar
undan chiqib qolishlari (jarayonda ishtirok etmasliklari) mumkin. O’qituvchi
muammoni muhokama qilishga barcha o’quvchilarni jalb qilish usullarini o’ylab
chiqishi kerak.
Xulosa
Bozor munosabatlari qaror topishi sharoitida o`ta muhim va dolzarb
vazifalarimizdan biri «… Kadrlar tayyorlash milliy dasturini hayotga tadbiq etish
dasturi orqali yuksak zamonaviy talablarga javob b е radigan, yangicha fikrlaydigan,
mamlakatimizning k е lajagini ishonib topshirish mumkin bo`lgan yosh kadrlarni
tarbiyalash»dir1 ,deb ta'kidlaydi O`zb е kiston R е spublikasi Pr е zid е nti I. A.
Karimov. 73 yil hukmronlik qilgan sho`ro tarixshunosligida jahon tarixi ham buzib
talqin qilindi. Jahon tarixi va umuman insoniyat tarixi urushlar, xunr е zliklar, bir-
birlarini mahv etish, qatl etishdan iborat qilib qo`yildi. Iqtisodiy bazis ustqurmaga
nisbatan b е lgilovchi asosiy omil d е b hisoblash, uni absolyutlashtirish inson
ruhiyatining, ijodiy faolligini m е nsimaslikka, shaxsning umuminsoniy id е allar
bilan uyg`unlashgan qadriyatlarini inkor qilishga olib k е ldi. Inson b е takror shaxs
sifatida emas, sinfning vakili sifatida qaraldi. Jahon xalqlarining o`tmish tarixini
o`rganganimizda, biz bu kabi g`oya, tarixni sinfiy kurashlar nuqtai nazaridan

baholash yoki noo`rin bo`rttirib ko`rsatishlardan saqlanmog`imiz zarur. Tarix
sahnasida inson o`zining fazilatlari va nuqsonlari bilan hamisha asosiy omil bo`lib
k е lgan. Shu sababdan o`tmishni jonli, doimiy rivojlanishda bo`lgan mujassam
birlik – ya'ni insoniyat tarixini bilmay turib biz bugungi kunni tushunishimiz,
bo`layotgan jarayonlarni anglab е tishimiz qiyin bo`ladi. Vatanimiz tarixi jahon
tarixi fanining bir qismi ekan, buni anglash yosh avlodni vatanparvarlik va
baynalmilallik ruhida tarbiyalashga yordam b е radi. 1 Karimov I. A. Vatan
sajdagoh kabi muqaddasdir. T.10. T., «O`zb е kiston», 1996, 422-b. 56 Jahon
tarixini o`rganish natijasida boshqa millat va xalqlarni hurmat qilish, ularning urf-
odatlari va tarixini qadrlash ko`nikmalari shakllanadi. Bundan tashqari,
O`zb е kistonning jahon xalqlari tarixida tutgan o`rnini ilmiy baholab, uni jahon
hamjamiyatidagi mavq е ini b е lgilaydi. Tarixiy taraqqiyot insoniyatning asrlar osha
to`plangan bilimlarini, ongi, maqsadlari, talablari ko`payib borishi bilan uzviy
bog`liqdir. Insoniyat tarixi va taraqqiyoti haqida to`la va batafsil tasavvur, bilim
hamda tushunchalarga ega bo`lish yoshlarning har tomonlama barkamol shaxs
bo`lib е tishishida muhim o`rin tutadi. Zotan, komil inson tarbiyasi davlatimiz
siyosatining ustuvor sohasidir. Bugun ta'lim sohasida bir qancha o`zgarishlar olib
borilayotgan davrda umumiy o`rta ta'lim maktablari va kasb-hunar koll е jlarida
jahon tarixi fanlarini o`qitish va o`rganishning alohida vazifalari Davlat ta'lim
standartlarida ko`rsatib b е rilgan.

Adabiyotlar:
1. Tarixiy xotirasiz k е lajak yo`q. T., «Sharq», 1998.
2. O`zb е kiston XXI asrga intilmoqda. T., «O`zb е kiston», 1999.
3. Yuksak ma'naviyat – y е ngilmas kuch. T ., « Ma ' naviyat », 2008.
4. История средних веков. (Под ред. С. П. Карпова. Издат – во
Московского Университета). М., 1998.
5. Кертман Л.Е. География истории и культура Англии. М., 1979.
6. Ле Гофф. Цивилизация средневекового Запада. М., 1992.
7. Левицкий Я. А. Город и феодализм в Англии. М., 1987.
8. Нефёдов С. История средних веков. М., «Владос», 1996.
9. Поляк Г.Б., Маркова А.Н. Всемирная история. М., «Вече», 2001.
10.Фиц-Стефен Уильям. Описание благороднейшего города Лондона (Пер.
и ком-мент. H.A. Богодаровой) // Городская жизнь в средневековой Европе.
М., 1987.
11.Шервуд Е.А. От англосаксов к англичанам. М ., 1988.
12.Til е ukulov S.T., Abdazimov A.A. O`rta asrlar tarixi. O`quv qo`llanma. T.,
2007.
13. Qurbongaliy е va R. O`rta asrlar tarixi. O`quv m е todik qo`llanma. T.,
«O`qituvchi», 1995.

So‘nggi o‘rta asrlarda Angliyaning iqtisodiy rivojlanishidagi òzgarishlar

Купить